൮. ഛേത്വാവഗ്ഗോ

൧. ഛേത്വാസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. ഛേത്വാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഛേത്വാതി വധിത്വാ. സുഖം സേതീതി കോധപരിളാഹേന അപരിദയ്ഹമാനത്താ സുഖം സയതി. ന സോചതീതി കോധവിനാസേന വിനട്ഠദോമനസ്സത്താ ന സോചതി. വിസമൂലസ്സാതി ദുക്ഖവിപാകസ്സ. മധുരഗ്ഗസ്സാതി കുദ്ധസ്സ പടികുജ്ഝിത്വാ, അക്കുട്ഠസ്സ പച്ചക്കോസിത്വാ, പഹടസ്സ ച പടിപഹരിത്വാ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, തം സന്ധായ മധുരഗ്ഗോതി വുത്തോ. ഇമസ്മിം ഹി ഠാനേ പരിയോസാനം അഗ്ഗന്തി വുത്തം. അരിയാതി ബുദ്ധാദയോ. പഠമം.

൨. രഥസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. ദുതിയേ പഞ്ഞായതി ഏതേനാതി പഞ്ഞാണം. ധജോ രഥസ്സാതി മഹന്തസ്മിം ഹി സങ്ഗാമസീസേ ദൂരതോവ ധജം ദിസ്വാ ‘‘അസുകരഞ്ഞോ നാമ അയം രഥോ’’തി രഥോ പാകടോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ധജോ രഥസ്സ പഞ്ഞാണ’’ന്തി. അഗ്ഗിപി ദൂരതോവ ധൂമേന പഞ്ഞായതി. ചോളരട്ഠം പണ്ഡുരട്ഠന്തി ഏവം രട്ഠമ്പി രഞ്ഞാ പഞ്ഞായതി. ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ ധീതാപി പന ഇത്ഥീ ‘‘അസുകസ്സ നാമ ഭരിയാ’’തി ഭത്താരം പത്വാവ പഞ്ഞായതി. തസ്മാ ധൂമോ പഞ്ഞാണമഗ്ഗിനോതിആദി വുത്തം. ദുതിയം.

൩. വിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. തതിയേ സദ്ധീധ വിത്തന്തി യസ്മാ സദ്ധോ സദ്ധായ മുത്തമണിആദീനിപി വിത്താനി ലഭതി, തിസ്സോപി കുലസമ്പദാ, ഛ കാമസഗ്ഗാനി, നവ ബ്രഹ്മലോകേ പത്വാ പരിയോസാനേ അമതമഹാനിബ്ബാനദസ്സനമ്പി ലഭതി, തസ്മാ മണിമുത്താദീഹി വിത്തേഹി സദ്ധാവിത്തമേവ സേട്ഠം. ധമ്മോതി ദസകുസലകമ്മപഥോ. സുഖമാവഹതീതി സബ്ബമ്പി സാസവാനാസവം അസംകിലിട്ഠസുഖം ആവഹതി. സാദുതരന്തി ലോകസ്മിം ലോണമ്ബിലാദീനം സബ്ബരസാനം സച്ചമേവ മധുരതരം. സച്ചസ്മിം ഹി ഠിതാ സീഘവേഗം നദിമ്പി നിവത്തേന്തി, വിസമ്പി നിമ്മദ്ദേന്തി, അഗ്ഗിമ്പി പടിബാഹന്തി, ദേവമ്പി വസ്സാപേന്തി, തസ്മാ തം സബ്ബരസാനം മധുരതരന്തി വുത്തം. പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതമാഹു സേട്ഠന്തി യോ പഞ്ഞാജീവീ ഗഹട്ഠോ സമാനോ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠായ സലാകഭത്താദീനി പട്ഠപേത്വാ പഞ്ഞായ ജീവതി, പബ്ബജിതോ വാ പന ധമ്മേന ഉപ്പന്നേ പച്ചയേ ‘‘ഇദമത്ഥ’’ന്തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ കമ്മട്ഠാനം ആദായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരിയഫലാധിഗമവസേന പഞ്ഞായ ജീവതി, തം പഞ്ഞാജീവിം പുഗ്ഗലം സേട്ഠം ജീവിതം ജീവതീതി ആഹു. തതിയം.

൪. വുട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. ചതുത്ഥേ ബീജന്തി ഉപ്പതന്താനം സത്തവിധം ധഞ്ഞബീജം സേട്ഠം. തസ്മിഞ്ഹി ഉഗ്ഗതേ ജനപദോ ഖേമോ ഹോതി സുഭിക്ഖോ. നിപതതന്തി നിപതന്താനം മേഘവുട്ഠി സേട്ഠാ. മേഘവുട്ഠിയഞ്ഹി സതി വിവിധാനി സസ്സാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ജനപദാ ഫീതാ ഹോന്തി ഖേമാ സുഭിക്ഖാ. പവജമാനാനന്തി ജങ്ഗമാനം പദസാ ചരമാനാനം ഗാവോ സേട്ഠാ. താ നിസ്സായ ഹി സത്താ പഞ്ച ഗോരസേ പരിഭുഞ്ജമാനാ സുഖം വിഹരന്തി. പവദതന്തി രാജകുലമജ്ഝാദീസു വദന്താനം പുത്തോ വരോ. സോ ഹി മാതാപിതൂനം അനത്ഥാവഹം ന വദതി.

വിജ്ജാ ഉപ്പതതം സേട്ഠാതി പുരിമപഞ്ഹേ കിര സുത്വാ സമീപേ ഠിതാ ഏകാ ദേവതാ ‘‘ദേവതേ, കസ്മാ ത്വം ഏതം പഞ്ഹം ദസബലം പുച്ഛസി? അഹം തേ കഥേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ഖന്തിയാ ലദ്ധിയാ പഞ്ഹം കഥേസി. അഥ നം ഇതരാ ദേവതാ ആഹ – ‘‘യാവ പധംസീ വദേസി ദേവതേ യാവ പഗബ്ഭാ മുഖരാ, അഹം ബുദ്ധം ഭഗവന്തം പുച്ഛാമി. ത്വം മയ്ഹം കസ്മാ കഥേസീ’’തി? നിവത്തേത്വാ തദേവ പഞ്ഹം ദസബലം പുച്ഛി. അഥസ്സാ സത്ഥാ വിസ്സജ്ജേന്തോ വിജ്ജാ ഉപ്പതതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിജ്ജാതി ചതുമഗ്ഗവിജ്ജാ. സാ ഹി ഉപ്പതമാനാ സബ്ബാകുസലധമ്മേ സമുഗ്ഘാതേതി. തസ്മാ ‘‘ഉപ്പതതം സേട്ഠാ’’തി വുത്താ. അവിജ്ജാതി വട്ടമൂലകമഹാഅവിജ്ജാ. സാ ഹി നിപതന്താനം ഓസീദന്താനം വരാ. പവജമാനാനന്തി പദസാ ചരമാനാനം ജങ്ഗമാനം അനോമപുഞ്ഞക്ഖേത്തഭൂതോ സങ്ഘോ വരോ. തഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ സത്താ സോത്ഥിം പാപുണന്തി. ബുദ്ധോതി യാദിസോ പുത്തോ വാ ഹോതു അഞ്ഞോ വാ, യേസം കേസഞ്ചി വദമാനാനം ബുദ്ധോ വരോ. തസ്സ ഹി ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ അനേകസതസഹസ്സാനം പാണാനം ബന്ധനമോക്ഖോ ഹോതീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഭീതാസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. പഞ്ചമേ കിംസൂധ ഭീതാതി കിം ഭീതാ? മഗ്ഗോ ചനേകായതനപ്പവുത്തോതി അട്ഠതിംസാരമ്മണവസേന അനേകേഹി കാരണേഹി കഥിതോ. ഏവം സന്തേ കിസ്സ ഭീതാ ഹുത്വാ അയം ജനതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ അഗ്ഗഹേസീതി വദതി. ഭൂരിപഞ്ഞാതി ബഹുപഞ്ഞ ഉസ്സന്നപഞ്ഞ. പരലോകം ന ഭായേതി ഇമസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം ഗച്ഛന്തോ ന ഭായേയ്യ. പണിധായാതി ഠപേത്വാ. ബഹ്വന്നപാനം ഘരമാവസന്തോതി അനാഥപിണ്ഡികാദയോ വിയ ബഹ്വന്നപാനേ ഘരേ വസന്തോ. സംവിഭാഗീതി അച്ഛരായ ഗഹിതമ്പി നഖേന ഫാലേത്വാ പരസ്സ ദത്വാവ ഭുഞ്ജനസീലോ. വദഞ്ഞൂതി വുത്തത്ഥമേവ.

ഇദാനി ഗാഥായ അങ്ഗാനി ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനി – ‘‘വാച’’ന്തി ഹി ഇമിനാ ചത്താരി വചീസുചരിതാനി ഗഹിതാനി, ‘‘മനേനാ’’തിപദേന തീണി മനോസുചരിതാനി, ‘‘കായേനാ’’തി പദേന തീണി കായസുചരിതാനി. ഇതി ഇമേ ദസ കുസലകമ്മപഥാ പുബ്ബസുദ്ധിഅങ്ഗം നാമ. ബഹ്വന്നപാനം ഘരമാവസന്തോതി ഇമിനാ യഞ്ഞഉപക്ഖരോ ഗഹിതോ. സദ്ധോതി ഏകമങ്ഗം, മുദൂതി ഏകം, സംവിഭാഗീതി ഏകം, വദഞ്ഞൂതി ഏകം. ഇതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി സന്ധായ ‘‘ഏതേസു ധമ്മേസു ഠിതോ ചതൂസൂ’’തി ആഹ.

അപരോപി പരിയായോ – വാചന്തിആദീനി തീണി അങ്ഗാനി, ബഹ്വന്നപാനന്തി ഇമിനാ യഞ്ഞഉപക്ഖരോവ ഗഹിതോ, സദ്ധോ മുദൂ സംവിഭാഗീ വദഞ്ഞൂതി ഏകം അങ്ഗം. അപരോ ദുകനയോ നാമ ഹോതി. ‘‘വാചം മനഞ്ചാ’’തി ഇദമേകം അങ്ഗം, ‘‘കായേന പാപാനി അകുബ്ബമാനോ, ബഹ്വന്നപാനം ഘരമാവസന്തോ’’തി ഏകം, ‘‘സദ്ധോ മുദൂ’’തി ഏകം, ‘‘സംവിഭാഗീ വദഞ്ഞൂ’’തി ഏകം. ഏതേസു ചതൂസു ധമ്മേസു ഠിതോ ധമ്മേ ഠിതോ നാമ ഹോതി. സോ ഇതോ പരലോകം ഗച്ഛന്തോ ന ഭായതി. പഞ്ചമം.

൬. നജീരതിസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ഛട്ഠേ നാമഗോത്തം ന ജീരതീതി അതീതബുദ്ധാനം യാവജ്ജദിവസാ നാമഗോത്തം കഥിയതി, തസ്മാ ന ജീരതീതി വുച്ചതി. പോരാണാ പന ‘‘അദ്ധാനേ ഗച്ഛന്തേ ന പഞ്ഞായിസ്സതി, ജീരണസഭാവോ പന ന ഹോതിയേവാ’’തി വദന്തി. ആലസ്യന്തി ആലസിയം, യേന ഠിതട്ഠാനേ ഠിതോവ, നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നോവ ഹോതി, തേലേപി ഉത്തരന്തേ ഠിതിം ന കരോതി. പമാദോതി നിദ്ദായ വാ കിലേസവസേന വാ പമാദോ. അനുട്ഠാനന്തി കമ്മസമയേ കമ്മകരണവീരിയാഭാവോ. അസംയമോതി സീലസഞ്ഞമാഭാവോ വിസ്സട്ഠാചാരതാ. നിദ്ദാതി സോപ്പബഹുലതാ. തായ ഗച്ഛന്തോപി ഠിതോപി നിസിന്നോപി നിദ്ദായതി, പഗേവ നിപന്നോ. തന്ദീതി അതിച്ഛാതാദിവസേന ആഗന്തുകാലസിയം. തേ ഛിദ്ദേതി താനി ഛ ഛിദ്ദാനി വിവരാനി. സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന. തന്തി നിപാതമത്തം. വിവജ്ജയേതി വജ്ജേയ്യ ജഹേയ്യ. ഛട്ഠം.

൭. ഇസ്സരിയസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. സത്തമേ സത്ഥമലന്തി മലഗ്ഗഹിതസത്ഥം. കിം സു ഹരന്തം വാരേന്തീതി കം ഹരന്തം നിസേധേന്തി. വസോതി ആണാപവത്തനം. ഇത്ഥീതി അവിസ്സജ്ജനീയഭണ്ഡത്താ ‘‘ഇത്ഥീ ഭണ്ഡാനമുത്തമം, വരഭണ്ഡ’’ന്തി ആഹ. അഥ വാ സബ്ബേപി ബോധിസത്താ ച ചക്കവത്തിനോ ച മാതുകുച്ഛിയംയേവ നിബ്ബത്തന്തീതി ‘‘ഇത്ഥീ ഭണ്ഡാനമുത്തമ’’ന്തി ആഹ. കോധോ സത്ഥമലന്തി കോധോ മലഗ്ഗഹിതസത്ഥസദിസോ, പഞ്ഞാസത്ഥസ്സ വാ മലന്തി സത്ഥമലം. അബ്ബുദന്തി വിനാസകാരണം, ചോരാ ലോകസ്മിം വിനാസകാതി അത്ഥോ. ഹരന്തോതി സലാകഭത്താദീനി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ. സലാകഭത്താദീനി ഹി പട്ഠപിതകാലേയേവ മനുസ്സേഹി പരിച്ചത്താനി. തേസം താനി ഹരന്തോ സമണോ പിയോ ഹോതി, അനാഹരന്തേ പുഞ്ഞഹാനിം നിസ്സായ വിപ്പടിസാരിനോ ഹോന്തി. സത്തമം.

൮. കാമസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. അട്ഠമേ അത്താനം ന ദദേതി പരസ്സ ദാസം കത്വാ അത്താനം ന ദദേയ്യ ഠപേത്വാ സബ്ബബോധിസത്തേതി വുത്തം. ന പരിച്ചജേതി സീഹബ്യഗ്ഘാദീനം ന പരിച്ചജേയ്യ സബ്ബബോധിസത്തേ ഠപേത്വായേവാതി വുത്തം. കല്യാണന്തി സണ്ഹം മുദുകം. പാപികന്തി ഫരുസം വാചം. അട്ഠമം.

൯. പാഥേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. നവമേ സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യന്തി സദ്ധം ഉപ്പാദേത്വാ ദാനം ദേതി, സീലം രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, തേനേതം വുത്തം. സിരീതി ഇസ്സരിയം. ആസയോതി വസനട്ഠാനം. ഇസ്സരിയേ ഹി അഭിമുഖീഭൂതേ ഥലതോപി ജലതോപി ഭോഗാ ആഗച്ഛന്തിയേവ. തേനേതം വുത്തം. പരികസ്സതീതി പരികഡ്ഢതി. നവമം.

൧൦. പജ്ജോതസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ദസമേ പജ്ജോതോതി പദീപോ വിയ ഹോതി. ജാഗരോതി ജാഗരബ്രാഹ്മണോ വിയ ഹോതി. ഗാവോ കമ്മേ സജീവാനന്തി കമ്മേന സഹ ജീവന്താനം ഗാവോവ കമ്മേ കമ്മസഹായാ കമ്മദുതിയകാ നാമ ഹോന്തി. ഗോമണ്ഡലേഹി സദ്ധിം കസികമ്മാദീനി നിപ്ഫജ്ജന്തി. സീതസ്സ ഇരിയാപഥോതി സീതം അസ്സ സത്തകായസ്സ ഇരിയാപഥോ ജീവിതവുത്തി. സീതന്തി നങ്ഗലം. യസ്സ ഹി നങ്ഗലേഹി ഖേത്തം അപ്പമത്തകമ്പി കട്ഠം ന ഹോതി, സോ കഥം ജീവിസ്സതീതി വദതി. ദസമം.

൧൧. അരണസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. ഏകാദസമേ അരണാതി നിക്കിലേസാ. വുസിതന്തി വുസിതവാസോ. ഭോജിസ്സിയന്തി അദാസഭാവോ. സമണാതി ഖീണാസവസമണാ. തേ ഹി ഏകന്തേന അരണാ നാമ. വുസിതം ന നസ്സതീതി തേസം അരിയമഗ്ഗവാസോ ന നസ്സതി. പരിജാനന്തീതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകതോ പട്ഠായ സേഖാ ലോകിയലോകുത്തരായ പരിഞ്ഞായ പരിജാനന്തി. ഭോജിസ്സിയന്തി ഖീണാസവസമണാനംയേവ നിച്ചം ഭുജിസ്സഭാവോ നാമ. വന്ദന്തീതി പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ വന്ദന്തി. പതിട്ഠിതന്തി സീലേ പതിട്ഠിതം. സമണീധാതി സമണം ഇധ. ജാതിഹീനന്തി അപി ചണ്ഡാലകുലാ പബ്ബജിതം. ഖത്തിയാതി ന കേവലം ഖത്തിയാവ, ദേവാപി സീലസമ്പന്നം സമണം വന്ദന്തിയേവാതി. ഏകാദസമം.

ഛേത്വാവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ദേവതാസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.