൧൦. യക്ഖസംയുത്തം

൧. ഇന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. യക്ഖസംയുത്തസ്സ പഠമേ ഇന്ദകസ്സാതി ഇന്ദകൂടനിവാസിനോ യക്ഖസ്സ. യക്ഖതോ ഹി കൂടേന, കൂടതോ ച യക്ഖേന നാമം ലദ്ധം. രൂപം ന ജീവന്തി വദന്തീതി യദി ബുദ്ധാ രൂപം ജീവന്തി ന വദന്തി, യദി രൂപം സത്തോ പുഗ്ഗലോതി ഏവം ന വദന്തീതി അത്ഥോ. കഥം ന്വയന്തി കഥം നു അയം? കുതസ്സ അട്ഠീയകപിണ്ഡമേതീതി അസ്സ സത്തസ്സ അട്ഠിയകപിണ്ഡഞ്ച കുതോ ആഗച്ഛതി? ഏത്ഥ ച അട്ഠിഗ്ഗഹണേന തീണി അട്ഠിസതാനി, യകപിണ്ഡഗ്ഗഹണേന നവ മംസപേസിസതാനി ഗഹിതാനി. യദി രൂപം ന ജീവോ, അഥസ്സ ഇമാനി ച അട്ഠീനി ഇമാ ച മംസപേസിയോ കുതോ ആഗച്ഛന്തീതി പുച്ഛതി. കഥം ന്വയം സജ്ജതി ഗബ്ഭരസ്മിന്തി കേന നു കാരണേന അയം സത്തോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം സജ്ജതി ലഗ്ഗതി, തിട്ഠതീതി? പുഗ്ഗലവാദീ കിരേസ യക്ഖോ, ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ സത്തോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തതീ’’തി ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭസേയ്യകസത്തസ്സ മാതാ മച്ഛമംസാദീനി ഖാദതി, സബ്ബാനി ഏകരത്തിവാസേന പചിത്വാ ഫേണം വിയ വിലീയന്തി. യദി രൂപം സത്തോ ന ഭവേയ്യ, ഏവമേവ വിലീയേയ്യാതി ലദ്ധിയാ ഏവമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ – ‘‘ന മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഏകപ്പഹാരേനേവ നിബ്ബത്തതി, അനുപുബ്ബേന പന വഡ്ഢതീ’’തി ദസ്സേന്തോ പഠമം കലലം ഹോതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഠമന്തി പഠമേന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം തിസ്സോതി വാ ഫുസ്സോതി വാ നാമം നത്ഥി, അഥ ഖോ തീഹി ജാതിഉണ്ണംസൂഹി കതസുത്തഗ്ഗേ സണ്ഠിതതേലബിന്ദുപ്പമാണം കലലം ഹോതി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘തിലതേലസ്സ യഥാ ബിന്ദു, സപ്പിമണ്ഡോ അനാവിലോ;

ഏവം വണ്ണപ്പടിഭാഗം, കലലം സമ്പവുച്ചതീ’’തി.

കലലാ ഹോതി അബ്ബുദന്തി തസ്മാ കലലാ സത്താഹച്ചയേന മംസധോവനഉദകവണ്ണം അബ്ബുദം നാമ ഹോതി, കലലന്തി നാമം അന്തരധായതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്താഹം കലലം ഹോതി, പരിപക്കം സമൂഹതം;

വിവട്ടമാനം തബ്ഭാവം, അബ്ബുദം നാമ ജായതീ’’തി.

അബ്ബുദാ ജായതേ പേസീതി തസ്മാപി അബ്ബുദാ സത്താഹച്ചയേന വിലീനതിപുസദിസാ പേസി നാമ സഞ്ജായതി. സാ മരിചഫാണിതേന ദീപേതബ്ബാ. ഗാമദാരികാ ഹി സുപക്കാനി മരിചാനി ഗഹേത്വാ സാടകന്തേ ഭണ്ഡികം കത്വാ പീളേത്വാ മണ്ഡം ആദായ കപാലേ പക്ഖിപിത്വാ ആതപേ ഠപേന്തി, തം സുക്ഖമാനം സബ്ബഭാഗേഹി മുച്ചതി. ഏവരൂപാ പേസി ഹോതി, അബ്ബുദന്തി നാമം അന്തരധായതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്താഹം അബ്ബുദം ഹോതി, പരിപക്കം സമൂഹതം;

വിവട്ടമാനം തബ്ഭാവം, പേസി നാമ പജായതീ’’തി.

പേസി നിബ്ബത്തതീ ഘനോതി തതോ പേസിതോ സത്താഹച്ചയേന കുക്കുടണ്ഡസണ്ഠാനോ ഘനോ നാമ മംസപിണ്ഡോ നിബ്ബത്തതി, പേസീതി നാമം അന്തരധായതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്താഹം പേസി ഭവതി, പരിപക്കം സമൂഹതം;

വിവട്ടമാനം തബ്ഭാവം, ഘനോതി നാമ ജായതി.

‘‘യഥാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡം, സമന്താ പരിമണ്ഡലം;

ഏവം ഘനസ്സ സണ്ഠാനം, നിബ്ബത്തം കമ്മപച്ചയാ’’തി.

ഘനാ പസാഖാ ജായന്തീതി പഞ്ചമേ സത്താഹേ ദ്വിന്നം ഹത്ഥപാദാനം സീസസ്സ ചത്ഥായ പഞ്ച പീളകാ ജായന്തി, യം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പഞ്ചമേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താഹേ പഞ്ച പീളകാ സണ്ഠഹന്തി കമ്മതോ’’തി.

ഇതോ പരം ഛട്ഠസത്തമാദീനി സത്താഹാനി അതിക്കമ്മ ദേസനം സങ്ഖിപിത്വാ ദ്വാചത്താലീസേ സത്താഹേ പരിണതകാലം ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ കേസാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കേസാ ലോമാ നഖാപി ചാതി ദ്വാചത്താലീസേ സത്താഹേ ഏതാനി ജായന്തി.

തേന സോ തത്ഥ യാപേതീതി തസ്സ ഹി നാഭിതോ ഉട്ഠിതോ നാളോ മാതു ഉദരപടലേന ഏകാബദ്ധോ ഹോതി, സോ ഉപ്പലദണ്ഡകോ വിയ ഛിദ്ദോ, തേന ആഹാരരസോ സംസരിത്വാ ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഏവം സോ ദസ മാസേ യാപേതി. മാതുകുച്ഛിഗതോ നരോതി മാതുയാ തിരോകുച്ഛിഗതോ, കുച്ഛിയാ അബ്ഭന്തരഗതോതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘ഏവം ഖോ, യക്ഖ, അയം സത്തോ അനുപുബ്ബേന മാതുകുച്ഛിയം വഡ്ഢതി, ന ഏകപ്പഹാരേനേവ നിബ്ബത്തതീ’’തി ദസ്സേതി. പഠമം.

൨. സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൬. ദുതിയേ സക്കനാമകോതി ഏവം നാമകോ ഏകോ യക്ഖോ, സോ കിര മാരപക്ഖികയക്ഖോ. വിപ്പമുത്തസ്സാതി തീഹി ഭവേഹി വിപ്പമുത്തസ്സ. യദഞ്ഞന്തി യം അഞ്ഞം. വണ്ണേനാതി കാരണേന. സംവാസോതി ഏകതോ വാസോ, സക്ഖിധമ്മോ മിത്തധമ്മോതി അത്ഥോ. സപ്പഞ്ഞോതി സുപഞ്ഞോ സമ്ബുദ്ധോ. ദുതിയം.

൩. സൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൭. തതിയേ ഗയായന്തി ഗയാഗാമേ, ഗയായ അവിദൂരേ നിവിട്ഠഗാമം ഉപനിസ്സായാതി അത്ഥോ. ടങ്കിതമഞ്ചേതി ദീഘമഞ്ചേ പാദമജ്ഝേ വിജ്ഝിത്വാ അടനിയോ പവേസേത്വാ കതമഞ്ചേ. തസ്സ ‘‘ഇദം ഉപരി, ഇദം ഹേട്ഠാ’’തി നത്ഥി, പരിവത്തേത്വാ അത്ഥതോപി താദിസോവ ഹോതി, തം ദേവട്ഠാനേ ഠപേന്തി. ചതുന്നം പാസാണാനം ഉപരി പാസാണം അത്ഥരിത്വാ കതഗേഹമ്പി ‘‘ടങ്കിതമഞ്ചോ’’തി വുച്ചതി. സൂചിലോമസ്സാതി കഥിനസൂചിസദിസലോമസ്സ. സോ കിര കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദൂരട്ഠാനതോ ആഗതോ സേദമലഗ്ഗഹിതേന ഗത്തേന സുപഞ്ഞത്തം സങ്ഘികമഞ്ചം അനാദരേന അപച്ചത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജി, തസ്സ പരിസുദ്ധസീലസ്സ തം കമ്മം സുദ്ധവത്ഥേ കാളകം വിയ അഹോസി. സോ തസ്മിം അത്തഭാവേ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ കാലംകത്വാ ഗയാഗാമദ്വാരേ സങ്കാരട്ഠാനേ യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തമത്തസ്സേവ ചസ്സ സകലസരീരം കഥിനസൂചീഹി ഗവിച്ഛിവിജ്ഝിതം വിയ ജാതം.

അഥേകദിവസം ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ തം യക്ഖം പഠമാവജ്ജനസ്സേവ ആപാഥം ആഗതം ദിസ്വാ – ‘‘അയം ഏകം ബുദ്ധന്തരം മഹാദുക്ഖം അനുഭവി. കിം നു ഖ്വാസ്സ മം ആഗമ്മ സോത്ഥികാരണം ഭവേയ്യാ’’തി? ആവജ്ജേന്തോ പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം അദ്ദസ. അഥസ്സ സങ്ഗഹം കാതുകാമോ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ സുഗതമഹാചീവരം പാരുപിത്വാ ദേവവിമാനകപ്പം ഗന്ധകുടിം പഹായ ഹത്ഥിഗവാസ്സമനുസ്സകുക്കുരാദികുണപദുഗ്ഗന്ധം സങ്കാരട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ മഹാഗന്ധകുടിയം വിയ നിസീദി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സൂചിലോമസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ’’തി.

ഖരോതി സുംസുമാരപിട്ഠി വിയ ഛദനിട്ഠകാഹി വിസമച്ഛദനപിട്ഠി വിയ ച ഖരസരീരോ. സോ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ സീലസമ്പന്നോ ഉപാസകോ ഏകദിവസേ വിഹാരേ ചിത്തത്ഥരണാദീഹി അത്ഥതായ ഭൂമിയാ സങ്ഘികേ അത്ഥരണേ അത്തനോ ഉത്തരാസങ്ഗം അപച്ചത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജി. സങ്ഘികം തേലം അഭാജേത്വാ അത്തനോ ഉത്തരാസങ്ഗം അപച്ചത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജി. സങ്ഘികം തേലം അഭാജേത്വാ അത്തനോ ഹത്ഥേഹി സരീരം മക്ഖേസീതിപി വദന്തി. സോ തേന കമ്മേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിതും അസക്കോന്തോ തസ്സേവ ഗാമസ്സ ദ്വാരേ സങ്കാരട്ഠാനേ യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തമത്തസ്സ ചസ്സ സകലസരീരം വുത്തപ്പകാരം അഹോസി. തേ ഉഭോപി സഹായാ ജാതാ. ഇതി ഖരസ്സ ഖരഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അവിദൂരേ അതിക്കമന്തീതി ഗോചരം പരിയേസന്താ സമാഗമട്ഠാനം വാ ഗച്ഛന്താ ആസന്നേ ഠാനേ ഗച്ഛന്തി. തേസു സൂചിലോമോ സത്ഥാരം ന പസ്സതി, ഖരലോമോ പഠമതരം ദിസ്വാ സൂചിലോമം യക്ഖം ഏതദവോച – ‘‘ഏസോ സമണോ’’തി, സമ്മ, ഏസ തവ ഭവനം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ഏകോ സമണോതി. നേസോ സമണോ, സമണകോ ഏസോതി സോ കിര യോ മം പസ്സിത്വാ ഭീതോ പലായതി, തം സമണകോതി വദതി. യോ ന ഭായതി, തം സമണോതി. തസ്മാ ‘‘അയം മം ദിസ്വാ ഭീതോ പലായിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

കായം ഉപനാമേസീതി ഭേരവരൂപം നിമ്മിനിത്വാ മഹാമുഖം വിവരിത്വാ സകലസരീരേ ലോമാനി ഉട്ഠാപേത്വാ കായം ഉപനാമേസി. അപനാമേസീതി രതനസതികം സുവണ്ണഗ്ഘനികം വിയ ഥോകം അപനാമേസി. പാപകോതി ലാമകോ അമനുഞ്ഞോ. സോ ഗൂഥം വിയ അഗ്ഗി വിയ കണ്ഹസപ്പോ വിയ ച പരിവജ്ജേതബ്ബോ, ന ഇമിനാ സുവണ്ണവണ്ണേന സരീരേന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. ഏവം വുത്തേ പന സൂചിലോമോ ‘‘പാപകോ കിര മേ സമ്ഫസ്സോ’’തി കുദ്ധോ പഞ്ഹം തം, സമണാതിആദിമാഹ. ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമീതി യേസഞ്ഹി അമനുസ്സാ ചിത്തം ഖിപിതുകാമാ ഹോന്തി, തേസം സേതമുഖം നീലോദരം സുരത്തഹത്ഥപാദം മഹാസീസം പജ്ജലിതനേത്തം ഭേരവം വാ അത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ ദസ്സേന്തി, ഭേരവം വാ സദ്ദം സാവേന്തി, കഥേന്താനംയേവ വാ മുഖേ ഹത്ഥം പക്ഖിപിത്വാ ഹദയം മദ്ദന്തി, തേന തേ സത്താ ഉമ്മത്തകാ ഹോന്തി ഖിത്തചിത്താ. തം സന്ധായേവമാഹ. പാരഗങ്ഗായാതി ദ്വീസു പാദേസു ഗഹേത്വാ തം ആവിഞ്ഛേത്വാ യഥാ ന പുനാഗച്ഛസി, ഏവം പാരം വാ ഗങ്ഗായ ഖിപിസ്സാമീതി വദതി. സദേവകേതിആദി വുത്തത്ഥമേവ. പുച്ഛ യദാകങ്ഖസീതി യംകിഞ്ചി ആകങ്ഖസി, തം സബ്ബം പുച്ഛ, അസേസം തേ ബ്യാകരിസ്സാമീതി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേതി.

കുതോനിദാനാതി കിംനിദാനാ, കിംപച്ചയാതി അത്ഥോ? കുമാരകാ ധങ്കമിവോസ്സജന്തീതി യഥാ കുമാരകാ കാകം ഗഹേത്വാ ഓസ്സജന്തി ഖിപന്തി, ഏവം പാപവിതക്കാ കുതോ സമുട്ഠായ ചിത്തം ഓസ്സജന്തീതി പുച്ഛതി?

ഇതോനിദാനാതി അയം അത്തഭാവോ നിദാനം ഏതേസന്തി ഇതോ നിദാനാ. ഇതോജാതി ഇതോ അത്തഭാവതോ ജാതാ. ഇതോ സമുട്ഠായ മനോവിതക്കാതി യഥാ ദീഘസുത്തകേന പാദേ ബദ്ധം കാകം കുമാരകാ തസ്സ സുത്തപരിയന്തം അങ്ഗുലിയം വേഠേത്വാ ഓസ്സജന്തി, സോ ദൂരം ഗന്ത്വാപി പുന തേസം പാദമൂലേയേവ പതതി, ഏവമേവ ഇതോ അത്തഭാവതോ സമുട്ഠായ പാപവിതക്കാ ചിത്തം ഓസ്സജന്തി.

സ്നേഹജാതി തണ്ഹാസിനേഹതോ ജാതാ. അത്തസമ്ഭൂതാതി അത്തനി സമ്ഭൂതാ. നിഗ്രോധസ്സേവ ഖന്ധജാതി നിഗ്രോധഖന്ധേ ജാതാ പാരോഹാ വിയ. പുഥൂതി ബഹൂ അനേകപ്പകാരാ പാപവിതക്കാ തംസമ്പയുത്തകിലേസാ ച. വിസത്താതി ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. മാലുവാവ വിതതാ വനേതി യഥാ വനേ മാലുവാ ലതാ യം രുക്ഖം നിസ്സായ ജായതി, തം മൂലതോ യാവ അഗ്ഗാ, അഗ്ഗതോ യാവ മൂലാ പുനപ്പുനം സംസിബ്ബിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഓതതവിതതാ തിട്ഠതി. ഏവം വത്ഥുകാമേസു പുഥൂ കിലേസകാമാ വിസത്താ, പുഥൂ വാ സത്താ തേഹി കിലേസകാമേഹി വത്ഥുകാമേസു വിസത്താ. യേ നം പജാനന്തീതി യേ ‘‘അത്തസമ്ഭൂതാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം അത്തഭാവം ജാനന്തി.

യതോനിദാനന്തി യം നിദാനമസ്സ അത്തഭാവസ്സ തഞ്ച ജാനന്തി. തേ നം വിനോദേന്തീതി തേ ഏവം അത്തഭാവസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ നിദാനഭൂതം സമുദയസച്ചം മഗ്ഗസച്ചേന വിനോദേന്തി. തേ ദുത്തരന്തി തേ സമുദയസച്ചം നീഹരന്താ ഇദം ദുത്തരം കിലേസോഘം തരന്തി. അതിണ്ണപുബ്ബന്തി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സുപിനന്തേപി ന തിണ്ണപുബ്ബം. അപുനബ്ഭവായാതി അപുനബ്ഭവസങ്ഖാതസ്സ നിരോധസച്ചസ്സത്ഥായ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി. ദേസനാവസാനേ സൂചിലോമോ തസ്മിംയേവ പദേസേ ഠിതോ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. സോതാപന്നാ ച നാമ ന കിലിട്ഠത്തഭാവേ തിട്ഠന്തീതി സഹ ഫലപടിലാഭേനസ്സ സരീരേ സേതകണ്ഡുപീളകസൂചിയോ സബ്ബാ പതിതാ. സോ ദിബ്ബവത്ഥനിവത്ഥോ ദിബ്ബവരദുകൂലുത്തരാസങ്ഗോ ദിബ്ബവേഠനവേഠിതോ ദിബ്ബാഭരണഗന്ധമാലധരോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഹുത്വാ ഭുമ്മദേവതാപരിഹാരം പടിലഭീതി. തതിയം.

൪. മണിഭദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. ചതുത്ഥേ സുഖമേധതീതി, സുഖം പടിലഭതി. സുവേ സേയ്യോതി സുവേ സുവേ സേയ്യോ, നിച്ചമേവ സേയ്യോതി അത്ഥോ. വേരാ ന പരിമുച്ചതീതി അഹം സതിമാതി ഏത്തകേന വേരതോ ന മുച്ചതി. യസ്സാതി യസ്സ അരഹതോ. അഹിംസായാതി കരുണായ ചേവ കരുണാപുബ്ബഭാഗേ ച. മേത്തംസോതി സോ മേത്തഞ്ചേവ മേത്താപുബ്ബഭാഗഞ്ച ഭാവേതി. അഥ വാ അംസോതി കോട്ഠാസോ വുച്ചതി. മേത്താ അംസോ ഏതസ്സാതി മേത്തംസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്സ അരഹതോ സബ്ബകാലം അഹിംസായ രതോ മനോ, യസ്സ ച സബ്ബഭൂതേസു മേത്താകോട്ഠാസോ അത്ഥി, തസ്സ കേനചി പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം വേരം നാമ നത്ഥി യക്ഖാതി. ചതുത്ഥം.

൫. സാനുസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൯. പഞ്ചമേ യക്ഖേന ഗഹിതോ ഹോതീതി സോ കിര തസ്സാ ഉപാസികായ ഏകപുത്തകോ. അഥ നം സാ ദഹരകാലേയേവ പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സീലവാ അഹോസി വത്തസമ്പന്നോ, ആചരിയുപജ്ഝായആഗന്തുകാദീനം വത്തം കതമേവ ഹോതി, മാസസ്സ അട്ഠമീദിവസേ പാതോ വുട്ഠായ ഉദകമാളകേ ഉദകം ഉപട്ഠാപേത്വാ ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം സമ്മജ്ജിത്വാ ദീപം ജാലേത്വാ മധുരസ്സരേന ധമ്മസ്സവനം ഘോസേതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഥാമം ഞത്വാ ‘‘സരഭാണം ഭണ, സാമണേരാ’’തി അജ്ഝേസന്തി. സോ ‘‘മയ്ഹം ഹദയവാതോ രുജതി, കാസോ വാ ബാധതീ’’തി കിഞ്ചി പച്ചാഹാരം അകത്വാ ധമ്മാസനം അഭിരുഹിത്വാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ സരഭാണം വത്വാ ഓതരന്തോ – ‘‘മയ്ഹം മാതാപിതൂനമ്പി ഇമസ്മിം സരഭഞ്ഞേ പത്തീ’’തി വദതി. തസ്സ മനുസ്സാ മാതാപിതരോ പത്തിയാ ദിന്നഭാവം ന ജാനന്തി. അനന്തരത്തഭാവേ പനസ്സ മാതാ യക്ഖിനീ ജാതാ. സാ ദേവതാഹി സദ്ധിം ആഗതാ, ധമ്മം സുത്വാ – ‘‘സാമണേരേന ദിന്നപത്തിം അനുമോദാമി, താതാ’’തി വദതി. സീലസമ്പന്നാ ച നാമ ഭിക്ഖൂ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പിയാ ഹോന്തീതി തസ്മിം സാമണേരേ ദേവതാ സലജ്ജാ സഗാരവാ മഹാബ്രഹ്മം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ച നം മഞ്ഞന്തി. സാമണേരേ ഗാരവേന തം യക്ഖിനിം ഗരും കത്വാ പസ്സന്തി. ധമ്മസ്സവനയക്ഖസമാഗമാദീസു ‘‘സാനുമാതാ സാനുമാതാ’’തി യക്ഖിനിയാ അഗ്ഗാസനം അഗ്ഗോദകം അഗ്ഗപിണ്ഡം ദേന്തി. മഹേസക്ഖാപി യക്ഖാ തം ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമന്തി, ആസനാ വുട്ഠഹന്തി.

അഥ ഖോ സാമണേരോ വുഡ്ഢിമന്വായ പരിപക്കിന്ദ്രിയോ അനഭിരതിപീളിതോ അനഭിരതിം വിനോദേതും അസക്കോന്തോ പരൂള്ഹകേസനഖോ കിലിട്ഠനിവാസനപാരുപനോ കസ്സചി അനാരോചേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഏകകോവ മാതു ഘരം ഗതോ. ഉപാസികാ പുത്തം ദിസ്വാ, വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ത്വം പുബ്ബേ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വാ ദഹരസാമണേരേഹി വാ സദ്ധിം ഇധാഗച്ഛസി. കസ്മാ ഏകകോവ അജ്ജ ആഗതോ’’തി? സോ ഉക്കണ്ഠിതഭാവം ആരോചേസി. സദ്ധാ ഉപാസികാ നാനപ്പകാരേന ഘരാവാസേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പുത്തം ഓവദമാനാപി തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തീ, ‘‘അപ്പേവ നാമ അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേസ്സതീ’’തി അനുയോജേത്വാവ – ‘‘തിട്ഠ, താത, യാവ തേ യാഗുഭത്തം സമ്പാദേമി, യാഗും പിവിത്വാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ തേ മനാപാനി വത്ഥാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി സാമണേരോ. ഉപാസികാ മുഹുത്തേനേവ യാഗുഖജ്ജകം സമ്പാദേത്വാ അദാസി. തതോ ‘‘ഭത്തം സമ്പാദേസ്സാമീ’’തി അവിദൂരേ നിസിന്നാ തണ്ഡുലേ ധോവതി. തസ്മിം സമയേ സാ യക്ഖിനീ ‘‘കഹം നു ഖോ സാമണേരോ? കിഞ്ചി ഭിക്ഖാഹാരം ലഭതി, ഉദാഹു നോ’’തി? ആവജ്ജമാനാ തസ്സ വിബ്ഭമിതുകാമതായ നിസിന്നഭാവം ഞത്വാ, ‘‘മാ ഹേവ ഖോ മേ ദേവതാനം അന്തരേ ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യ, ഗച്ഛാമിസ്സ വിബ്ഭമനേ അന്തരായം കരോമീ’’തി ആഗന്ത്വാ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ഗീവം പരിവത്തേത്വാ ഭൂമിയം പാതേസി. സോ അക്ഖീഹി വിപരിവത്തേഹി ഖേളേന പഗ്ഘരന്തേന ഭൂമിയം വിപ്ഫന്ദതി. തേന വുത്തം ‘‘യക്ഖേന ഗഹിതോ ഹോതീ’’തി.

അഭാസീതി ഉപാസികാ പുത്തസ്സ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പുത്തം ആലിങ്ഗേത്വാ ഊരൂസു നിപജ്ജാപേസി. സകലഗാമവാസിനോ ആഗന്ത്വാ ബലികമ്മാദീനി കരോന്തി. ഉപാസികാ പരിദേവമാനാ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി.

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ചാതി മനുസ്സാ ‘‘അട്ഠമീഉപോസഥസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനഞ്ച അനുഗ്ഗമനഞ്ച കരിസ്സാമാ’’തി സത്തമിയാപി നവമിയാപി ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദിയന്തി, ചാതുദ്ദസീപന്നരസീനം പച്ചുഗ്ഗമനാനുഗ്ഗമനം കരോന്താ തേരസിയാപി പാടിപദേപി സമാദിയന്തി, ‘‘വസ്സാവാസസ്സ അനുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമാ’’തി ദ്വിന്നം പവാരണാനം അന്തരേ അഡ്ഢമാസം നിബദ്ധുപോസഥികാ ഭവന്തി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ചാ’’തി. അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതന്തി അട്ഠങ്ഗേഹി സുട്ഠു സമാഗതം, സമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠചരിയം. ന തേ ഹി യക്ഖാ കീളന്തീതി ന തേ ഗഹേത്വാ യക്ഖാ കിലമേന്തി.

പുന ചാതുദ്ദസിന്തി ഇമായ ഗാഥായ സാമണേരസ്സ കായേ അധിമുത്താ യക്ഖിനീ ആഹ. ആവി വാ യദി വാ രഹോതി കസ്സചി സമ്മുഖേ വാ പരമ്മുഖേ വാ. പമുത്യത്ഥീതി പമുത്തി അത്ഥി. ഉപ്പച്ചാപീതി ഉപ്പതിത്വാപി. സചേപി സകുണോ വിയ ഉപ്പതിത്വാ പലായസി, തഥാപി തേ മോക്ഖോ നത്ഥീതി വദതി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ സാമണേരം മുഞ്ചി. സാമണേരോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേസി, മാതാ കേസേ പകിരിയ അസ്സസന്തീ പസ്സസന്തീ രോദതി. സോ ‘‘അമനുസ്സേന ഗഹിതോമ്ഹീ’’തി ന ജാനാതി. ഓലോകേന്തോ പന ‘‘അഹം പുബ്ബേ പീഠേ നിസിന്നോ. മാതാ മേ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ തണ്ഡുലേ ധോവതി. ഇദാനി പനമ്ഹി ഭൂമിയം നിസിന്നോ, മാതാപി മേ അസ്സസന്തീ പസ്സസന്തീ രോദതി, സകലഗാമവാസിനോപി സന്നിപതിതാ. കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? നിപന്നകോവ മതം വാ അമ്മാതി ഗാഥമാഹ.

കാമേ ചജിത്വാനാതി ദുവിധേപി കാമേ പഹായ. പുനരാഗച്ഛതേതി വിബ്ഭമനവസേന ആഗച്ഛതി. പുന ജീവം മതോ ഹി സോതി ഉപ്പബ്ബജിത്വാ പുന ജീവന്തോപി സോ മതകോവ, തസ്മാ തമ്പി രോദന്തീതി വദതി.

ഇദാനിസ്സ ഘരാവാസേ ആദീനവം ദസ്സേന്തീ കുക്കുളാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുക്കുളാതി ഘരാവാസോ കിര ഉണ്ഹട്ഠേന കുക്കുളാ നാമ ഹോതി. കസ്സ ഉജ്ഝാപയാമസേതി – ‘‘അഭിധാവഥ, ഭദ്ദം തേ ഹോതൂ’’തി ഏവം വത്വാ – ‘‘യം ത്വം വിബ്ഭമിതുകാമോ യക്ഖേന പാപിതോ, ഇമം വിപ്പകാരം കസ്സ മയം ഉജ്ഝാപയാമ നിജ്ഝാപയാമ ആരോചയാമാ’’തി വദതി. പുന ഡയ്ഹിതുമിച്ഛസീതിആദിത്തഘരതോ നീഹടഭണ്ഡം വിയ ഘരാ നീഹരിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിതോ പുന മഹാഡാഹസദിസേ ഘരാവാസേ ഡയ്ഹിതും ഇച്ഛസീതി അത്ഥോ. സോ മാതരി കഥേന്തിയാ കഥേന്തിയാ സല്ലക്ഖേത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പടിലഭിത്വാ, ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം ഗിഹിഭാവേന അത്ഥോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ മാതാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തുട്ഠാ പണീതഭോജനം ഭോജേത്വാ, ‘‘കതി വസ്സോസി, താതാ’’തി പുച്ഛി. പരിപുണ്ണവസ്സോമ്ഹി ഉപാസികേതി. ‘‘തേന ഹി, താത, ഉപസമ്പദം കരോഹീ’’തി ചീവരസാടകേ അദാസി. സോ തിചീവരം കാരാപേത്വാ ഉപസമ്പന്നോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ തേപിടകോ ഹുത്വാ സീലാദീനം ആഗതട്ഠാനേ തം തം പൂരേന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്വാ മഹാധമ്മകഥികോ ഹുത്വാ വീസവസ്സസതം ഠത്വാ സകലജമ്ബുദീപം ഖോഭേത്വാ പരിനിബ്ബായി. പഞ്ചമം.

൬. പിയങ്കരസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൦. ഛട്ഠേ ജേതവനേതി ജേതവനസ്സ പച്ചന്തേ കോസമ്ബകകുടി നാമ അത്ഥി, തത്ഥ വിഹരതി. ധമ്മപദാനീതി ഇധ പാടിയേക്കം സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ ഛബ്ബീസതിവഗ്ഗാ തന്തി അധിപ്പേതാ. തത്ര ഥേരോ തസ്മിം സമയേ അന്തോവിഹാരേ നിസിന്നോ മധുരസ്സരേന സരഭഞ്ഞം കത്വാ അപ്പമാദവഗ്ഗം ഭാസതി. ഏവം തോസേസീതി സാ കിര പുത്തം പിയങ്കരം അങ്കേനാദായ ജേതവനസ്സ പച്ഛിമഭാഗതോ പട്ഠായ ഗോചരം പരിയേസന്തീ അനുപുബ്ബേന നഗരാഭിമുഖീ ഹുത്വാ ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികദുബ്ഭോജനാനി പരിയേസമാനാ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പത്വാ മധുരസ്സരം അസ്സോസി. തസ്സാ സോ സദ്ദോ ഛവിആദീനി ഛേത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച ഹദയങ്ഗമനീയോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ ഗോചരപരിയേസനേ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജി, ഓഹിതസോതാ ധമ്മമേവ സുണന്തീ ഠിതാ. യക്ഖദാരകസ്സ പന ദഹരതായ ധമ്മസ്സവനേ ചിത്തം നത്ഥി. സോ ജിഘച്ഛായ പീളിതത്താ, ‘‘കസ്മാ അമ്മാ ഗതഗതട്ഠാനേ ഖാണുകോ വിയ തിട്ഠസി? ന മയ്ഹം ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ പരിയേസസീ’’തി പുനപ്പുനം മാതരം ചോദേതി. സാ ‘‘ധമ്മസ്സവനസ്സ മേ അന്തരായം കരോതീ’’തി പുത്തകം ‘‘മാ സദ്ദം കരി, പിയങ്കരാ’’തി ഏവം തോസേസി. തത്ഥ മാ സദ്ദം കരീതി സദ്ദം മാ കരി.

പാണേസു ചാതി ഗാഥായ സാ അത്തനോ ധമ്മതായ സമാദിണ്ണം പഞ്ചസീലം ദസ്സേതി. തത്ഥ സംയമാമസേതി സംയമാമ സംയതാ ഹോമ. ഇമിനാ പാണാതിപാതാ വിരതി ഗഹിതാ, ദുതിയപദേന മുസാവാദാ വിരതി, തതിയപദേന സേസാ തിസ്സോ വിരതിയോ. അപി മുച്ചേമ പിസാചയോനിയാതി അപി നാമ യക്ഖലോകേ ഉപ്പന്നാനി പഞ്ച വേരാനി പഹായ, യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ ഇമായ ഛാതകദുബ്ഭിക്ഖായ പിസാചയക്ഖയോനിയാ മുച്ചേമ, താതാതി വദതി. ഛട്ഠം.

൭. പുനബ്ബസുസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. സത്തമേ തേന ഖോ പന സമയേനാതി കതരസമയേന? സൂരിയസ്സ അത്ഥങ്ഗമനസമയേന. തദാ കിര ഭഗവാ പച്ഛാഭത്തേ മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ മഹാജനം ഉയ്യോജേത്വാ ന്ഹാനകോട്ഠകേ ന്ഹത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ പുരത്ഥിമലോകധാതും ഓലോകയമാനോ നിസീദി. അഥേകചാരികദ്വിചാരികാദയോ പംസുകൂലികപിണ്ഡപാതികഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനേഹി നിക്ഖമിത്വാ ആഗമ്മ ദസബലം വന്ദിത്വാ രത്തസാണിയാ പരിക്ഖിപമാനാ വിയ നിസീദിംസു. അഥ നേസം അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ സത്ഥാ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തം ധമ്മകഥം കഥേസി.

ഏവം തോസേസീതി സാ കിര ധീതരം അങ്കേനാദായ പുത്തം അങ്ഗുലിയാ ഗഹേത്വാ ജേതവനപിട്ഠിയം പാകാരപരിക്ഖേപസമീപേ ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികം പരിയേസമാനാ അനുപുബ്ബേന ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകം സമ്പത്താ. ഭഗവതോ ച, ‘‘ആനന്ദ, പത്തം ആഹര, ചീവരം ആഹര, വിഘാസാദാനം ദാനം ദേഹീ’’തി കഥേന്തസ്സ സദ്ദോ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥമത്തമേവ ഗണ്ഹാതി. ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ സചേപി ചക്കവാളപരിയന്തം കത്വാ പരിസാ നിസീദതി, യഥാ പരിസം ഗച്ഛതി, ബഹിപരിസായ ഏകങ്ഗുലിമത്തമ്പി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, ‘‘മാ അകാരണാ മധുരസദ്ദോ നസ്സീ’’തി. തത്രായം യക്ഖിനീ ബഹിപരിസായ ഠിതാ സദ്ദം ന സുണാതി, ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതായ പനസ്സാ മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാ അഭിമുഖേ ഠിതാ ഗന്ധകുടി പഞ്ഞായി. സാ നിവാതേ ദീപസിഖാ വിയ ബുദ്ധഗാരവേന ഹത്ഥകുക്കുച്ചാദിരഹിതം നിച്ചലം പരിസം ദിസ്വാ – ‘‘നൂന മേത്ഥ കിഞ്ചി ഭാജനീയഭണ്ഡം ഭവിസ്സതി, യതോ അഹം സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീസു കിഞ്ചിദേവ പത്തതോ വാ ഹത്ഥതോ വാ പഗ്ഘരന്തം ഭൂമിയം വാ പന പതിതം ലഭിസ്സാമീ’’തി അന്തോവിഹാരം പാവിസി. ദ്വാരകോട്ഠകേ അവരുദ്ധകാനം നിവാരണത്ഥായ ഠിതാ ആരക്ഖദേവതാ യക്ഖിനിയാ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ന നിവാരേസി. തസ്സാ സഹ പരിസായ ഏകീഭാവഗമനേന മധുരസ്സരോ ഛവിആദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി. തം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ നിച്ചലം ഠിതം പുരിമനയേനേവ പുത്തകാ ചോദയിംസു. സാ ‘‘ധമ്മസ്സവനസ്സ മേ അന്തരായം കരോന്തീ’’തി പുത്തകേ തുണ്ഹീ ഉത്തരികേ ഹോഹീതി ഏവം തോസേസി.

തത്ഥ യാവാതി യാവ ധമ്മം സുണാമി, താവ തുണ്ഹീ ഹോഹീതി അത്ഥോ. സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനന്തി നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സബ്ബേ ഗന്ഥാ പമുച്ചന്തി, തസ്മാ തം സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനന്തി വുച്ചതി. അതിവേലാതി വേലാതിക്കന്താ പമാണാതിക്കന്താ. പിയായനാതി മഗ്ഗനാ പത്ഥനാ. തതോ പിയതരന്തി യാ അയം അസ്സ ധമ്മസ്സ മഗ്ഗനാ പത്ഥനാ, ഇദം മയ്ഹം തതോ പിയതരന്തി അത്ഥോ. പിയതരാതി വാ പാഠോ. പാണിനന്തി യഥാ പാണീനം ദുക്ഖാ മോചേതി. കേ മോചേതീതി? പാണിനേതി ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബം. യം ധമ്മം അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി, യം ധമ്മം ഭഗവാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. തുണ്ഹീഭൂതായമുത്തരാതി ന കേവലം അഹമേവ, അയം മേ ഭഗിനീ ഉത്തരാപി തുണ്ഹീഭൂതാതി വദതി. സദ്ധമ്മസ്സ അനഞ്ഞായാതി, അമ്മ, മയം പുബ്ബേപി ഇമം സദ്ധമ്മമേവ അജാനിത്വാ ഇദാനി ഇദം ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖം അനുഭവന്താ ദുക്ഖം ചരാമ വിഹരാമ.

ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. ധമ്മം ദേസേന്തോയേവ ഭഗവാ പരിസം സല്ലക്ഖയമാനോ തസ്സാ യക്ഖിനിയാ ചേവ യക്ഖദാരകസ്സ ച സോതാപത്തിഫലസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ദേസനം വിനിവട്ടേത്വാ ചതുസച്ചകഥം ദീപേതി, തം സുത്വാ തസ്മിംയേവ ദേസേ ഠിതാ യക്ഖിനീ സദ്ധിം പുത്തേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ. ധീതുയാപി പനസ്സാ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, അതിദഹരത്താ പന ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും നാസക്ഖി.

ഇദാനി സാ യക്ഖിനീ പുത്തസ്സ അനുമോദനം കരോന്തീ സാധു ഖോ പണ്ഡിതോ നാമാതിആദിമാഹ. അജ്ജാഹമ്ഹി സമുഗ്ഗതാതി അഹമ്ഹി അജ്ജ വട്ടതോ ഉഗ്ഗതാ സമുഗ്ഗതാ സാസനേ വാ ഉഗ്ഗതാ സമുഗ്ഗതാ, ത്വമ്പി സുഖീ ഹോഹീതി. ദിട്ഠാനീതി മയാ ച തയാ ച ദിട്ഠാനി. ഉത്തരാപി സുണാതു മേതി, ‘‘അമ്ഹാകം ചതുസച്ചപടിവേധഭാവം, ധീതാ മേ ഉത്തരാപി, സുണാതൂ’’തി വദതി. സഹ സച്ചപടിവേധേനേവ സാപി സൂചിലോമോ വിയ സബ്ബം സേതകണ്ഡുകച്ഛുആദിഭാവം പഹായ ദിബ്ബസമ്പത്തിം പടിലഭതി സദ്ധിം പുത്തേന. ധീതാ പനസ്സാ യഥാ നാമ ലോകേ മാതാപിതൂഹി ഇസ്സരിയേ ലദ്ധേ പുത്താനമ്പി തം ഹോതി, ഏവം മാതു-ആനുഭാവേനേവ സമ്പത്തിം ലഭി. തതോ പട്ഠായ ച സാ സദ്ധിം പുത്തകേഹി ഗന്ധകുടിസമീപരുക്ഖേയേവ നിവാസരുക്ഖം ലഭിത്വാ സായം പാതം ബുദ്ധദസ്സനം ലഭമാനാ ധമ്മം സുണമാനാ ദീഘരത്തം തത്ഥേവ വസി. സത്തമം.

൮. സുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൨. അട്ഠമേ കേനചിദേവ കരണീയേനാതി വാണിജ്ജകമ്മം അധിപ്പേതം. അനാഥപിണ്ഡികോ ച രാജഗഹസേട്ഠി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭഗിനിപതികാ ഹോന്തി. യദാ രാജഗഹേ ഉട്ഠാനകഭണ്ഡകം മഹഗ്ഘം ഹോതി, തദാ രാജഗഹസേട്ഠി തം ഗഹേത്വാ പഞ്ചസകടസതേഹി സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ യോജനമത്തേ ഠിതോ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേതി. അനാഥപിണ്ഡികോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ തസ്സ മഹാസക്കാരം കത്വാ ഏകയാനം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിം പവിസതി. സോ സചേ ഭണ്ഡം ലഹുകം വിക്കീയതി, വിക്കിണാതി. നോ ചേ, ഭഗിനിഘരേ ഠപേത്വാ പക്കമതി. അനാഥപിണ്ഡികോപി തഥേവ കരോതി. സ്വായം തദാപി തേനേവ കരണീയേന അഗമാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

തം ദിവസം പന രാജഗഹസേട്ഠി യോജനമത്തേ ഠിതേന അനാഥപിണ്ഡികേന ആഗതഭാവജാനനത്ഥം പേസിതം പണ്ണം ന സുണി, ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം അഗമാസി. സോ ധമ്മകഥം സുത്വാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഘരേ ഉദ്ധനഖണാപനദാരുഫാലനാദീനി കാരേസി. അനാഥപിണ്ഡികോപി ‘‘ഇദാനി മയ്ഹം പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സതി, ഇദാനി കരിസ്സതീ’’തി ഘരദ്വാരേപി പച്ചുഗ്ഗമനം അലഭിത്വാ അന്തോഘരം പവിട്ഠോ പടിസന്ഥാരമ്പി ന ബഹും അലത്ഥ. ‘‘കിം, മഹാസേട്ഠി, കുസലം ദാരകരൂപാനം? നസി മഗ്ഗേ കിലന്തോ’’തി? ഏത്തകോവ പടിസന്ഥാരോ അഹോസി. സോ തസ്സ മഹാബ്യാപാരം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു തേ, ഗഹപതി, ആവാഹോ വാ ഭവിസ്സതീ’’തി? ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൦൪) ആഗതനയേനേവ കഥം പവത്തേത്വാ തസ്സ മുഖതോ ബുദ്ധസദ്ദം സുത്വാ പഞ്ചവണ്ണം പീതിം പടിലഭി. സാ തസ്സ സീസേന ഉട്ഠായ യാവ പാദപിട്ഠിയാ, പാദപിട്ഠിയാ ഉട്ഠായ യാവ സീസാ ഗച്ഛതി, ഉഭതോ ഉട്ഠായ മജ്ഝേ ഓസരതി, മജ്ഝേ ഉട്ഠായ ഉഭതോ ഗച്ഛതി. സോ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുട്ഠോ, ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം, ഗഹപതി, വദേസി? ബുദ്ധോ താഹം, ഗഹപതി, വദാമീ’’തി ഏവം തിക്ഖത്തും പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം യദിദം ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അസ്സോസി ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ, ഗഹപതി, ബുദ്ധോ കിര ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി.

ഏതദഹോസി അകാലോ ഖോ അജ്ജാതി സോ കിര തം സേട്ഠിം പുച്ഛി, ‘‘കുഹിം ഗഹപതി സത്ഥാ വിഹരതീ’’തി? അഥസ്സ സോ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ദുരാസദാ ആസീവിസസദിസാ ഹോന്തി, സത്ഥാ സിവഥികായ വസതി, ന സക്കാ തത്ഥ തുമ്ഹാദിസേഹി ഇമായ വേലായ ഗന്തു’’ന്തി ആചിക്ഖി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി. ബുദ്ധഗതായ സതിയാ നിപജ്ജീതി തംദിവസം കിരസ്സ ഭണ്ഡസകടേസു വാ ഉപട്ഠാകേസു വാ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജി, സായമാസമ്പി ന അകാസി, സത്തഭൂമികം പന പാസാദം ആരുയ്ഹ സുപഞ്ഞത്താലങ്കതവരസയനേ ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോ’’തി സജ്ഝായം കരോന്തോവ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. തേന വുത്തം ‘‘ബുദ്ധഗതായ സതിയാ നിപജ്ജീ’’തി.

രത്തിയാ സുദം തിക്ഖത്തും ഉട്ഠാസി പഭാതന്തി മഞ്ഞമാനോതി പഠമയാമേ താവ വീതിവത്തേ ഉട്ഠായ ബുദ്ധം അനുസ്സരി, അഥസ്സ ബലവപ്പസാദോ ഉദപാദി, പീതിആലോകോ അഹോസി, സബ്ബതമം വിഗച്ഛി, ദീപസഹസ്സുജ്ജലം വിയ ചന്ദുട്ഠാനം സൂരിയുട്ഠാനം വിയ ച ജാതം. സോ ‘‘പപാദം ആപന്നോ വതമ്ഹി, സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ’’തി ഉട്ഠായ ആകാസതലേ ഠിതം ചന്ദം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘ഏകോവ യാമോ ഗതോ, അഞ്ഞേ ദ്വേ അത്ഥീ’’തി പുന പവിസിത്വാ നിപജ്ജി. ഏതേനുപായേന മജ്ഝിമയാമാവസാനേപി പച്ഛിമയാമാവസാനേപീതി തിക്ഖത്തും ഉട്ഠാസി. പച്ഛിമയാമാവസാനേ പന ബലവപച്ചൂസേയേവ ഉട്ഠായ ആകാസതലം ആഗന്ത്വാ മഹാദ്വാരാഭിമുഖോവ അഹോസി, സത്തഭൂമികദ്വാരം സയമേവ വിവടം അഹോസി. സോ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജി.

വിവരിംസൂതി ‘‘അയം മഹാസേട്ഠി ‘ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ, പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ തിണ്ണം രതനാനം അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഹുത്വാ അസദിസം സങ്ഘാരാമം കത്വാ ചാതുദ്ദിസസ്സ അരിയഗണസ്സ അനാവടദ്വാരോ ഭവിസ്സതി, ന യുത്തമസ്സ ദ്വാരം പിദഹിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ വിവരിംസു. അന്തരധായീതി രാജഗഹം കിര ആകിണ്ണമനുസ്സം അന്തോനഗരേ നവ കോടിയോ, ബഹിനഗരേ നവാതി തം ഉപനിസ്സായ അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ വസന്തി. അവേലായ മതമനുസ്സേ ബഹി നീഹരിതും അസക്കോന്താ അട്ടാലകേ ഠത്വാ ബഹിദ്വാരേ ഖിപന്തി. മഹാസേട്ഠി നഗരതോ ബഹിനിക്ഖന്തമത്തോവ അല്ലസരീരം പാദേന അക്കമി, അപരമ്പി പിട്ഠിപാദേന പഹരി. മക്ഖികാ ഉപ്പതിത്വാ പരികിരിംസു. ദുഗ്ഗന്ധോ നാസപുടം അഭിഹനി. ബുദ്ധപ്പസാദോ തനുത്തം ഗതോ. തേനസ്സ ആലോകോ അന്തരധായി, അന്ധകാരോ പാതുരഹോസി. സദ്ദമനുസ്സാവേസീതി ‘‘സേട്ഠിസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണകിങ്കിണികം ഘട്ടേന്തോ വിയ മധുരസ്സരേന സദ്ദം അനുസ്സാവേസി.

സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനീതി പുരിമപദാനിപി ഇമിനാവ സഹസ്സപദേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധനീയാനി. യഥേവ ഹി സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, സതം സഹസ്സാനി ഹത്ഥീ, സതം സഹസ്സാനി അസ്സാ, സതം സഹസ്സാനി രഥാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇതി ഏകേകസതസഹസ്സമേവ ദീപിതം. പദവീതിഹാരസ്സാതി പദവീതിഹാരോ നാമ സമഗമനേ ദ്വിന്നം പദാനം അന്തരേ മുട്ഠിരതനമത്തം. കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിന്തി തം ഏകം പദവീതിഹാരം സോളസഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകോ കോട്ഠാസോ പുന സോളസധാ, തതോ ഏകോ സോളസധാതി ഏവം സോളസ വാരേ സോളസധാ ഭിന്നസ്സ ഏകോ കോട്ഠാസോ സോളസികലാ നാമ, തം സോളസികലം ഏതാനി ചത്താരി സതസഹസ്സാനി ന അഗ്ഘന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സതം ഹത്ഥിസഹസ്സാനി സതം അസ്സസഹസ്സാനി സതം രഥസഹസ്സാനി സതം കഞ്ഞാസഹസ്സാനി, താ ച ഖോ ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ സകലജമ്ബുദീപരാജധീതരോ വാതി ഇമസ്മാ ഏത്തകാ ലാഭാ വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ തസ്മിം സോളസികലസങ്ഖാതേ പദേസേ പവത്തചേതനാവ ഉത്തരിതരാതി. ഇദം പന വിഹാരഗമനം കസ്സ വസേന ഗഹിതന്തി? വിഹാരം ഗന്ത്വാ അനന്തരായേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹന്തസ്സ. ‘‘ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കരിസ്സാമി, ചേതിയം വന്ദിസ്സാമി, ധമ്മം സോസ്സാമി, ദീപപൂജം കരിസ്സാമി, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ദാനം ദസ്സാമി, സിക്ഖാപദേസു വാ സരണേസു വാ പതിട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതോപി വസേന വട്ടതിയേവ.

അന്ധകാരോ അന്തരധായീതി സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഏകകോതി സഞ്ഞം കരോമി, അനുയുത്താപി മേ അത്ഥി, കസ്മാ ഭായാമീ’’തി സൂരോ അഹോസി. അഥസ്സ ബലവാ ബുദ്ധപ്പസാദോ ഉദപാദി. തസ്മാ അന്ധകാരോ അന്തരധായീതി. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ഭിംസനകേ സുസാനമഗ്ഗേ അട്ഠികസങ്ഖലികസമംസലോഹിതന്തിആദീനി അനേകവിധാനി കുണപാനി അദ്ദസ. സോണസിങ്ഗാലാദീനം സദ്ദം അസ്സോസി. തം സബ്ബം പരിസ്സയം പുനപ്പുനം ബുദ്ധഗതം പസാദം വഡ്ഢേത്വാ മദ്ദന്തോ അഗമാസിയേവ.

ഏഹി സുദത്താതി സോ കിര സേട്ഠി ഗച്ഛമാനോവ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ബഹൂ പൂരണകസ്സപാദയോ തിത്ഥിയാ ‘മയം ബുദ്ധാ മയം ബുദ്ധാ’തി വദന്തി, കഥം നു ഖോ അഹം സത്ഥു ബുദ്ധഭാവം ജാനേയ്യ’’ന്തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹം ഗുണവസേന ഉപ്പന്നം നാമം മഹാജനോ ജാനാതി, കുലദത്തിയം പന മേ നാമം അഞ്ഞത്ര മയാ ന കോചി ജാനാതി. സചേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, കുലദത്തികനാമേന മം ആലപിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ ഏവമാഹ.

പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ആസത്തിയോതി തണ്ഹായോ. സന്തിന്തി കിലേസവൂപസമം. പപ്പുയ്യാതി പത്വാ. ഇദഞ്ച പന വത്വാ സത്ഥാ തസ്സ അനുപുബ്ബികഥം കഥേത്വാ മത്ഥകേ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസി. സേട്ഠി ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസതോ പട്ഠായ മഹാദാനം ദാതും ആരഭി. ബിമ്ബിസാരാദയോ സേട്ഠിസ്സ സാസനം പേസേന്തി – ‘‘ത്വം ആഗന്തുകോ, യം നപ്പഹോതി, തം ഇതോ ആഹരാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘അലം തുമ്ഹേ ബഹുകിച്ചാ’’തി സബ്ബേ പടിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ആനീതവിഭവേന സത്താഹം മഹാദാനം അദാസി. ദാനപരിയോസാനേ ച ഭഗവന്തം സാവത്ഥിയം വസ്സാവാസം പടിജാനാപേത്വാ രാജഗഹസ്സ ച സാവത്ഥിയാ ച അന്തരേ യോജനേ യോജനേ സതസഹസ്സം ദത്വാ പഞ്ചചത്താലീസ വിഹാരേ കാരേന്തോ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ജേതവനമഹാവിഹാരം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദേസീതി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസുക്കാസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൩. നവമേ രഥികായ രഥികന്തി ഏകം രഥികം ഗഹേത്വാ തതോ അപരം ഗച്ഛന്തോ രഥികായ രഥികം ഉപസങ്കമന്തോ നാമ ഹോതി. സിങ്ഘാടകേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച രഥികാതി രച്ഛാ. സിങ്ഘാടകന്തി ചതുക്കം. കിം മേ കതാതി കിം ഇമേ കതാ? കിം കരോന്തീതി അത്ഥോ. മധുപീതാവ സേയരേതി ഗന്ധമധുപാനം പീതാ വിയ സയന്തി. ഗന്ധമധുപാനം പീതോ കിര സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോതി, അസഞ്ഞീ ഹുത്വാ സയതേവ. തസ്മാ ഏവമാഹ.

തഞ്ച പന അപ്പടിവാനീയന്തി തഞ്ച പന ധമ്മം അപ്പടിവാനീയം ദേസേതി. ബാഹിരകഞ്ഹി സുമധുരമ്പി ഭോജനം പുനപ്പുനം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ന രുച്ചതി, ‘‘അപനേഥ, കിം ഇമിനാ’’തി? പടിവാനേതബ്ബം അപനേതബ്ബം ഹോതി, ന ഏവമയം ധമ്മോ. ഇമം ഹി ധമ്മം പണ്ഡിതാ വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി സുണന്താ തിത്തിം ന ഗച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘അപ്പടിവാനീയ’’ന്തി. അസേചനകമോജവന്തി അനാസിത്തകം ഓജവന്തം. യഥാ ഹി ബാഹിരാനി അസമ്ഭിന്നപായാസാദീനിപി സപ്പിമധുസക്ഖരാഹി ആസിത്താനി യോജിതാനേവ മധുരാനി ഓജവന്താനി ഹോന്തി, ന ഏവമയം ധമ്മോ. അയം ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ മധുരോ ചേവ ഓജവാ ച, ന അഞ്ഞേന ഉപസിത്തോ. തേനാഹ ‘‘അസേചനകമോജവ’’ന്തി. പിവന്തി മഞ്ഞേ സപ്പഞ്ഞാതി പണ്ഡിതപുരിസാ പിവന്തി വിയ. വലാഹകമേവ പന്ഥഗൂതി വലാഹകന്തരതോ നിക്ഖന്തഉദകം ഘമ്മാഭിതത്താ പഥികാ വിയ. നവമം.

൧൦-൧൧. ദുതിയസുക്കാസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൪൪. ദസമേ പുഞ്ഞം വത പസവി ബഹുന്തി ബഹും വത പുഞ്ഞം പസവതീതി. ദസമം.

൨൪൫. ഏകാദസമം ഉത്താനമേവ. ഏകാദസമം.

൧൨. ആളവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ദ്വാദസമേ ആളവിയന്തി ആളവീതി തം രട്ഠമ്പി നഗരമ്പി. തഞ്ച ഭവനം നഗരസ്സ അവിദൂരേ ഗാവുതമത്തേ ഠിതം. ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരന്തോ തം നഗരം ഉപനിസ്സായ ആളവിയം വിഹരതീതി വുത്തോ. ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേതി ഏത്ഥ പന അയമനുപുബ്ബികഥാ – ആളവകോ കിര രാജാ വിവിധനാടകൂപഭോഗം ഛഡ്ഡേത്വാ ചോരപടിബാഹനത്ഥം പടിരാജനിസേധനത്ഥം ബ്യായാമകരണത്ഥഞ്ച സത്തമേ സത്തമേ ദിവസേ മിഗവം ഗച്ഛന്തോ ഏകദിവസം ബലകായേന സദ്ധിം കതികം അകാസി – ‘‘യസ്സ പസ്സേന മിഗോ പലായതി, തസ്സേവ സോ ഭാരോ’’തി. അഥ തസ്സേവ പസ്സേന മിഗോ പലായി, ജവസമ്പന്നോ രാജാ ധനും ഗഹേത്വാ പത്തികോവ തിയോജനം തം മിഗം അനുബന്ധി. ഏണിമിഗാ ച തിയോജനവേഗാ ഏവ ഹോന്തി. അഥ പരിക്ഖീണജവം തം ഉദകം വിയ പവിസിത്വാ ഠിതം വധിത്വാ ദ്വിധാ ഛേത്വാ അനത്ഥികോപി മംസേന ‘‘നാസക്ഖി മിഗം ഗഹേതു’’ന്തി അപവാദമോചനത്ഥം കാജേനാദായ ആഗച്ഛന്തോ നഗരസ്സാവിദൂരേ ബഹലപത്തപലാസം മഹാനിഗ്രോധം ദിസ്വാ പരിസ്സമവിനോദനത്ഥം തസ്സ മൂലമുപഗതോ. തസ്മിഞ്ച നിഗ്രോധേ ആളവകോ യക്ഖോ മഹാരാജസന്തികാ ഭവനം ലഭിത്വാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായായ ഫുട്ഠോകാസം പവിട്ഠേ പാണിനോ ഖാദന്തോ പടിവസതി. സോ തം ദിസ്വാ ഖാദിതും ഉപഗതോ. രാജാ തേന സദ്ധിം കതികം അകാസി – ‘‘മുഞ്ച മം, അഹം തേ ദിവസേ ദിവസേ മനുസ്സഞ്ച ഥാലിപാകഞ്ച പേസേസ്സാമീ’’തി. യക്ഖോ – ‘‘ത്വം രാജൂപഭോഗേന പമത്തോ ന സരിസ്സസി, അഹം പന ഭവനം അനുപഗതഞ്ച അനനുഞ്ഞാതഞ്ച ഖാദിതും ന ലഭാമി, സ്വാഹം ഭവന്തമ്പി ജീയേയ്യ’’ന്തി ന മുഞ്ചി. രാജാ ‘‘യം ദിവസം ന പേസേമി, തം ദിവസം മം ഗഹേത്വാ ഖാദാ’’തി അത്താനം അനുജാനിത്വാ തേന മുത്തോ നഗരാഭിമുഖോ അഗമാസി.

ബലകായോ മഗ്ഗേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ ഠിതോ രാജാനം ദിസ്വാ, ‘‘കിം, മഹാരാജ, അയസമത്തഭയാ ഏവം കിലന്തോസീ’’തി? വദന്തോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പടിഗ്ഗഹേസി. രാജാ തം പവത്തിം അനാരോചേത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ കതപാതരാസോ നഗരഗുത്തികം ആമന്തേത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. നഗരഗുത്തികോ – ‘‘കിം, ദേവ, കാലപരിച്ഛേദോ കതോ’’തി ആഹ? ന കതോ ഭണേതി. ദുട്ഠു കതം, ദേവ, അമനുസ്സാ ഹി പരിച്ഛിന്നമത്തമേവ ലഭന്തി, അപരിച്ഛിന്നേ പന ജനപദസ്സാബാധോ ഭവിസ്സതി, ഹോതു ദേവ, കിഞ്ചാപി ഏവമകാസി, അപ്പോസ്സുക്കോ ത്വം രജ്ജസുഖമനുഭോഹി, അഹമേത്ഥ കാതബ്ബം കരിസ്സാമീതി. സോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ബന്ധനാഗാരദ്വാരേ ഠത്വാ യേ യേ വജ്ഝാ ഹോന്തി, തേ തേ സന്ധായ ‘‘യോ ജീവിതത്ഥികോ, സോ നിക്ഖമതൂ’’തി ഭണതി. യോ പഠമം നിക്ഖമതി, തം ഗേഹം നേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ഭോജേത്വാ ച ‘‘ഇമം ഥാലിപാകം യക്ഖസ്സ ദേഹീ’’തി പേസേതി. തം രുക്ഖമൂലം പവിട്ഠമത്തംയേവ യക്ഖോ ഭേരവം അത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ മൂലകന്ദം വിയ ഖാദി. യക്ഖാനുഭാവേന കിര മനുസ്സാനം കേസാദീനി ഉപാദായ സകലസരീരം നവനീതപിണ്ഡം വിയ ഹോതി, യക്ഖസ്സ ഭത്തം ഗാഹാപേതും ഗതപുരിസാ തം ദിസ്വാ ഭീതാ യഥാമിത്തം ആരോചേസും. തതോ പഭുതി ‘‘രാജാ ചോരേ ഗഹേത്വാ യക്ഖസ്സ ദേതീ’’തി മനുസ്സാ ചോരകമ്മതോ പടിവിരതാ. തതോ അപരേന സമയേന നവചോരാനം അഭാവേന പുരാണചോരാനഞ്ച പരിക്ഖയേന ബന്ധനാഗാരാനി സുഞ്ഞാനി അഹേസും.

അഥ നഗരഗുത്തികോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ അത്തനോ ധനം നഗരരച്ഛാസു ഛഡ്ഡാപേസി ‘‘അപ്പേവ നാമ കോചി ലോഭേന ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി. തം പാദേനപി കോചി നച്ഛുപി. സോ ചോരേ അലഭന്തോ അമച്ചാനം ആരോചേസി. അമച്ചാ ‘‘കുലപടിപാടിയാ ഏകമേകം ജിണ്ണകം പേസേമ, സോ പകതിയാപി മച്ചുപഥേ വത്തതീ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘അമ്ഹാകം പിതരം അമ്ഹാകം പിതാമഹം പേസേതീതി മനുസ്സാ ഖോഭം കരിസ്സന്തി, മാ വോ ഏതം രുച്ചീ’’തി വാരേസി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, ദാരകം പേസേമ ഉത്താനസേയ്യകം, തഥാവിധസ്സ ഹി ‘മാതാ മേ’തി ‘പിതാ മേ’തി സിനേഹോ നത്ഥീ’’തി ആഹംസു. രാജാ അനുജാനി. തേ തഥാ അകംസു. നഗരേ ദാരകമാതരോ ച ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭിനിയോ ച പലായിത്വാ പരജനപദേ ദാരകേ സംവഡ്ഢേത്വാ ആനേന്തി. ഏവം ദ്വാദസ വസ്സാനി ഗതാനി.

തതോ ഏകദിവസം സകലനഗരം വിചിനിത്വാ ഏകമ്പി ദാരകം അലഭിത്വാ അമച്ചാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘നത്ഥി, ദേവ, നഗരേ ദാരകോ ഠപേത്വാ അന്തേപുരേ തവ പുത്തം ആളവകകുമാര’’ന്തി. രാജാ ‘‘യഥാ മമ പുത്തോ പിയോ, ഏവം സബ്ബലോകസ്സ, അത്തനാ പന പിയതരം നത്ഥി, ഗച്ഛഥ തമ്പി ദത്വാ മമ ജീവിതം രക്ഖഥാ’’തി. തേന ച സമയേന ആളവകസ്സ മാതാ പുത്തം ന്ഹാപേത്വാ മണ്ഡേത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടകേ കത്വാ അങ്കേ സയാപേത്വാ നിസിന്നാ ഹോതി. രാജപുരിസാ രഞ്ഞോ ആണായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിപ്പലപന്തിയാ തസ്സാ സോളസന്നഞ്ച ദേവിസഹസ്സാനം സദ്ധിം ധാതിയാ തം ആദായ പക്കമിംസു, ‘‘സ്വേ യക്ഖഭക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തംദിവസഞ്ച ഭഗവാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ജേതവനവിഹാരേ ഗന്ധകുടിയം മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ ആളവകസ്സ കുമാരസ്സ അനാഗാമിഫലുപ്പത്തിയാ ഉപനിസ്സയം യക്ഖസ്സ ച സോതാപത്തിഫലുപ്പത്തിയാ, ദേസനാപരിയോസാനേ ച ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനം ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭസ്സാതി. സോ വിഭാതായ രത്തിയാ പുരിമഭത്തകിച്ചം കത്വാ സുനിട്ഠിതപച്ഛാഭത്തകിച്ചോ കാളപക്ഖൂപോസഥദിവസേ വത്തമാനേ ഓഗ്ഗതേ സൂരിയേ ഏകോ അദുതിയോ പത്തചീവരമാദായ പാദമഗ്ഗേനേവ സാവത്ഥിതോ തിംസ യോജനാനി ഗന്ത്വാ തസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനം പാവിസി. തേന വുത്തം ‘‘ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ’’തി.

കിം പന ഭഗവാ യസ്മിം നിഗ്രോധേ ആളവകസ്സ ഭവനം, തസ്സ മൂലേ വിഹാസി, ഉദാഹു ഭവനേയേവാതി? ഭവനേയേവ. യഥേവ ഹി യക്ഖാ അത്തനോ ഭവനം പസ്സന്തി, തഥാ ഭഗവാപി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭവനദ്വാരേ അട്ഠാസി. തദാ ആളവകോ ഹിമവന്തേ യക്ഖസമാഗമം ഗതോ ഹോതി. തതോ ആളവകസ്സ ദ്വാരപാലോ ഗദ്രഭോ നാമ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഭഗവാ വികാലേ ആഗതോ’’തി ആഹ. ആമ, ഗദ്രഭ, ആഗതോമ്ഹി, സചേ തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്തം ആളവകസ്സ ഭവനേതി. ന മേ, ഭന്തേ, ഗരു, അപിച ഖോ സോ യക്ഖോ കക്ഖളോ ഫരുസോ, മാതാപിതൂനമ്പി അഭിവാദനാദീനി ന കരോതി, മാ രുച്ചി ഭഗവതോ ഇധ വാസോതി. ജാനാമി, ഗദ്രഭ, തസ്സ സഭാവം, ന കോചി മമന്തരായോ ഭവിസ്സതി. സചേ തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്തന്തി.

ദുതിയമ്പി ഗദ്രഭോ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഗ്ഗിതത്തകപാലസദിസോ, ഭന്തേ, ആളവകോ, മാതാപിതരോതി വാ സമണബ്രാഹ്മണാതി വാ ധമ്മോതി വാ ന ജാനാതി, ഇധാഗതാനം പന ചിത്തക്ഖേപമ്പി കരോതി, ഹദയമ്പി ഫാലേതി, പാദേപി ഗഹേത്വാ പരസമുദ്ദം വാ പരചക്കവാളം വാ ഖിപതീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ജാനാമി, ഗദ്രഭ, സചേപി തേ അഗരു, വിഹരേയ്യാമേകരത്ത’’ന്തി. ന മേ, ഭന്തേ, ഗരു, അപിച ഖോ സോ യക്ഖോ അത്തനോ അനാരോചേത്വാ അനുജാനന്തം മം ജീവിതാപി വോരോപേയ്യ, ആരോചേമി, ഭന്തേ, തസ്സാതി. യഥാസുഖം, ഗദ്രഭ, ആരോചേഹീതി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ത്വമേവ ജാനാഹീ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖോ പക്കാമി. ഭവനദ്വാരമ്പി സയമേവ ഭഗവതോ വിവരമദാസി. ഭഗവാ അന്തോഭവനം പവിസിത്വാ യത്ഥ അഭിലക്ഖിതേസു മങ്ഗലദിവസാദീസു നിസീദിത്വാ ആളവകോ സിരിം അനുഭോതി, തസ്മിംയേവ ദിബ്ബരതനമയേ പല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണാഭം മുഞ്ചി. തം ദിസ്വാ യക്ഖസ്സ ഇത്ഥിയോ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ സമ്പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. ഭഗവാ ‘‘പുബ്ബേ തുമ്ഹേ ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ പൂജനേയ്യം പൂജേത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം പത്താ, ഇദാനിപി തഥേവ കരോഥ, മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇസ്സാമച്ഛരിയാഭിഭൂതാ വിഹരഥാ’’തിആദിനാ നയേന താസം പകിണ്ണകധമ്മകഥം കഥേസി. താ ഭഗവതോ മധുരനിഗ്ഘോസം സുത്വാ സാധുകാരസഹസ്സാനി ദത്വാ ഭഗവന്തം സമ്പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസുയേവ. ഗദ്രഭോപി ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ ആളവകസ്സാരോചേസി – ‘‘യഗ്ഘേ, മാരിസ, ജാനേയ്യാസി വിമാനേ തേ ഭഗവാ നിസിന്നോ’’തി. സോ ഗദ്രഭസ്സ സഞ്ഞം അകാസി ‘‘തുണ്ഹീ ഹോഹി, ഗന്ത്വാ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി. പുരിസമാനേന കിര ലജ്ജിതോ അഹോസി, തസ്മാ ‘‘മാ കോചി പരിസമജ്ഝേ സുണേയ്യാ’’തി ഏവമകാസി.

തദാ സാതാഗിരഹേമവതാ ഭഗവന്തം ജേതവനേയേവ വന്ദിത്വാ ‘‘യക്ഖസമാഗമം ഗമിസ്സാമാ’’തി സപരിവാരാ നാനായാനേഹി ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. ആകാസേ ച യക്ഖാനം സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗോ നത്ഥി, ആകാസട്ഠാനി വിമാനാനി പരിഹരിത്വാ മഗ്ഗട്ഠാനേനേവ മഗ്ഗോ ഹോതി. ആളവകസ്സ പന വിമാനം ഭൂമട്ഠം സുഗുത്തം പാകാരപരിക്ഖിത്തം സുസംവിഹിതദ്വാരഅട്ടാലകഗോപുരം ഉപരി കംസജാലസഞ്ഛന്നം മഞ്ജൂസസദിസം തിയോജനം ഉബ്ബേധേന, തസ്സ ഉപരി മഗ്ഗോ ഹോതി. തേ തം പദേസമാഗമ്മ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു. ബുദ്ധാനം ഹി നിസിന്നോകാസസ്സ ഉപരിഭാഗേന യാവ ഭവഗ്ഗാ കോചി ഗന്തും ന സക്കോതി. തേ ‘‘കിമിദ’’ന്തി? ആവജ്ജേത്വാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ആകാസേ ഖിത്തലേഡ്ഡു വിയ ഓരുയ്ഹ വന്ദിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ, ‘‘യക്ഖസമാഗമം ഗച്ഛാമ ഭഗവാ’’തി തീണി വത്ഥൂനി പസംസന്താ യക്ഖസമാഗമം അഗമംസു. ആളവകോ തേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇധ നിസീദഥാ’’തി പടിക്കമ്മ ഓകാസമദാസി. തേ ആളവകസ്സ നിവേദേസും – ‘‘ലാഭാ തേ, ആളവക, യസ്സ തേ ഭവനേ ഭഗവാ വിഹരതി, ഗച്ഛാവുസോ, ഭഗവന്തം പയിരുപാസസ്സൂ’’തി. ഏവം ഭഗവാ ഭവനേയേവ വിഹാസി, ന യസ്മിം നിഗ്രോധേ ആളവകസ്സ ഭവനം, തസ്സ മൂലേതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ ആളവിയം വിഹരതി ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനേ’’തി.

അഥ ഖോ ആളവകോ…പേ… ഏതദവോച – ‘‘നിക്ഖമ, സമണാ’’തി കസ്മാ പനായം ഏതദവോച? രോസേതുകാമതായ. തത്രേവം ആദിതോ പഭുതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ – അയം ഹി യസ്മാ അസ്സദ്ധസ്സ സദ്ധാകഥാ ദുക്കഥാ ഹോതി ദുസ്സീലാദീനം സീലാദികഥാ വിയ, തസ്മാ തേസം യക്ഖാനം സന്തികാ ഭഗവതോ പസംസം സുത്വായേവ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തലോണസക്ഖരാ വിയ അബ്ഭന്തരേ കോപേന തടതടായമാനഹദയോ ഹുത്വാ ‘‘കോ സോ ഭഗവാ നാമ, യോ മമ ഭവനം പവിട്ഠോ’’തി ആഹ. തേ അഹംസു – ‘‘ന ത്വം, ആവുസോ, ജാനാസി ഭഗവന്തം അമ്ഹാകം സത്ഥാരം, യോ തുസിതഭവനേ ഠിതോ പഞ്ചമഹാവിലോകിതം വിലോകേത്വാ’’തിആദിനാ നയേന യാവ ധമ്മചക്കപവത്തനാ കഥേന്താ പടിസന്ധിആദീസു ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി വത്വാ, ‘‘ഇമാനിപി ത്വം, ആവുസോ, അച്ഛരിയാനി നാദ്ദസാ’’തി? ചോദേസും. സോ ദിസ്വാപി കോധവസേന ‘‘നാദ്ദസ’’ന്തി ആഹ. ആവുസോ ആളവക, പസ്സേയ്യാസി വാ ത്വം, ന വാ, കോ തയാ അത്ഥോ പസ്സതാ വാ അപസ്സതാ വാ? കിം ത്വം കരിസ്സസി അമ്ഹാകം സത്ഥുനോ, യോ ത്വം തം ഉപനിധായ ചലക്കകുധ-മഹാഉസഭസമീപേ തദഹുജാതവച്ഛകോ വിയ, തിധാ പഭിന്നമത്തവാരണസമീപേ ഭിങ്കപോതകോ വിയ, ഭാസുരവിലമ്ബിതകേസരസോഭിതക്ഖന്ധസ്സ മിഗരഞ്ഞോ സമീപേ ജരസിങ്ഗാലോ വിയ, ദിയഡ്ഢയോജനസതപവഡ്ഢകായസുപണ്ണരാജസമീപേ ഛിന്നപക്ഖകാകപോതകോ വിയ ഖായസി, ഗച്ഛ യം തേ കരണീയം, തം കരോഹീതി. ഏവം വുത്തേ ദുട്ഠോ ആളവകോ ഉട്ഠഹിത്വാ മനോസിലാതലേ വാമപാദേന ഠത്വാ – ‘‘പസ്സഥ ദാനി തുമ്ഹാകം വാ സത്ഥാ മഹാനുഭാവോ, അഹം വാ’’തി ദക്ഖിണപാദേന സട്ഠിയോജനമത്തം കേലാസപബ്ബതകൂടം അക്കമി. തം അയോകൂടപഹടോ വിയ നിദ്ധന്തഅയോപിണ്ഡോ പപടികായോ മുഞ്ചി, സോ തത്ര ഠത്വാ, ‘‘അഹം ആളവകോ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. സകലജമ്ബുദീപം സദ്ദോ ഫരി.

ചത്താരോ കിര സദ്ദാ സകലജമ്ബുദീപേ സൂയിംസു – യഞ്ച പുണ്ണകോ യക്ഖസേനാപതി ധനഞ്ജയകോരബ്യരാജാനം ജൂതം ജിനിത്വാ അപ്ഫോടേത്വാ ‘‘അഹം ജിനി’’ന്തി ഉഗ്ഘോസേസി; യഞ്ച സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ കസ്സപഭഗവതോ സാസനേ ഓസക്കന്തേ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം സുനഖം കരിത്വാ – ‘‘അഹം പാപഭിക്ഖൂ ച പാപഭിക്ഖുനിയോ ച ഉപാസകേ ച ഉപാസികായോ ച സബ്ബേവ ച അധമ്മവാദിനോ ഖാദാമീ’’തി ഉഗ്ഘോസാപേസി; യഞ്ച കുസജാതകേ പഭാവതിഹേതു സത്തഹി രാജൂഹി നഗരേ ഉപരുദ്ധേ പഭാവതിം അത്തനാ സഹ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ ആരോപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ – ‘‘അഹം സീഹസ്സരമഹാകുസരാജാ’’തി മഹാപുരിസോ ഉഗ്ഘോസേസി; യഞ്ച കേലാസമുദ്ധനി ഠത്വാ ആളവകോതി. തദാ ഹി സകലജമ്ബുദീപേ ദ്വാരേ ഠത്വാ ഉഗ്ഘോസിതസദിസം അഹോസി. തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതോ ച ഹിമവാപി സങ്കമ്പി യക്ഖസ്സാനുഭാവേന.

സോ വാതമണ്ഡലം സമുട്ഠാപേസി – ‘‘ഏതേനേവ സമണം പലാപേസ്സാമീ’’തി. തേ പുരത്ഥിമാദിഭേദാ വാതാ സമുട്ഠഹിത്വാ അഡ്ഢയോജനയോജനദ്വിയോജനതിയോജനപ്പമാണാനി പബ്ബതകൂടാനി പദാലേത്വാ വനഗച്ഛരുക്ഖാദീനി ഉമ്മൂലം കത്വാ, ആളവിനഗരം പക്ഖന്താ ജിണ്ണഹത്ഥിസാലാദീനി ചുണ്ണേന്താ ഛദനിട്ഠകാ ആകാസേ വിധമേന്താ. ഭഗവാ ‘‘മാ കസ്സചി ഉപരോധോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. തേ വാതാ ദസബലം പത്വാ ചീവരകണ്ണമത്തമ്പി ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. തതോ മഹാവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. ‘‘ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സമണം മാരേസ്സാമീ’’തി. തസ്സാനുഭാവേന ഉപരൂപരി സതപടലസഹസ്സപടലാദിഭേദാ വലാഹകാ ഉട്ഠഹിത്വാ പവസ്സിംസു. വുട്ഠിധാരാവേഗേന പഥവീ ഛിദ്ദാ അഹോസി. വനരുക്ഖാദീനം ഉപരി മഹോഘോ ആഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ ചീവരേ ഉസ്സാവബിന്ദുമത്തമ്പി തേമേതും നാസക്ഖി. തതോ പാസാണവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. മഹന്താനി മഹന്താനി പബ്ബതകൂടാനി ധൂമായന്താനി പജ്ജലന്താനി ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലം പത്വാ ദിബ്ബമാലാഗുളാനി സമ്പജ്ജിംസു. തതോ പഹരണവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. ഏകതോധാരാഉഭതോധാരാഅസിസത്തിഖുരപ്പാദയോ ധൂമായന്താ പജ്ജലന്താ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലം പത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി അഹേസും. തതോ അങ്ഗാരവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. കിംസുക വണ്ണാ അങ്ഗാരാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി ഹുത്വാ വികീരയിംസു. തതോ കുക്കുലവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. അച്ചുണ്ഹാ കുക്കുലാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ചന്ദനചുണ്ണം ഹുത്വാ നിപതിംസു. തതോ വാലികവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. അതിസുഖുമവാലികാ ധൂമായന്താ പജ്ജലന്താ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി ഹുത്വാ നിപതിംസു. തതോ കലലവസ്സം സമുട്ഠാപേസി. തം കലലവസ്സം ധൂമായന്തം പജ്ജലന്തം ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദമൂലേ ദിബ്ബഗന്ധം ഹുത്വാ നിപതി. തതോ അന്ധകാരം സമുട്ഠാപേസി ‘‘ഭിംസേത്വാ സമണം പലാപേസ്സാമീ’’തി. തം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം അന്ധകാരസദിസം ഹുത്വാ ദസബലം പത്വാ സൂരിയപ്പഭാവിഹതമിവ അന്ധകാരം അന്തരധായി.

ഏവം യക്ഖോ ഇമാഹി നവഹി വാതവസ്സപാസാണപഹരണങ്ഗാരകുക്കുലവാലികകലലന്ധകാരവുട്ഠീഹി ഭഗവന്തം പലാപേതും അസക്കോന്തോ നാനാവിധപഹരണഹത്ഥായ അനേകപ്പകാരരൂപഭൂതഗണസമാകുലായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സയമേവ ഭഗവന്തം അഭിഗതോ. തേ ഭൂതഗണാ അനേകപ്പകാരേ വികാരേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഹനഥാ’’തി ഭഗവതോ ഉപരി ആഗച്ഛന്താ വിയ ഹോന്തി. അപിച ഖോ നിദ്ധന്തലോഹപിണ്ഡം വിയ മക്ഖികാ, ഭഗവന്തം അല്ലീയിതും അസമത്ഥാവ അഹേസും. ഏവം സന്തേപി യഥാ ബോധിമണ്ഡേ മാരോ ആഗതവേലായമേവ നിവത്തോ, തഥാ അനിവത്തേത്വാ ഉപഡ്ഢരത്തിമത്തം ബ്യാകുലമകംസു. ഏവം ഉപഡ്ഢരത്തിമത്തം അനേകപ്പകാരവിഭിംസനകദസ്സനേനപി ഭഗവന്തം ചാലേതും അസക്കോന്തോ ആളവകോ ചിന്തേസി – ‘‘യംനൂനാഹം കേനചി അജേയ്യം ദുസ്സാവുധം മുഞ്ചേയ്യ’’ന്തി.

ചത്താരി കിര ആവുധാനി ലോകേ സേട്ഠാനി – സക്കസ്സ വജിരാവുധം, വേസ്സവണസ്സ ഗദാവുധം, യമസ്സ നയനാവുധം, ആളവകസ്സ ദുസ്സാവുധന്തി. യദി ഹി സക്കോ ദുട്ഠോ വജിരാവുധം സിനേരുമത്ഥകേ പഹരേയ്യ, അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സാധികയോജനസതസഹസ്സം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഹേട്ഠതോ ഗച്ഛേയ്യ. വേസ്സവണേന കുജ്ഝനകാലേ വിസ്സജ്ജിതം ഗദാവുധം ബഹൂനം യക്ഖസഹസ്സാനം സീസം പാതേത്വാ പുന ഹത്ഥപാസം ആഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. യമേന ദുട്ഠേന നയനാവുധേന ഓലോകിതമത്തേ അനേകാനി കുമ്ഭണ്ഡസഹസ്സാനി തത്തകപാലേ തിലാ വിയ ഫരന്താനി വിനസ്സന്തി. ആളവകോ ദുട്ഠോ സചേ ആകാസേ ദുസ്സാവുധം മുഞ്ചേയ്യ, ദ്വാദസ വസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സേയ്യ. സചേ പഥവിയം മുഞ്ചേയ്യ. സബ്ബരുക്ഖതിണാദീനി സുസ്സിത്വാ ദ്വാദസവസ്സന്തരേ ന പുന വിരുഹേയ്യും. സചേ സമുദ്ദേ മുഞ്ചേയ്യ, തത്തകപാലേ ഉദകബിന്ദു വിയ സബ്ബമുദകം സുസ്സേയ്യ. സചേ സിനേരുസദിസേപി പബ്ബതേ മുഞ്ചേയ്യ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഹുത്വാ വികിരേയ്യ. സോ ഏവം മഹാനുഭാവം ദുസ്സാവുധം ഉത്തരിസാടകം മുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗഹേസി. യേഭുയ്യേന ദസസഹസ്സീലോകധാതുദേവതാ വേഗേന സന്നിപതിംസു ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ആളവകം ദമേസ്സതി, തത്ഥ ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി യുദ്ധദസ്സനകാമാപി ദേവതാ സന്നിപതിംസു. ഏവം സകലമ്പി ആകാസം ദേവതാഹി പരിപുണ്ണമഹോസി.

അഥ ആളവകോ ഭഗവതോ സമീപേ ഉപരൂപരി വിചരിത്വാ വത്ഥാവുധം മുഞ്ചി. തം അസനിവിചക്കം വിയ ആകാസേ ഭേരവസദ്ദം കരോന്തം ധൂമായന്തം പജ്ജലന്തം ഭഗവന്തം പത്വാ യക്ഖമാനമദ്ദനത്ഥം പാദപുഞ്ഛനചോളം ഹുത്വാ പാദമൂലേ നിപതി. ആളവകോ തം ദിസ്വാ ഛിന്നവിസാണോ വിയ ഉസഭോ ഉദ്ധതദാഠോ വിയ സപ്പോ നിത്തേജോ നിമ്മദോ നിപതിതമാനദ്ധജോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ദുസ്സാവുധമ്പി മേ സമണം നാഭിഭോസി. കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘ഇദം കാരണം, മേത്താവിഹാരയുത്തോ സമണോ, ഹന്ദ നം രോസേത്വാ മേത്തായ വിയോജേമീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധേനേതം വുത്തം – അഥ ഖോ ആളവകോ യക്ഖോ യേന ഭഗവാ…പേ… നിക്ഖമ സമണാതി. തത്ഥായമധിപ്പായോ – കസ്മാ മയാ അനനുഞ്ഞാതോ മമ ഭവനം പവിസിത്വാ ഘരസാമികോ വിയ ഇത്ഥാഗാരസ്സ മജ്ഝേ നിസിന്നോസി? അനനുയുത്തമേതം സമണസ്സ യദിദം അദിന്നപരിഭോഗോ ഇത്ഥിസംസഗ്ഗോ ച? തസ്മാ യദി ത്വം സമണധമ്മേ ഠിതോ, നിക്ഖമ സമണാതി. ഏകേ പന – ‘‘ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച ഫരുസവചനാനി വത്വാ ഏവായം ഏതദവോചാ’’തി ഭണന്തി.

അഥ ഭഗവാ – ‘‘യസ്മാ ഥദ്ധോ പടിഥദ്ധഭാവേന വിനേതും ന സക്കാ, സോ ഹി പടിഥദ്ധഭാവേ കയിരമാനേ, സേയ്യഥാപി ചണ്ഡസ്സ കുക്കുരസ്സ നാസായ പിത്തം ഭിന്ദേയ്യ, സോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ചണ്ഡതരോ അസ്സ, ഏവം ഥദ്ധതരോ ഹോതി, മുദുനാ പന സോ സക്കാ വിനേതു’’ന്തി ഞത്വാ, സാധാവുസോതി പിയവചനേന തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ നിക്ഖമി. തേന വുത്തം സാധാവുസോതി ഭഗവാ നിക്ഖമീതി.

തതോ ആളവകോ – ‘‘സുബ്ബചോ വതായം സമണോ ഏകവചനേനേവ നിക്ഖന്തോ, ഏവം നാമ നിക്ഖമേതും സുഖം സമണം അകാരണേനേവാഹം സകലരത്തിം യുദ്ധേന അബ്ഭുയ്യാസി’’ന്തി മുദുചിത്തോ ഹുത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘ഇദാനിപി ന സക്കാ ജാനിതും, കിം നു ഖോ സുബ്ബചതായ നിക്ഖന്തോ ഉദാഹു കോധനോ. ഹന്ദാഹം വീമംസാമീ’’തി. തതോ പവിസ, സമണാതി ആഹ. അഥ സുബ്ബചോതി മുദുഭൂതചിത്തവവത്ഥാനകരണത്ഥം പുന പിയവചനം വദന്തോ സാധാവുസോതി ഭഗവാ പാവിസി. ആളവകോ പുനപ്പുനം തമേവ സുബ്ബചഭാവം വീമംസന്തോ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി നിക്ഖമ പവിസാതി ആഹ. ഭഗവാപി തഥാ അകാസി. യദി ന കരേയ്യ, പകതിയാപി ഥദ്ധയക്ഖസ്സ ചിത്തം ഥദ്ധതരം ഹുത്വാ ധമ്മകഥായ ഭാജനം ന ഭവേയ്യ. തസ്മാ യഥാ നാമ മാതാ രോദന്തം പുത്തകം യം സോ ഇച്ഛതി, തം ദത്വാ വാ കത്വാ വാ സഞ്ഞാപേസി തഥാ ഭഗവാ കിലേസരോദനേന രോദന്തം യക്ഖം സഞ്ഞാപേതും യം സോ ഭണതി, തം അകാസി. യഥാ ച ധാതീ ഥഞ്ഞം അപിവന്തം ദാരകം കിഞ്ചി ദത്വാ ഉപലാളേത്വാ പായേതി, തഥാ ഭഗവാ യക്ഖം ലോകുത്തരധമ്മഖീരം പായേതും തസ്സ പത്ഥിതവചനകരണേന ഉപലാളേന്തോ ഏവമകാസി. യഥാ ച പുരിസോ ലാബുമ്ഹി ചതുമധുരം പൂരേതുകാമോ തസ്സബ്ഭന്തരം സോധേതി, ഏവം ഭഗവാ യക്ഖസ്സ ചിത്തേ ലോകുത്തരചതുമധുരം പൂരേതുകാമോ തസ്സബ്ഭന്തരേ കോധമലം സോധേതും യാവ തതിയം നിക്ഖമനപവിസനം അകാസി.

അഥ ആളവകോ ‘‘സുബ്ബചോ അയം സമണോ ‘നിക്ഖമാ’തി വുത്തോ നിക്ഖമതി, ‘പവിസാ’തി വുത്തോ പവിസതി. യംനൂനാഹം ഇമം സമണം ഏവമേവ സകലരത്തിം കിലമേത്വാ പാദേ ഗഹേത്വാ പാരഗങ്ഗായ ഖിപേയ്യ’’ന്തി? പാപകം ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ചതുത്ഥവാരം ആഹ നിക്ഖമ, സമണാതി. തം ഞത്വാ ഭഗവാ ന ഖ്വാഹം തന്തി ആഹ. ഏവം വാ വുത്തേ തദുത്തരികരണീയം പരിയേസമാനോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി. തം ധമ്മകഥായ മുഖം ഭവിസ്സതീതി ഞത്വാ, ന ഖ്വാഹം തന്തി ആഹ. തത്ഥ ന-ഇതി പടിക്ഖേപേ. ഖോതി അവധാരണേ. അഹന്തി അത്തനിദസ്സനം. തന്തി ഹേതുവചനം. തേനേവേത്ഥ ‘‘യസ്മാ ത്വം ഏവം ചിന്തേസി, തസ്മാ അഹം, ആവുസോ, നേവ നിക്ഖമിസ്സാമി, യം തേ കരണീയം, തം കരോഹീ’’തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തതോ ആളവകോ യസ്മാ പുബ്ബേപി ആകാസേന ഗമനവേലായ – ‘‘കിം നു ഖോ ഏതം സുവണ്ണവിമാനം, ഉദാഹു രജതമണിവിമാനാനം അഞ്ഞതരം, ഹന്ദ നം പസ്സാമാ’’തി ഏവം അത്തനോ വിമാനം ആഗതേ ഇദ്ധിമന്തേ താപസപരിബ്ബാജകേ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതും അസക്കോന്തേ ചിത്തക്ഖേപാദീഹി വിഹേഠേതി, തസ്മാ ഭഗവന്തമ്പി തഥാ വിഹേഠേസ്സാമീതി മഞ്ഞമാനോ പഞ്ഹം തന്തിആദിമാഹ.

കുതോ പനസ്സ പഞ്ഹാതി? തസ്സ കിര മാതാപിതരോ കസ്സപം ഭഗവന്തം പയിരുപാസിത്വാ അട്ഠ പഞ്ഹേ സഹ വിസ്സജ്ജനേന ഉഗ്ഗഹേസും. തേ ദഹരകാലേ ആളവകം പരിയാപുണാപേസും; സോ കാലച്ചയേന വിസ്സജ്ജനം സമ്മുസ്സി. തതോ ‘‘ഇമേ പഞ്ഹാപി മാ വിനസ്സന്തൂ’’തി സുവണ്ണപട്ഠേ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന ലേഖാപേത്വാ വിമാനേ നിക്ഖിപി. ഏവമേതേ പുട്ഠപഞ്ഹാ ബുദ്ധവിസയാവ ഹോന്തി. ഭഗവാ തം സുത്വാ യസ്മാ ബുദ്ധാനം പരിച്ചത്തലാഭന്തരായോ വാ ജീവിതന്തരായോ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണബ്യാമപ്പഭാദിപടിഘാതോ വാ ന സക്കാ കേനചി കാതും, തസ്മാ നം ലോകേ അസാധാരണം ബുദ്ധാനുഭാവം ദസ്സേന്തോ ന ഖ്വാഹം തം, ആവുസോ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേതിആദിമാഹ.

ഏവം ഭഗവാ തസ്സ ബാധനചിത്തം പടിസേധേത്വാ പഞ്ഹാപുച്ഛനേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ആഹ അപിച ത്വം, ആവുസോ, പുച്ഛ, യദാകങ്ഖസീതി. തസ്സത്ഥോ – പുച്ഛ, യദി ആകാങ്ഖസി, ന മേ പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനേ ഭാരോ അത്ഥി. അഥ വാ പുച്ഛ, യം ആകങ്ഖസി. സബ്ബം തേ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീതി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി അസാധാരണം പച്ചേകബുദ്ധഅഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേഹി. ഏവം ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരിതായ അഥ ഖോ ആളവകോ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി.

തത്ഥ കിം സൂധ വിത്തന്തി, കിം സു ഇധ വിത്തം. വിത്തന്തി ധനം. തം ഹി പീതിസങ്ഖാതം വിത്തിം കരോതി, തസ്മാ ‘‘വിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. സുചിണ്ണന്തി സുകതം. സുഖന്തി കായികചേതസികം സാതം. ആവഹാതീതി ആവഹതി ആനേതി ദേതി അപ്പേതി. ഹവേ-ഇതി ദള്ഹത്ഥേ നിപാതോ. സാദുതരന്തി അതിസയേന സാദു. ‘‘സാധുതര’’ന്തിപി പാഠോ. രസാനന്തി രസസഞ്ഞിതാനം ധമ്മാനം. കഥന്തി കേന പകാരേന. കഥംജീവിനോ ജീവിതം കഥംജീവിംജീവിതം. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പന സാനുനാസികം വുച്ചതി. കഥംജീവിം ജീവതന്തി വാ പാഠോ, തസ്സ ‘‘ജീവന്താനം കഥംജീവി’’ന്തി അത്ഥോ. ഏവം ഇമായ ഗാഥായ ‘‘കിം സു ഇധ ലോകേ പുരിസസ്സ വിത്തം സേട്ഠം? കിം സു സുചിണ്ണം സുഖമാവഹാതി? കിം രസാനം സാദുതരം? കഥംജീവിം ജീവിതം സേട്ഠമാഹൂ’’തി? ഇമേ ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി.

അഥസ്സ ഭഗവാ കസ്സപദസബലേന വിസ്സജ്ജിതനയേനേവ വിസ്സജ്ജേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ സദ്ധീധ വിത്തന്തി. തത്ഥ യഥാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി വിത്തം ഉപഭോഗസുഖം ആവഹതി, ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, മുത്താദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി, ലോകസന്തതിഞ്ച ആവഹതി, ഏവം ലോകിയലോകുത്തരാ സദ്ധാപി യഥാസമ്ഭവം ലോകിയലോകുത്തരം വിപാകം സുഖമാവഹതി, സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാനം ജാതിജരാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ഗുണദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി.

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, യസോ ഭോഗസമപ്പിതോ;

യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ പൂജിതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൩) –

വചനതോ ലോകസന്തതിഞ്ച ആവഹതീതി കത്വാ ‘‘വിത്ത’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ പന തേസം സദ്ധാവിത്തം അനുഗാമികം അനഞ്ഞസാധാരണം സബ്ബസമ്പത്തിഹേതു, ലോകിയസ്സ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിവിത്തസ്സാപി നിദാനം. സദ്ധോയേവ ഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ വിത്തം അധിഗച്ഛതി, അസ്സദ്ധസ്സ പന വിത്തം യാവദേവ അനത്ഥായ ഹോതി, തസ്മാ സേട്ഠന്തി വുത്തം. പുരിസസ്സാതി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദദേസനാ. തസ്മാ ന കേവലം പുരിസസ്സ, ഇത്ഥിആദീനമ്പി സദ്ധാവിത്തമേവ സേട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം.

ധമ്മോതി ദസകുസലധമ്മോ, ദാനസീലഭാവനാധമ്മോ വാ. സുചിണ്ണോതി സുകതോ സുചരിതോ. സുഖമാവഹതീതി സോണസേട്ഠിപുത്തരട്ഠപാലാദീനം വിയ മനുസ്സസുഖം, സക്കാദീനം വിയ ദിബ്ബസുഖം, പരിയോസാനേ മഹാപദുമാദീനം വിയ നിബ്ബാനസുഖഞ്ച ആവഹതി.

സച്ചന്തി അയം സച്ചസദ്ദോ അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യാ ’’ തിആദീസു (ധ. പ. ൨൨൪) വാചാസച്ചേ. ‘‘സച്ചേ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ചാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൧.൪൩൩) വിരതിസച്ചേ. ‘‘കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ, പവാദിയാസേ കുസലാ വദാനാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൧) ദിട്ഠിസച്ചേ. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൮൫) ബ്രാഹ്മണസച്ചേ. ‘‘ഏകം ഹി സച്ചം ന ദുതിയമത്ഥീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൦; മഹാനി. ൧൧൯) പരമത്ഥസച്ചേ. ‘‘ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨൧൬) അരിയസച്ചേ. ഇധ പന പരമത്ഥസച്ചം നിബ്ബാനം വിരതിസച്ചഞ്ച അബ്ഭന്തരം കത്വാ വാചാസച്ചം അധിപ്പേതം, യസ്സാനുഭാവേന ഉദകാദീനി വസേ വത്തേന്തി, ജാതിജരാമരണപാരം തരന്തി. യഥാഹ –

‘‘സച്ചേന വാചേനുദകമ്ഹി ധാവതി,

വിസമ്പി സച്ചേന ഹനന്തി പണ്ഡിതാ;

സച്ചേന ദേവോ ഥനയം പവസ്സതി,

സചേ ഠിതാ നിബ്ബുതിം പത്ഥയന്തി.

‘‘യേ കേചിമേ അത്ഥി രസാ പഥബ്യാ,

സച്ചം തേസം സാദുതരം രസാനം;

സച്ചേ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച,

തരന്തി ജാതിമരണസ്സ പാര’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൧.൪൩൩);

സാദുതരന്തി മധുരതരം പണീതതരം. രസാനന്തി യേ ഇമേ ‘‘മൂലരസോ ഖന്ധരസോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൨൮-൬൩൦) നയേന സായനീയധമ്മാ, യേചിമേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ഫലരസം (മഹാവ. ൩൦൦), അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോ, യേ തേ, ബ്രാഹ്മണ, രൂപരസാ സദ്ദരസാ (പാരാ. ൩; അ. നി. ൮.൧൧), അനാപത്തി രസരസേ (പാചി. ൬൦൫-൬൧൧), അയം ധമ്മവിനയോ ഏകരസോ വിമുത്തിരസോ (ചൂളവ. ൩൮൫; അ. നി. ൮.൧൯), ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അത്ഥരസസ്സ ധമ്മരസസ്സാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൪൯) നയേന രൂപാചാരരസുപവജ്ജാ അവസേസാ ബ്യഞ്ജനാദയോ ‘‘ധമ്മരസാ’’തി വുച്ചന്തി. തേസം രസാനം സച്ചം ഹവേ സാദുതരം സച്ചമേവ സാദുതരം. സാധുതരം വാ, സേട്ഠതരം, ഉത്തമതരം. മൂലരസാദയോ ഹി സരീരമുപബ്രൂഹേന്തി, സംകിലേസികഞ്ച സുഖമാവഹന്തി. സച്ചരസേ വിരതിസച്ചവാചാസച്ചരസാ സമഥവിപസ്സനാദീഹി ചിത്തം ഉപബ്രൂഹേതി, അസംകിലേസികഞ്ച സുഖമാവഹതി. വിമുത്തിരസോ പരമത്ഥസച്ചരസപരിഭാവിതത്താ സാദു, അത്ഥരസധമ്മരസാ ച തദധിഗമൂപായഭൂതം അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച നിസ്സായ പവത്തിതോതി.

പഞ്ഞാജീവിംജീവിതന്തി ഏത്ഥ പന യ്വായം അന്ധേകചക്ഖുദ്വിചക്ഖുകേസു ദ്വിചക്ഖുപുഗ്ഗലോ ഗഹട്ഠോ വാ കമ്മന്താനുട്ഠാന-സരണഗമനദാന-സംവിഭാഗ-സീലസമാദാനുപോസഥകമ്മാദി ഗഹട്ഠപടിപദം, പബ്ബജിതോ വാ അവിപ്പടിസാരകരസീലസങ്ഖാതം തദുത്തരിചിത്തവിസുദ്ധിആദിഭേദമ്പി പബ്ബജിതപടിപദം പഞ്ഞായ ആരാധേത്വാ ജീവതി, തസ്സ പഞ്ഞായ ജീവിനോ ജീവിതം, തം വാ പഞ്ഞാജീവിതം സേട്ഠമാഹൂതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം ഭഗവതാ വിസ്സജ്ജിതേ ചത്താരോപി പഞ്ഹേ സുത്വാ അത്തമനോ യക്ഖോ അവസേസേപി ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛന്തോ കഥംസു തരതി ഓഘന്തി ഗാഥമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ വിസ്സജ്ജേന്തോ സദ്ധായ തരതീതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി യോ ചതുബ്ബിധമോഘം തരതി, സോ സംസാരണ്ണവമ്പി തരതി, വട്ടദുക്ഖമ്പി അച്ചേതി, കിലേസമലാപി പരിസുജ്ഝതി, ഏവം സന്തേപി പന യസ്മാ അസ്സദ്ധോ ഓഘതരണം അസദ്ദഹന്തോ ന പക്ഖന്ദതി, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസ്സഗ്ഗേന പമത്തോ തത്ഥേവ വിസത്തത്താ സംസാരണ്ണവം ന തരതി, കുസീതോ ദുക്ഖം വിഹരതി വോകിണ്ണോ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, അപ്പഞ്ഞോ സുദ്ധിമഗ്ഗം അജാനന്തോ ന പരിസുജ്ഝതി, തസ്മാ തപ്പടിപക്ഖം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ അയം ഗാഥാ വുത്താ.

ഏവം വുത്തായ ചേതായ യസ്മാ സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനം സദ്ധിന്ദ്രിയം, തസ്മാ സദ്ധായ തരതി ഓഘന്തി ഇമിനാ പദേന ദിട്ഠോഘതരണം സോതാപത്തിമഗ്ഗം സോതാപന്നഞ്ച പകാസേതി. യസ്മാ പന സോതാപന്നോ കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ സാതച്ചകിരിയസങ്ഖതേന അപ്പമാദേന സമന്നാഗതോ ദുതിയമഗ്ഗം ആരാധേത്വാ ഠപേത്വാ സകിദേവിമം ലോകം ആഗമനമഗ്ഗം അവസേസം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അതിണ്ണം ഭവോഘവത്ഥും സംസാരണ്ണവം തരതി, തസ്മാ അപ്പമാദേന അണ്ണവന്തി ഇമിനാ പദേന ഭവോഘതരണം സകദാഗാമിമഗ്ഗം സകദാഗാമിഞ്ച പകാസേതി. യസ്മാ ച സകദാഗാമീ വീരിയേന തതിയമഗ്ഗം ആരാധേത്വാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന അനതീതം കാമോഘവത്ഥും കാമോഘസഞ്ഞിതഞ്ച കാമദുക്ഖമച്ചേതി, തസ്മാ വീരിയേന ദുക്ഖമച്ചേതീതി ഇമിനാ പദേന കാമോഘതരണം അനാഗാമിമഗ്ഗം അനാഗാമിഞ്ച പകാസേതി. യസ്മാ പന അനാഗാമീ വിഗതകാമസഞ്ഞായ പരിസുദ്ധായ പഞ്ഞായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം ചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞം ആരാധേത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന അപ്പഹീനം അവിജ്ജാസങ്ഖാതം പരമമലം പജഹതി, തസ്മാ പഞ്ഞായ പരിസുജ്ഝതീതി, ഇമിനാ പദേന അവിജ്ജോഘതരണം അരഹത്തമഗ്ഗഞ്ച അരഹത്തഞ്ച പകാസേതി. ഇമായ ച അരഹത്തനികൂടേന കഥിതായ ഗാഥായ പരിയോസാനേ യക്ഖോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

ഇദാനി തമേവ ‘‘പഞ്ഞായ പരിസുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം പഞ്ഞാപദം ഗഹേത്വാ അത്തനോ പടിഭാനേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ കഥംസു ലഭതേ പഞ്ഞന്തി ഇമം ഛപ്പദം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കഥംസൂതി സബ്ബത്ഥേവ അത്ഥയുത്തിപുച്ഛാ ഹോന്തി. അയം ഹി പഞ്ഞാദിഅത്ഥം ഞത്വാ തസ്സ യുത്തിം പുച്ഛതി – ‘‘കഥം, കായ യുത്തിയാ, കേന കാരണേന പഞ്ഞം ലഭതീ’’തി? ഏസ നയോ ധനാദീസു.

അഥസ്സ ഭഗവാ ചതൂഹി കാരണേഹി പഞ്ഞാലാഭം ദസ്സേന്തോ സദ്ദഹാനോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യേന പുബ്ബഭാഗേ കായസുചരിതാദിഭേദേന അപരഭാഗേ ച സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയഭേദേന ധമ്മേന അരഹന്തോ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാ നിബ്ബാനം പത്താ, തം സദ്ദഹാനോ അരഹതം ധമ്മം നിബ്ബാനപത്തിയാ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞം ലഭതി, തഞ്ച ഖോ ന സദ്ധാമത്തകേനേവ. യസ്മാ പന സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, തസ്മാ ഉപസങ്കമനതോ പഭുതി യാവ ധമ്മസ്സവനേന സുസ്സൂസം ലഭതി. കിം വുത്തം ഹോതി – തം ധമ്മം സദ്ദഹിത്വാപി ആചരിയുപജ്ഝായേ കാലേന ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തകരണേന പയിരുപാസിത്വാ യദാ പയിരുപാസനായ ആരാധിതചിത്താ കിഞ്ചി വത്തുകാമാ ഹോന്തി. അഥ അധിഗതായ സോതുകാമതായ സോതം ഓദഹിത്വാ സുണന്തോ ലഭതീതി. ഏവം സുസ്സൂസമ്പി ച സതിഅവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തോ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതഞ്ഞുതായ വിചക്ഖണോ ഏവ ലഭതി, ന ഇതരോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പമത്തോ വിചക്ഖണോ’’തി.

ഏവം യസ്മാ സദ്ധായ പഞ്ഞലാഭസംവത്തനികം പടിപദം പടിപജ്ജതി, സുസ്സൂസായ സക്കച്ചം പഞ്ഞാധിഗമൂപായം സുണാതി, അപ്പമാദേന ഗഹിതം ന പമുസ്സതി. വിചക്ഖണതായ അനൂനാധികം അവിപരീതഞ്ച ഗഹേത്വാ വിത്ഥാരികം കരോതി. സുസ്സൂസായ വാ ഓഹിതസോതോ പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതും ധമ്മം സുണാതി, അപ്പമാദേന സുതധമ്മം ധാരേതി, വിചക്ഖണതായ ധതാനം ധമ്മാനം അത്ഥമുപപരിക്ഖതി, അഥാനുപുബ്ബേന പരമത്ഥസച്ചം സച്ഛികരോതി, തസ്മാസ്സ ഭഗവാ ‘‘കഥംസു ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി പുട്ഠോ ഇമാനി ചത്താരി കാരണാനി ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഇദാനി തതോ പരേ തയോ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേന്തോ പതിരൂപകാരീതി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദേസകാലാദീനി അഹാപേത്വാ ലോകിയസ്സ ലോകുത്തരസ്സ വാ ധനസ്സ പതിരൂപം അധിഗമൂപായം കരോതീതി പതിരൂപകാരീ. ധുരവാതി ചേതസികവീരിയവസേന അനിക്ഖിത്തധുരോ. ഉട്ഠാതാതി, ‘‘യോ ച സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച, തിണാ ഭിയ്യോ ന മഞ്ഞതീ’’തിആദിനാ (ഥേരഗാ. ൨൩൨) നയേന കായികവീരീയവസേന ഉട്ഠാനസമ്പന്നോ അസിഥിലപരക്കമോ. വിന്ദതേ ധനന്തി ഏകമൂസികായ നചിരസ്സേവ ചതുസതസഹസ്സസങ്ഖം ചൂളന്തേവാസീ വിയ ലോകിയധനഞ്ച, മഹല്ലകമഹാതിസ്സത്ഥേരോ വിയ ലോകുത്തരധനഞ്ച ലഭതി. സോ ‘‘തീഹിയേവ ഇരിയാപഥേഹി വിഹരിസ്സാമീ’’തി വത്തം കത്വാ ഥിനമിദ്ധാഗമനവേലായ പലാലചുമ്ബടകം തേമേത്വാ സീസേ കത്വാ ഗലപ്പമാണം ഉദകം പവിസിത്വാ ഥിനമിദ്ധം പടിബാഹന്തോ ദസഹി വസ്സേഹി അരഹത്തം പാപുണി. സച്ചേനാതി വചീസച്ചേനാപി ‘‘സച്ചവാദീ ഭൂതവാദീ’’തി, പരമത്ഥസച്ചേനാപി ‘‘ബുദ്ധോ പച്ചേകബുദ്ധോ അരിയസാവകോ’’തി ഏവം കിത്തിം പപ്പോതി. ദദന്തി യംകിഞ്ചി ഇച്ഛിതപത്ഥിതം ദദന്തോ മിത്താനി ഗന്ഥതി, സമ്പാദേതി കരോതീതി അത്ഥോ. ദുദ്ദദം വാ ദദം തം ഗന്ഥതി. ദാനമുഖേന വാ ചത്താരിപി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി, തേഹി മിത്താനി കരോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേന നയേന ചത്താരോ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ‘‘കഥം പേച്ച ന സോചതീ’’തി ഇമം പഞ്ചമം പഞ്ഹം ഗഹട്ഠവസേന വിസ്സജ്ജേന്തോ യസ്സേതേതിആദീമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ‘‘സദ്ദഹാനോ അരഹത’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തായ സബ്ബകല്യാണധമ്മുപ്പാദികായ സദ്ധായ സമന്നാഗതത്താ സദ്ധസ്സ, ഘരമേസിനോതി ഘരാവാസം പഞ്ച വാ കാമഗുണേ ഏസന്തസ്സ ഗവേസന്തസ്സ കാമഭോഗിനോ ഗഹട്ഠസ്സ ‘‘സച്ചേന കിത്തിം പപ്പോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരം സച്ചം. ‘‘സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥ സുസ്സൂസപഞ്ഞാനാമേന വുത്തോവ ദമോ. ‘‘ധുരവാ ഉട്ഠാതാ’’തി ഏത്ഥ ധുരനാമേന ഉട്ഠാനനാമേന ച വുത്താ ധിതി. ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരോ ചാഗോ ചാതി ഏതേ ചതുരോ ധമ്മാ സന്തി. സ വേ പേച്ച ന സോചതീതി ഇധലോകാ പരലോകം ഗന്ത്വാ സ വേ ന സോചതീതി.

ഏവം ഭഗവാ പഞ്ചമമ്പി പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ തം യക്ഖം ചോദേന്തോ ഇങ്ഘ അഞ്ഞേപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. അഞ്ഞേപീതി അഞ്ഞേപി ധമ്മേ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛസ്സു. അഞ്ഞേപി വാ പൂരണാദയോ സബ്ബഞ്ഞുപടിഞ്ഞേ പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛസ്സു. യദി അമ്ഹേഹി ‘‘സച്ചേന കിത്തിം പപ്പോതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരാ സച്ചാ ഭിയ്യോ കിത്തിപ്പത്തികാരണം വാ, ‘‘സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥ സുസ്സൂസാതി പഞ്ഞാപദേസേന വുത്താ ദമ്മാ ഭിയ്യോ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാപടിലാഭകാരണം വാ, ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പകാരാ ചാഗാ ഭിയ്യോ മിത്തഗന്ഥനകാരണം വാ, ‘‘ധുരവാ ഉട്ഠാതാ’’തി ഏത്ഥ തം തം അത്ഥവസം പടിച്ച ധുരനാമേന ഉട്ഠാനനാമേന ച വുത്തായ മഹാഭാരസഹനത്ഥേന ഉസ്സോള്ഹിഭാവപ്പത്തായ വീരിയസങ്ഖാതായ ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോ ലോകിയലോകുത്തരധനവിന്ദനകാരണം വാ, ‘‘സച്ചം ദമ്മോ ധിതി ചാഗോ’’തി ഏവം വുത്തേഹി ഇമേഹേവ ചതൂഹി ധമ്മേഹി ഭിയ്യോ അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം പേച്ച അസോചനകാരണം വാ ഇധ വിജ്ജതീതി അയമേത്ഥ സദ്ധിം സങ്ഖേപയോജനായ അത്ഥവണ്ണനാ. വിത്ഥാരതോ പന ഏകമേകം പദം അത്ഥുദ്ധാരപദുദ്ധാരപദവണ്ണനാനയേഹി വിഭജിത്വാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവം വുത്തേ യക്ഖോ യേന സംസയേന അഞ്ഞേ പുച്ഛേയ്യ, തസ്സ പഹീനത്താ കഥം നു ദാനി പുച്ഛേയ്യം, പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേതി വത്വാ യേപിസ്സ അപുച്ഛനകാരണം ന ജാനന്തി, തേപി ജാനാപേന്തോ യോഹം അജ്ജപജാനാമി, യോ അത്ഥോ സമ്പരായികോതി ആഹ. തത്ഥ അജ്ജാതി അജ്ജാദിം കത്വാതി അധിപ്പായോ. പജാനാമീതി യഥാവുത്തേന പകാരേന ജാനാമി. യോ അത്ഥോതി ഏത്താവതാ ‘‘സുസ്സൂസം ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം ദിട്ഠധമ്മികം ദസ്സേതി. സമ്പരായികോതി ഇമിനാ ‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ’’തി വുത്തം പേച്ച സോകാഭാവകാരണം സമ്പരായികം. അത്ഥോതി ച കാരണസ്സേതം അധിവചനം. അയം ഹി അത്ഥസദ്ദോ ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧; ദീ. നി. ൧.൨൫൫) പാഠത്ഥേ വത്തതി. ‘‘അത്ഥോ മേ, ഗഹപതി, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണേനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൫൦; മ. നി. ൩.൨൫൮) വിചക്ഖണേ. ‘‘ഹോതി സീലവതം അത്ഥോ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൧൧) വുഡ്ഢിമ്ഹി. ‘‘ബഹുജനോ ഭജതേ അത്ഥഹേതൂ’’തിആദീസു ധനേ. ‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൭.൬൬; സം. നി. ൧.൨൫൦; ഥേരഗാ. ൪൪൩) ഹിതേ. ‘‘അത്ഥേ ജാതേ ച പണ്ഡിത’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൯൨) കാരണേ. ഇധ പന കാരണേ. തസ്മാ യം പഞ്ഞാദിലാഭാദീനം കാരണം ദിട്ഠധമ്മികം, യഞ്ച പേച്ച സോകാഭാവസ്സ കാരണം സമ്പരായികം, തം യോഹം അജ്ജ ഭഗവതാ വുത്തനയേന സാമംയേവ പജാനാമി, സോ കഥം നു ദാനി പുച്ഛേയ്യം പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേതി ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം യക്ഖോ ‘‘പജാനാമി യോ അത്ഥോ സമ്പരായികോ’’തി വത്വാ തസ്സ ഞാണസ്സ ഭഗവംമൂലകത്തം ദസ്സേന്തോ അത്ഥായ വത മേ ബുദ്ധോതി ആഹ. തത്ഥ അത്ഥായാതി ഹിതായ വുഡ്ഢിയാ ച. യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി ‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തചാഗേന യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, തം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യം ബുദ്ധം പജാനാമീതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘സങ്ഘം സന്ധായ ഏവമാഹാ’’തി ഭണന്തി.

ഏവം ഇമായ ഗാഥായ അത്തനോ ഹിതാധിഗമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഹിതപടിപത്തിം ദീപേന്തോ സോ അഹം വിചരിസ്സാമീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗാമാ ഗാമന്തി ദേവഗാമാ ദേവഗാമം. പുരാ പുരന്തി ദേവനഗരതോ ദേവനഗരം. നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധം, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതന്തി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ വത ഭഗവതോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന ബുദ്ധസുബോധിതഞ്ച ധമ്മസുധമ്മതഞ്ച ച-സദ്ദേന ‘‘സുപ്പടിപന്നോ വത ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിഞ്ച അഭിത്ഥവിത്വാ നമസ്സമാനോ ധമ്മഘോസകോ ഹുത്വാ വിചരിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവമിമായ ഗാഥായ പരിയോസാനഞ്ച രത്തിവിഭാവനഞ്ച സാധുകാരസദ്ദുട്ഠാനഞ്ച ആളവകകുമാരസ്സ യക്ഖഭവനം ആനയനഞ്ച ഏകക്ഖണേയേവ അഹോസി. രാജപുരിസാ സാധുകാരസദ്ദം സുത്വാ – ‘‘ഏവരൂപോ സാധുകാരസദ്ദോ ഠപേത്വാ ബുദ്ധേ ന അഞ്ഞേസം അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, ആഗതോ നു ഖോ ഭഗവാ’’തി ആവജ്ജേന്താ ഭഗവതോ സരീരപ്പഭം ദിസ്വാ പുബ്ബേ വിയ ബഹി അട്ഠത്വാ നിബ്ബിസങ്കാ അന്തോയേവ പവിസിത്വാ അദ്ദസംസു ഭഗവന്തം യക്ഖസ്സ ഭവനേ നിസിന്നം, യക്ഖഞ്ച അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതം. ദിസ്വാന യക്ഖം ആഹംസു – ‘‘അയം തേ, മഹായക്ഖ, രാജകുമാരോ ബലികമ്മായ ആനീതോ, ഹന്ദ നം ഖാദ വാ ഭുഞ്ജ വാ, യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി. സോ സോതാപന്നത്താ ലജ്ജിതോ വിസേസേന ച ഭഗവതോ പുരതോ ഏവം വുച്ചമാനോ അഥ തം കുമാരം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസി ‘‘അയം, ഭന്തേ, കുമാരോ മയ്ഹം പേസിതോ, ഇമാഹം ഭഗവതോ ദമ്മി, ഹിതാനുകമ്പകാ ബുദ്ധാ, പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം ദാരകം ഇമസ്സ ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായാ’’തി ഇമഞ്ച ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇമം കുമാരം സതപുഞ്ഞലക്ഖണം,

സബ്ബങ്ഗുപേതം പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനം;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ ദദാമി തേ,

പടിഗ്ഗഹ ലോകഹിതായ ചക്ഖുമാ’’തി.

പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ കുമാരം. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച യക്ഖസ്സ ച കുമാരസ്സ ച മങ്ഗലകരണത്ഥം പാദൂനഗാഥം അഭാസി. തം യക്ഖോ കുമാരം സരണം ഗമേന്തോ തിക്ഖത്തും ചതുത്ഥപാദേന പൂരേസി. സേയ്യഥിദം –

‘‘ദീഘായുകോ ഹോതു അയം കുമാരോ,

തുവഞ്ച യക്ഖ സുഖിതോ ഭവാഹി;

അബ്യാധിതാ ലോകഹിതായ തിട്ഠഥ,

അയം കുമാരോ സരണമുപേതി ബുദ്ധം;

അയം കുമാരോ സരണമുപേതി ധമ്മം;

അയം കുമാരോ സരണമുപേതി സങ്ഘ’’ന്തി.

അഥ ഭഗവാ കുമാരം രാജപുരിസാനം അദാസി – ‘‘ഇമം വഡ്ഢേത്വാ പുന മമേവ ദേഥാ’’തി. ഏവം സോ കുമാരോ രാജപുരിസാനം ഹത്ഥതോ യക്ഖസ്സ ഹത്ഥം, യക്ഖസ്സ ഹത്ഥതോ ഭഗവതോ ഹത്ഥം, ഭഗവതോ ഹത്ഥതോ പുന രാജപുരിസാനം ഹത്ഥം ഗതത്താ നാമതോ ‘‘ഹത്ഥകോ ആളവകോ’’തി ജാതോ. തം ആദായ പടിനിവത്തേ രാജപുരിസേ ദിസ്വാ കസ്സകവനകമ്മികാദയോ ‘‘കിം യക്ഖോ കുമാരം അതിദഹരത്താ ന ഇച്ഛീ’’തി? ഭീതാ പുച്ഛിംസു. രാജപുരിസാ ‘‘മാ ഭായഥ. ഖേമം കതം ഭഗവതാ’’തി സബ്ബമാരോചേസും. തതോ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി സകലം ആളവിനഗരം ഏകകോലാഹലേന യക്ഖാഭിമുഖം അഹോസി. യക്ഖോപി ഭഗവതോ ഭിക്ഖാചാരകാലേ അനുപ്പത്തേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തി.

അഥ ഭഗവാ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ നഗരദ്വാരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വിവിത്തേ രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തബുദ്ധാസനേ നിസീദി. തതോ മഹാജനകായേന സദ്ധിം രാജാ ച നാഗരാ ച ഏകതോ സമ്പിണ്ഡിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ വന്ദിത്വാ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ – ‘‘കഥം, ഭന്തേ, ഏവം ദാരുണം യക്ഖം ദമയിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിംസു. തേസം ഭഗവാ യുദ്ധമാദിം കത്വാ ‘‘ഏവം നവവിധം വസ്സം വസ്സേത്വാ ഏവം വിഭിംസനകം അകാസി, ഏവം പഞ്ഹം പുച്ഛി. തസ്സാഹം ഏവം വിസ്സജ്ജേസി’’ന്തി തമേവാളവകസുത്തം കഥേസി. കഥാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തതോ രാജാ ചേവ നാഗരാ ച വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ ഭവനസമീപേ യക്ഖസ്സ ഭവനം കത്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദിസക്കാരുപേതം നിച്ചബലിം പവത്തേസും. തഞ്ച കുമാരം വിഞ്ഞുതം പത്തം ‘‘ത്വം ഭഗവന്തം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭി, ഗച്ഛ ഭഗവന്തംയേവ പയിരുപാസസ്സു ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാ’’തി വിസ്സജ്ജേസും. സോ ഭഗവന്തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച പയിരുപാസമാനോ നചിരസ്സേവ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ സബ്ബം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതഉപാസകപരിവാരോ അഹോസി. ഭഗവാ ച നം ഏതദഗ്ഗേ നിദ്ദിസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഉപാസകാനം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസം സങ്ഗണ്ഹന്താനം യദിദം ഹത്ഥകോ ആളവകോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൫൧). ദ്വാദസമം.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

യക്ഖസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.