൮. ആനാപാനസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. ഏവം മേ സുതന്തി ആനാപാനസ്സതിസുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞേഹി ചാതി ഠപേത്വാ പാളിയം ആഗതേ ദസ ഥേരേ അഞ്ഞേഹിപി അഭിഞ്ഞാതേഹി ബഹൂഹി സാവകേഹി സദ്ധിം. തദാ കിര മഹാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അഹോസി അപരിച്ഛിന്നഗണനോ.

ഓവദന്തി അനുസാസന്തീതി ആമിസസങ്ഗഹേന ധമ്മസങ്ഗഹേന ചാതി ദ്വീഹി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗണ്ഹിത്വാ കമ്മട്ഠാനോവാദാനുസാസനീഹി ഓവദന്തി ച അനുസാസന്തി ച. തേ ചാതി ചകാരോ ആഗമസന്ധിമത്തം. ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ജാനന്തീതി സീലപരിപൂരണാദിതോ പുബ്ബവിസേസതോ ഉളാരതരം അപരം കസിണപരികമ്മാദിവിസേസം ജാനന്തീതി അത്ഥോ.

൧൪൫. ആരദ്ധോതി തുട്ഠോ. അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാതി അപ്പത്തസ്സ അരഹത്തസ്സ പാപുണനത്ഥം. സേസപദദ്വയേപി അയമേവ അത്ഥോ. കോമുദിം ചാതുമാസിനിന്തി പച്ഛിമകത്തികചാതുമാസപുണ്ണമം. സാ ഹി കുമുദാനം അത്ഥിതായ കോമുദീ, ചതുന്നം വസ്സികാനം മാസാനം പരിയോസാനത്താ ചാതുമാസിനീതി വുച്ചതി. ആഗമേസ്സാമീതി ഉദിക്ഖിസ്സാമി, അജ്ജ അപവാരേത്വാ യാവ സാ ആഗച്ഛതി, താവ കത്ഥചി അഗന്ത്വാ ഇധേവ വസിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഇതി ഭിക്ഖൂനം പവാരണസങ്ഗഹം അനുജാനന്തോ ഏവമാഹ.

പവാരണസങ്ഗഹോ നാമ ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന ദിയ്യതി കസ്സ പനേസ ദിയ്യതി, കസ്സ ന ദിയ്യതീതി. അകാരകസ്സ താവ ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ ന ദിയ്യതി, തഥാ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ചേവ അരിയസാവകസ്സ ച. യസ്സ പന സമഥോ വാ തരുണോ ഹോതി വിപസ്സനാ വാ, തസ്സ ദിയ്യതി. ഭഗവാപി തദാ ഭിക്ഖൂനം ചിത്താചാരം പരിവീമംസന്തോ സമഥവിപസ്സനാനം തരുണഭാവം ഞത്വാ – ‘‘മയി അജ്ജ പവാരേന്തേ ദിസാസു വസ്സംവുട്ഠാ ഭിക്ഖൂ ഇധ ഓസരിസ്സന്തി. തതോ ഇമേ ഭിക്ഖൂ വുഡ്ഢതരേഹി ഭിക്ഖൂഹി സേനാസനേ ഗഹിതേ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. സചേപി ചാരികം പക്കമിസ്സാമി, ഇമേസം വസനട്ഠാനം ദുല്ലഭമേവ ഭവിസ്സതി. മയി പന അപവാരേന്തേ ഭിക്ഖൂപി ഇമം സാവത്ഥിം ന ഓസരിസ്സന്തി, അഹമ്പി ചാരികം ന പക്കമിസ്സാമി, ഏവം ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനം അപലിബുദ്ധം ഭവിസ്സതി. തേ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഫാസു വിഹരന്താ സമഥവിപസ്സനാ ഥാമജാതാ കത്വാ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി സോ തംദിവസം അപവാരേത്വാ കത്തികപുണ്ണമായം പവാരേസ്സാമീതി ഭിക്ഖൂനം പവാരണസങ്ഗഹം അനുജാനി. പവാരണസങ്ഗഹസ്മിഞ്ഹി ലദ്ധേ യസ്സ നിസ്സയപടിപന്നസ്സ ആചരിയുപജ്ഝായാ പക്കമന്തി, സോപി ‘‘സചേ പതിരൂപോ നിസ്സയദായകോ ആഗമിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ നിസ്സയം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി യാവ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമമാസാ വസിതും ലഭതി. സചേപി സട്ഠിവസ്സാ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തി, തസ്സ സേനാസനം ഗഹേതും ന ലഭന്തി. അയഞ്ച പന പവാരണസങ്ഗഹോ ഏകസ്സ ദിന്നോപി സബ്ബേസം ദിന്നോയേവ ഹോതി.

സാവത്ഥിം ഓസരന്തീതി ഭഗവതാ പവാരണസങ്ഗഹോ ദിന്നോതി സുതസുതട്ഠാനേയേവ യഥാസഭാവേന ഏകം മാസം വസിത്വാ കത്തികപുണ്ണമായ ഉപോസഥം കത്വാ ഓസരന്തേ സന്ധായ ഇദം വുത്തം. പുബ്ബേനാപരന്തി ഇധ തരുണസമഥവിപസ്സനാസു കമ്മം കത്വാ സമഥവിപസ്സനാ ഥാമജാതാ അകംസു, അയം പുബ്ബേ വിസേസോ നാമ. തതോ സമാഹിതേന ചിത്തേന സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ കേചി സോതാപത്തിഫലം…പേ… കേചി അരഹത്തം സച്ഛികരിംസു. അയം അപരോ ഉളാരോ വിസേസോ നാമ.

൧൪൬. അലന്തി യുത്തം. യോജനഗണനാനീതി ഏകം യോജനം യോജനമേവ, ദസപി യോജനാനി യോജനാനേവ, തതോ ഉദ്ധം യോജനഗണനാനീതി വുച്ചന്തി. ഇധ പന യോജനസതമ്പി യോജനസഹസ്സമ്പി അധിപ്പേതം. പുടോസേനാപീതി പുടോസം വുച്ചതി പാഥേയ്യം. തം പാഥേയ്യം ഗഹേത്വാപി ഉപസങ്കമിതും യുത്തമേവാതി അത്ഥോ. ‘‘പുടംസേനാ’’തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ – പുടോ അംസേ അസ്സാതി പുടംസോ, തേന പുടംസേന, അംസേ പാഥേയ്യപുടം വഹന്തേനാപീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൪൭. ഇദാനി ഏവരൂപേഹി ചരണേഹി സമന്നാഗതാ ഏത്ഥ ഭിക്ഖൂ അത്ഥീതി ദസ്സേതും സന്തി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനന്തിആദീനി തേസം ഭിക്ഖൂനം അഭിനിവിട്ഠകമ്മട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. തത്ഥ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ലോകിയലോകുത്തരാ കഥിതാ. തത്ര ഹി യേ ഭിക്ഖൂ തസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗം ഭാവേന്തി, തേസം ലോകുത്തരാ ഹോന്തി. ആരദ്ധവിപസ്സകാനം ലോകിയാ. അനിച്ചസഞ്ഞാഭാവനാനുയോഗന്തി ഏത്ഥ സഞ്ഞാസീസേന വിപസ്സനാ കഥിതാ. യസ്മാ പനേത്ഥ ആനാപാനകമ്മട്ഠാനവസേന അഭിനിവിട്ഠാവ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ, തസ്മാ സേസകമ്മട്ഠാനാനി സങ്ഖേപേന കഥേത്വാ ആനാപാനകമ്മട്ഠാനം വിത്ഥാരേന കഥേന്തോ ആനാപാനസ്സതി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. ഇദം പന ആനാപാനകമ്മട്ഠാനം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതം, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവസ്സ പാളിത്ഥോ ച ഭാവനാനയോ ച വേദിതബ്ബോ.

൧൪൯. കായഞ്ഞതരന്തി പഥവീകായാദീസു ചതൂസു കായേസു അഞ്ഞതരം വദാമി, വായോ കായം വദാമീതി അത്ഥോ. അഥ വാ രൂപായതനം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോതി പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാ രൂപകായോ നാമ. തേസു ആനാപാനം ഫോട്ഠബ്ബായതനേ സങ്ഗഹിതത്താ കായഞ്ഞതരം ഹോതി, തസ്മാപി ഏവമാഹ. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ ചതൂസു കായേസു അഞ്ഞതരം വായോകായം, പഞ്ചവീസതിരൂപകോട്ഠാസേ വാ രൂപകായേ അഞ്ഞതരം ആനാപാനം അനുപസ്സതി, തസ്മാ കായേ കായാനുപസ്സീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാഞ്ഞതരന്തി തീസു വേദനാസു അഞ്ഞതരം, സുഖവേദനം സന്ധായേതം വുത്തം. സാധുകം മനസികാരന്തി പീതിപടിസംവേദിതാദിവസേന ഉപ്പന്നം സുന്ദരമനസികാരം. കിം പന മനസികാരോ സുഖവേദനാ ഹോതീതി. ന ഹോതി, ദേസനാസീസം പനേതം. യഥേവ ഹി ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ’’തി ഏത്ഥ സഞ്ഞാനാമേന പഞ്ഞാ വുത്താ, ഏവമിധാപി മനസികാരനാമേന വേദനാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏതസ്മിം ചതുക്കേ പഠമപദേ പീതിസീസേന വേദനാ വുത്താ, ദുതിയപദേ സുഖന്തി സരൂപേനേവ വുത്താ. ചിത്തസങ്ഖാരപദദ്വയേ ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ, ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൪) വചനതോ ‘‘വിതക്കവിചാരേ ഠപേത്വാ സബ്ബേപി ചിത്തസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ചിത്തസങ്ഖാരേ സങ്ഗഹിതാ’’തി വചനതോ ചിത്തസങ്ഖാരനാമേന വേദനാ വുത്താ. തം സബ്ബം മനസികാരനാമേന സങ്ഗഹേത്വാ ഇധ ‘‘സാധുകം മനസികാര’’ന്തി ആഹ.

ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ഏസാ വേദനാ ആരമ്മണം ന ഹോതി, തസ്മാ വേദനാനുപസ്സനാ ന യുജ്ജതീതി. നോ ന യുജ്ജതി, സതിപട്ഠാനവണ്ണനായമ്പി ഹി ‘‘തംതംസുഖാദീനം വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ വേദനാവ വേദയതി, തം പന വേദനാപവത്തിം ഉപാദായ ‘അഹം വേദയാമീ’തി വോഹാരമത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം. അപിച പീതിപടിസംവേദീതിആദീനം അത്ഥവണ്ണനായമേതസ്സ പരിഹാരോ വുത്തോയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ –

‘‘ദ്വീഹാകാരേഹി പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണതോ ച അസമ്മോഹതോ ച. കഥം ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, തസ്സ സമാപത്തിക്ഖണേ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. കഥം അസമ്മോഹതോ (പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി)? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തം പീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി, തസ്സ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപടിവേധാ അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, തായ സതിയാ, തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീ’തി. ഏതേനേവ നയേന അവസേസപദാനിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനീ’’തി.

ഇതി യഥേവ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതിസുഖചിത്തസങ്ഖാരാ പടിസംവിദിതാ ഹോന്തി, ഏവം ഇമിനാപി ഝാനസമ്പയുത്തേന വേദനാസങ്ഖാതമനസികാരപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ വേദനാ പടിസംവിദിതാ ഹോതി. തസ്മാ സുവുത്തമേതം ഹോതി ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു വിഹരതീ’’തി.

നാഹം, ഭിക്ഖവേ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സാതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – യസ്മാ ചിത്തപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീതിആദിനാ നയേന പവത്തോ ഭിക്ഖു കിഞ്ചാപി അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തം ആരമ്മണം കരോതി, തസ്സ പന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ പവത്തനതോ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീയേവ നാമേസ ഹോതി. ന ഹി മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിഭാവനാ അത്ഥി. തസ്മാ ആരമ്മണതോ ചിത്തപടിസംവിദിതാദിവസേന ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു വിഹരതീതി. സോ യം തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പഹാനം, തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാ സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി ഏത്ഥ അഭിജ്ഝായ കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ദോമനസ്സവസേന ബ്യാപാദനീവരണം ദസ്സിതം. ഇദഞ്ഹി ചതുക്കം വിപസ്സനാവസേനേവ വുത്തം, ധമ്മാനുപസ്സനാ ച നീവരണപബ്ബാദിവസേന ഛബ്ബിധാ ഹോതി, തസ്സാ നീവരണപബ്ബം ആദി, തസ്സപി ഇദം നീവരണദ്വയം ആദി, ഇതി ധമ്മാനുപസ്സനായ ആദിം ദസ്സേതും ‘‘അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാന’’ന്തി ആഹ. പഹാനന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീതി ഏവം പഹാനകരഞാണം അധിപ്പേതം. തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാതി തം അനിച്ചവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാഞാണസങ്ഖാതം പഹാനഞാണം അപരായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ, തമ്പി അപരായാതി ഏവം വിപസ്സനാപരമ്പരം ദസ്സേതി. അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി യഞ്ച സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകതോ ഉപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതീതി ദ്വിധാ അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. തത്ഥ സഹജാതാനമ്പി അജ്ഝുപേക്ഖനാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സപി അജ്ഝുപേക്ഖനാ, ഇധ ആരമ്മണഅജ്ഝുപേക്ഖനാ അധിപ്പേതാ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേതി യസ്മാ അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീതിആദിനാ നയേന പവത്തോ ന കേവലം നീവരണാദിധമ്മേ, അഭിജ്ഝാദോമനസ്സസീസേന പന വുത്താനം ധമ്മാനം പഹാനഞാണമ്പി പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു വിഹരതീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

൧൫൦. പവിചിനതീതി അനിച്ചാദിവസേന പവിചിനതി. ഇതരം പദദ്വയം ഏതസ്സേവ വേവചനം. നിരാമിസാതി നിക്കിലേസാ. പസ്സമ്ഭതീതി കായികചേതസികദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ കായോപി ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി. സമാധിയതീതി സമ്മാ ഠപിയതി, അപ്പനാപത്തം വിയ ഹോതി. അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി സഹജാതഅജ്ഝുപേക്ഖനായ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി.

ഏവം ചുദ്ദസവിധേന കായപരിഗ്ഗാഹകസ്സ ഭിക്ഖുനോ തസ്മിം കായേ സതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സതിയാ സമ്പയുത്തം ഞാണം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തംസമ്പയുത്തമേവ കായികചേതസികവീരിയം വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പീതി, പസ്സദ്ധി, ചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഇമേസം ഛന്നം സമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം അനോസക്കനഅനതിവത്തനസങ്ഖാതോ മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. യഥേവ ഹി സമപ്പവത്തേസു അസ്സേസു സാരഥിനോ ‘‘അയം ഓലീയതീ’’തി തുദനം വാ, ‘‘അയം അതിധാവതീ’’തി ആകഡ്ഢനം വാ നത്ഥി, കേവലം ഏവം പസ്സമാനസ്സ ഠിതാകാരോവ ഹോതി, ഏവമേവ ഇമേസം ഛന്നം സമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം അനോസക്കനഅനതിവത്തനസങ്ഖാതോ മജ്ഝത്താകാരോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നാമ ഹോതി. ഏത്താവതാ കിം കഥിതം? ഏകചിത്തക്ഖണികാ നാനാരസലക്ഖണാ വിപസ്സനാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ നാമ കഥിതാ.

൧൫൨. വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഏത്ഥ പന ആനാപാനപരിഗ്ഗാഹികാ സതി ലോകിയാ ഹോതി, ലോകിയാ ആനാപാനാ ലോകിയസതിപട്ഠാനം പരിപൂരേന്തി, ലോകിയാ സതിപട്ഠാനാ ലോകുത്തരബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, ലോകുത്തരാ ബോജ്ഝങ്ഗാ വിജ്ജാവിമുത്തിഫലനിബ്ബാനം പരിപൂരേന്തി. ഇതി ലോകിയസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ലോകിയം കഥിതം, ലോകുത്തരസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ലോകുത്തരം കഥിതന്തി. ഥേരോ പനാഹ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഏവം ഹോതി, ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ലോകുത്തരം ഉപരി ആഗതം, ലോകിയാ ആനാപാനാ ലോകിയസതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി, ലോകിയാ സതിപട്ഠാനാ ലോകിയേ ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, ലോകിയാ ബോജ്ഝങ്ഗാ ലോകുത്തരം വിജ്ജാവിമുത്തിഫലനിബ്ബാനം പരിപൂരേന്തി, വിജ്ജാവിമുത്തിപദേന ഹി ഇധ വിജ്ജാവിമുത്തിഫലനിബ്ബാനം അധിപ്പേത’’ന്തി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ആനാപാനസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.