൧. അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൩. ഏവം മേ സുതന്തി അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തം. തത്ഥ ബാള്ഹഗിലാനോതി അധിമത്തഗിലാനോ മരണസേയ്യം ഉപഗതോ. ആമന്തേസീതി ഗഹപതിസ്സ കിര യാവ പാദാ വഹിംസു, താവ ദിവസേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ ബുദ്ധുപട്ഠാനം അഖണ്ഡം അകാസി. യത്തകഞ്ചസ്സ സത്ഥു ഉപട്ഠാനം അഹോസി, തത്തകംയേവ മഹാഥേരാനം. സോ അജ്ജ ഗമനപാദസ്സ പച്ഛിന്നത്താ അനുട്ഠാനസേയ്യം ഉപഗതോ സാസനം പേസേതുകാമോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി. തേനുപസങ്കമീതി ഭഗവന്തം ആപുച്ഛിത്വാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ ഉപസങ്കമി.

൩൮൪. പടിക്കമന്തീതി ഓസക്കന്തി, തനുകാ ഭവന്തി. അഭിക്കമന്തീതി അഭിവഡ്ഢന്തി ഓത്ഥരന്തി, ബലവതിയോ ഹോന്തി.

അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോതി യസ്മിഞ്ഹി സമയേ മാരണന്തികാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപരിവാതേ ജലിതഗ്ഗി വിയ ഹോതി, യാവ ഉസ്മാ ന പരിയാദിയതി, താവ മഹതാപി ഉപക്കമേന ന സക്കാ വൂപസമേതും, ഉസ്മായ പന പരിയാദിന്നായ വൂപസമ്മതി.

൩൮൫. അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മഹാസേട്ഠിസ്സ വേദനാ മാരണന്തികാ, ന സക്കാ പടിബാഹിതും, അവസേസാ കഥാ നിരത്ഥകാ, ധമ്മകഥമസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി. അഥ നം തം കഥേന്തോ തസ്മാതിഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ചക്ഖും തീഹി ഗാഹേഹി ഗണ്ഹന്തോ ഉപ്പന്നം മാരണന്തികം വേദനം പടിബാഹിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ. ന ചക്ഖും ഉപാദിയിസ്സാമീതി ചക്ഖും തീഹി ഗാഹേഹി ന ഗണ്ഹിസ്സാമി. ന ച മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചാപി മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം ന ഭവിസ്സതി. ന രൂപന്തി ഹേട്ഠാ ആയതനരൂപം കഥിതം, ഇമസ്മിം ഠാനേ സബ്ബമ്പി കാമഭവരൂപം കഥേന്തോ ഏവമാഹ.

൩൮൬. ന ഇധലോകന്തി വസനട്ഠാനം വാ ഘാസച്ഛാദനം വാ ന ഉപാദിയിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി പച്ചയേസു അപരിതസ്സനത്ഥം കഥിതം. ന പരലോകന്തി ഏത്ഥ പന മനുസ്സലോകം ഠപേത്വാ സേസാ പരലോകാ നാമ. ഇദം – ‘‘അസുകദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അസുകട്ഠാനേ ഭവിസ്സാമി, ഇദം നാമ ഖാദിസ്സാമി ഭുഞ്ജിസ്സാമി നിവാസേസ്സാമി പാരുപിസ്സാമീ’’തി ഏവരൂപായ പരിതസ്സനായ പഹാനത്ഥം വുത്തം. തമ്പി ന ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീതി ഏവം തീഹി ഗാഹേഹി പരിമോചേത്വാ ഥേരോ ദേസനം അരഹത്തനികൂടേന നിട്ഠപേസി.

൩൮൭. ഓലീയസീതി അത്തനോ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ആരമ്മണേസു ബജ്ഝസി അല്ലീയസീതി. ഇതി ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘അയമ്പി നാമ ഗഹപതി ഏവം സദ്ധോ പസന്നോ മരണഭയസ്സ ഭായതി, അഞ്ഞോ കോ ന ഭായിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ തസ്സ ഗാള്ഹം കത്വാ ഓവാദം ദേന്തോ ഏവമാഹ. ന ച മേ ഏവരൂപീ ധമ്മീകഥാ സുതപുബ്ബാതി അയം ഉപാസകോ – ‘‘സത്ഥു സന്തികാപി മേ ഏവരൂപീ ധമ്മകഥാ ന സുതപുബ്ബാ’’തി വദതി, കിം സത്ഥാ ഏവരൂപി സുഖുമം ഗമ്ഭീരകഥം ന കഥേതീതി? നോ ന കഥേതി. ഏവം പന ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഛ ബാഹിരാനി ഛ വിഞ്ഞാണകായേ ഛ ഫസ്സകായേ ഛ വേദനാകായേ ഛ ധാതുയോ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ചത്താരോ അരൂപേ ഇധലോകഞ്ച പരലോകഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേന അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥിതകഥാ ഏതേന ന സുതപുബ്ബാ, തസ്മാ ഏവം വദതി.

അപിചായം ഉപാസകോ ദാനാധിമുത്തോ ദാനാഭിരതോ ബുദ്ധാനം സന്തികം ഗച്ഛന്തോ തുച്ഛഹത്ഥോ ന ഗതപുബ്ബോ. പുരേഭത്തം ഗച്ഛന്തോ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ഗച്ഛതി, പച്ഛാഭത്തം സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി. തസ്മിം അസതി വാലികം ഗാഹാപേത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ ഓകിരാപേതി, ദാനം ദത്വാ സീലം രക്ഖിത്വാ ഗേഹം ഗതോ. ബോധിസത്തഗതികോ കിരേസ ഉപാസകോ, തസ്മാ ഭഗവാ ചതുവീസതി സംവച്ഛരാനി ഉപാസകസ്സ യേഭുയ്യേന ദാനകഥമേവ കഥേസി – ‘‘ഉപാസക, ഇദം ദാനം നാമ ബോധിസത്താനം ഗതമഗ്ഗോ, മയ്ഹമ്പി ഗതമഗ്ഗോ, മയാ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദാനം ദിന്നം, ത്വം മയാ ഗതമഗ്ഗമേവ അനുഗച്ഛസീ’’തി. ധമ്മസേനാപതിആദയോ മഹാസാവകാപി അത്തനോ അത്തനോ സന്തികം ആഗതകാലേ ദാനകഥമേവസ്സ കഥേന്തി. തേനേവാഹ ന ഖോ ഗഹപതി ഗിഹീനം ഓദാതവസനാനം ഏവരൂപീ ധമ്മീകഥാ പടിഭാതീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഗഹപതി ഗിഹീനം നാമ ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണദാസീദാസപുത്തഭരിയാദീസു തിബ്ബോ ആലയോ തിബ്ബം നികന്തിപരിയുട്ഠാനം, തേസം – ‘‘ഏത്ഥ ആലയോ ന കാതബ്ബോ, നികന്തി ന കാതബ്ബാ’’തി കഥാ ന പടിഭാതി ന രുച്ചതീതി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? തുസിതഭവനേ കിരസ്സ നിബ്ബത്തമത്തസ്സേവ തിഗാവുതപ്പമാണം സുവണ്ണക്ഖന്ധം വിയ വിജ്ജോതമാനം അത്തഭാവം ഉയ്യാനവിമാനാദിസമ്പത്തിഞ്ച ദിസ്വാ – ‘‘മഹതീ അയം മയ്ഹം സമ്പത്തി, കിം നു ഖോ മേ മനുസ്സപഥേ കമ്മം കത’’ന്തി ഓലോകേന്തോ തീസു രതനേസു അധികാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘പമാദട്ഠാനമിദം ദേവത്തം നാമ, ഇമായ ഹി മേ സമ്പത്തിയാ മോദമാനസ്സ സതിസമ്മോസോപി സിയാ, ഹന്ദാഹം ഗന്ത്വാ മമ ജേതവനസ്സ ചേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച തഥാഗതസ്സ ച അരിയമഗ്ഗസ്സ ച സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ച വണ്ണം കഥേത്വാ തതോ ആഗന്ത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഇസിസങ്ഘനിസേവിതന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘനിസേവിതം. ഏവം പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി അരിയമഗ്ഗസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ കമ്മം വിജ്ജാ ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ. വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ. ധമ്മോതി സമാധിപക്ഖികോ ധമ്മോ. സീലം ജീവിതമുത്തമന്തി സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം ഉത്തമന്തി ദസ്സേതി. അഥ വാ വിജ്ജാതി ദിട്ഠിസങ്കപ്പോ. ധമ്മോതി വായാമസതിസമാധയോ. സീലന്തി വാചാകമ്മന്താജീവാ. ജീവിതമുത്തമന്തി ഏതസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം നാമ ഉത്തമം. ഏതേന മച്ചാ സുജ്ഝന്തീതി ഏതേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

തസ്മാതി യസ്മാ മഗ്ഗേന സുജ്ഝന്തി, ന ഗോത്തധനേഹി, തസ്മാ. യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന സമാധിപക്ഖിയം ധമ്മം വിചിനേയ്യ. ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതീതി ഏവം തസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ വിസുജ്ഝതി. അഥ വാ യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മം വിചിനേയ്യ. ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതീതി ഏവം തേസു ചതൂസു സച്ചേസു വിസുജ്ഝതി.

ഇദാനി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ സാരിപുത്തോ വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സാരിപുത്തോ വാതി അവധാരണവചനം. ഏതേഹി പഞ്ഞാദീഹി സാരിപുത്തോവ സേയ്യോതി വദതി. ഉപസമേനാതി കിലേസഉപസമേന. പാരങ്ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ. യോ കോചി നിബ്ബാനം പത്തോ ഭിക്ഖു, സോ ഏതാവപരമോ സിയാ, ന ഥേരേന ഉത്തരിതരോ നാമ അത്ഥീതി വദതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.