൧൨. ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൬. ഏവം മേ സുതന്തി ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തം. തത്ഥ മഹാപജാപതി ഗോതമീതി ഗോതമീതി ഗോത്തം. നാമകരണദിവസേ പനസ്സാ ലദ്ധസക്കാരാ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘സചേ അയം ധീതരം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സതി. സചേ പുത്തം ലഭിസ്സതി, ചക്കവത്തിരാജാ ഭവിസ്സതീതി ഉഭയഥാപി മഹതീയേവസ്സാ പജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു. അഥസ്സാ മഹാപജാപതീതി നാമം അകംസു. ഇധ പന ഗോത്തേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ മഹാപജാപതിഗോതമീതി വുത്തം. നവന്തി അഹതം. സാമം വായിതന്തി ന സഹത്ഥേനേവ വായിതം, ഏകദിവസം പന ധാതിഗണപരിവുതാ സിപ്പികാനം വായനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ വേമകോടിം ഗഹേത്വാ വായനാകാരം അകാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

കദാ പന ഗോതമിയാ ഭഗവതോ ദുസ്സയുഗം ദാതും ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി. അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പഠമഗമനേന കപിലപുരം ആഗതകാലേ. തദാ ഹി പിണ്ഡായ പവിട്ഠം സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ സകം നിവേസനം പവേസേസി, അഥ ഭഗവതോ രൂപസോഭഗ്ഗം ദിസ്വാ മഹാപജാപതിഗോതമീ ചിന്തേസി – ‘‘സോഭതി വത മേ പുത്തസ്സ അത്തഭാവോ’’തി. അഥസ്സാ ബലവസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘മമ പുത്തസ്സ ഏകൂനതിംസ വസ്സാനി അഗാരമജ്ഝേ വസന്തസ്സ അന്തമസോ മോചഫലമത്തമ്പി മയാ ദിന്നകമേവ അഹോസി, ഇദാനിപിസ്സ ചീവരസാടകം ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം ഖോ പന രാജഗേഹേ ബഹൂനി മഹഗ്ഘാനി വത്ഥാനി അത്ഥി, താനി മം ന തോസേന്തി, സഹത്ഥാ കതമേവ മം തോസേതി, സഹത്ഥാ കത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി.

അഥന്തരാപണാ കപ്പാസം ആഹരാപേത്വാ സഹത്ഥേനേവ പിസിത്വാ പോഥേത്വാ സുഖുമസുത്തം കന്തിത്വാ അന്തോവത്ഥുസ്മിംയേവ സാലം കാരാപേത്വാ സിപ്പികേ പക്കോസാപേത്വാ സിപ്പികാനം അത്തനോ പരിഭോഗഖാദനീയഭോജനീയമേവ ദത്വാ വായാപേസി, കാലാനുകാലഞ്ച ധാതിഗണപരിവുതാ ഗന്ത്വാ വേമകോടിം അഗ്ഗഹേസി. നിട്ഠിതകാലേ സിപ്പികാനം മഹാസക്കാരം കത്വാ ദുസ്സയുഗം ഗന്ധസമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ വാസം ഗാഹാപേത്വാ – ‘‘മയ്ഹം പുത്തസ്സ ചീവരസാടകം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ മഗ്ഗം പടിയാദാപേസി, വീഥിയോ സമ്മജ്ജിത്വാ പുണ്ണഘടേ ഠപേത്വാ ധജപടാകാ ഉസ്സാപേത്വാ രാജഘരദ്വാരതോ പട്ഠായ യാവ നിഗ്രോധാരാമാ മഗ്ഗം പടിയാദാപേത്വാ പുപ്ഫാഭികിണ്ണം അകംസു. മഹാപജാപതിപി സബ്ബാലങ്കാരം അലങ്കരിത്വാ ധാതിഗണപരിവുതാ സമുഗ്ഗം സീസേ ഠപേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഇദം മേ, ഭന്തേ, നവം ദുസ്സയുഗന്തിആദിമാഹ.

ദുതിയമ്പി ഖോതി ‘‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹീ’’തി വുത്തേ – ‘‘പഹോമഹം, ഭന്തേ, ദുസ്സകോട്ഠാഗാരതോ ഭിക്ഖുസതസ്സാപി ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സാപി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സാപി ചീവരദുസ്സാനി ദാതും, ഇദം പന മേ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സാമം കന്തം സാമം വായിതം, തം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂ’’തി നിമന്തയമാനാ ആഹ. ഏവം യാവതതിയം യാചി, ഭഗവാപി പടിക്ഖിപിയേവ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ അത്തനോ ദിയ്യമാനം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാപേതീതി? മാതരി അനുകമ്പായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഇമിസ്സാ മം ആരബ്ഭ പുബ്ബചേതനാ മുഞ്ചചേതനാ പരചേതനാതി തിസ്സോ ചേതനാ ഉപ്പന്നാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പിസ്സാ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തു, ഏവമസ്സാ ഛ ചേതനാ ഏകതോ ഹുത്വാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ പവത്തിസ്സന്തീ’’തി. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘‘സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി തസ്മാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘കിം ത്വം സത്ഥു ദിന്നതോ സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫലതരം വദസീ’’തി ആമ വദാമീതി. സുത്തം ആഹരാതി. സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാതി. കിം പനസ്സ സുത്തസ്സ അയമേവ അത്ഥോതി? ആമ അയമേവാതി. യദി ഏവം ‘‘തേന ഹാനന്ദ, വിഘാസാദാനം പൂവം ദേഹീ’’തി ച (പാചി. ൨൬൯) ‘‘തേന ഹി ത്വ, കച്ചാന, വിഘാസാദാനം ഗുളം ദേഹീ’’തി (മഹാവ. ൨൮൪) ച വചനതോ വിഘാസാദാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലതരഞ്ച ഭവേയ്യ. ഏവമ്പി ഹി ‘‘സത്ഥാ അത്തനോ ദിയ്യമാനം ദാപേതീ’’തി. രാജരാജമഹാമത്താദയോപി അത്തനോ ആഗതം പണ്ണാകാരം ഹത്ഥിഗോപകാദീനം ദാപേന്തി, തേ രാജാദീഹി മഹന്തതരാ ഭവേയ്യും. തസ്മാ മാ ഏവം ഗണ്ഹ –

‘‘നയിമസ്മിം ലോകേ പരസ്മിം വാ പന,

ബുദ്ധേന സേട്ഠോ സദിസോ വാ വിജ്ജതി;

യമാഹുനേയ്യാനമഗ്ഗതം ഗതോ,

പുഞ്ഞത്ഥികാനം വിപുലഫലേസിന’’ന്തി. –

വചനതോ ഹി സത്ഥാരാ ഉത്തരിതരോ ദക്ഖിണേയ്യോ നാമ നത്ഥി. ഏവമസ്സാ ഛ ചേതനാ ഏകതോ ഹുത്വാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സന്തീതി സന്ധായ യാവതതിയം പടിബാഹിത്വാ സങ്ഘസ്സ ദാപേസി.

പച്ഛിമായ ജനതായ സങ്ഘേ ചിത്തീകാരജനനത്ഥം ചാപി ഏവമാഹ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം ന ചിരട്ഠിതികോ, മയ്ഹം പന സാസനം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പതിട്ഠഹിസ്സതി, പച്ഛിമാ ജനതാ സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം ജനേതൂ’’തി യാവതതിയം പടിബാഹിത്വാ സങ്ഘസ്സ ദാപേസി. ഏവഞ്ഹി സതി – ‘‘സത്ഥാ അത്തനോ ദിയ്യമാനമ്പി സങ്ഘസ്സ ദാപേസി, സങ്ഘോ നാമ ദക്ഖിണേയ്യോ’’തി പച്ഛിമാ ജനതാ സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചത്താരോ പച്ചയേ ദാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സതി, സങ്ഘോ ചതൂഹി പച്ചയേഹി അകിലമന്തോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കരിസ്സതി. ഏവം മമ സാസനം പഞ്ച വസ്സസഹസ്സാനി ഠസ്സതീതി. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തി വചനതോപി ചേതം വേദിതബ്ബം ‘‘സത്ഥാരാ ഉത്തരിതരോ ദക്ഖിണേയ്യോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ന ഹി ആനന്ദത്ഥേരസ്സ മഹാപജാപതിയാ ആഘാതോ വാ വേരം വാ അത്ഥി. ന ഥേരോ – ‘‘തസ്സാ ദക്ഖിണാ മാ മഹപ്ഫലാ അഹോസീ’’തി ഇച്ഛതി. പണ്ഡിതോ ഹി ഥേരോ ബഹുസ്സുതോ സേക്ഖപടിസമ്ഭിദാപത്തോ, സോ സത്ഥു ദിന്നസ്സ മഹപ്ഫലഭാവേ സമ്പസ്സമാനോവ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാതി ഗഹണത്ഥം യാചി.

പുന വിതണ്ഡവാദീ ആഹ – ‘‘സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി വചനതോ സത്ഥാ സങ്ഘപരിയാപന്നോ വാതി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ജാനാസി പന ത്വം കതി സരണാനി, കതി അവേച്ചപ്പസാദാ’’തി ജാനന്തോ തീണീതി വക്ഖതി, തതോ വത്തബ്ബോ – തവ ലദ്ധിയാ സത്ഥു സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ ദ്വേയേവ ഹോന്തി. ഏവം സന്തേ ച – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪) ഏവം അനുഞ്ഞാതാ പബ്ബജ്ജാപി ഉപസമ്പദാപി ന രുഹതി. തതോ ത്വം നേവ പബ്ബജിതോ അസി, ന ഗിഹി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ച ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നേ ഭിക്ഖൂ ഉപോസഥമ്പി പവാരണമ്പി സങ്ഘകമ്മാനിപി കരോന്തി, താനി സത്ഥു സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ കുപ്പാനി ഭവേയ്യും, ന ച ഹോന്തി. തസ്മാ ന വത്തബ്ബമേതം ‘‘സത്ഥാ സങ്ഘപരിയാപന്നോ’’തി.

൩൭൭. ആപാദികാതി സംവഡ്ഢികാ, തുമ്ഹാകം ഹത്ഥപാദേസു ഹത്ഥപാദകിച്ചം അസാധേന്തേസു ഹത്ഥേ ച പാദേ ച വഡ്ഢേത്വാ പടിജഗ്ഗികാതി അത്ഥോ. പോസികാതി ദിവസസ്സ ദ്വേ തയോ വാരേ ന്ഹാപേത്വാ ഭോജേത്വാ പായേത്വാ തുമ്ഹേ പോസേസി. ഥഞ്ഞം പായേസീതി നന്ദകുമാരോ കിര ബോധിസത്തതോ കതിപാഹേനേവ ദഹരോ, തസ്മിം ജാതേ മഹാപജാപതി അത്തനോ പുത്തം ധാതീനം ദത്വാ സയം ബോധിസത്തസ്സ ധാതികിച്ചം സാധയമാനാ അത്തനോ ഥഞ്ഞം പായേസി. തം സന്ധായ ഥേരോ ഏവമാഹ. ഇതി മഹാപജാപതിയാ ബഹൂപകാരതം കഥേത്വാ ഇദാനി തഥാഗതസ്സ ബഹൂപകാരതം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാപി, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭഗവന്തം, ഭന്തേ, ആഗമ്മാതി ഭഗവന്തം പടിച്ച നിസ്സായ സന്ധായ.

൩൭൮. അഥ ഭഗവാ ദ്വീസു ഉപകാരേസു അതിരേകതരം അനുമോദന്തോ ഏവമേതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലം ആഗമ്മാതി യം ആചരിയപുഗ്ഗലം അന്തേവാസികപുഗ്ഗലോ ആഗമ്മ. ഇമസ്സാനന്ദ, പുഗ്ഗലസ്സ ഇമിനാ പുഗ്ഗലേനാതി ഇമസ്സ ആചരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഇമിനാ അന്തേവാസികപുഗ്ഗലേന. ന സുപ്പടികാരം വദാമീതി പച്ചൂപകാരം ന സുകരം വദാമി, അഭിവാദനാദീസു ആചരിയം ദിസ്വാ അഭിവാദനകരണം അഭിവാദനം നാമ. യസ്മിം വാ ദിസാഭാഗേ ആചരിയോ വസതി, ഇരിയാപഥേ വാ കപ്പേന്തോ തദഭിമുഖോ വന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, വന്ദിത്വാ നിസീദതി, വന്ദിത്വാ നിപജ്ജതി, ആചരിയം പന ദൂരതോവ ദിസ്വാ പച്ചുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനകരണം പച്ചുട്ഠാനം നാമ. ആചരിയം പന ദിസ്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സീസേ ഠപേത്വാ ആചരിയം നമസ്സതി, യസ്മിം വാ ദിസാഭാഗേ സോ വസതി, തദഭിമുഖോപി തഥേവ നമസ്സതി, ഗച്ഛന്തോപി ഠിതോപി നിസിന്നോപി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സതിയേവാതി ഇദം അഞ്ജലികമ്മം നാമ. അനുച്ഛവികകമ്മസ്സ പന കരണം സാമീചികമ്മം നാമ. ചീവരാദീസു ചീവരം ദേന്തോ ന യം വാ തം വാ ദേതി, മഹഗ്ഘം സതമൂലികമ്പി പഞ്ചസതമൂലികമ്പി സഹസ്സമൂലികമ്പി ദേതിയേവ. പിണ്ഡപാതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കിം ബഹുനാ, ചതൂഹി പണീതപച്ചയേഹി ചക്കവാളന്തരം പൂരേത്വാ സിനേരുപബ്ബതേന കൂടം ഗഹേത്വാ ദേന്തോപി ആചരിയസ്സ അനുച്ഛവികം കിരിയം കാതും ന സക്കോതിയേവ.

൩൭൯. ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാതി കസ്മാ ആരഭി? ഇദം സുത്തം പാടിപുഗ്ഗലികം ദക്ഖിണം ആരബ്ഭ സമുട്ഠിതം. ആനന്ദത്ഥേരോപി ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തി പാടിപുഗ്ഗലികദക്ഖിണംയേവ സമാദപേതി, ചുദ്ദസസു ച ഠാനേസു ദിന്നദാനം പാടിപുഗ്ഗലികം നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. അയം പഠമാതി അയം ദക്ഖിണാ ഗുണവസേനപി പഠമാ ജേട്ഠകവസേനപി. അയഞ്ഹി പഠമാ അഗ്ഗാ ജേട്ഠികാ, ഇമിസ്സാ ദക്ഖിണായ പമാണം നാമ നത്ഥി. ദുതിയതതിയാപി പരമദക്ഖിണായേവ, സേസാ പരമദക്ഖിണഭാവം ന പാപുണന്തി. ബാഹിരകേ കാമേസു വീതരാഗേതി കമ്മവാദികിരിയവാദിമ്ഹി ലോകിയപഞ്ചാഭിഞ്ഞേ. പുഥുജ്ജനസീലവന്തേതി പുഥുജ്ജനസീലവാ നാമ ഗോസീലധാതുകോ ഹോതി, അസഠോ അമായാവീ പരം അപീളേത്വാ ധമ്മേന സമേന കസിയാ വാ വണിജ്ജായ വാ ജീവികം കപ്പേതാ. പുഥുജ്ജനദുസ്സീലേതി പുഥുജ്ജനദുസ്സീലാ നാമ കേവട്ടമച്ഛബന്ധാദയോ പരം പീളായ ജീവികം കപ്പേതാ.

ഇദാനി പാടിപുഗ്ഗലികദക്ഖിണായ വിപാകം പരിച്ഛിന്ദന്തോ തത്രാനന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തിരച്ഛാനഗതേതി യം ഗുണവസേന ഉപകാരവസേന പോസനത്ഥം ദിന്നം, ഇദം ന ഗഹിതം. യമ്പി ആലോപഅഡ്ഢആലോപമത്തം ദിന്നം, തമ്പി ന ഗഹിതം. യം പന സുനഖസൂകരകുക്കുടകാകാദീസു യസ്സ കസ്സചി സമ്പത്തസ്സ ഫലം പടികങ്ഖിത്വാ യാവദത്ഥം ദിന്നം, ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തിരച്ഛാനഗതേ ദാനം ദത്വാ’’തി. സതഗുണാതി സതാനിസംസാ. പാടികങ്ഖിതബ്ബാതി ഇച്ഛിതബ്ബാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അയം ദക്ഖിണാ ആയുസതം വണ്ണസതം സുഖസതം ബലസതം പടിഭാനസതന്തി പഞ്ച ആനിസംസസതാനി ദേതി, അത്തഭാവസതേ ആയും ദേതി, വണ്ണം, സുഖം, ബലം, പടിഭാനം ദേതി, നിപ്പരിതസം കരോതി. ഭവസതേപി വുത്തേ അയമേവ അത്ഥോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ നയോ നേതബ്ബോ.

സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠിമകോടിയാ തിസരണം ഗതോ ഉപാസകോപി സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ നാമ, തസ്മിം ദിന്നദാനമ്പി അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യം. പഞ്ചസീലേ പതിട്ഠിതസ്സ തതോ ഉത്തരി മഹപ്ഫലം, ദസസീലേ പതിട്ഠിതസ്സ തതോ ഉത്തരി, തദഹുപബ്ബജിതസ്സ സാമണേരസ്സ തതോ ഉത്തരി, ഉപസമ്പന്നഭിക്ഖുനോ തതോ ഉത്തരി, ഉപസമ്പന്നസ്സേവ വത്തസമ്പന്നസ്സ തതോ ഉത്തരി, വിപസ്സകസ്സ തതോ ഉത്തരി, ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ തതോ ഉത്തരി, ഉത്തമകോടിയാ പന മഗ്ഗസമങ്ഗീ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ നാമ. ഏതസ്സ ദിന്നദാനം തതോ ഉത്തരി മഹപ്ഫലമേവ.

കിം പന മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ സക്കാ ദാനം ദാതുന്തി? ആമ സക്കാ. ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഹി പത്തചീവരമാദായ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, തസ്സ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയം പക്ഖിപന്തി. തസ്മിം ഖണേ ഭിക്ഖുനോ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, ഇദം ദാനം മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ദിന്നം നാമ ഹോതി. അഥ വാ പനേസ ആസനസാലായ നിസിന്നോ ഹോതി, മനുസ്സാ ഗന്ത്വാ പത്തേ ഖാദനീയഭോജനീയം ഠപേന്തി, തസ്മിം ഖണേ തസ്സ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, ഇദമ്പി ദാനം മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ദിന്നം നാമ. അഥ വാ പനസ്സ വിഹാരേ വാ ആസനസാലായ വാ നിസിന്നസ്സ ഉപാസകാ പത്തം ആദായ അത്തനോ ഘരം ഗന്ത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയം പക്ഖിപന്തി, തസ്മിം ഖണേ തസ്സ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, ഇദമ്പി ദാനം മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ദിന്നം നാമ. തത്ഥ സോണ്ഡിയം ഉദകസ്സ വിയ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദിന്നദാനസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യതാ വേദിതബ്ബാ. താസു താസു മഹാനദീസു മഹാസമുദ്ദേ ച ഉദകസ്സ വിയ സോതാപന്നാദീസു ദിന്നദാനസ്സ ഉത്തരിതരവസേന അസങ്ഖ്യേയ്യതാ വേദിതബ്ബാ. പഥവിയാ ഖയമണ്ഡലമത്തേ പദേസേ പംസും ആദിം കത്വാ യാവ മഹാപഥവിയാ പംസുനോ അപ്പമേയ്യതായപി അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ.

൩൮൦. സത്ത ഖോ പനിമാതി കസ്മാ ആരഭി? ‘‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി ഹി വുത്തം, തത്ഥ സത്തസു ഠാനേസു ദിന്നദാനം സങ്ഘേ ദിന്നം നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ബുദ്ധപ്പമുഖേ ഉഭതോസങ്ഘേതി ഏകതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഏകതോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, സത്ഥാ മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഹോതീതി അയം ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഉഭതോസങ്ഘോ നാമ. അയം പഠമാതി ഇമായ ദക്ഖിണായ സമപ്പമാണാ ദക്ഖിണാ നാമ നത്ഥി. ദുതിയദക്ഖിണാദയോ പന ഏതം പരമദക്ഖിണം ന പാപുണന്തി.

കിം പന തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദാനം ദാതും സക്കാതി? സക്കാ. കഥം? ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ഹി പമുഖേ സധാതുകം പടിമം ആസനേ ഠപേത്വാ ആധാരകം ഠപേത്വാ ദക്ഖിണോദകം ആദിം കത്വാ സബ്ബം സത്ഥു പഠമം ദത്വാ ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബം, ഏവം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദാനം ദിന്നം നാമ ഹോതി. തത്ഥ യം സത്ഥു ദിന്നം, തം കിം കാതബ്ബന്തി? യോ സത്ഥാരം പടിജഗ്ഗതി വത്തസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു, തസ്സ ദാതബ്ബം. പിതുസന്തകഞ്ഹി പുത്തസ്സ പാപുണാതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാതുമ്പി വട്ടതി, സപ്പിതേലാനി പന ഗഹേത്വാ ദീപാ ജലിതബ്ബാ, സാടകം ഗഹേത്വാ പടാകാ ആരോപേതബ്ബാതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘേതി അപരിച്ഛിന്നകമഹാഭിക്ഖുസങ്ഘേ. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേപി ഏസേവ നയോ.

ഗോത്രഭുനോതി ഗോത്തമത്തകമേവ അനുഭവമാനാ, നാമമത്തസമണാതി അത്ഥോ. കാസാവകണ്ഠാതി കാസാവകണ്ഠനാമകാ. തേ കിര ഏകം കാസാവഖണ്ഡം ഹത്ഥേ വാ ഗീവായ വാ ബന്ധിത്വാ വിചരിസ്സന്തി. ഘരദ്വാരം പന തേസം പുത്തഭരിയാ കസിവണിജ്ജാദികമ്മാനി ച പാകതികാനേവ ഭവിസ്സന്തി. തേസു ദുസ്സീലേസു സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദസ്സന്തീതി ഏത്ഥ ദുസ്സീലസങ്ഘന്തി ന വുത്തം. സങ്ഘോ ഹി ദുസ്സീലോ നാമ നത്ഥി. ദുസ്സീലാ പന ഉപാസകാ തേസു ദുസ്സീലേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ സങ്ഘസ്സ ദേമാതി ദാനം ദസ്സന്തി. ഇതി ഭഗവതാ ബുദ്ധപ്പമുഖേ സങ്ഘേ ദിന്നദക്ഖിണാപി ഗുണസങ്ഖായ അസങ്ഖ്യേയ്യാതി വുത്തം. കാസാവകണ്ഠസങ്ഘേ ദിന്നദക്ഖിണാപി ഗുണസങ്ഖായേവ അസങ്ഖ്യേയ്യാതി വുത്താ. സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ ഹി സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോന്തസ്സ ഹോതി, സങ്ഘേ പന ചിത്തീകാരോ ദുക്കരോ ഹോതി.

യോ ഹി സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം ദസ്സാമീതി ദേയ്യധമ്മം പടിയാദേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ, – ‘‘ഭന്തേ, സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ഏകം ഥേരം ദേഥാ’’തി വദതി, അഥ സങ്ഘതോ സാമണേരം ലഭിത്വാ ‘‘സാമണേരോ മേ ലദ്ധോ’’തി അഞ്ഞഥത്തം ആപജ്ജതി, തസ്സ ദക്ഖിണാ സങ്ഘഗതാ ന ഹോതി. മഹാഥേരം ലഭിത്വാപി ‘‘മഹാഥേരോ മേ ലദ്ധോ’’തി സോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തസ്സാപി ന ഹോതിയേവ. യോ പന സാമണേരം വാ ഉപസമ്പന്നം വാ ദഹരം വാ ഥേരം വാ ബാലം വാ പണ്ഡിതം വാ യംകിഞ്ചി സങ്ഘതോ ലഭിത്വാ നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ സങ്ഘസ്സ ദേമീതി സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോതി, തസ്സ ദക്ഖിണാ സങ്ഘഗതാ നാമ ഹോതി. പരസമുദ്ദവാസിനോ കിര ഏവം കരോന്തി.

തത്ഥ ഹി ഏകോ വിഹാരസാമി കുടുമ്ബികോ ‘‘സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം ദസ്സാമീ’’തി സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും ദേഥാതി യാചി. സോ ഏകം ദുസ്സീലഭിക്ഖും ലഭിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം ഓപുഞ്ജാപേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധധൂമപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ ബുദ്ധസ്സ നിപച്ചകാരം കരോന്തോ വിയ സങ്ഘേ ചിത്തീകാരേന ദേയ്യധമ്മം അദാസി. സോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം വിഹാരജഗ്ഗനത്ഥായ കുദാലകം ദേഥാതി ഘരദ്വാരം ആഗതോ, ഉപാസകോ നിസിന്നോവ കുദാലം പാദേന ഖിപിത്വാ ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി അദാസി. തമേനം മനുസ്സാ ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേഹി പാതോവ ഏതസ്സ കതസക്കാരോ വത്തും ന സക്കാ, ഇദാനി ഉപചാരമത്തകമ്പി നത്ഥി, കിം നാമേത’’ന്തി. ഉപാസകോ – ‘‘സങ്ഘസ്സ സോ അയ്യാ ചിത്തീകാരോ, ന ഏതസ്സാ’’തി ആഹ. കാസാവകണ്ഠസങ്ഘസ്സ ദിന്നദക്ഖിണം പന കോ സോധേതീതി? സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ അസീതി മഹാഥേരാ സോധേന്തീതി. അപിച ഥേരാ ചിരപരിനിബ്ബുതാ, ഥേരേ ആദിം കത്വാ യാവജ്ജ ധരമാനാ ഖീണാസവാ സോധേന്തിയേവ.

ന ത്വേവാഹം, ആനന്ദ, കേനചി പരിയായേന സങ്ഘഗതായ ദക്ഖിണായാതി ഏത്ഥ അത്ഥി ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ, അത്ഥി ഏതരഹി സങ്ഘോ, അത്ഥി അനാഗതേ കാസാവകണ്ഠസങ്ഘോ. ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ ഏതരഹി സങ്ഘേന ന ഉപനേതബ്ബോ, ഏതരഹി സങ്ഘോ അനാഗതേ കാസാവകണ്ഠസങ്ഘേന സദ്ധിം ന ഉപനേതബ്ബോ. തേന തേനേവ സമയേന കഥേതബ്ബം. സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹിതസമണപുഥുജ്ജനോ ഹി പാടിപുഗ്ഗലികോ സോതാപന്നോ, സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോന്തസ്സ പുഥുജ്ജനസമണേ ദിന്നം മഹപ്ഫലതരം. ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹിതോ സോതാപന്നോ പാടിപുഗ്ഗലികോ സകദാഗാമീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോന്തസ്സ ഹി ഖീണാസവേ ദിന്നദാനതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഗഹിതേ ദുസ്സീലേപി ദിന്നം മഹപ്ഫലതരമേവ. യം പന വുത്തം ‘‘സീലവതോ ഖോ, മഹാരാജ, ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നോ തഥാ ദുസ്സീലേ’’തി, തം ഇമം നയം പഹായ ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാനന്ദ, ദക്ഖിണാ വിസുദ്ധിയോ’’തി ഇമസ്മിം ചതുക്കേ ദട്ഠബ്ബം.

൩൮൧. ദായകതോ വിസുജ്ഝതീതി മഹപ്ഫലഭാവേന വിസുജ്ഝതി, മഹപ്ഫലാ ഹോതീതി അത്ഥോ. കല്യാണധമ്മോതി സുചിധമ്മോ, ന പാപധമ്മോ. ദായകതോ വിസുജ്ഝതീതി ചേത്ഥ വേസ്സന്തരമഹാരാജാ കഥേതബ്ബോ. സോ ഹി ജൂജകബ്രാഹ്മണസ്സ ദാരകേ ദത്വാ പഥവിം കമ്പേസി.

പടിഗ്ഗാഹകതോ വിസുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ കല്യാണീനദീമുഖദ്വാരവാസികേവട്ടോ കഥേതബ്ബോ. സോ കിര ദീഘസോമത്ഥേരസ്സ തിക്ഖത്തുമ്പി പിണ്ഡപാതം ദത്വാ മരണമഞ്ചേ നിപന്നോ ‘‘അയ്യസ്സ മം ദീഘസോമത്ഥേരസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതോ ഉദ്ധരതീ’’തി ആഹ.

നേവ ദായകതോതി ഏത്ഥ വഡ്ഢമാനവാസിലുദ്ദകോ കഥേതബ്ബോ. സോ കിര പേതദക്ഖിണം ദേന്തോ ഏകസ്സ ദുസ്സീലസ്സേവ തയോ വാരേ അദാസി, തതിയവാരേ ‘‘അമനുസ്സോ ദുസ്സീലോ മം വിലുമ്പതീ’’തി വിരവി, ഏകസ്സ സീലവന്തഭിക്ഖുനോ ദത്വാ പാപിതകാലേയേവസ്സ പാപുണി.

ദായകതോ ചേവ വിസുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ അസദിസദാനം കഥേതബ്ബം.

സാ ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതീതി ഏത്ഥ യഥാ നാമ ഛേകോ കസ്സകോ അസാരമ്പി ഖേത്തം ലഭിത്വാ സമയേ കസിത്വാ പംസും അപനേത്വാ സാരബീജാനി പതിട്ഠപേത്വാ രത്തിന്ദിവം ആരക്ഖേ പമാദം അനാപജ്ജന്തോ അഞ്ഞസ്സ സാരഖേത്തതോ അധികതരം ധഞ്ഞം ലഭതി, ഏവം സീലവാ ദുസ്സീലസ്സ ദത്വാപി ഫലം മഹന്തം അധിഗച്ഛതീതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപദേസു വിസുജ്ഝനം വേദിതബ്ബം.

വീതരാഗോ വീതരാഗേസൂതി ഏത്ഥ വീതരാഗോ നാമ അനാഗാമീ, അരഹാ പന ഏകന്തവീതരാഗോവ, തസ്മാ അരഹതാ അരഹതോ ദിന്നദാനമേവ അഗ്ഗം. കസ്മാ? ഭവാലയസ്സ ഭവപത്ഥനായ അഭാവതോ. നനു ഖീണാസവോ ദാനഫലം ന സദ്ദഹതീതി? ദാനഫലം സദ്ദഹന്താ ഖീണാസവസദിസാ ന ഹോന്തി. ഖീണാസവേന കതകമ്മം പന നിച്ഛന്ദരാഗത്താ കുസലം വാ അകുസലം വാ ന ഹോതി, കിരിയട്ഠാനേ തിട്ഠതി, തേനേവസ്സ ദാനം അഗ്ഗം ഹോതീതി വദന്തി.

കിം പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ഉദാഹു സാരിപുത്തത്ഥേരേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദിന്നന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി വദന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ഹി ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ ദാനസ്സ വിപാകം ജാനിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ദാനഞ്ഹി ചതൂഹി സമ്പദാഹി ദാതും സക്കോന്തസ്സ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. തത്രിമാ സമ്പദാ – ദേയ്യധമ്മസ്സ ധമ്മേന സമേന പരം അപീളേത്വാ ഉപ്പന്നതാ, പുബ്ബചേതനാദിവസേന ചേതനായ മഹത്തതാ, ഖീണാസവഭാവേന ഗുണാതിരേകതാ, തംദിവസം നിരോധതോ വുട്ഠിതഭാവേന വത്ഥുസമ്പന്നതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.