൬. മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൮. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ മോഘന്തി തുച്ഛം അഫലം. സച്ചന്തി തഥം ഭൂതം. ഇദഞ്ച ഏതേന ന സമ്മുഖാ സുതം, ഉപാലിസുത്തേ (മ. നി. ൨.൫൬) പന – ‘‘മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ കായകമ്മം നോ തഥാ വചീകമ്മ’’ന്തി ഭഗവതാ വുത്തം അത്ഥി, സാ കഥാ തിത്ഥിയാനം അന്തരേ പാകടാ ജാതാ, തം ഗഹേത്വാ ഏസ വദതി. അത്ഥി ച സാ സമാപത്തീതി ഇദം – ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭോ, അഭിസഞ്ഞാനിരോധോ ഹോതീ’’തി പോട്ഠപാദസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൪൦൬ ആദയോ) ഉപ്പന്നം അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥം സന്ധായ വദതി. ന കിഞ്ചി വേദിയതീതി ഏകവേദനമ്പി ന വേദിയതി. അത്ഥി ച ഖോതി ഥേരോ നിരോധസമാപത്തിം സന്ധായ അനുജാനാതി. പരിരക്ഖിതബ്ബന്തി ഗരഹതോ മോചനേന രക്ഖിതബ്ബം. സഞ്ചേതനാ അസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികം, സാഭിസന്ധികം സഞ്ചേതനികകമ്മം കത്വാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖം സോതി ഥേരോ ‘‘അകുസലമേവ സന്ധായ പരിബ്ബാജകോ പുച്ഛതീ’’തി സഞ്ഞായ ഏവം വദതി.

ദസ്സനമ്പി ഖോ അഹന്തി ഭഗവാ ചതുരങ്ഗേപി അന്ധകാരേ സമന്താ യോജനട്ഠാനേ തിലമത്തമ്പി സങ്ഖാരം മംസചക്ഖുനാവ പസ്സതി, അയഞ്ച പരിബ്ബാജകോ ന ദൂരേ ഗാവുതമത്തബ്ഭന്തരേ വസതി, കസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹാതി? സമാഗമദസ്സനം സന്ധായേവമാഹ.

൨൯൯. ഉദായീതി ലാലുദായീ. തം ദുക്ഖസ്മിന്തി സബ്ബം തം ദുക്ഖമേവ. ഇതി ഇമം വട്ടദുക്ഖം കിലേസദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖം സന്ധായ ‘‘സചേ ഭാസിതം ഭവേയ്യ ഭഗവാ’’തി പുച്ഛതി.

൩൦൦. ഉമ്മങ്ഗന്തി പഞ്ഹാഉമ്മങ്ഗം. ഉമ്മുജ്ജമാനോതി സീസം നീഹരമാനോ. അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിസ്സതീതി അനുപായേന സീസം നീഹരിസ്സതി. ഇദഞ്ച പന ഭഗവാ ജാനന്തോ നേവ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ന ചേതോപരിയഞാണേന ന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ജാനി, അധിപ്പായേനേവ പന അഞ്ഞാസി. കഥേന്തസ്സ ഹി അധിപ്പായോ നാമ സുവിജാനോ ഹോതി, കഥേതുകാമോ ഗീവം പഗ്ഗണ്ഹാതി, ഹനുകം ചാലേതി, മുഖമസ്സ ഫന്ദതി, സന്നിസീദിതും ന സക്കോതി. ഭഗവാ തസ്സ തം ആകാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഉദായീ സന്നിസീദിതും ന സക്കോതി, യം അഭൂതം, തദേവ കഥേസ്സതീ’’തി ഓലോകേത്വാവ അഞ്ഞാസി. ആദിം യേവാതിആദിമ്ഹിയേവ. തിസ്സോ വേദനാതി ‘‘കിം സോ വേദിയതീ’’തി? പുച്ഛന്തേന ‘‘തിസ്സോ വേദനാ പുച്ഛാമീ’’തി ഏവം വവത്ഥപേത്വാവ തിസ്സോ വേദനാ പുച്ഛിതാ. സുഖവേദനിയന്തി സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏത്ഥ ച കാമാവചരകുസലതോ സോമനസ്സസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ ചേതനാ, ഹേട്ഠാ തികജ്ഝാനചേതനാതി ഏവം പടിസന്ധിപവത്തേസു സുഖവേദനായ ജനനതോ സുഖവേദനിയം കമ്മം നാമ. കാമാവചരഞ്ചേത്ഥ പടിസന്ധിയംയേവ ഏകന്തേന സുഖം ജനേതി, പവത്തേ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ അദുക്ഖമസുഖമ്പി.

അകുസലചേതനാ പടിസന്ധിപവത്തേസു ദുക്ഖസ്സേവ ജനനതോ ദുക്ഖവേദനിയം കമ്മം നാമ. കായദ്വാരേ പവത്തേയേവ ചേതം ഏകന്തേന ദുക്ഖം ജനേതി, അഞ്ഞത്ഥ അദുക്ഖമസുഖമ്പി, സാ പന വേദനാ അനിട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തേസുയേവ ആരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജനതോ ദുക്ഖാത്വേവ സങ്ഖം ഗതാ.

കാമാവചരകുസലതോ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ ചതസ്സോ ചേതനാ, രൂപാവചരകുസലതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനാതി ഏവം പടിസന്ധിപവത്തേസു തതിയവേദനായ ജനനതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം കമ്മം നാമ. ഏത്ഥ ച കാമാവചരം പടിസന്ധിയംയേവ ഏകന്തേന അദുക്ഖമസുഖം ജനേതി, പവത്തേ ഇട്ഠാരമ്മണേ സുഖമ്പി. അപിച സുഖവേദനിയകമ്മം പടിസന്ധിപവത്തിവസേന വട്ടതി, തഥാ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, ദുക്ഖവേദനിയം പവത്തിവസേനേവ വട്ടതി. ഏതസ്സ പന വസേന സബ്ബം പവത്തിവസേനേവ വട്ടതി.

ഏതസ്സ ഭഗവാതി ഥേരോ തഥാഗതേന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗകഥനത്ഥം ആലയോ ദസ്സിതോ, തഥാഗതം യാചിത്വാ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാകടം കരിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ അനുസന്ധികുസലതായ ഏവമാഹ. തത്ഥ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗന്തി മഹാകമ്മവിഭജനം. കതമേ ചത്താരോ…പേ… ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതീതി ഇദം ന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണഭാജനം, മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണഭാജനത്ഥായ പന മാതികാട്ഠപനം.

൩൦൧. ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ സമണോ വാതി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഇദഞ്ഹി ഭഗവാ – ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുകാ സമണബ്രാഹ്മണാ ഇദം ആരമ്മണം കത്വാ ഇമം പച്ചയം ലഭിത്വാ ഇദം ദസ്സനം ഗണ്ഹന്തീ’’തി പകാസനത്ഥം ആരഭി. തത്ഥ ആതപ്പന്തിആദീനി പഞ്ചപി വീരിയസ്സേവ നാമാനി. ചേതോസമാധിന്തി ദിബ്ബചക്ഖുസമാധിം. പസ്സതീതി ‘‘സോ സത്തോ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി ഓലോകേന്തോ പസ്സതി. യേ അഞ്ഞഥാതി യേ ‘‘ദസന്നം കുസലാനം കമ്മപഥാനം പൂരിതത്താ നിരയം ഉപപജ്ജതീ’’തി ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണന്തി വദതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിദിതന്തി പാകടം. ഥാമസാതി ദിട്ഠിഥാമേന. പരാമാസാതി ദിട്ഠിപരാമാസേന. അഭിനിവിസ്സ വോഹരതീതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആദിയിത്വാ വോഹരതി.

൩൦൨. തത്രാനന്ദാതി ഇദമ്പി ന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണസ്സ ഭാജനം, അഥ ഖ്വാസ്സ മാതികാട്ഠപനമേവ. ഏത്ഥ പന ഏതേസം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം വചനേ ഏത്തകാ അനുഞ്ഞാതാ, ഏത്തകാ അനനുഞ്ഞാതാതി ഇദം ദസ്സിതം. തത്ഥ തത്രാതി തേസു ചതൂസു സമണബ്രാഹ്മണേസു. ഇദമസ്സാതി ഇദം വചനം അസ്സ. അഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞേനാകാരേന. ഇതി ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം വാദേ ദ്വീസു ഠാനേസു അനുഞ്ഞാതാ, തീസു അനനുഞ്ഞാതാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അനുഞ്ഞാ നാനുഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ.

൩൦൩. ഏവം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം വചനേ അനുഞ്ഞാ ച അനനുഞ്ഞാ ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം വിഭജന്തോ തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോതിആദിമാഹ.

പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതീതി യം ഇമിനാ ദിബ്ബചക്ഖുകേന കമ്മം കരോന്തോ ദിട്ഠോ, തതോ പുബ്ബേ കതം. പുബ്ബേ കതേനപി ഹി നിരയേ നിബ്ബത്തതി, പച്ഛാ കതേനപി നിബ്ബത്തതി, മരണകാലേ വാ പന – ‘‘ഖന്ദോ സേട്ഠോ സിവോ സേട്ഠോ, പിതാമഹോ സേട്ഠോ, ഇസ്സരാദീഹി വാ ലോകോ വിസട്ഠോ’’തിആദിനാ മിച്ഛാദസ്സനേനപി നിബ്ബത്തതേവ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി യം തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ, യം ഉപപജ്ജവേദനീയം, തസ്സ ഉപപജ്ജിത്വാ, യം അപരാപരിയവേദനീയം, തസ്സ അപരസ്മിം പരിയായേ വിപാകം പടിസംവേദേതി.

ഇതി അയം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏകം കമ്മരാസിം ഏകഞ്ച വിപാകരാസിം അദ്ദസ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇമിനാ അദിട്ഠേ തയോ കമ്മരാസീ, ദ്വേ ച വിപാകരാസീ അദ്ദസ. ഇമിനാ പന ദിട്ഠേ അദിട്ഠേ ച ചത്താരോ കമ്മരാസീ തയോ ച വിപാകരാസീ അദ്ദസ. ഇമാനി സത്ത ഠാനാനി ജാനനഞാണം തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം നാമ. ദുതിയവാരേ ദിബ്ബചക്ഖുകേന കിഞ്ചി ന ദിട്ഠം, തഥാഗതേന പന തയോ കമ്മരാസീ, ദ്വേ ച വിപാകരാസീ ദിട്ഠാതി. ഇമാനിപി പഞ്ച പച്ചത്തട്ഠാനാനി ജാനനഞാണം തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം നാമ. സേസവാരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഭബ്ബന്തി ഭൂതവിരഹിതം അകുസലം. അഭബ്ബാഭാസന്തി അഭബ്ബം ആഭാസതി അഭിഭവതി പടിബാഹതീതി അത്ഥോ. ബഹുകസ്മിഞ്ഹി അകുസലകമ്മേ ആയൂഹിതേ ബലവകമ്മം ദുബ്ബലകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി ഇദം അഭബ്ബഞ്ചേവ അഭബ്ബാഭാസഞ്ച. കുസലം പന ആയൂഹിത്വാ ആസന്നേ അകുസലം കതം ഹോതി, തം കുസലസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഇദം അഭബ്ബം ഭബ്ബാഭാസം. ബഹുമ്ഹി കുസലേ ആയൂഹിതേപി ബലവകമ്മം ദുബ്ബലകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഇദം ഭബ്ബഞ്ചേവ ഭബ്ബാഭാസഞ്ച. അകുസലം പന ആയൂഹിത്വാ ആസന്നേ കുസലം കതം ഹോതി, തം അകുസലസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഇദം ഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസം.

അപിച ഉപട്ഠാനാകാരേനപേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി, അഭബ്ബതോ ആഭാസതി ഉപട്ഠാതീതി അഭബ്ബാഭാസം. തത്ഥ ‘‘യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ’’തിആദിനാ നയേന ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ വുത്താ, തേസു പഠമസ്സ കമ്മം അഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസം, തഞ്ഹി അകുസലത്താ അഭബ്ബം, തസ്സ ച നിരയേ നിബ്ബത്തത്താ തത്ഥ നിബ്ബത്തികാരണഭൂതം അകുസലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ദുതിയസ്സ കമ്മം അഭബ്ബം ഭബ്ബാഭാസം, തഞ്ഹി അകുസലത്താ അഭബ്ബം. തസ്സ പന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തത്താ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തികാരണഭൂതം കുസലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ഇതരസ്മിമ്പി കമ്മദ്വയേ ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.