൭. സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൪. ഏവം മേ സുതന്തി സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ വേദിതബ്ബാനീതി സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേന ജാനിതബ്ബാനി. മനോപവിചാരാതി വിതക്കവിചാരാ. വിതക്കുപ്പാദകഞ്ഹി മനോ ഇധ മനോതി അധിപ്പേതം, മനസ്സ ഉപവിചാരാതി മനോപവിചാരാ. സത്തപദാതി വട്ടവിവട്ടനിസ്സിതാനം സത്താനം പദാ. ഏത്ഥ ഹി അട്ഠാരസ വട്ടപദാ നാമ, അട്ഠാരസ വിവട്ടപദാ നാമ, തേപി സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേനേവ വേദിതബ്ബാ. യോഗ്ഗാചരിയാനന്തി ഹത്ഥിയോഗ്ഗാദിആചാരസിക്ഖാപകാനം, ദമേതബ്ബദമകാനന്തി അത്ഥോ. സേസം വിഭങ്ഗേയേവ ആവിഭവിസ്സതി. അയമുദ്ദേസോതി ഇദം മാതികാട്ഠപനം.

൩൦൫. ചക്ഖായതനാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാനി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി കുസലാകുസലവിപാകതോ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി. സേസപസാദവിഞ്ഞാണേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി പന ദസ ഠപേത്വാ സേസം ഇധ മനോവിഞ്ഞാണം നാമ.

ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തസമ്ഫസ്സസ്സേതം അധിവചനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. സോമനസ്സട്ഠാനിയന്തി സോമനസ്സസ്സ ആരമ്മണവസേന കാരണഭൂതം. ഉപവിചരതീതി തത്ഥ വിചാരപവത്തനേന ഉപവിചരതി, വിതക്കോ തംസമ്പയുത്തോ ചാതി ഇമിനാ നയേന അട്ഠാരസ വിതക്കവിചാരസങ്ഖാതാ മനോപവിചാരാ വേദിതബ്ബാ. ഛ സോമനസ്സൂപവിചാരാതി ഏത്ഥ പന സോമനസ്സേന സദ്ധിം ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സൂപവിചാരാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൩൦൬. ഗേഹസിതാനീതി കാമഗുണനിസ്സിതാനി. നേക്ഖമ്മസിതാനീതി വിപസ്സനാനിസ്സിതാനി. ഇട്ഠാനന്തി പരിയേസിതാനം. കന്താനന്തി കാമിതാനം. മനോരമാനന്തി മനോ ഏതേസു രമതീതി മനോരമാനി, തേസം മനോരമാനം. ലോകാമിസപടിസംയുത്താനന്തി തണ്ഹാപടിസംയുത്താനം. അതീതന്തി പടിലദ്ധം. പച്ചുപ്പന്നം താവ ആരബ്ഭ സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതു, അതീതേ കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി. അതീതേപി – ‘‘യഥാഹം ഏതരഹി ഇട്ഠാരമ്മണം അനുഭവാമി, ഏവം പുബ്ബേപി അനുഭവി’’ന്തി അനുസ്സരന്തസ്സ ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി.

അനിച്ചതന്തി അനിച്ചാകാരം. വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി പകതിവിജഹനേന വിപരിണാമം, വിഗച്ഛനേന വിരാഗം, നിരുജ്ഝനേന നിരോധം. സമ്മപഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സന്തി ഇദം രഞ്ഞോ വിയ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തസ്സ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ സങ്ഖാരാനം ഭേദം പസ്സതോ സങ്ഖാരഗതമ്ഹി തിക്ഖേ സൂരേ വിപസ്സനാഞാണേ വഹന്തേ ഉപ്പന്നസോമനസ്സം ‘‘നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി വുച്ചതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതന്തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൩-൩൭൪);

ഇമാനീതി ഇമാനി ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഉപ്പന്നാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി.

൩൦൭. അതീതന്തി പച്ചുപ്പന്നം താവ പത്ഥേത്വാ അലഭന്തസ്സ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതു, അതീതേ കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി. അതീതേപി ‘‘യഥാഹം ഏതരഹി ഇട്ഠാരമ്മണം പത്ഥേത്വാ ന ലഭാമി, ഏവം പുബ്ബേപി പത്ഥേത്വാ ന ലഭി’’ന്തി അനുസ്സരന്തസ്സ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി.

അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസൂതി അനുത്തരവിമോക്ഖോ നാമ അരഹത്തം, അരഹത്തേ പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ആയതനന്തി അരഹത്തായതനം. പിഹം ഉപട്ഠാപയതോതി പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ. തം പനേതം പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ഇതി പത്ഥനാമൂലകത്താ ‘‘പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ’’തി വുത്തം. ഇമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനീതി ഇമാനി ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അരഹത്തേ പിഹം പട്ഠപേത്വാ തദധിഗമായ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം ഉപട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും അസക്കോന്തസ്സ – ‘‘ഇമമ്പി പക്ഖം ഇമമ്പി മാസം ഇമമ്പി സംവച്ഛരം അരഹത്തം പാപുണിതും നാസക്ഖി’’ന്തി അനുസോചതോ ഗാമന്തപബ്ഭാരവാസിമഹാസീവത്ഥേരസ്സ വിയ അസ്സുധാരാപവത്തനവസേന ഉപ്പന്നദോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനീതി വേദിതബ്ബാനി. വത്ഥു പന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ സക്കപഞ്ഹവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൬൧) വിത്ഥാരിതം, ഇച്ഛന്തേന തതോ ഗഹേതബ്ബം.

൩൦൮. ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാതി ഏത്ഥ ഉപേക്ഖാ നാമ അഞ്ഞാണുപേഖാ. അനോധിജിനസ്സാതി കിലേസോധിം ജിനിത്വാ ഠിതത്താ ഖീണാസവോ ഓധിജിനോ നാമ, തസ്മാ അഖീണാസവസ്സാതി അത്ഥോ. അവിപാകജിനസ്സാതി ഏത്ഥപി ആയതിം വിപാകം ജിനിത്വാ ഠിതത്താ ഖീണാസവോവ വിപാകജിനോ നാമ, തസ്മാ അഖീണാസവസ്സേവാതി അത്ഥോ. അനാദീനവദസ്സാവിനോതിആദീനവതോ ഉപദ്ദവതോ അപസ്സന്തസ്സ. ഇമാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാതി ഇമാ ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഗുളപിണ്ഡകേ നിലീനമക്ഖികാ വിയ രൂപാദീനി അനതിവത്തമാനാ തത്ഥ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നാ ഉപേക്ഖാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ.

രൂപം സാ അതിവത്തതീതി രൂപം സാ അനതിക്കമതി, തത്ഥ നികന്തിവസേന ന തിട്ഠതി. ഇമാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാതി ഇമാ ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ, അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സ, അസമപേക്ഖനേ അസമ്മുയ്ഹന്തസ്സ, ഉപ്പന്നവിപസ്സനാ-ഞാണസമ്പയുത്താ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ.

൩൦൯. തത്ര ഇദം നിസ്സായ ഇദം പജഹഥാതി തേസു ഛത്തിംസസത്തപദേസു അട്ഠാരസ നിസ്സായ അട്ഠാരസ പജഹഥാതി അത്ഥോ. തേനേവ – ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനീ’’തിആദിമാഹ. നിസ്സായ ആഗമ്മാതി പവത്തനവസേന നിസ്സായ ചേവ ആഗമ്മ ച. ഏവമേതേസം സമതിക്കമോ ഹോതീതി ഏവം നേക്ഖമ്മസിതാനം പവത്തനേന ഗേഹസിതാനി അതിക്കന്താനി നാമ ഹോന്തി.

ഏവം സരിക്ഖകേനേവ സരിക്ഖകം ജഹാപേത്വാ ഇദാനി ബലവതാ ദുബ്ബലം ജഹാപേന്തോ – ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനീ’’തിആദിമാഹ. ഏവം നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സേഹി നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനി, നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖാഹി ച നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സാനി ജഹാപേന്തേന ബലവതാ ദുബ്ബലപ്പഹാനം കഥിതം.

ഏത്ഥ പന ഠത്വാ ഉപേക്ഖാകഥാ വേദിതബ്ബാ – അട്ഠസു ഹി സമാപത്തീസു പഠമാദീനി ച തീണി ഝാനാനി, സുദ്ധസങ്ഖാരേ ച പാദകേ കത്വാ വിപസ്സനം ആരദ്ധാനം ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാ വാ ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാ, വുട്ഠാനഗാമിനീ പന സോമനസ്സസഹഗതാവ. ചതുത്ഥജ്ഝാനാദീനി പാദകാനി കത്വാ വിപസ്സനം ആരദ്ധാനം പഞ്ചന്നം പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ പുരിമസദിസാവ. വുട്ഠാനഗാമിനീ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹോതി. ഇദം സന്ധായ – ‘‘യാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ, താ നിസ്സായ താ ആഗമ്മ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി, താനി പജഹഥാ’’തി വുത്തം. ന കേവലഞ്ച ഏവംപടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അയം വിപസ്സനായ വേദനാവിസേസോവ ഹോതി, അരിയമഗ്ഗേപി പന ഝാനങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനമ്പി വിസേസോ ഹോതി.

കോ പനേതം വിസേസം നിയമേതി? കേചി താവ ഥേരാ വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം നിയമേതീതി വദന്തി, കേചി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തീതി വദന്തി, കേചി പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീതി വദന്തി. തേസമ്പി വാദേ അയമേവ പുബ്ബഭാഗേ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ നിയമേതീതി വേദിതബ്ബാ. വിനിച്ഛയകഥാ പനേത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സങ്ഖാരുപേക്ഖാനിദ്ദേസേ വുത്താവ.

൩൧൦. നാനത്താതി നാനാ ബഹൂ അനേകപ്പകാരാ. നാനത്തസിതാതി നാനാരമ്മണനിസ്സിതാ. ഏകത്താതി ഏകാ. ഏകത്തസിതാതി ഏകാരമ്മണനിസ്സിതാ. കതമാ പനായം ഉപേക്ഖാതി? ഹേട്ഠാ താവ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ വുത്താ, ഉപരി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ വക്ഖതി, ഇധ സമഥഉപേക്ഖാ, വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ദ്വേ ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ.

തത്ഥ യസ്മാ അഞ്ഞാവ രൂപേസു ഉപേക്ഖാ, അഞ്ഞാവ സദ്ദാദീസു, ന ഹി യാ രൂപേ ഉപേക്ഖാ, സാ സദ്ദാദീസു ഹോതി. രൂപേ ഉപേക്ഖാ ച രൂപമേവ ആരമ്മണം കരോതി, ന സദ്ദാദയോ. രൂപേ ഉപേക്ഖാഭാവഞ്ച അഞ്ഞാ സമഥഉപേക്ഖാ പഥവീകസിണം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞാ ആപോകസിണാദീനി. തസ്മാ നാനത്തം നാനത്തസിതം വിഭജന്തോ അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ രൂപേസൂതിആദിമാഹ. യസ്മാ പന ദ്വേ വാ തീണി വാ ആകാസാനഞ്ചായതനാനി വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീനി വാ നത്ഥി, തസ്മാ ഏകത്തം ഏകത്തസിതം വിഭജന്തോ അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ആകാസാനഞ്ചായതനഉപേക്ഖാ സമ്പയുത്തവസേന ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ, ആകാസാനഞ്ചായതനഖന്ധേ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനുപേക്ഖാ ആരമ്മണവസേന ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ.

തം പജഹഥാതി ഏത്ഥ അരൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖായ രൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖം പജഹാപേതി, അരൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖായ രൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖം.

അതമ്മയതന്തി ഏത്ഥ തമ്മയതാ നാമ തണ്ഹാ, തസ്സാ പരിയാദാനതോ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ അതമ്മയതാതി വുച്ചതി. തം പജഹഥാതി ഇധ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനായ അരൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖഞ്ച വിപസ്സനുപേക്ഖഞ്ച പജഹാപേതി.

൩൧൧. യദരിയോതി യേ സതിപട്ഠാനേ അരിയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സേവതി. തത്ഥ തീസു ഠാനേസു സതിം പട്ഠപേന്തോ സതിപട്ഠാനേ സേവതീതി വേദിതബ്ബോ. ന സുസ്സൂസന്തീതി സദ്ദഹിത്വാ സോതും ന ഇച്ഛന്തി. ന അഞ്ഞാതി ജാനനത്ഥായ ചിത്തം ന ഉപട്ഠപേന്തി. വോക്കമ്മാതി അതിക്കമിത്വാ. സത്ഥു സാസനാതി സത്ഥു ഓവാദം ഗഹേതബ്ബം പൂരേതബ്ബം ന മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ. ന ച അത്തമനോതി ന സകമനോ. ഏത്ഥ ച ഗേഹസിതദോമനസ്സവസേന അപ്പതീതോ ഹോതീതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, അപ്പടിപന്നകേസു പന അത്തമനതാകാരണസ്സ അഭാവേനേതം വുത്തം. അനവസ്സുതോതി പടിഘഅവസ്സവേന അനവസ്സുതോ. സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ച ഞാണേന ച സമന്നാഗതോ. ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ. അത്തമനോതി ഇധാപി ഗേഹസിതസോമനസ്സവസേന ഉപ്പിലാവിതോതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, പടിപന്നകേസു പന അനത്തമനതാകാരണസ്സ അഭാവേനേതം വുത്തം. അനവസ്സുതോതി രാഗാവസ്സവേന അനവസ്സുതോ.

൩൧൨. സാരിതോതി ദമിതോ. ഏകമേവ ദിസം ധാവതീതി അനിവത്തിത്വാ ധാവന്തോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതി, നിവത്തിത്വാ പന അപരം ധാവിതും സക്കോതി. അട്ഠ ദിസാ വിധാവതീതി ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ കായേന അനിവത്തിത്വാവ വിമോക്ഖവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി, പുരത്ഥാഭിമുഖോ വാ ദക്ഖിണാദീസു അഞ്ഞതരദിസാഭിമുഖോ വാ നിസീദിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതിയേവാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.