൪. വിഭങ്ഗവഗ്ഗോ

൧. ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൨. ഏവം മേ സുതന്തി ഭദ്ദേകരത്തസുത്തം. തത്ഥ ഭദ്ദേകരത്തസ്സാതി വിപസ്സനാനുയോഗസമന്നാഗതത്താ ഭദ്ദകസ്സ ഏകരത്തസ്സ. ഉദ്ദേസന്തി മാതികം. വിഭങ്ഗന്തി വിത്ഥാരഭാജനീയം.

അതീതന്തി അതീതേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ. നാന്വാഗമേയ്യാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാനുഗച്ഛേയ്യ. നപ്പടികങ്ഖേതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന പത്ഥേയ്യ. യദതീതന്തി ഇദമേത്ഥ കാരണവചനം. യസ്മാ യം അതീതം, തം പഹീനം നിരുദ്ധം അത്ഥങ്ഗതം, തസ്മാ തം പുന നാനുഗച്ഛേയ്യ. യസ്മാ ച യം അനാഗതം, തം അപ്പത്തം അജാതം അനിബ്ബത്തം, തസ്മാ തമ്പി ന പത്ഥേയ്യ.

തത്ഥ തത്ഥാതി പച്ചുപ്പന്നമ്പി ധമ്മം യത്ഥ യത്ഥേവ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥ തത്ഥേവ ച നം അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി സത്തഹി അനുപസ്സനാഹി യോ വിപസ്സതി അരഞ്ഞാദീസു വാ തത്ഥ തത്ഥേവ വിപസ്സതി. അസംഹീരം അസംകുപ്പന്തി ഇദം വിപസ്സനാപടിവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിപസ്സനാ ഹി രാഗാദീഹി ന സംഹീരതി ന സംകുപ്പതീതി അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം അനുബ്രൂഹയേ വഡ്ഢേയ്യ, പടിവിപസ്സേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി ന സംഹീരതി ന സംകുപ്പതീതി അസംഹീരം അസംകുപ്പം. തം വിദ്വാ പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അനുബ്രൂഹയേ, പുനപ്പുനം തദാരമ്മണം തം തം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേന്തോ വഡ്ഢേയ്യാതി അത്ഥോ.

തസ്സ പന അനുബ്രൂഹന്തസ്സ അത്ഥായ – അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പന്തി കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനേന ആതപ്പന്തി ലദ്ധനാമം വീരിയം അജ്ജേവ കാതബ്ബം. കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേതി സ്വേ ജീവിതം വാ മരണം വാ കോ ജാനാതി. അജ്ജേവ ദാനം വാ ദസ്സാമി, സീലം വാ രക്ഖിസ്സാമി, അഞ്ഞതരം വാ പന കുസലം കരിസ്സാമീതി ഹി ‘‘അജ്ജ താവ പപഞ്ചോ അത്ഥി, സ്വേ വാ പുനദിവസേ വാ കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ അജ്ജേവ കരിസ്സാമീതി ഏവം വീരിയം കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. മഹാസേനേനാതി അഗ്ഗിവിസസത്ഥാദീനി അനേകാനി മരണകാരണാനി തസ്സ സേനാ, തായ മഹതിയാ സേനായ വസേന മഹാസേനേന ഏവരൂപേന മച്ചുനാ സദ്ധിം ‘‘കതിപാഹം താവ ആഗമേഹി യാവാഹം ബുദ്ധപൂജാദിം അത്തനോ അവസ്സയകമ്മം കരോമീ’’തി. ഏവം മിത്തസന്ഥവാകാരസങ്ഖാതോ വാ, ‘‘ഇദം സതം വാ സഹസ്സം വാ ഗഹേത്വാ കതിപാഹം ആഗമേഹീ’’തി ഏവം ലഞ്ജാനുപ്പദാനസങ്ഖാതോ വാ, ‘‘ഇമിനാഹം ബലരാസിനാ പടിബാഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം ബലരാസിസങ്ഖാതോ വാ സങ്ഗരോ നത്ഥി. സങ്ഗരോതി ഹി മിത്തസന്ഥവാകാരലഞ്ജാനുപ്പദാനബലരാസീനം നാമം, തസ്മാ അയമത്ഥോ വുത്തോ.

അതന്ദിതന്തി അനലസം ഉട്ഠാഹകം. ഏവം പടിപന്നത്താ ഭദ്ദോ ഏകരത്തോ അസ്സാതി ഭദ്ദേകരത്തോ. ഇതി തം ഏവം പടിപന്നപുഗ്ഗലം ‘‘ഭദ്ദേകരത്തോ അയ’’ന്തി. രാഗാദീനം സന്തതായ സന്തോ ബുദ്ധമുനി ആചിക്ഖതി.

൨൭൩. ഏവംരൂപോതിആദീസു കാളോപി സമാനോ ഇന്ദനീലമണിവണ്ണോ അഹോസിന്തി ഏവം മനുഞ്ഞരൂപവസേനേവ ഏവംരൂപോ അഹോസിം. കുസലസുഖസോമനസ്സവേദനാവസേനേവ ഏവംവേദനോ. തംസമ്പയുത്താനംയേവ സഞ്ഞാദീനം വസേന ഏവംസഞ്ഞോ ഏവംസങ്ഖാരോ ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനന്തി.

തത്ഥ നന്ദിം സമന്വാനേതീതി തേസു രൂപാദീസു തണ്ഹം സമന്വാനേതി അനുപവത്തേതി. ഹീനരൂപാദിവസേന പന ഏവംരൂപോ അഹോസിം…പേ… ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിന്തി ന മഞ്ഞതി.

നന്ദിം ന സമന്വാനേതീതി തണ്ഹം വാ തണ്ഹാസമ്പയുത്തദിട്ഠിം വാ നാനുപവത്തയതി.

൨൭൪. ഏവംരൂപോ സിയന്തിആദീസുപി തംമനുഞ്ഞരൂപാദിവസേനേവ തണ്ഹാദിട്ഠിപവത്തസങ്ഖാതാ നന്ദിസമന്വാനയനാവ വേദിതബ്ബാ.

൨൭൫. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതീതി ഇദം ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി. അസംഹീരം അസംകുപ്പ’’ന്തി ഉദ്ദേസസ്സ നിദ്ദേസത്ഥം വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നം ധമ്മം ന വിപസ്സതീ’’തിആദി വത്തബ്ബം സിയാ, യസ്മാ പന അസംഹീരാതി ച അസംകുപ്പാതി ച വിപസ്സനാ വുത്താ, തസ്മാ തസ്സാ ഏവ അഭാവഞ്ച ഭാവഞ്ച ദസ്സേതും സംഹീരതീതി മാതികം ഉദ്ധരിത്വാ വിത്ഥാരോ വുത്തോ. തത്ഥ സംഹീരതീതി വിപസ്സനായ അഭാവതോ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആകഡ്ഢിയതി. ന സംഹീരതീതി വിപസ്സനായ ഭാവേന തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നാകഡ്ഢിയതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആനന്ദഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൬. ഏവം മേ സുതന്തി ആനന്ദഭദ്ദേകരത്തസുത്തം. തത്ഥ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ. കോ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ജാനന്തോവ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛി.

൨൭൮. സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ സാധുകാരമദാസി. സാധു ഖോ ത്വന്തി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി പരിസുദ്ധേഹി കഥിതത്താ ദേസനം പസംസന്തോ ആഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ആനന്ദഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൯. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തം. തത്ഥ തപോദാരാമേതി തത്തോദകസ്സ രഹദസ്സ വസേന ഏവംലദ്ധനാമേ ആരാമേ. വേഭാരപബ്ബതസ്സ കിര ഹേട്ഠാ ഭൂമട്ഠകനാഗാനം പഞ്ചയോജനസതികം നാഗഭവനം ദേവലോകസദിസം മണിമയേന തലേന ആരാമഉയ്യാനേഹി ച സമന്നാഗതം, തത്ഥ നാഗാനം കീളനട്ഠാനേ മഹാഉദകരഹദോ, തതോ തപോദാ നാമ നദീ സന്ദതി കുഥിതാ ഉണ്ഹോദകാ. കസ്മാ പനേസാ ഏദിസാ ജാതാ? രാജഗഹം കിര പരിവാരേത്വാ മഹാ പേതലോകോ, തത്ഥ ദ്വിന്നം മഹാലോഹകുമ്ഭിനിരയാനം അന്തരേന അയം തപോദാ ആഗച്ഛതി, തസ്മാ സാ കുഥിതാ സന്ദതി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘യതായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ സന്ദതി, സോ ദഹോ അച്ഛോദകോ സീതോദകോ സാതോദകോ സേതോദകോ സുപ്പതിത്ഥോ രമണീയോ പഹൂതമച്ഛകച്ഛപോ, ചക്കമത്താനി ച പദുമാനി പുപ്ഫന്തി. അപിചായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതി, തേനായം തപോദാ കുഥിതാ സന്ദതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൧). ഇമസ്സ പന ആരാമസ്സ അഭിസമ്മുഖട്ഠാനേ തതോ മഹാഉദകരഹദോ ജാതോ, തസ്സ നാമവസേനായം വിഹാരോ തപോദാരാമോതി വുച്ചതി.

൨൮൦. സമിദ്ധീതി തസ്സ കിര ഥേരസ്സ അത്തഭാവോ സമിദ്ധോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ, തസ്മാ സമിദ്ധിത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. ആദിബ്രഹ്മചരിയകോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദി പുബ്ബഭാഗപ്പടിപത്തിഭൂതോ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാതി മധുപിണ്ഡികസുത്തേ (മ. നി. ൧.൧൯൯ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൨൮൨. ഇതി മേ ചക്ഖുന്തി ഇമസ്മിം കിര സുത്തേ ഭഗവാ ദ്വാദസായതനവസേനേവ മാതികം ഠപേസി. ഥേരോപി ‘‘ഭഗവതാ ഹേട്ഠാ ദ്വീസു, ഉപരി ചതുത്ഥേ ചാതി ഇമേസു തീസു സുത്തേസു പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന മാതികാ ച വിഭങ്ഗോ ച കതോ, ഇധ പന ദ്വാദസായതനവസേനേവ വിഭജനത്ഥം മാതികാ ഠപിതാ’’തി നയം പടിലഭിത്വാ ഏവമാഹ. ഇമം പന നയം ലഭന്തേന ഥേരേന ഭാരിയം കതം, അപദേ പദം ദസ്സിതം, ആകാസേ പദം കതം, തേന നം ഭഗവാ ഇമമേവ സുത്തം സന്ധായ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം യദിദം മഹാകച്ചാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൭) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. ഏത്ഥ പന ചക്ഖൂതി ചക്ഖുപസാദോ. രൂപാതി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാ. ഇമിനാ നയേന സേസായതനാനിപി വേദിതബ്ബാനി. വിഞ്ഞാണന്തി നികന്തിവിഞ്ഞാണം. തദഭിനന്ദതീതി തം ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ച തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനന്ദതി. അന്വാഗമേതീതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അനുഗച്ഛതി.

ഇതി മേ മനോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ധമ്മാതി ഏത്ഥ പന മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം. ധമ്മാതി തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണം.

൨൮൩. പണിദഹതീതി പത്ഥനാവസേന ഠപേസി. പണിധാനപച്ചയാതി പത്ഥനാട്ഠപനകാരണാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ലോമസകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൬. ഏവം മേ സുതന്തി ലോമസകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തം. തത്ഥ ലോമസകങ്ഗിയോതി അങ്ഗഥേരോ കിര നാമേസ, കായസ്സ പന ഈസകലോമസാകാരതായ ലോമസകങ്ഗിയോതി പാകടോ ജാതോ. ചന്ദനോ ദേവപുത്തോതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിരേസ ചന്ദനോ നാമ ഉപാസകോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ തീണി രതനാനി ചതൂഹി പച്ചയേഹി പൂജേത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ, പുരിമനാമേന ചന്ദനോ ദേവപുത്തോത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. പണ്ഡുകമ്ബലസിലായന്തി രത്തകമ്ബലസിലായം. തസ്സാ കിര രത്തകമ്ബലസ്സേവ ജയസുമനപുപ്ഫരാസി വിയ വണ്ണോ, തസ്മാ ‘‘പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ’’തി വുച്ചതി.

കദാ പന തത്ഥ ഭഗവാ വിഹാസീതി? ബോധിപത്തിതോ സത്തമേ സംവച്ഛരേ സാവത്ഥിയം ആസാള്ഹീമാസപുണ്ണമായ ദ്വാദസയോജനായ പരിസായ മജ്ഝേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ഓരുയ്ഹ കണ്ഡമ്ബമൂലേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ധമ്മദേസനായ മഹാജനം മഹാവിദുഗ്ഗതോ ഉദ്ധരിത്വാ ബുദ്ധാ നാമ യസ്മാ പാടിഹാരിയം കത്വാ മനുസ്സപഥേ ന വസന്തി, തസ്മാ പസ്സമാനസ്സേവ തസ്സ ജനസ്സ പദവീക്കമം കത്വാ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സം ഉപഗതോ, തസ്മിം സമയേ വിഹാസി.

തത്ര ഭഗവാതി തത്ര വിഹരന്തോ ഭഗവാ യേഭുയ്യേന ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹി സന്നിപതിതാഹി ദേവതാഹി പരിവുതോ മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ അഭിധമ്മപിടകം കഥേന്തോ ഗമ്ഭീരം നിപുണം തിലക്ഖണാഹതം രൂപാരൂപപരിച്ഛേദകഥം പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്താനം ദേവാനം സംവേഗജനനത്ഥം അന്തരന്തരാ ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച അഭാസി. തത്രായം ദേവപുത്തോ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഇമാ ഗാഥാ സദ്ധിം വിഭങ്ഗേന ഉഗ്ഗണ്ഹി, ദേവത്തസ്സ പന പമാദാധിട്ഠാനത്താ ദിബ്ബേഹി ആരമ്മണേഹി നിപ്പീളിയമാനോ അനുപുബ്ബേന സുത്തം സമ്മുട്ഠോ ഗാഥാമത്തമേവ ധാരേസി. തേനാഹ ‘‘ഏവം ഖോ അഹം ഭിക്ഖു ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി.

ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി ത്വന്തിആദീസു തുണ്ഹീഭൂതോ നിസീദിത്വാ സുണന്തോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി നാമ, വാചായ സജ്ഝായം കരോന്തോ പരിയാപുണാതി നാമ, അഞ്ഞേസം വാചേന്തോ ധാരേതി നാമ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ലോമസകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൯. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ സുഭോതി സോ കിര ദസ്സനീയോ അഹോസി പാസാദികോ, തേനസ്സ അങ്ഗസുഭതായ സുഭോത്വേവ നാമം അകംസു. മാണവോതി പന തം തരുണകാലേ വോഹരിംസു, സോ മഹല്ലകകാലേപി തേനേവ വോഹാരേന വോഹരിയതി. തോദേയ്യപുത്തോതി തോദേയ്യസ്സ നാമ പസേനദിരഞ്ഞോ പുരോഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ. സോ കിര സാവത്ഥിയാ അവിദൂരേ തുദിഗാമോ നാമ അത്ഥി, തസ്സ അധിപതിത്താ തോദേയ്യോതി സങ്ഖം ഗതോ. മഹാധനോ പന ഹോതി സത്താസീതികോടിവിഭവോ പരമമച്ഛരീ, ‘‘ദദതോ ഭോഗാനം അപരിക്ഖയോ നാമ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ കസ്സചി കിഞ്ചി ന ദേതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അഞ്ജനാനം ഖയം ദിസ്വാ, വമ്മികാനഞ്ച സഞ്ചയം;

മധൂനഞ്ച സമാഹാരം, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസേ’’തി.

ഏവം അദാനമേവ സിക്ഖാപേസി. ധുരവിഹാരേ വസതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ യാഗുഉളുങ്ഗമത്തം വാ ഭത്തകടച്ഛുമത്തം വാ അദത്വാ ധനലോഭേന കാലം കത്വാ തസ്മിംയേവ ഘരേ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. സുഭോ തം സുനഖം അതിവിയ പിയായതി, അത്തനോ ഭുഞ്ജനകഭത്തംയേവ ഭോജേതി, ഉക്ഖിപിത്വാ വരസയനേ സയാപേതി. അഥ ഭഗവാ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ തം സുനഖം ദിസ്വാ – ‘‘തോദേയ്യബ്രാഹ്മണോ ധനലോഭേന അത്തനോവ ഘരേ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, അജ്ജ മയി സുഭസ്സ ഘരം ഗതേ മം ദിസ്വാ സുനഖോ ഭുക്കാരം കരിസ്സതി, അഥസ്സാഹം ഏകം വചനം വക്ഖാമി, സോ ‘ജാനാതി മം സമണോ ഗോതമോ’തി ഗന്ത്വാ ഉദ്ധനട്ഠാനേ നിപജ്ജിസ്സതി. തതോനിദാനം സുഭസ്സ മയാ സദ്ധിം ഏകോ കഥാസല്ലാപോ ഭവിസ്സതി, സോ ധമ്മം സുത്വാ സരണേസു പതിട്ഠഹിസ്സതി, സുനഖോ പന കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ഇമം മാണവസ്സ സരണേസു പതിട്ഠാനഭാവം ഞത്വാ ഭഗവാ തം ദിവസം സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഏകകോവ ഗാമം പവിസിത്വാ നിക്ഖന്തേ മാണവേ തം ഘരം പിണ്ഡായ പാവിസി.

സുനഖോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഭുക്കാരം കരോന്തോ ഭഗവതോ സമീപം ഗതോ. തതോ നം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തോദേയ്യ ത്വം പുബ്ബേപി മം ഭോ ഭോതി പരിഭവിത്വാ സുനഖോ ജാതോ, ഇദാനിപി ഭുക്കാരം കത്വാ അവീചിം ഗമിസ്സസീ’’തി. സുനഖോ തം സുത്വാ – ‘‘ജാനാതി മം സമണോ ഗോതമോ’’തി വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗീവം ഓനാമേത്വാ ഉദ്ധനന്തരേ ഛാരികായം നിപന്നോ. മനുസ്സാ ഉക്ഖിപിത്വാ സയനേ സയാപേതും നാസക്ഖിംസു. സുഭോ ആഗന്ത്വാ – ‘‘കേനായം സുനഖോ സയനാ ഓരോപിതോ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ന കേനചീതി വത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസും. മാണവോ സുത്വാ – ‘‘മമ പിതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, തോദേയ്യോ നാമ സുനഖോ നത്ഥി. സമണോ പന ഗോതമോ പിതരം സുനഖം കരോതി, യംകിഞ്ചി ഏസ മുഖാരുള്ഹം ഭാസതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഭഗവന്തം മുസാവാദേന നിഗ്ഗഹേതുകാമോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം പുച്ഛി.

ഭഗവാപി തസ്സ തഥേവ വത്വാ അവിസംവാദനത്ഥം ആഹ – ‘‘അത്ഥി പന തേ മാണവ പിതരാ അനക്ഖാതം ധന’’ന്തി. അത്ഥി, ഭോ ഗോതമ, സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ സുവണ്ണമാലാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ സുവണ്ണപാദുകാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ സുവണ്ണപാതി സതസഹസ്സഞ്ച കഹാപണന്തി. ഗച്ഛ തം സുനഖം അപ്പോദകപായാസം ഭോജാപേത്വാ സയനേ ആരോപേത്വാ ഈസകം നിദ്ദം ഓക്കന്തകാലേ പുച്ഛ, സബ്ബം തേ ആചിക്ഖിസ്സതി. അഥ നം ജാനേയ്യാസി ‘‘പിതാ മേ ഏസോ’’തി. മാണവോ – ‘‘സചേ സച്ചം ഭവിസ്സതി, ധനം ലച്ഛാമി, നോ ചേ, സമണം ഗോതമം മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ദ്വീഹിപി കാരണേഹി തുട്ഠോ ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി. സുനഖോ – ‘‘ഞാതോമ്ഹി ഇമിനാ’’തി രോദിത്വാ ഹും ഹുന്തി കരോന്തോ ധനനിധാനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പാദേന പഥവിം ഖണിത്വാ സഞ്ഞം അദാസി, മാണവോ ധനം ഗഹേത്വാ – ‘‘ഭവപടിച്ഛന്നം നാമ ഏവം സുഖുമം പടിസന്ധിഅന്തരം പാകടം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ, അദ്ധാ ഏസ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി ഭഗവതി പസന്നചിത്തോ ചുദ്ദസ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരി. അങ്ഗവിജ്ജാപാഠകോ കിരേസ, തേനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ധമ്മപണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ സമണം ഗോതമം പഞ്ഹേ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ദുതിയഗമനേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, തേന പുട്ഠപഞ്ഹേ പന ഭഗവാ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിസ്സജ്ജേന്തോ കമ്മസ്സകാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കമ്മം ഏതേസം സകം അത്തനോ ഭണ്ഡകന്തി കമ്മസ്സകാ. കമ്മസ്സ ദായാദാതി കമ്മദായാദാ, കമ്മം ഏതേസം ദായജ്ജം ഭണ്ഡകന്തി അത്ഥോ. കമ്മം ഏതേസം യോനി കാരണന്തി കമ്മയോനീ. കമ്മം ഏതേസം ബന്ധൂതി കമ്മബന്ധൂ, കമ്മഞാതകാതി അത്ഥോ. കമ്മം ഏതേസം പടിസരണം പതിട്ഠാതി കമ്മപടിസരണാ. യദിദം ഹീനപ്പണീതതായാതി യം ഇദം ‘‘ത്വം ഹീനോ ഭവ, ത്വം പണീതോ, ത്വം അപ്പായുകോ, ത്വം ദീഘായുകോ…പേ… ത്വം ദുപ്പഞ്ഞോ ഭവ, ത്വം പഞ്ഞവാ’’തി ഏവം ഹീനപ്പണീതതായ വിഭജനം, തം ന അഞ്ഞോ കോചി കരോതി, കമ്മമേവ ഏവം സത്തേ വിഭജതീതി അത്ഥോ. ന മാണവോ കഥിതസ്സ അത്ഥം സഞ്ജാനാസി, ഘനദുസ്സപട്ടേനസ്സ മുഖം ബന്ധിത്വാ മധുരം പുരതോ ഠപിതം വിയ അഹോസി. മാനനിസ്സിതോ കിരേസ പണ്ഡിതമാനീ, അത്തനാ സമം ന പസ്സതി. അഥസ്സ ‘‘കിം സമണോ ഗോതമോ കഥേതി, യമഹം ജാനാമി, തദേവ കഥേതീതി അയം മാനോ മാ അഹോസീ’’തി മാനഭഞ്ജനത്ഥം ഭഗവാ ‘‘ആദിതോവ ദുപ്പടിവിജ്ഝം കത്വാ കഥേസ്സാമി, തതോ ‘നാഹം ഭോ ഗോതമ ജാനാമി, വിത്ഥാരേന മേ പാകടം കത്വാ കഥേഥാ’തി മം യാചിസ്സതി, അഥസ്സാഹം യാചിതകാലേ കഥേസ്സാമി, ഏവഞ്ചസ്സ സാത്ഥകം ഭവിസ്സതീ’’തി ദുപ്പടിവിജ്ഝം കത്വാ കഥേസി.

ഇദാനി സോ അത്തനോ അപ്പടിവിദ്ധഭാവം പകാസേന്തോ ന ഖോ അഹന്തിആദിമാഹ.

൨൯൦. സമത്തേനാതി പരിപുണ്ണേന. സമാദിന്നേനാതി ഗഹിതേന പരാമട്ഠേന. അപ്പായുകസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം പാണാതിപാതീതി യം ഇദം പാണാതിപാതകമ്മം, ഏസാ അപ്പായുകസംവത്തനികാ പടിപദാതി.

കഥം പനേസാ അപ്പായുകതം കരോതി? ചത്താരി ഹി കമ്മാനി ഉപപീളകം ഉപച്ഛേദകം ജനകം ഉപത്ഥമ്ഭകന്തി. ബലവകമ്മേന ഹി നിബ്ബത്തം പവത്തേ ഉപപീളകം ആഗന്ത്വാ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ – ‘‘സചാഹം പഠമതരം ജാനേയ്യം, ന തേ ഇധ നിബ്ബത്തിതും ദദേയ്യം, ചതൂസുയേവ തം അപായേസു നിബ്ബത്താപേയ്യം. ഹോതു, ത്വം യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്ത, അഹം ഉപപീളകകമ്മം നാമ തം പീളേത്വാ നിരോജം നിയൂസം കസടം കരിസ്സാമീ’’തി. തതോ പട്ഠായ തം താദിസം കരോതി. കിം കരോതി? പരിസ്സയം ഉപനേതി, ഭോഗേ വിനാസേതി.

തത്ഥ ദാരകസ്സ മാതുകുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ മാതു അസ്സാദോ വാ സുഖം വാ ന ഹോതി, മാതാപിതൂനം പീളാവ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം പരിസ്സയം ഉപനേതി. ദാരകസ്സ പന മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ ഗേഹേ ഭോഗാ ഉദകം പത്വാ ലോണം വിയ രാജാദീനം വസേന നസ്സന്തി, കുമ്ഭദോഹനധേനുയോ ഖീരം ന ദേന്തി, സൂരതാ ഗോണാ ചണ്ഡാ ഹോന്തി, കാണാ ഹോന്തി, ഖുജ്ജാ ഹോന്തി, ഗോമണ്ഡലേ രോഗോ പതതി, ദാസാദയോ വചനം ന കരോന്തി, വാപിതം സസ്സം ന ജായതി, ഗേഹഗതം ഗേഹേ, അരഞ്ഞഗതം അരഞ്ഞേ നസ്സതി, അനുപുബ്ബേന ഘാസച്ഛാദനമത്തം ദുല്ലഭം ഹോതി, ഗബ്ഭപരിഹാരോ ന ഹോതി, വിജാതകാലേ മാതുഥഞ്ഞം ഛിജ്ജതി, ദാരകോ പരിഹാരം അലഭന്തോ പീളിതോ നിരോജോ നിയൂസോ കസടോ ഹോതി, ഇദം ഉപപീളകകമ്മം നാമ.

ദീഘായുകകമ്മേന പന നിബ്ബത്തസ്സ ഉപച്ഛേദകകമ്മം ആഗന്ത്വാ ആയും ഛിന്ദതി. യഥാ ഹി പുരിസോ അട്ഠുസഭഗമനം കത്വാ സരം ഖിപേയ്യ തമഞ്ഞോ ധനുതോ വിമുത്തമത്തം മുഗ്ഗരേന പഹരിത്വാ തത്ഥേവ പാതേയ്യ, ഏവം ദീഘായുകകമ്മേന നിബ്ബത്തസ്സ ഉപച്ഛേദകകമ്മം ആയും ഛിന്ദതി. കിം കരോതി? ചോരാനം അടവിം പവേസേതി, വാളമച്ഛോദകം ഓതാരേതി, അഞ്ഞതരം വാ പന സപരിസ്സയട്ഠാനം ഉപനേതി, ഇദം ഉപച്ഛേദകകമ്മം നാമ, ‘‘ഉപഘാതക’’ന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമം.

പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകം പന കമ്മം ജനകകമ്മം നാമ. അപ്പഭോഗകുലാദീസു നിബ്ബത്തസ്സ ഭോഗസമ്പദാദികരണേന ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം നാമ.

ഇമേസു ചതൂസു പുരിമാനി ദ്വേ അകുസലാനേവ, ജനകം കുസലമ്പി അകുസലമ്പി, ഉപത്ഥമ്ഭകം കുസലമേവ. തത്ഥ പാണാതിപാതകമ്മം ഉപച്ഛേദകകമ്മേന അപ്പായുകസംവത്തനികം ഹോതി. പാണാതിപാതിനാ വാ കതം കുസലകമ്മം ഉളാരം ന ഹോതി, ദീഘായുകപടിസന്ധിം ജനേതും ന സക്കോതി. ഏവം പാണാതിപാതോ അപ്പായുകസംവത്തനികോ ഹോതി. പടിസന്ധിമേവ വാ നിയാമേത്വാ അപ്പായുകം കരോതി, സന്നിട്ഠാനചേതനായ വാ നിരയേ നിബ്ബത്തതി, പുബ്ബാപരചേതനാഹി വുത്തനയേന അപ്പായുകോ ഹോതി.

ദീഘായുകസംവത്തനികാ ഏസാ മാണവ പടിപദാതി ഏത്ഥ പരിത്തകമ്മേനപി നിബ്ബത്തം പവത്തേ ഏതം പാണാതിപാതാ വിരതികമ്മം ആഗന്ത്വാ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ – ‘‘സചാഹം പഠമതരം ജാനേയ്യം, ന തേ ഇധ നിബ്ബത്തിതും ദദേയ്യം, ദേവലോകേയേവ തം നിബ്ബത്താപേയ്യം. ഹോതു, ത്വം യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തി, അഹം ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം നാമ ഥമ്ഭം തേ കരിസ്സാമീ’’തി ഉപത്ഥമ്ഭം കരോതി. കിം കരോതി? പരിസ്സയം നാസേതി, ഭോഗേ ഉപ്പാദേതി.

തത്ഥ ദാരകസ്സ മാതുകുച്ഛിയം നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ മാതാപിതൂനം സുഖമേവ സാതമേവ ഹോതി. യേപി പകതിയാ മനുസ്സാമനുസ്സപരിസ്സയാ ഹോന്തി, തേ സബ്ബേ അപഗച്ഛന്തി. ഏവം പരിസ്സയം നാസേതി. ദാരകസ്സ പന മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ ഗേഹേ ഭോഗാനം പമാണം ന ഹോതി, നിധികുമ്ഭിയോ പുരതോപി പച്ഛതോപി ഗേഹം പവട്ടമാനാ പവിസന്തി. മാതാപിതരോ പരേഹി ഠപിതധനസ്സാപി സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛന്തി. ധേനുയോ ബഹുഖീരാ ഹോന്തി, ഗോണാ സുഖസീലാ ഹോന്തി, വപ്പട്ഠാനേ സസ്സാനി സമ്പജ്ജന്തി. വഡ്ഢിയാ വാ സമ്പയുത്തം, താവകാലികം വാ ദിന്നം ധനം അചോദിതാ സയമേവ ആഹരിത്വാ ദേന്തി, ദാസാദയോ സുവചാ ഹോന്തി, കമ്മന്താ ന പരിഹായന്തി. ദാരകോ ഗബ്ഭതോ പട്ഠായ പരിഹാരം ലഭതി, കോമാരികവേജ്ജാ സന്നിഹിതാവ ഹോന്തി. ഗഹപതികുലേ ജാതോ സേട്ഠിട്ഠാനം, അമച്ചകുലാദീസു ജാതോ സേനാപതിട്ഠാനാദീനി ലഭതി. ഏവം ഭോഗേ ഉപ്പാദേതി. സോ അപരിസ്സയോ സഭോഗോ ചിരം ജീവതീതി. ഏവം അപാണാതിപാതകമ്മം ദീഘായുകസംവത്തനികം ഹോതി.

അപാണാതിപാതിനാ വാ കതം അഞ്ഞമ്പി കുസലം ഉളാരം ഹോതി, ദീഘായുകപടിസന്ധിം ജനേതും സക്കോതി, ഏവമ്പി ദീഘായുകസംവത്തനികം ഹോതി. പടിസന്ധിമേവ വാ നിയാമേത്വാ ദീഘായുകം കരോതി. സന്നിട്ഠാനചേതനായ വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തതി, പുബ്ബാപരചേതനാഹി വുത്തനയേന ദീഘായുകോ ഹോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വിഹേഠനകമ്മാദീനിപി ഹി പവത്തേ ആഗന്ത്വാ അത്ഥതോ തഥേവ വദമാനാനി വിയ ഉപപീളനേന നിബ്ഭോഗതം ആപാദേത്വാ പടിജഗ്ഗനം അലഭന്തസ്സ രോഗുപ്പാദനാദീഹി വാ, വിഹേഠകാദീഹി കതസ്സ കുസലസ്സ അനുളാരതായ വാ, ആദിതോവ പടിസന്ധിനിയാമനേന വാ, വുത്തനയേനേവ പുബ്ബാപരചേതനാവസേന വാ ബഹ്വാബാധതാദീനി കരോന്തി, അപാണാതിപാതോ വിയ ച അവിഹേഠനാദീനിപി അപ്പാബാധതാദീനീതി.

൨൯൩. ഏത്ഥ പന ഇസ്സാമനകോതി ഇസ്സാസമ്പയുത്തചിത്തോ. ഉപദുസ്സതീതി ഇസ്സാവസേനേവ ഉപക്കോസന്തോ ദുസ്സതി. ഇസ്സം ബന്ധതീതി യവകലാപം ബന്ധന്തോ വിയ യഥാ ന നസ്സതി ഏവം ബന്ധിത്വാ വിയ ഠപേതി. അപ്പേസക്ഖോതി അപ്പപരിവാരോ, രത്തിം ഖിത്തോ വിയ സരോ ന പഞ്ഞായതി, ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥോ നിസീദിത്വാ ഉദകദായകമ്പി ന ലഭതി.

൨൯൪. ന ദാതാ ഹോതീതി മച്ഛരിയവസേന ന ദാതാ ഹോതി. തേന കമ്മേനാതി തേന മച്ഛരിയകമ്മേന.

൨൯൫. അഭിവാദേതബ്ബന്തി അഭിവാദനാരഹം ബുദ്ധം വാ പച്ചേകബുദ്ധം വാ അരിയസാവകം വാ. പച്ചുട്ഠാതബ്ബാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം പന പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ഉപപീളകഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മാനി ന ഗഹേതബ്ബാനി. ന ഹി പവത്തേ നീചകുലിനം വാ ഉച്ചാകുലിനം വാ സക്കാ കാതും, പടിസന്ധിമേവ പന നിയാമേത്വാ നീചകുലിയം കമ്മം നീചകുലേ നിബ്ബത്തേതി, ഉച്ചാകുലിയം കമ്മം ഉച്ചാകുലേ.

൨൯൬. ന പരിപുച്ഛിതാ ഹോതീതി ഏത്ഥ പന അപരിപുച്ഛനേന നിരയേ ന നിബ്ബത്തതി. അപരിപുച്ഛകോ പന ‘‘ഇദം കാതബ്ബം, ഇദം ന കാതബ്ബ’’ന്തി ന ജാനാതി, അജാനന്തോ കാതബ്ബം ന കരോതി, അകാതബ്ബം കരോതി. തേന നിരയേ നിബ്ബത്തതി, ഇതരോ സഗ്ഗേ. ഇതി ഖോ, മാണവ…പേ… യദിദം ഹീനപ്പണീതതായാതി സത്ഥാ ദേസനം യഥാനുസന്ധിം പാപേസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുഭസുത്തന്തിപി വുച്ചതി.

൬. മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൮. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ മോഘന്തി തുച്ഛം അഫലം. സച്ചന്തി തഥം ഭൂതം. ഇദഞ്ച ഏതേന ന സമ്മുഖാ സുതം, ഉപാലിസുത്തേ (മ. നി. ൨.൫൬) പന – ‘‘മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ കായകമ്മം നോ തഥാ വചീകമ്മ’’ന്തി ഭഗവതാ വുത്തം അത്ഥി, സാ കഥാ തിത്ഥിയാനം അന്തരേ പാകടാ ജാതാ, തം ഗഹേത്വാ ഏസ വദതി. അത്ഥി ച സാ സമാപത്തീതി ഇദം – ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭോ, അഭിസഞ്ഞാനിരോധോ ഹോതീ’’തി പോട്ഠപാദസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൪൦൬ ആദയോ) ഉപ്പന്നം അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥം സന്ധായ വദതി. ന കിഞ്ചി വേദിയതീതി ഏകവേദനമ്പി ന വേദിയതി. അത്ഥി ച ഖോതി ഥേരോ നിരോധസമാപത്തിം സന്ധായ അനുജാനാതി. പരിരക്ഖിതബ്ബന്തി ഗരഹതോ മോചനേന രക്ഖിതബ്ബം. സഞ്ചേതനാ അസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികം, സാഭിസന്ധികം സഞ്ചേതനികകമ്മം കത്വാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖം സോതി ഥേരോ ‘‘അകുസലമേവ സന്ധായ പരിബ്ബാജകോ പുച്ഛതീ’’തി സഞ്ഞായ ഏവം വദതി.

ദസ്സനമ്പി ഖോ അഹന്തി ഭഗവാ ചതുരങ്ഗേപി അന്ധകാരേ സമന്താ യോജനട്ഠാനേ തിലമത്തമ്പി സങ്ഖാരം മംസചക്ഖുനാവ പസ്സതി, അയഞ്ച പരിബ്ബാജകോ ന ദൂരേ ഗാവുതമത്തബ്ഭന്തരേ വസതി, കസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹാതി? സമാഗമദസ്സനം സന്ധായേവമാഹ.

൨൯൯. ഉദായീതി ലാലുദായീ. തം ദുക്ഖസ്മിന്തി സബ്ബം തം ദുക്ഖമേവ. ഇതി ഇമം വട്ടദുക്ഖം കിലേസദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖം സന്ധായ ‘‘സചേ ഭാസിതം ഭവേയ്യ ഭഗവാ’’തി പുച്ഛതി.

൩൦൦. ഉമ്മങ്ഗന്തി പഞ്ഹാഉമ്മങ്ഗം. ഉമ്മുജ്ജമാനോതി സീസം നീഹരമാനോ. അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിസ്സതീതി അനുപായേന സീസം നീഹരിസ്സതി. ഇദഞ്ച പന ഭഗവാ ജാനന്തോ നേവ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ന ചേതോപരിയഞാണേന ന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ജാനി, അധിപ്പായേനേവ പന അഞ്ഞാസി. കഥേന്തസ്സ ഹി അധിപ്പായോ നാമ സുവിജാനോ ഹോതി, കഥേതുകാമോ ഗീവം പഗ്ഗണ്ഹാതി, ഹനുകം ചാലേതി, മുഖമസ്സ ഫന്ദതി, സന്നിസീദിതും ന സക്കോതി. ഭഗവാ തസ്സ തം ആകാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഉദായീ സന്നിസീദിതും ന സക്കോതി, യം അഭൂതം, തദേവ കഥേസ്സതീ’’തി ഓലോകേത്വാവ അഞ്ഞാസി. ആദിം യേവാതിആദിമ്ഹിയേവ. തിസ്സോ വേദനാതി ‘‘കിം സോ വേദിയതീ’’തി? പുച്ഛന്തേന ‘‘തിസ്സോ വേദനാ പുച്ഛാമീ’’തി ഏവം വവത്ഥപേത്വാവ തിസ്സോ വേദനാ പുച്ഛിതാ. സുഖവേദനിയന്തി സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏത്ഥ ച കാമാവചരകുസലതോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ ചേതനാ, ഹേട്ഠാ തികജ്ഝാനചേതനാതി ഏവം പടിസന്ധിപവത്തേസു സുഖവേദനായ ജനനതോ സുഖവേദനിയം കമ്മം നാമ. കാമാവചരഞ്ചേത്ഥ പടിസന്ധിയംയേവ ഏകന്തേന സുഖം ജനേതി, പവത്തേ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ അദുക്ഖമസുഖമ്പി.

അകുസലചേതനാ പടിസന്ധിപവത്തേസു ദുക്ഖസ്സേവ ജനനതോ ദുക്ഖവേദനിയം കമ്മം നാമ. കായദ്വാരേ പവത്തേയേവ ചേതം ഏകന്തേന ദുക്ഖം ജനേതി, അഞ്ഞത്ഥ അദുക്ഖമസുഖമ്പി, സാ പന വേദനാ അനിട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തേസുയേവ ആരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജനതോ ദുക്ഖാത്വേവ സങ്ഖം ഗതാ.

കാമാവചരകുസലതോ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ ചേതനാ, രൂപാവചരകുസലതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനാതി ഏവം പടിസന്ധിപവത്തേസു തതിയവേദനായ ജനനതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം കമ്മം നാമ. ഏത്ഥ ച കാമാവചരം പടിസന്ധിയംയേവ ഏകന്തേന അദുക്ഖമസുഖം ജനേതി, പവത്തേ ഇട്ഠാരമ്മണേ സുഖമ്പി. അപിച സുഖവേദനിയകമ്മം പടിസന്ധിപവത്തിവസേന വട്ടതി, തഥാ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ദുക്ഖവേദനിയം പവത്തിവസേനേവ വട്ടതി. ഏതസ്സ പന വസേന സബ്ബം പവത്തിവസേനേവ വട്ടതി.

ഏതസ്സ ഭഗവാതി ഥേരോ തഥാഗതേന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗകഥനത്ഥം ആലയോ ദസ്സിതോ, തഥാഗതം യാചിത്വാ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാകടം കരിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ അനുസന്ധികുസലതായ ഏവമാഹ. തത്ഥ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗന്തി മഹാകമ്മവിഭജനം. കതമേ ചത്താരോ…പേ… ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതീതി ഇദം ന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണഭാജനം, മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണഭാജനത്ഥായ പന മാതികാട്ഠപനം.

൩൦൧. ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ സമണോ വാതി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഇദഞ്ഹി ഭഗവാ – ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുകാ സമണബ്രാഹ്മണാ ഇദം ആരമ്മണം കത്വാ ഇമം പച്ചയം ലഭിത്വാ ഇദം ദസ്സനം ഗണ്ഹന്തീ’’തി പകാസനത്ഥം ആരഭി. തത്ഥ ആതപ്പന്തിആദീനി പഞ്ചപി വീരിയസ്സേവ നാമാനി. ചേതോസമാധിന്തി ദിബ്ബചക്ഖുസമാധിം. പസ്സതീതി ‘‘സോ സത്തോ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി ഓലോകേന്തോ പസ്സതി. യേ അഞ്ഞഥാതി യേ ‘‘ദസന്നം കുസലാനം കമ്മപഥാനം പൂരിതത്താ നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണന്തി വദതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിദിതന്തി പാകടം. ഥാമസാതി ദിട്ഠിഥാമേന. പരാമാസാതി ദിട്ഠിപരാമാസേന. അഭിനിവിസ്സ വോഹരതീതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആദിയിത്വാ വോഹരതി.

൩൦൨. തത്രാനന്ദാതി ഇദമ്പി ന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണസ്സ ഭാജനം, അഥ ഖ്വാസ്സ മാതികാട്ഠപനമേവ. ഏത്ഥ പന ഏതേസം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം വചനേ ഏത്തകാ അനുഞ്ഞാതാ, ഏത്തകാ അനനുഞ്ഞാതാതി ഇദം ദസ്സിതം. തത്ഥ തത്രാതി തേസു ചതൂസു സമണബ്രാഹ്മണേസു. ഇദമസ്സാതി ഇദം വചനം അസ്സ. അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞേനാകാരേന. ഇതി ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം വാദേ ദ്വീസു ഠാനേസു അനുഞ്ഞാതാ, തീസു അനനുഞ്ഞാതാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അനുഞ്ഞാ നാനുഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ.

൩൦൩. ഏവം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം വചനേ അനുഞ്ഞാ ച അനനുഞ്ഞാ ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം വിഭജന്തോ തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ.

പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതീതി യം ഇമിനാ ദിബ്ബചക്ഖുകേന കമ്മം കരോന്തോ ദിട്ഠോ, തതോ പുബ്ബേ കതം. പുബ്ബേ കതേനപി ഹി നിരയേ നിബ്ബത്തതി, പച്ഛാ കതേനപി നിബ്ബത്തതി, മരണകാലേ വാ പന – ‘‘ഖന്ദോ സേട്ഠോ സിവോ സേട്ഠോ, പിതാമഹോ സേട്ഠോ, ഇസ്സരാദീഹി വാ ലോകോ വിസട്ഠോ’’തിആദിനാ മിച്ഛാദസ്സനേനപി നിബ്ബത്തതേവ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി യം തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ, യം ഉപപജ്ജവേദനീയം, തസ്സ ഉപപജ്ജിത്വാ, യം അപരാപരിയവേദനീയം, തസ്സ അപരസ്മിം പരിയായേ വിപാകം പടിസംവേദേതി.

ഇതി അയം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏകം കമ്മരാസിം ഏകഞ്ച വിപാകരാസിം അദ്ദസ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇമിനാ അദിട്ഠേ തയോ കമ്മരാസീ, ദ്വേ ച വിപാകരാസീ അദ്ദസ. ഇമിനാ പന ദിട്ഠേ അദിട്ഠേ ച ചത്താരോ കമ്മരാസീ തയോ ച വിപാകരാസീ അദ്ദസ. ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ജാനനഞാണം തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം നാമ. ദുതിയവാരേ ദിബ്ബചക്ഖുകേന കിഞ്ചി ന ദിട്ഠം, തഥാഗതേന പന തയോ കമ്മരാസീ, ദ്വേ ച വിപാകരാസീ ദിട്ഠാതി. ഇമാനിപി പഞ്ച പച്ചത്തട്ഠാനാനി ജാനനഞാണം തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം നാമ. സേസവാരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഭബ്ബന്തി ഭൂതവിരഹിതം അകുസലം. അഭബ്ബാഭാസന്തി അഭബ്ബം ആഭാസതി അഭിഭവതി പടിബാഹതീതി അത്ഥോ. ബഹുകസ്മിഞ്ഹി അകുസലകമ്മേ ആയൂഹിതേ ബലവകമ്മം ദുബ്ബലകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി ഇദം അഭബ്ബഞ്ചേവ അഭബ്ബാഭാസഞ്ച. കുസലം പന ആയൂഹിത്വാ ആസന്നേ അകുസലം കതം ഹോതി, തം കുസലസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഇദം അഭബ്ബം ഭബ്ബാഭാസം. ബഹുമ്ഹി കുസലേ ആയൂഹിതേപി ബലവകമ്മം ദുബ്ബലകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഇദം ഭബ്ബഞ്ചേവ ഭബ്ബാഭാസഞ്ച. അകുസലം പന ആയൂഹിത്വാ ആസന്നേ കുസലം കതം ഹോതി, തം അകുസലസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഇദം ഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസം.

അപിച ഉപട്ഠാനാകാരേനപേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി, അഭബ്ബതോ ആഭാസതി ഉപട്ഠാതീതി അഭബ്ബാഭാസം. തത്ഥ ‘‘യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ’’തിആദിനാ നയേന ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ വുത്താ, തേസു പഠമസ്സ കമ്മം അഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസം, തഞ്ഹി അകുസലത്താ അഭബ്ബം, തസ്സ ച നിരയേ നിബ്ബത്തത്താ തത്ഥ നിബ്ബത്തികാരണഭൂതം അകുസലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ദുതിയസ്സ കമ്മം അഭബ്ബം ഭബ്ബാഭാസം, തഞ്ഹി അകുസലത്താ അഭബ്ബം. തസ്സ പന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തത്താ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തികാരണഭൂതം കുസലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ഇതരസ്മിമ്പി കമ്മദ്വയേ ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൪. ഏവം മേ സുതന്തി സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ വേദിതബ്ബാനീതി സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേന ജാനിതബ്ബാനി. മനോപവിചാരാതി വിതക്കവിചാരാ. വിതക്കുപ്പാദകഞ്ഹി മനോ ഇധ മനോതി അധിപ്പേതം, മനസ്സ ഉപവിചാരാതി മനോപവിചാരാ. സത്തപദാതി വട്ടവിവട്ടനിസ്സിതാനം സത്താനം പദാ. ഏത്ഥ ഹി അട്ഠാരസ വട്ടപദാ നാമ, അട്ഠാരസ വിവട്ടപദാ നാമ, തേപി സഹവിപസ്സനേന മഗ്ഗേനേവ വേദിതബ്ബാ. യോഗ്ഗാചരിയാനന്തി ഹത്ഥിയോഗ്ഗാദിആചാരസിക്ഖാപകാനം, ദമേതബ്ബദമകാനന്തി അത്ഥോ. സേസം വിഭങ്ഗേയേവ ആവിഭവിസ്സതി. അയമുദ്ദേസോതി ഇദം മാതികാട്ഠപനം.

൩൦൫. ചക്ഖായതനാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാനി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി കുസലാകുസലവിപാകതോ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി. സേസപസാദവിഞ്ഞാണേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി പന ദസ ഠപേത്വാ സേസം ഇധ മനോവിഞ്ഞാണം നാമ.

ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തസമ്ഫസ്സസ്സേതം അധിവചനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. സോമനസ്സട്ഠാനിയന്തി സോമനസ്സസ്സ ആരമ്മണവസേന കാരണഭൂതം. ഉപവിചരതീതി തത്ഥ വിചാരപവത്തനേന ഉപവിചരതി, വിതക്കോ തംസമ്പയുത്തോ ചാതി ഇമിനാ നയേന അട്ഠാരസ വിതക്കവിചാരസങ്ഖാതാ മനോപവിചാരാ വേദിതബ്ബാ. ഛ സോമനസ്സൂപവിചാരാതി ഏത്ഥ പന സോമനസ്സേന സദ്ധിം ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സൂപവിചാരാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൩൦൬. ഗേഹസിതാനീതി കാമഗുണനിസ്സിതാനി. നേക്ഖമ്മസിതാനീതി വിപസ്സനാനിസ്സിതാനി. ഇട്ഠാനന്തി പരിയേസിതാനം. കന്താനന്തി കാമിതാനം. മനോരമാനന്തി മനോ ഏതേസു രമതീതി മനോരമാനി, തേസം മനോരമാനം. ലോകാമിസപടിസംയുത്താനന്തി തണ്ഹാപടിസംയുത്താനം. അതീതന്തി പടിലദ്ധം. പച്ചുപ്പന്നം താവ ആരബ്ഭ സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതു, അതീതേ കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി. അതീതേപി – ‘‘യഥാഹം ഏതരഹി ഇട്ഠാരമ്മണം അനുഭവാമി, ഏവം പുബ്ബേപി അനുഭവി’’ന്തി അനുസ്സരന്തസ്സ ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി.

അനിച്ചതന്തി അനിച്ചാകാരം. വിപരിണാമവിരാഗനിരോധന്തി പകതിവിജഹനേന വിപരിണാമം, വിഗച്ഛനേന വിരാഗം, നിരുജ്ഝനേന നിരോധം. സമ്മപഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സന്തി ഇദം രഞ്ഞോ വിയ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തസ്സ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ സങ്ഖാരാനം ഭേദം പസ്സതോ സങ്ഖാരഗതമ്ഹി തിക്ഖേ സൂരേ വിപസ്സനാഞാണേ വഹന്തേ ഉപ്പന്നസോമനസ്സം ‘‘നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി വുച്ചതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതന്തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൩-൩൭൪);

ഇമാനീതി ഇമാനി ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഉപ്പന്നാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി.

൩൦൭. അതീതന്തി പച്ചുപ്പന്നം താവ പത്ഥേത്വാ അലഭന്തസ്സ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതു, അതീതേ കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി. അതീതേപി ‘‘യഥാഹം ഏതരഹി ഇട്ഠാരമ്മണം പത്ഥേത്വാ ന ലഭാമി, ഏവം പുബ്ബേപി പത്ഥേത്വാ ന ലഭി’’ന്തി അനുസ്സരന്തസ്സ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി.

അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസൂതി അനുത്തരവിമോക്ഖോ നാമ അരഹത്തം, അരഹത്തേ പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ആയതനന്തി അരഹത്തായതനം. പിഹം ഉപട്ഠാപയതോതി പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ. തം പനേതം പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ഇതി പത്ഥനാമൂലകത്താ ‘‘പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ’’തി വുത്തം. ഇമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനീതി ഇമാനി ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അരഹത്തേ പിഹം പട്ഠപേത്വാ തദധിഗമായ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം ഉപട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും അസക്കോന്തസ്സ – ‘‘ഇമമ്പി പക്ഖം ഇമമ്പി മാസം ഇമമ്പി സംവച്ഛരം അരഹത്തം പാപുണിതും നാസക്ഖി’’ന്തി അനുസോചതോ ഗാമന്തപബ്ഭാരവാസിമഹാസീവത്ഥേരസ്സ വിയ അസ്സുധാരാപവത്തനവസേന ഉപ്പന്നദോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനീതി വേദിതബ്ബാനി. വത്ഥു പന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ സക്കപഞ്ഹവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൬൧) വിത്ഥാരിതം, ഇച്ഛന്തേന തതോ ഗഹേതബ്ബം.

൩൦൮. ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാതി ഏത്ഥ ഉപേക്ഖാ നാമ അഞ്ഞാണുപേഖാ. അനോധിജിനസ്സാതി കിലേസോധിം ജിനിത്വാ ഠിതത്താ ഖീണാസവോ ഓധിജിനോ നാമ, തസ്മാ അഖീണാസവസ്സാതി അത്ഥോ. അവിപാകജിനസ്സാതി ഏത്ഥപി ആയതിം വിപാകം ജിനിത്വാ ഠിതത്താ ഖീണാസവോവ വിപാകജിനോ നാമ, തസ്മാ അഖീണാസവസ്സേവാതി അത്ഥോ. അനാദീനവദസ്സാവിനോതിആദീനവതോ ഉപദ്ദവതോ അപസ്സന്തസ്സ. ഇമാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാതി ഇമാ ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഗുളപിണ്ഡകേ നിലീനമക്ഖികാ വിയ രൂപാദീനി അനതിവത്തമാനാ തത്ഥ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നാ ഉപേക്ഖാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ.

രൂപം സാ അതിവത്തതീതി രൂപം സാ അനതിക്കമതി, തത്ഥ നികന്തിവസേന ന തിട്ഠതി. ഇമാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാതി ഇമാ ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ, അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സ, അസമപേക്ഖനേ അസമ്മുയ്ഹന്തസ്സ, ഉപ്പന്നവിപസ്സനാ-ഞാണസമ്പയുത്താ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ.

൩൦൯. തത്ര ഇദം നിസ്സായ ഇദം പജഹഥാതി തേസു ഛത്തിംസസത്തപദേസു അട്ഠാരസ നിസ്സായ അട്ഠാരസ പജഹഥാതി അത്ഥോ. തേനേവ – ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനീ’’തിആദിമാഹ. നിസ്സായ ആഗമ്മാതി പവത്തനവസേന നിസ്സായ ചേവ ആഗമ്മ ച. ഏവമേതേസം സമതിക്കമോ ഹോതീതി ഏവം നേക്ഖമ്മസിതാനം പവത്തനേന ഗേഹസിതാനി അതിക്കന്താനി നാമ ഹോന്തി.

ഏവം സരിക്ഖകേനേവ സരിക്ഖകം ജഹാപേത്വാ ഇദാനി ബലവതാ ദുബ്ബലം ജഹാപേന്തോ – ‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനീ’’തിആദിമാഹ. ഏവം നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സേഹി നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനി, നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖാഹി ച നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സാനി ജഹാപേന്തേന ബലവതാ ദുബ്ബലപ്പഹാനം കഥിതം.

ഏത്ഥ പന ഠത്വാ ഉപേക്ഖാകഥാ വേദിതബ്ബാ – അട്ഠസു ഹി സമാപത്തീസു പഠമാദീനി ച തീണി ഝാനാനി, സുദ്ധസങ്ഖാരേ ച പാദകേ കത്വാ വിപസ്സനം ആരദ്ധാനം ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാ വാ ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാ, വുട്ഠാനഗാമിനീ പന സോമനസ്സസഹഗതാവ. ചതുത്ഥജ്ഝാനാദീനി പാദകാനി കത്വാ വിപസ്സനം ആരദ്ധാനം പഞ്ചന്നം പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ പുരിമസദിസാവ. വുട്ഠാനഗാമിനീ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഹോതി. ഇദം സന്ധായ – ‘‘യാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ, താ നിസ്സായ താ ആഗമ്മ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി, താനി പജഹഥാ’’തി വുത്തം. ന കേവലഞ്ച ഏവംപടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അയം വിപസ്സനായ വേദനാവിസേസോവ ഹോതി, അരിയമഗ്ഗേപി പന ഝാനങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനമ്പി വിസേസോ ഹോതി.

കോ പനേതം വിസേസം നിയമേതി? കേചി താവ ഥേരാ വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം നിയമേതീതി വദന്തി, കേചി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തീതി വദന്തി, കേചി പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീതി വദന്തി. തേസമ്പി വാദേ അയമേവ പുബ്ബഭാഗേ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ നിയമേതീതി വേദിതബ്ബാ. വിനിച്ഛയകഥാ പനേത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സങ്ഖാരുപേക്ഖാനിദ്ദേസേ വുത്താവ.

൩൧൦. നാനത്താതി നാനാ ബഹൂ അനേകപ്പകാരാ. നാനത്തസിതാതി നാനാരമ്മണനിസ്സിതാ. ഏകത്താതി ഏകാ. ഏകത്തസിതാതി ഏകാരമ്മണനിസ്സിതാ. കതമാ പനായം ഉപേക്ഖാതി? ഹേട്ഠാ താവ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ വുത്താ, ഉപരി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ വക്ഖതി, ഇധ സമഥഉപേക്ഖാ, വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ദ്വേ ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ.

തത്ഥ യസ്മാ അഞ്ഞാവ രൂപേസു ഉപേക്ഖാ, അഞ്ഞാവ സദ്ദാദീസു, ന ഹി യാ രൂപേ ഉപേക്ഖാ, സാ സദ്ദാദീസു ഹോതി. രൂപേ ഉപേക്ഖാ ച രൂപമേവ ആരമ്മണം കരോതി, ന സദ്ദാദയോ. രൂപേ ഉപേക്ഖാഭാവഞ്ച അഞ്ഞാ സമഥഉപേക്ഖാ പഥവീകസിണം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞാ ആപോകസിണാദീനി. തസ്മാ നാനത്തം നാനത്തസിതം വിഭജന്തോ അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ രൂപേസൂതിആദിമാഹ. യസ്മാ പന ദ്വേ വാ തീണി വാ ആകാസാനഞ്ചായതനാനി വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീനി വാ നത്ഥി, തസ്മാ ഏകത്തം ഏകത്തസിതം വിഭജന്തോ അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ആകാസാനഞ്ചായതനഉപേക്ഖാ സമ്പയുത്തവസേന ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ, ആകാസാനഞ്ചായതനഖന്ധേ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനുപേക്ഖാ ആരമ്മണവസേന ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ.

തം പജഹഥാതി ഏത്ഥ അരൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖായ രൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖം പജഹാപേതി, അരൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖായ രൂപാവചരവിപസ്സനുപേക്ഖം.

അതമ്മയതന്തി ഏത്ഥ തമ്മയതാ നാമ തണ്ഹാ, തസ്സാ പരിയാദാനതോ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ അതമ്മയതാതി വുച്ചതി. തം പജഹഥാതി ഇധ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനായ അരൂപാവചരസമാപത്തിഉപേക്ഖഞ്ച വിപസ്സനുപേക്ഖഞ്ച പജഹാപേതി.

൩൧൧. യദരിയോതി യേ സതിപട്ഠാനേ അരിയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സേവതി. തത്ഥ തീസു ഠാനേസു സതിം പട്ഠപേന്തോ സതിപട്ഠാനേ സേവതീതി വേദിതബ്ബോ. ന സുസ്സൂസന്തീതി സദ്ദഹിത്വാ സോതും ന ഇച്ഛന്തി. ന അഞ്ഞാതി ജാനനത്ഥായ ചിത്തം ന ഉപട്ഠപേന്തി. വോക്കമ്മാതി അതിക്കമിത്വാ. സത്ഥു സാസനാതി സത്ഥു ഓവാദം ഗഹേതബ്ബം പൂരേതബ്ബം ന മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ. ന ച അത്തമനോതി ന സകമനോ. ഏത്ഥ ച ഗേഹസിതദോമനസ്സവസേന അപ്പതീതോ ഹോതീതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, അപ്പടിപന്നകേസു പന അത്തമനതാകാരണസ്സ അഭാവേനേതം വുത്തം. അനവസ്സുതോതി പടിഘഅവസ്സവേന അനവസ്സുതോ. സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ച ഞാണേന ച സമന്നാഗതോ. ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ. അത്തമനോതി ഇധാപി ഗേഹസിതസോമനസ്സവസേന ഉപ്പിലാവിതോതി ന ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, പടിപന്നകേസു പന അനത്തമനതാകാരണസ്സ അഭാവേനേതം വുത്തം. അനവസ്സുതോതി രാഗാവസ്സവേന അനവസ്സുതോ.

൩൧൨. സാരിതോതി ദമിതോ. ഏകമേവ ദിസം ധാവതീതി അനിവത്തിത്വാ ധാവന്തോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതി, നിവത്തിത്വാ പന അപരം ധാവിതും സക്കോതി. അട്ഠ ദിസാ വിധാവതീതി ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോ കായേന അനിവത്തിത്വാവ വിമോക്ഖവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി, പുരത്ഥാഭിമുഖോ വാ ദക്ഖിണാദീസു അഞ്ഞതരദിസാഭിമുഖോ വാ നിസീദിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതിയേവാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉദ്ദേസവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൧൩. ഏവം മേ സുതന്തി ഉദ്ദേസവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ ഉദ്ദേസവിഭങ്ഗന്തി ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച, മാതികഞ്ച വിഭജനഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഉപപരിക്ഖേയ്യാതി തുലേയ്യ തീരേയ്യ പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ പരിച്ഛിന്ദേയ്യ. ബഹിദ്ധാതി ബഹിദ്ധാആരമ്മണേസു. അവിക്ഖിത്തം അവിസടന്തി നികന്തിവസേന ആരമ്മണേ തിട്ഠമാനം വിക്ഖിത്തം വിസടം നാമ ഹോതി, തം പടിസേധേന്തോ ഏവമാഹ. അജ്ഝത്തം അസണ്ഠിതന്തി ഗോചരജ്ഝത്തേ നികന്തിവസേന അസണ്ഠിതം. അനുപാദായ ന പരിതസ്സേയ്യാതി അനുപാദിയിത്വാ അഗ്ഗഹേത്വാ തം വിഞ്ഞാണം ന പരിതസ്സേയ്യ. യഥാ വിഞ്ഞാണം ബഹിദ്ധാ അവിക്ഖിത്തം അവിസടം, അജ്ഝത്തം അസണ്ഠിതം അനുപാദായ ന പരിതസ്സേയ്യ, ഏവം ഭിക്ഖു ഉപപരിക്ഖേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ജാതിജരാമരണദുക്ഖസമുദയസമ്ഭവോതി ജാതിജരാമരണസ്സ ചേവ അവസേസസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തി ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

൩൧൬. രൂപനിമിത്താനുസാരീതി രൂപനിമിത്തം അനുസ്സരതി അനുധാവതീതി രൂപനിമിത്താനുസാരീ.

൩൧൮. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അജ്ഝത്തം അസണ്ഠിതന്തി നികന്തിവസേന അസണ്ഠിതം. നികന്തിവസേന ഹി അതിട്ഠമാനം ഹാനഭാഗിയം ന ഹോതി, വിസേസഭാഗിയമേവ ഹോതി.

൩൨൦. അനുപാദാ പരിതസ്സനാതി സത്ഥാരാ ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ‘‘ഉപാദാപരിതസ്സനഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി അനുപാദാഅപരിതസ്സനഞ്ചാ’’തി (സം. നി. ൩.൭) ഏവം ഗഹേത്വാ പരിതസ്സനാ, അഗ്ഗഹേത്വാവ അപരിതസ്സനാ ച കഥിതാ, തം മഹാഥേരോ ഉപാദാപരിതസ്സനമേവ അനുപാദാപരിതസ്സനന്തി കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. കഥം പനേസാ അനുപാദാപരിതസ്സനാ ഹോതീതി. ഉപാദാതബ്ബസ്സ അഭാവതോ. യദി ഹി കോചി സങ്ഖാരോ നിച്ചോ വാ ധുവോ വാ അത്താ വാ അത്തനിയോ വാതി ഗഹേതബ്ബയുത്തകോ അഭവിസ്സ, അയം പരിതസ്സനാ ഉപാദാപരിതസ്സനാവ അസ്സ. യസ്മാ പന ഏവം ഉപാദാതബ്ബോ സങ്ഖാരോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ രൂപം അത്താതിആദിനാ നയേന രൂപാദയോ ഉപാദിന്നാപി അനുപാദിന്നാവ ഹോന്തി. ഏവമേസാ ദിട്ഠിവസേന ഉപാദാപരിതസ്സനാപി സമാനാ അത്ഥതോ അനുപാദാപരിതസ്സനായേവ നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

അഞ്ഞഥാ ഹോതീതി പരിവത്തതി പകതിജഹനേന നസ്സതി, രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തീതി ‘‘മമ രൂപം വിപരിണത’’ന്തി വാ, ‘‘യം അഹു, തം വത മേ നത്ഥീ’’തി വാ ആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪൨) നയേന കമ്മവിഞ്ഞാണം രൂപസ്സ ഭേദാനുപരിവത്തി ഹോതി. വിപരിണാമാനുപരിവത്തജാതി വിപരിണാമസ്സ അനുപരിവത്തനതോ വിപരിണാമാരമ്മണചിത്തതോ ജാതാ. പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാതി തണ്ഹാപരിതസ്സനാ ച അകുസലധമ്മസമുപ്പാദാ ച. ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തീതി കുസലചിത്തം പരിയാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ തിട്ഠന്തി. ഉത്താസവാതി ഭയതാസേനപി സഉത്താസോ തണ്ഹാതാസേനപി സഉത്താസോ. വിഘാതവാതി സവിഘാതോ സദുക്ഖോ. അപേക്ഖവാതി സാലയോ സസിനേഹോ. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനുപാദാ പരിതസ്സനാ ഹോതീതി ഏവം മണികരണ്ഡകസഞ്ഞായ തുച്ഛകരണ്ഡകം ഗഹേത്വാ തസ്മിം നട്ഠേ പച്ഛാ വിഘാതം ആപജ്ജന്തസ്സ വിയ പച്ഛാ അഗ്ഗഹേത്വാ പരിതസ്സനാ ഹോതി.

൩൨൧. ന ച രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തീതി ഖീണാസവസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണമേവ നത്ഥി, തസ്മാ രൂപഭേദാനുപരിവത്തി ന ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഉദ്ദേസവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അരണവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൩. ഏവം മേ സുതന്തി അരണവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ നേവുസ്സാദേയ്യ ന അപസാദേയ്യാതി ഗേഹസിതവസേന കഞ്ചി പുഗ്ഗലം നേവ ഉക്ഖിപേയ്യ ന അവക്ഖിപേയ്യ. ധമ്മമേവ ദേസേയ്യാതി സഭാവമേവ കഥേയ്യ. സുഖവിനിച്ഛയന്തി വിനിച്ഛിതസുഖം. രഹോ വാദന്തി പരമ്മുഖാ അവണ്ണം, പിസുണവാചന്തി അത്ഥോ. സമ്മുഖാ ന ഖീണന്തി സമ്മുഖാപി ഖീണം ആകിണ്ണം സംകിലിട്ഠം വാചം ന ഭണേയ്യ. നാഭിനിവേസേയ്യാതി ന അധിട്ഠഹിത്വാ ആദായ വോഹരേയ്യ. സമഞ്ഞന്തി ലോകസമഞ്ഞം ലോകപണ്ണത്തിം. നാതിധാവേയ്യാതി നാതിക്കമേയ്യ.

൩൨൪. കാമപടിസന്ധിസുഖിനോതി കാമപടിസന്ധിനാ കാമൂപസംഹിതേന സുഖേന സുഖിതസ്സ. സദുക്ഖോതി വിപാകദുക്ഖേന സംകിലേസദുക്ഖേനപി സദുക്ഖോ. സഉപഘാതോതി വിപാകൂപഘാതകിലേസൂപഘാതേഹേവ സഉപഘാതോ. തഥാ സപരിളാഹോ. മിച്ഛാപടിപദാതി അയാഥാവപടിപദാ അകുസലപടിപദാ.

൩൨൬. ഇത്ഥേകേ അപസാദേതീതി ഏവം ഗേഹസിതവസേന ഏകച്ചേ പുഗ്ഗലേ അപസാദേതി. ഉസ്സാദനേപി ഏസേവ നയോ. ഭവസംയോജനന്തി ഭവബന്ധനം, തണ്ഹായേതം നാമം.

സുഭൂതിത്ഥേരോ കിര ഇമം ചതുക്കം നിസ്സായ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. ഭഗവതോ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ പുഗ്ഗലാനം ഉസ്സാദനാഅപസാദനാ പഞ്ഞായന്തി, തഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരാദീനം. സുഭൂതിത്ഥേരസ്സ പന ധമ്മദേസനായ ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ അപ്പടിപന്നകോ അനാരാധകോ’’തി വാ, ‘‘അയം സീലവാ ഗുണവാ ലജ്ജിപേസലോ ആചാരസമ്പന്നോ’’തി വാ നത്ഥി, ധമ്മദേസനായ പനസ്സ ‘‘അയം മിച്ഛാപടിപദാ, അയം സമ്മാപടിപദാ’’ത്വേവ പഞ്ഞായതി. തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം അരണവിഹാരീനം യദിദം സുഭൂതീ’’തി ആഹ.

൩൨൯. കാലഞ്ഞൂ അസ്സാതി അസമ്പത്തേ ച അതിക്കന്തേ ച കാലേ അകഥേത്വാ ‘‘ഇദാനി വുച്ചമാനം മഹാജനോ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി യുത്തപത്തകാലം ഞത്വാവ പരമ്മുഖാ അവണ്ണം ഭാസേയ്യ. ഖീണവാദേപി ഏസേവ നയോ.

൩൩൦. ഉപഹഞ്ഞതീതി ഘാതിയതി. സരോപി ഉപഹഞ്ഞതീതി സദ്ദോപി ഭിജ്ജതി. ആതുരീയതീതി ആതുരോ ഹോതി ഗേലഞ്ഞപ്പത്തോ സാബാധോ. അവിസ്സട്ഠന്തി വിസ്സട്ഠം അപലിബുദ്ധം ന ഹോതി.

൩൩൧. തദേവാതി തംയേവ ഭാജനം. അഭിനിവിസ്സ വോഹരതീതി പത്തന്തി സഞ്ജാനനജനപദം ഗന്ത്വാ ‘‘പത്തം ആഹരഥ ധോവഥാ’’തി സുത്വാ ‘‘അന്ധബാലപുഥുജ്ജനോ, നയിദം പത്തം, പാതി നമേസാ, ഏവം വദാഹീ’’തി അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി. ഏവം സബ്ബപദേഹി യോജേതബ്ബം. അതിസാരോതി അതിധാവനം.

൩൩൨. തഥാ തഥാ വോഹരതി അപരാമസന്തി അമ്ഹാകം ജനപദേ ഭാജനം പാതീതി വുച്ചതി, ഇമേ പന നം പത്തന്തി വദന്തീതി തതോ പട്ഠായ ജനപദവോഹാരം മുഞ്ചിത്വാ പത്തം പത്തന്തേവ അപരാമസന്തോ വോഹരതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൩൩. ഇദാനി മരിയാദഭാജനീയം കരോന്തോ തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സരണോതി സരജോ സകിലേസോ. അരണോതി അരജോ നിക്കിലേസോ. സുഭൂതി ച പന, ഭിക്ഖവേതി അയം ഥേരോ ദ്വീസു ഠാനേസു ഏതദഗ്ഗം ആരുള്ഹോ ‘‘അരണവിഹാരീനം യദിദം സുഭൂതി, ദക്ഖിണേയ്യാനം യദിദം സുഭൂതീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൨).

ധമ്മസേനാപതി കിര വത്ഥും സോധേതി, സുഭൂതിത്ഥേരോ ദക്ഖിണം സോധേതി. തഥാ ഹി ധമ്മസേനാപതി പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ യാവ ഭിക്ഖം ആഹരന്തി, താവ പുബ്ബഭാഗേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജതി, നിരോധാ വുട്ഠായ ദേയ്യധമ്മം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. സുഭൂതിത്ഥേരോ ച തഥേവ മേത്താഝാനം സമാപജ്ജതി, മേത്താഝാനാ വുട്ഠായ ദേയ്യധമ്മം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പന കാതും സക്കാതി. ആമ സക്കാ, നേവ അച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം മഹാഭിഞ്ഞപ്പത്താ സാവകാ ഏവം കരേയ്യും. ഇമസ്മിമ്പി ഹി തമ്ബപണ്ണിദീപേ പോരാണകരാജകാലേ പിങ്ഗലബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരോ നാമ ഉത്തരഗാമം നിസ്സായ വിഹാസി. തത്ഥ സത്ത കുലസതാനി ഹോന്തി, ഏകമ്പി തം കുലദ്വാരം നത്ഥി, യത്ഥ ഥേരോ സമാപത്തിം ന സമാപജ്ജി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അരണവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൪൨. ഏവം മേ സുതന്തി ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ ചാരികന്തി തുരിതഗമനചാരികം. സചേ തേ ഭഗ്ഗവ അഗരൂതി സചേ തുയ്ഹം ഭാരിയം അഫാസുകം കിഞ്ചി നത്ഥി. സചേ സോ അനുജാനാതീതി ഭഗ്ഗവസ്സ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ നാനാഅജ്ഝാസയാ, ഏകോ ഗണാഭിരതോ ഹോതി, ഏകോ ഏകാഭിരതോ. സചേ സോ ഏകാഭിരതോ ഭവിസ്സതി, ‘ആവുസോ, മാ പാവിസി, മയാ സാലാ ലദ്ധാ’തി വക്ഖതി. സചേ അയം ഏകാഭിരതോ ഭവിസ്സതി, ‘ആവുസോ, നിക്ഖമ, മയാ സാലാ ലദ്ധാ’തി വക്ഖതി. ഏവം സന്തേ അഹം ഉഭിന്നം വിവാദകാരേതാ നാമ ഭവിസ്സാമി, ദിന്നം നാമ ദിന്നമേവ വട്ടതി, കതം കതമേവാ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

കുലപുത്തോതി ജാതികുലപുത്തോപി ആചാരകുലപുത്തോപി. വാസൂപഗതോതി വാസം ഉപഗതോ. കുതോ ആഗന്ത്വാതി? തക്കസീലനഗരതോ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – മജ്ഝിമപ്പദേസേ കിര രാജഗഹനഗരേ ബിമ്ബിസാരേ രജ്ജം കാരേന്തേ പച്ചന്തേ തക്കസീലനഗരേ പുക്കുസാതി രാജാ രജ്ജം കാരേസി. അഥ തക്കസീലതോ ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ വാണിജാ രാജഗഹം ആഗതാ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ രാജാനം അദ്ദസംസു. രാജാ തേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ ‘‘കത്ഥവാസിനോ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. തക്കസീലവാസിനോ ദേവാതി. അഥ നേ രാജാ ജനപദസ്സ ഖേമസുഭിക്ഖതാദീനി നഗരസ്സ ച പവത്തിം പുച്ഛിത്വാ ‘‘കോ നാമ തുമ്ഹാകം രാജാ’’തി പുച്ഛി. പുക്കുസാതി നാമ ദേവാതി. ധമ്മികോതി? ആമ ദേവ ധമ്മികോ. ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം സങ്ഗണ്ഹാതി, ലോകസ്സ മാതാപിതിട്ഠാനേ ഠിതോ, അങ്ഗേ നിപന്നദാരകം വിയ ജനം തോസേതീതി. കതരസ്മിം വയേ വത്തതീതി? അഥസ്സ വയം ആചിക്ഖിംസു. വയേസുപി ബിമ്ബിസാരേന സമവയോ ജാതോ. അഥ തേ രാജാ ആഹ – ‘‘താതാ തുമ്ഹാകം രാജാ ധമ്മികോ, വയേന ച മേ സമാനോ, സക്കുണേയ്യാഥ തുമ്ഹാകം രാജാനം മമ മിത്തം കാതു’’ന്തി. സക്കോമ ദേവാതി. രാജാ തേസം സുങ്കം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഗേഹഞ്ച ദാപേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛഥ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ ഗമനകാലേ മം ദിസ്വാ ഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ കത്വാ ഗമനകാലേ രാജാനം അദ്ദസംസു. ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹാകം രാജാനം മമ വചനേന പുനപ്പുനം ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘രാജാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം മിത്തഭാവം ഇച്ഛതീ’തി വദഥാ’’തി ആഹ.

തേ സാധൂതി പടിസ്സുണിത്വാ ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ഭുത്തപാതരാസാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിംസു. രാജാ ‘‘കഹം ഭണേ തുമ്ഹേ ഏത്തകേ ഇമേ ദിവസേ ന ദിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. തേ സബ്ബം പവത്തിം ആരോചേസും. രാജാ – ‘‘സാധു, താതാ, തുമ്ഹേ നിസ്സായ മയാ മജ്ഝിമപ്പദേസേ രാജാ മിത്തോ ലദ്ധോ’’തി അത്തമനോ അഹോസി. അപരഭാഗേ രാജഗഹവാസിനോപി വാണിജാ തക്കസീലം അഗമംസു. തേ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ആഗതേ പുക്കുസാതി രാജാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘രാജഗഹതോ’’തി സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായസ്സ നഗരതോ ആഗതാ തുമ്ഹേ’’തി. ആമ ദേവാതി. ആരോഗ്യം മേ സഹായസ്സാതി ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ യേ മയ്ഹം സഹായസ്സ നഗരതോ ജങ്ഘസത്ഥേന വാ സകടസത്ഥേന വാ വാണിജാ ആഗച്ഛന്തി, സബ്ബേസം മമ വിസയം പവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ വസനഗേഹാനി, രാജകോട്ഠാഗാരതോ നിവാപഞ്ച ദേന്തു, സുങ്കം വിസ്സജ്ജേന്തു, കിഞ്ചി ഉപദ്ദവം മാ കരോന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. ബിമ്ബിസാരോപി അത്തനോ നഗരേ തഥേവ ഭേരിം ചരാപേസി.

അഥ ബിമ്ബിസാരോ പുക്കുസാതിസ്സ പണ്ണം പഹിണി – ‘‘പച്ചന്തദേസേ നാമ മണിമുത്താദീനി രതനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, യം മയ്ഹം സഹായസ്സ രജ്ജേ ദസ്സനീയം വാ സവനീയം വാ രതനം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മേ മാ മച്ഛരായതൂ’’തി. പുക്കുസാതിപി – ‘‘മജ്ഝിമദേസോ നാമ മഹാജനപദോ, യം തത്ഥ ഏവരൂപം രതനം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മേ സഹായോ മാ മച്ഛരായതൂ’’തി പടിപണ്ണം പഹിണി. ഏവം തേ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അദിസ്വാപി ദള്ഹമിത്താ അഹേസും.

ഏവം തേസം കതികം കത്വാ വസന്താനം പഠമതരം പുക്കുസാതിസ്സ പണ്ണാകാരോ ഉപ്പജ്ജി. രാജാ കിര അട്ഠ പഞ്ചവണ്ണേ അനഗ്ഘകമ്ബലേ ലഭി. സോ – ‘‘അതിസുന്ദരാ ഇമേ കമ്ബലാ, അഹം സഹായസ്സ പേസിസ്സാമീ’’തി ലാഖാഗുളമത്തേ അട്ഠ സാരകരണ്ഡകേ ലിഖാപേത്വാ തേസു തേ കമ്ബലേ പക്ഖിപിത്വാ ലാഖായ വട്ടാപേത്വാ സേതവത്ഥേന വേഠേത്വാ സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ വത്ഥേന വേഠേത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായസ്സ ദേഥാ’’തി അമച്ചേ പേസേസി. സാസനഞ്ച അദാസി – ‘‘അയം പണ്ണാകാരോ നഗരമജ്ഝേ അമച്ചാദിപരിവുതേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ ബിമ്ബിസാരസ്സ അദംസു.

സോ സാസനം സുത്വാ അമച്ചാദയോ സന്നിപതന്തൂതി ഭേരിം ചരാപേത്വാ നഗരമജ്ഝേ അമച്ചാദിപരിവുതോ സേതച്ഛത്തേന ധാരിയമാനേന പല്ലങ്കവരേ നിസിന്നോ ലഞ്ഛനം ഭിന്ദിത്വാ വത്ഥം അപനേത്വാ സമുഗ്ഗം വിവരിത്വാ അന്തോ ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ ലാഖാഗുളേ ദിസ്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായോ പുക്കുസാതി ‘ജുതവിത്തകോ മേ സഹായോ’തി മഞ്ഞമാനോ മഞ്ഞേ ഇമം പണ്ണാകാരം പഹിണീ’’തി ഏകം ഗുളം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥേന വട്ടേത്വാ തുലയന്തോവ അന്തോ ദുസ്സഭണ്ഡികം അത്ഥീതി അഞ്ഞാസി. അഥ നം പല്ലങ്കപാദേ പഹരിത്വാ താവദേവ ലാഖാ പരിപതി, സോ നഖേന കരണ്ഡകം വിവരിത്വാ അന്തോ കമ്ബലരതനം ദിസ്വാ ഇതരേപി വിവരാപേസി, സബ്ബേപി കമ്ബലാ അഹേസും. അഥ നേ പത്ഥരാപേസി, തേ വണ്ണസമ്പന്നാ ഫസ്സസമ്പന്നാ ദീഘതോ സോളസഹത്ഥാ തിരിയം അട്ഠഹത്ഥാ അഹേസും. മഹാജനോ ദിസ്വാ അങ്ഗുലിയോ പോഠേസി, ചേലുക്ഖേപം അകാസി, – ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ അദിട്ഠസഹായോ പുക്കുസാതി അദിസ്വാവ ഏവരൂപം പണ്ണാകാരം പേസേസി, യുത്തം ഏവരൂപം മിത്തം കാതു’’ന്തി അത്തമനോ അഹോസി. രാജാ ഏകമേകം കമ്ബലം അഗ്ഘാപേസി, സബ്ബേ അനഗ്ഘാ അഹേസും. തേസു ചത്താരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പേസേസി, ചത്താരോ അത്തനോ ഘരേ അകാസി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘പച്ഛാ പേസേന്തേന പഠമം പേസിതപണ്ണാകാരതോ അതിരേകം പേസേതും വട്ടതി, സഹായേന ച മേ അനഗ്ഘോ പണ്ണാകാരോ പേസിതോ, കിം നു ഖോ പേസേമീ’’തി?

കിം പന രാജഗഹേ തതോ അധികം രതനം നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി, മഹാപുഞ്ഞോ രാജാ, അപിച ഖോ പനസ്സ സോതാപന്നകാലതോ പട്ഠായ ഠപേത്വാ തീണി രതനാനി അഞ്ഞം രതനം സോമനസ്സം ജനേതും സമത്ഥം നാമ നത്ഥി. സോ രതനം വിചിനിതും ആരദ്ധോ – രതനം നാമ സവിഞ്ഞാണകം അവിഞ്ഞാണകന്തി ദുവിധം. തത്ഥ അവിഞ്ഞാണകം സുവണ്ണരജതാദി, സവിഞ്ഞാണകം ഇന്ദ്രിയബദ്ധം. അവിഞ്ഞാണകം സവിഞ്ഞാണകസ്സേവ അലങ്കാരാദിവസേന പരിഭോഗം ഹോതി, ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു രതനേസു സവിഞ്ഞാണകം സേട്ഠം. സവിഞ്ഞാണകമ്പി ദുവിധം തിരച്ഛാനരതനം മനുസ്സരതനന്തി. തത്ഥ തിരച്ഛാനരതനം ഹത്ഥിഅസ്സരതനം, തമ്പി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗത്ഥമേവ നിബ്ബത്തതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു മനുസ്സരതനം സേട്ഠം. മനുസ്സരതനമ്പി ദുവിധം ഇത്ഥിരതനം പുരിസരതനന്തി. തത്ഥ ചക്കവത്തിനോ രഞ്ഞോ ഉപ്പന്നം ഇത്ഥിരതനമ്പി പുരിസസ്സേവ ഉപഭോഗം. ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു പുരിസരതനമേവ സേട്ഠം.

പുരിസരതനമ്പി ദുവിധം അഗാരിയരതനം അനഗാരിയരതനഞ്ച. തത്ഥ അഗാരിയരതനേസുപി ചക്കവത്തിരാജാ അജ്ജ പബ്ബജിതസാമണേരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു അനഗാരിയരതനമേവ സേട്ഠം. അനഗാരിയരതനമ്പി ദുവിധം സേക്ഖരതനഞ്ച അസേക്ഖരതനഞ്ച. തത്ഥ സതസഹസ്സമ്പി സേക്ഖാനം അസേക്ഖസ്സ പദേസം ന പാപുണാതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു അസേക്ഖരതനമേവ സേട്ഠം. തമ്പി ദുവിധം ബുദ്ധരതനം സാവകരതനന്തി. തത്ഥ സതസഹസ്സമ്പി സാവകരതനാനം ബുദ്ധരതനസ്സ പദേസം ന പാപുണാതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസൂ ബുദ്ധരതനമേവ സേട്ഠം.

ബുദ്ധരതനമ്പി ദുവിധം പച്ചേകബുദ്ധരതനം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധരതനന്തി. തത്ഥ സതസഹസ്സമ്പി പച്ചേകബുദ്ധാനം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ പദേസം ന പാപുണാതി, ഇതി ഇമേസുപി ദ്വീസു സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധരതനംയേവ സേട്ഠം. സദേവകസ്മിഞ്ഹി ലോകേ ബുദ്ധരതനസമം രതനം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ അസദിസമേവ രതനം മയ്ഹം സഹായസ്സ പേസേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ തക്കസീലവാസിനോ പുച്ഛി – ‘‘താതാ തുമ്ഹാകം ജനപദേ ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോതി ഇമാനി തീണി രതനാനി ദിസ്സന്തീ’’തി. ഘോസോപി സോ മഹാരാജ താവ തത്ഥ നത്ഥി, ദസ്സനം പന കുതോതി.

‘‘സുന്ദരം താതാ’’തി രാജാ തുട്ഠോ ചിന്തേസി – ‘‘സക്കാ ഭവേയ്യ ജനസങ്ഗഹത്ഥായ മയ്ഹം സഹായസ്സ വസനട്ഠാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പേസേതും, ബുദ്ധാ പന പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ന അരുണം ഉട്ഠപേന്തി. തസ്മാ സത്ഥാരാ ഗന്തും ന സക്കാ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാസാവകേ പേസേതും സക്കാ ഭവേയ്യ. മയാ പന ‘ഥേരാ പച്ചന്തേ വസന്തീ’തി സുത്വാപി മനുസ്സേ പേസേത്വാ തേ അത്തനോ സമീപം ആണാപേത്വാ ഉപട്ഠാതുമേവ യുത്തം. തസ്മാ ന ഥേരേഹിപി സക്കാ ഗന്തും. യേന പനാകാരേന സാസനേ പേസിതേ സത്ഥാ ച മഹാസാവകാ ച ഗതാ വിയ ഹോന്തി, തേനാകാരേന സാസനം പഹിണിസ്സാമീ’’തി. ചിന്തേത്വാ ചതുരതനായാമം വിദത്ഥിമത്തപുഥുലം നാതിതനും നാതിബഹലം സുവണ്ണപട്ടം കാരാപേത്വാ ‘‘തത്ഥ അജ്ജ അക്ഖരാനി ലിഖിസ്സാമീ’’തി. പാതോവ സീസം ന്ഹായിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഭുത്തപാതരാസോ അപനീതഗന്ധമാലാഭരണോ സുവണ്ണസരകേന ജാതിഹിങ്ഗുലികം ആദായ ഹേട്ഠതോ പട്ഠായ ദ്വാരാനി പിദഹന്തോ പാസാദമാരുയ്ഹ പുബ്ബദിസാമുഖം സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ആകാസതലേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ അക്ഖരാനി ലിഖന്തോ – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി. ബുദ്ധഗുണേ താവ ഏകദേസേന ലിഖി.

തതോ ‘‘ഏവം ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനതോ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഏവം ലോകവിവരണം അഹോസി, മാതുകുച്ഛിയം വസമാനേ ഇദം നാമ അഹോസി, അഗാരമജ്ഝേ വസമാനേ ഇദം നാമ അഹോസി, ഏവം മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ ഏവം മഹാപധാനം പദഹി. ഏവം ദുക്കരകാരികം കത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝന്തസ്സ ഏവം ലോകവിവരണം അഹോസി. സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞം ഏവരൂപം രതനം നാമ നത്ഥീതി.

യംകിഞ്ചി വിത്തം ഇധ വാ ഹുരം വാ,

സഗ്ഗേസു വാ യം രതനം പണീതം;

ന നോ സമം അത്ഥി തഥാഗതേന,

ഇദമ്പി ബുദ്ധേ രതനം പണീതം;

ഏതേന സച്ചേന സുവത്ഥി ഹോതൂ’’തി. (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) –

ഏവം ഏകദേസേന ബുദ്ധഗുണേപി ലിഖിത്വാ ദുതിയം ധമ്മരതനം ഥോമേന്തോ – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി. ‘‘സത്ഥാരാ ദേസിതധമ്മോ നാമ ഏവരൂപോ ച ഏവരൂപോ ചാ’’തി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയേ ഏകദേസേന ലിഖിത്വാ –

‘‘യം ബുദ്ധസേട്ഠോ പരിവണ്ണയീ സുചിം,

സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹു;