൫. ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞികാതി ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീ ദേവലോകോ നാമ പാടിയേക്കോ നത്ഥി, ഇമാ പന ദേവതാ തഥാഗതസ്സ ചതുപച്ചയപരിഭോഗം നിസ്സായ ഉജ്ഝായമാനാ ആഗതാ. താസം കിര ഏവം അഹോസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഭിക്ഖൂനം പംസുകൂലചീവര-പിണ്ഡിയാലോപ-രുക്ഖമൂലസേനാസനപൂതിമുത്തഭേസജ്ജേഹി സന്തോസസ്സേവ പരിയന്തകാരിതം വണ്ണേതി, സയം പന പത്തുണ്ണദുകൂല ഖോമാദീനി പണീതചീവരാനി ധാരേതി, രാജാരഹം ഉത്തമം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ദേവവിമാനകപ്പായ ഗന്ധകുടിയാ വരസയനേ സയതി, സപ്പിനവനീതാദീനി ഭേസജ്ജാനി പടിസേവതി, ദിവസം മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേതി, വചനമസ്സ അഞ്ഞതോ ഗച്ഛതി, കിരിയാ അഞ്ഞതോ’’തി ഉജ്ഝായമാനാ ആഗമിംസു. തേന താസം ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ‘‘ഉജ്ഝാനസഞ്ഞികാ’’തി നാമം ഗഹിതം.

അഞ്ഞഥാ സന്തന്തി അഞ്ഞേനാകാരേന ഭൂതം. നികച്ചാതി നികതിയാ വഞ്ചനായ, വഞ്ചേത്വാതി അത്ഥോ. കിതവസ്സേവാതി കിതവോ വുച്ചതി സാകുണികോ. സോ ഹി അഗുമ്ബോവ സമാനോ സാഖപണ്ണാദിപടിച്ഛാദനേന ഗുമ്ബവണ്ണം ദസ്സേത്വാ ഉപഗതേ മോരതിത്തിരാദയോ സകുണേ മാരേത്വാ ദാരഭരണം കരോതി. ഇതി തസ്സ കിതവസ്സ ഇമായ വഞ്ചനായ ഏവം വഞ്ചേത്വാ സകുണമംസഭോജനം വിയ കുഹകസ്സാപി പംസുകൂലേന അത്താനം പടിച്ഛാദേത്വാ കഥാഛേകതായ മഹാജനം വഞ്ചേത്വാ ഖാദമാനസ്സ വിചരതോ. ഭുത്തം ഥേയ്യേന തസ്സ തന്തി സബ്ബോപി തസ്സ ചതുപച്ചയപരിഭോഗോ ഥേയ്യേന പരിഭുത്തോ നാമ ഹോതീതി ദേവതാ ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി. പരിജാനന്തി പണ്ഡിതാതി അയം കാരകോ വാ അകാരകോ വാതി പണ്ഡിതാ ജാനന്തി. ഇതി താ ദേവതാ ‘‘തഥാഗതാപി മയമേവ പണ്ഡിതാ’’തി മഞ്ഞമാനാ ഏവമാഹംസു.

അഥ ഭഗവാ നയിദന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യായം പടിപദാ ദള്ഹാതി അയം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദാ ദള്ഹാ ഥിരാ. യായ പടിപദായ ധീരാ പണ്ഡിതാ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ചാതി ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായിനോ മാരബന്ധനാ പമുച്ചന്തി, തം പടിപദം ഭാസിതമത്തേന വാ സവനമത്തേന വാ ഓക്കമിതും പടിപജ്ജിതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. ന വേ ധീരാ പകുബ്ബന്തീതി ധീരാ പണ്ഡിതാ വിദിത്വാ ലോകപരിയായം സങ്ഖാരലോകസ്സ ഉദയബ്ബയം ഞത്വാ ചതുസച്ചധമ്മഞ്ച അഞ്ഞായ കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതാ ലോകേ വിസത്തികം തിണ്ണാ ഏവം ന കുബ്ബന്തി, മയം ഏവരൂപാനി ന കഥേമാതി അത്ഥോ.

പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘അയുത്തം അമ്ഹേഹി കതം, അകാരകമേവ മയം കാരകവാദേന സമുദാചരിമ്ഹാ’’തി ലജ്ജമാനാ മഹാബ്രഹ്മനി വിയ ഭഗവതി ഗാരവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ഭഗവന്തം ദുരാസദം കത്വാ പസ്സമാനാ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം ഠത്വാതി അത്ഥോ. അച്ചയോതി അപരാധോ. നോ, ഭന്തേ, അച്ചാഗമാതി അമ്ഹേ അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ. ആസാദേതബ്ബന്തി ഘട്ടയിതബ്ബം. താ കിര ദേവതാ ഭഗവന്തം കായേന വാചായാതി ദ്വീഹിപി ഘട്ടയിംസു. തഥാഗതം അവന്ദിത്വാ ആകാസേ പതിട്ഠമാനാ കായേന ഘട്ടയിംസു, കിതവോപമം ആഹരിത്വാ നാനപ്പകാരകം അസബ്ഭിവാദം വദമാനാ വാചായ ഘട്ടയിംസു. തസ്മാ ആസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹാതി ആഹംസു. പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി ഖമതു. ആയതിം സംവരായാതി അനാഗതേ സംവരണത്ഥായ, പുന ഏവരൂപസ്സ അപരാധസ്സ ദോസസ്സ അകരണത്ഥായ.

സിതം പാത്വാകാസീതി അഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേന്തോ പഹട്ഠാകാരം ദസ്സേസി. കസ്മാ? താ കിര ദേവതാ ന സഭാവേന ഖമാപേന്തി, ലോകിയമഹാജനഞ്ച സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം തഥാഗതഞ്ച ഏകസദിസം കരോന്തി. അഥ ഭഗവാ ‘‘പരതോ കഥായ ഉപ്പന്നായ ബുദ്ധബലം ദീപേത്വാ പച്ഛാ ഖമിസ്സാമീ’’തി സിതം പാത്വാകാസി. ഭിയ്യോസോ മത്തായാതി അതിരേകപ്പമാണേന. ഇമം ഗാഥം അഭാസീതി കുപിതോ ഏസ അമ്ഹാകന്തി മഞ്ഞമാനാ അഭാസി.

ന പടിഗണ്ഹതീതി ന ഖമതി നാധിവാസേതി. കോപന്തരോതി അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നകോപോ. ദോസഗരൂതി ദോസം ഗരും കത്വാ ആദായ വിഹരന്തോ. സ വേരം പടിമുഞ്ചതീതി സോ ഏവരൂപോ ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ തം വേരം അത്തനി പടിമുഞ്ചതി ഠപേതി, ന പടിനിസ്സജ്ജതീതി അത്ഥോ. അച്ചയോ ചേ ന വിജ്ജേഥാതി സചേ അച്ചായികകമ്മം ന ഭവേയ്യ. നോ ചിധാപഗതം സിയാതി യദി അപരാധോ നാമ ന ഭാവേയ്യ. കേനീധ കുസലോ സിയാതി യദി വേരാനി ന സമ്മേയ്യും, കേന കാരണേന കുസലോ ഭവേയ്യ.

കസ്സച്ചയാതി ഗാഥായ കസ്സ അതിക്കമോ നത്ഥി? കസ്സ അപരാധോ നത്ഥി? കോ സമ്മോഹം നാപജ്ജതി? കോ നിച്ചമേവ പണ്ഡിതോ നാമാതി അത്ഥോ? ഇമം കിര ഗാഥം ഭണാപനത്ഥം ഭഗവതോ സിതപാതുകമ്മം. തസ്മാ ഇദാനി ദേവതാനം ബുദ്ധബലം ദീപേത്വാ ഖമിസ്സാമീതി തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതസ്സാതി തഥാ ആഗതോതി ഏവമാദീഹി കാരണേഹി തഥാഗതസ്സ. ബുദ്ധസ്സാതി ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താദീഹി കാരണേഹി വിമോക്ഖന്തികപണ്ണത്തിവസേന ഏവം ലദ്ധനാമസ്സ. അച്ചയം ദേസയന്തീനന്തി യം വുത്തം തുമ്ഹേഹി ‘‘അച്ചയം ദേസയന്തീനം…പേ… സ വേരം പടിമുഞ്ചതീ’’തി, തം സാധു വുത്തം, അഹം പന തം വേരം നാഭിനന്ദാമി ന പത്ഥയാമീതി അത്ഥോ. പടിഗ്ഗണ്ഹാമി വോച്ചയന്തി തുമ്ഹാകം അപരാധം ഖമാമീതി. പഞ്ചമം.