൮. സകലികസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ മദ്ദകുച്ഛിസ്മിന്തി ഏവംനാമകേ ഉയ്യാനേ. തഞ്ഹി അജാതസത്തുമ്ഹി കുച്ഛിഗതേ തസ്സ മാതരാ – ‘‘അയം മയ്ഹം കുച്ഛിഗതോ ഗബ്ഭോ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതി. കിം മേ ഇമിനാ’’തി? ഗബ്ഭപാതനത്ഥം കുച്ഛി മദ്ദാപിതാ. തസ്മാ ‘‘മദ്ദകുച്ഛീ’’തി സങ്ഖം ഗതം. മിഗാനം പന അഭയവാസത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി ഏത്ഥ അയം അനുപുബ്ബികഥാ – ദേവദത്തോ ഹി അജാതസത്തും നിസ്സായ ധനുഗ്ഗഹേ ച ധനപാലകഞ്ച പയോജേത്വാപി തഥാഗതസ്സ ജീവിതന്തരായം കാതും അസക്കോന്തോ ‘‘സഹത്ഥേനേവ മാരേസ്സാമീ’’തി ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ മഹന്തം കൂടാഗാരപ്പമാണം സിലം ഉക്ഖിപിത്വാ, ‘‘സമണോ ഗോതമോ ചുണ്ണവിചുണ്ണോ ഹോതൂ’’തി പവിജ്ഝി. മഹാഥാമവാ കിരേസ പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേതി. അട്ഠാനം ഖോ പനേതം, യം ബുദ്ധാനം പരൂപക്കമേന ജീവിതന്തരായോ ഭവേയ്യാതി തം തഥാഗതസ്സ സരീരാഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തം ആകാസേ അഞ്ഞാ സിലാ ഉട്ഠഹിത്വാ സമ്പടിച്ഛി. ദ്വിന്നം സിലാനം സമ്പഹാരേന മഹന്തോ പാസാണസ്സ സകലികാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഭഗവതോ പിട്ഠിപാദപരിയന്തം അഭിഹനി, പാദോ മഹാഫരസുനാ പഹതോ വിയ സമുഗ്ഗതലോഹിതേന ലാഖാരസമക്ഖിതോ വിയ അഹോസി. ഭഗവാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേത്വാ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബഹു തയാ മോഘപുരിസ, അപുഞ്ഞം പസുതം, യോ ത്വം പദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേസീ’’തി. തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ അഫാസു ജാതം. ഭിക്ഖൂ ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം വിഹാരോ ഉജ്ജങ്ഗലോ വിസമോ, ബഹൂനം ഖത്തിയാദീനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച അനോകാസോ’’തി. തേ തഥാഗതം മഞ്ചസിവികായ ആദായ മദ്ദകുച്ഛിം നയിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ ഹോതീ’’തി.

ഭുസാതി ബലവതിയോ. സുദന്തി നിപാതമത്തം. ദുക്ഖന്തി സുഖപടിക്ഖേപോ. തിബ്ബാതി ബഹലാ. ഖരാതി ഫരുസാ. കടുകാതി തിഖിണാ. അസാതാതി അമധുരാ. ന താസു മനോ അപ്പേതി, ന താ മനം അപ്പായന്തി വഡ്ഢേന്തീതി അമനാപാ. സതോ സമ്പജാനോതി വേദനാധിവാസനസതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ. അവിഹഞ്ഞമാനോതി അപീളിയമാനോ, സമ്പരിവത്തസായിതായ വേദനാനം വസം അഗച്ഛന്തോ.

സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗിസേയ്യാ, പേതസേയ്യാ, സീഹസേയ്യാ, തഥാഗതസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ സത്താ വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി അയം കാമഭോഗിസേയ്യാ. തേസു ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി അയം പേതസേയ്യാ. അപ്പമംസലോഹിതത്താ ഹി അട്ഠിസങ്ഘാടജടിതാ ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി, ഉത്താനാവ സേന്തി. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, സീഹോ മിഗരാജാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി അനുപക്ഖിപിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേതീ’’തി അയം സീഹസേയ്യാ. തേജുസ്സദത്താ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം, ‘പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദപച്ഛിമപാദനങ്ഗുട്ഠാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ദ്വിന്നം പുരിമപാദാനം മത്ഥകേ സീസം ഠപേത്വാ സയതി, ദിവസമ്പി സയിത്വാ പബുജ്ഝമാനോ ന ഉത്രസന്തോ പബുജ്ഝതി, സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദാദീനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേതി’. സചേ കിഞ്ചി ഠാനം വിജഹിത്വാ ഠിതം ഹോതി, ‘‘നയിദം തുയ്ഹം ജാതിയാ, ന സൂരഭാവസ്സ അനുരൂപ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന ഗോചരായ പക്കമതി. അവിജഹിത്വാ ഠിതേ പന ‘‘തുയ്ഹം ജാതിയാ ച സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപമിദ’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉട്ഠായ സീഹവിജമ്ഭിതം വിജമ്ഭിത്വാ കേസരഭാരം വിധുനിത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ പന ‘‘തഥാഗതസേയ്യാ’’തി വുച്ചതി. താസു ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ.

പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ, ഈസകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ. ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ ജാണുനാ വാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സേയ്യാ അഫാസുകാ ഹോതി. യഥാ ന സങ്ഘട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, സേയ്യാ ഫാസു ഹോതി. തസ്മാ ഏവം നിപജ്ജി. സതോ സമ്പജാനോതി സയനപരിഗ്ഗാഹകസതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ. ‘‘ഉട്ഠാനസഞ്ഞ’’ന്തി പനേത്ഥ ന വുത്തം, ഗിലാനസേയ്യാ ഹേസാ തഥാഗതസ്സ.

സത്തസതാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബാപി താ ദേവതാ ഗിലാനസേയ്യട്ഠാനം ആഗതാ. ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഗിലാനസേയ്യം ആഗതാനം ദോമനസ്സേന ഭവിതബ്ബം സിയാ. ഇമാസം പന തഥാഗതസ്സ വേദനാധിവാസനം ദിസ്വാ, ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം മഹാനുഭാവതാ! ഏവരൂപാസു നാമ വേദനാസു വത്തമാനാസു വികാരമത്തമ്പി നത്ഥി, സിരീസയനേ അലങ്കരിത്വാ ഠപിതസുവണ്ണരൂപകം വിയ അനിഞ്ജമാനേന കായേന നിപന്നോ, ഇദാനിസ്സ അധികതരം മുഖവണ്ണോ വിരോചതി, ആഭാസമ്പന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ സമ്പതി വികസിതം വിയ ച അരവിന്ദം അസ്സ മുഖം സോഭതി, കായേപി വണ്ണായതനം ഇദാനി സുസമ്മട്ഠകഞ്ചനം വിയ വിപ്പസീദതീ’’തി ഉദാനം ഉദപാദി.

നാഗോ വത ഭോതി, ഏത്ഥ ഭോതി ധമ്മാലപനം. ബലവന്തട്ഠേന നാഗോ. നാഗവതാതി നാഗഭാവേന. സീഹോ വതാതിആദീസു അസന്താസനട്ഠേന സീഹോ. ബ്യത്തപരിചയട്ഠേന കാരണാകാരണജാനനേന വാ ആജാനീയോ. അപ്പടിസമട്ഠേന നിസഭോ. ഗവസതജേട്ഠകോ ഹി ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, ഗവസതസഹസ്സജേട്ഠകോ നിസഭോതി വുച്ചതി. ഭഗവാ പന അപ്പടിസമട്ഠേന ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി. തേനേവത്ഥേന ഇധ ‘‘നിസഭോ’’തി വുത്തോ. ധുരവാഹട്ഠേന ധോരയ്ഹോ. നിബ്ബിസേവനട്ഠേന ദന്തോ.

പസ്സാതി അനിയമിതാണത്തി. സമാധിന്തി അരഹത്തഫലസമാധിം. സുവിമുത്തന്തി ഫലവിമുത്തിയാ സുവിമുത്തം. രാഗാനുഗതം പന ചിത്തം അഭിനതം നാമ ഹോതി, ദോസാനുഗതം അപനതം. തദുഭയപടിക്ഖേപേന ന ചാഭിനതം ന ചാപനതന്തി ആഹ. ന ച സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതന്തി ന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ നിഗ്ഗഹേത്വാ വാരിതവതം, കിലേസാനം പന ഛിന്നത്താ വതം ഫലസമാധിനാ സമാഹിതന്തി അത്ഥോ. അതിക്കമിതബ്ബന്തി വിഹേഠേതബ്ബം ഘട്ടേതബ്ബം. അദസ്സനാതി അഞ്ഞാണാ. അഞ്ഞാണീ ഹി അന്ധബാലോവ ഏവരൂപേ സത്ഥരി അപരജ്ഝേയ്യാതി ദേവദത്തം ഘട്ടയമാനാ വദന്തി.

പഞ്ചവേദാതി ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം ധാരകാ. സതം സമന്തി വസ്സസതം. തപസ്സീതി തപനിസ്സിതകാ ഹുത്വാ. ചരന്തി ചരന്താ. ന സമ്മാവിമുത്തന്തി സചേപി ഏവരൂപാ ബ്രാഹ്മണാ വസ്സസതം ചരന്തി, ചിത്തഞ്ച നേസം സമ്മാ വിമുത്തം ന ഹോതി. ഹീനത്തരൂപാ ന പാരം ഗമാ തേതി ഹീനത്തസഭാവാ തേ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ന ഹോന്തി. ‘‘ഹീനത്ഥരൂപാ’’തിപി പാഠോ, ഹീനത്ഥജാതികാ പരിഹീനത്ഥാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാധിപന്നാതി തണ്ഹായ അജ്ഝോത്ഥടാ. വതസീലബദ്ധാതി അജവതകുക്കുരവതാദീഹി ച വതേഹി താദിസേഹേവ ച സീലേഹി ബദ്ധാ. ലൂഖം തപന്തി പഞ്ചാതപതാപനം കണ്ടകസേയ്യാദികം തപം. ഇദാനി സാ ദേവതാ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം കഥേന്തീ ന മാനകാമസ്സാതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവാതി. അട്ഠമം.