൨. അനുപദവഗ്ഗോ

൧. അനുപദസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. ഏവം മേ സുതന്തി അനുപദസുത്തം. തത്ഥ ഏതദവോചാതി ഏതം (പടി. മ. ൩.൪) ‘‘പണ്ഡിതോ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗുണകഥം അവോച. കസ്മാ? അവസേസത്ഥേരേസു ഹി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഇദ്ധിമാതി ഗുണോ പാകടോ, മഹാകസ്സപസ്സ ധുതവാദോതി, അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുകോതി, ഉപാലിത്ഥേരസ്സ വിനയധരോതി, രേവതത്ഥേരസ്സ ഝായീ ഝാനാഭിരതോതി, ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ബഹുസ്സുതോതി. ഏവം തേസം തേസം ഥേരാനം തേ തേ ഗുണാ പാകടാ, സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പന അപാകടാ. കസ്മാ? പഞ്ഞവതോ ഹി ഗുണാ ന സക്കാ അകഥിതാ ജാനിതും. ഇതി ഭഗവാ ‘‘സാരിപുത്തസ്സ ഗുണേ കഥേസ്സാമീ’’തി സഭാഗപരിസായ സന്നിപാതം ആഗമേസി. വിസഭാഗപുഗ്ഗലാനഞ്ഹി സന്തികേ വണ്ണം കഥേതും ന വട്ടതി, തേ വണ്ണേ കഥിയമാനേ അവണ്ണമേവ കഥേന്തി. ഇമസ്മിം പന ദിവസേ ഥേരസ്സ സഭാഗപരിസാ സന്നിപതി, തസ്സാ സന്നിപതിതഭാവം ദിസ്വാ സത്ഥാ വണ്ണം കഥേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ പണ്ഡിതോതി ധാതുകുസലതാ ആയതനകുസലതാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ ഠാനാട്ഠാനകുസലതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി പണ്ഡിതോ. മഹാപഞ്ഞോതിആദീസു മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

തത്രിദം മഹാപഞ്ഞാദീനം നാനത്തം – തത്ഥ കതമാ മഹാപഞ്ഞാ? മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്തേ സമാധിക്ഖന്ധേ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ, വിമുത്തിക്ഖന്ധേ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്താനി ഠാനാട്ഠാനാനി, മഹന്താ വിഹാരസമാപത്തിയോ, മഹന്താനി അരിയസച്ചാനി, മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി, ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി, മഹന്തേ അരിയമഗ്ഗേ, മഹന്താനി സാമഞ്ഞഫലാനി, മഹന്താ അഭിഞ്ഞായോ, മഹന്തം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ.

കതമാ പുഥുപഞ്ഞാ, പുഥു നാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥു നാനാധാതൂസു, പുഥു നാനാആയതനേസു, പുഥു നാനാഅത്ഥേസു, പുഥു നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസു, പുഥു നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു, പുഥു നാനാഅത്ഥേസു, ധമ്മേസു, നിരുത്തീസു, പടിഭാനേസു, പുഥു നാനാസീലക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാസമാധി-പഞ്ഞാ-വിമുത്തി-വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാഠാനാട്ഠാനേസു, പുഥു നാനാവിഹാരസമാപത്തീസു, പുഥു നാനാഅരിയസച്ചേസു, പുഥു നാനാസതിപട്ഠാനേസു, സമ്മപ്പധാനേസു, ഇദ്ധിപാദേസു, ഇന്ദ്രിയേസു, ബലേസു, ബോജ്ഝങ്ഗേസു, പുഥു നാനാഅരിയമഗ്ഗേസു, സാമഞ്ഞഫലേസു, അഭിഞ്ഞാസു, പുഥു നാനാജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ.

കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ, ഇധേകച്ചോ ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം, ജാഗരിയാനുയോഗം, സീലക്ഖന്ധം, സമാധിക്ഖന്ധം, പഞ്ഞാക്ഖന്ധം, വിമുത്തിക്ഖന്ധം, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ ഠാനാട്ഠാനം പടിവിജ്ഝതി, ഹാസബഹുലോ വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, ഇന്ദ്രിയാനി, ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി, അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതി, അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ വേദതുട്ഠിപാമോജ്ജബഹുലോ പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി ഹാസപഞ്ഞാ.

കതമാ ജവനപഞ്ഞാ, യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം… അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന…പേ… വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… വിഞ്ഞാണം. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ.

കതമാ തിക്ഖപഞ്ഞാ, ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം, ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം, ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ, ഉപ്പന്നം രാഗം, ദോസം, മോഹം, കോധം, ഉപനാഹം, മക്ഖം, പളാസം, ഇസ്സം, മച്ഛരിയം, മായം, സാഠേയ്യം, ഥമ്ഭം, സാരമ്ഭം, മാനം, അതിമാനം, മദം, പമാദം, സബ്ബേ കിലേസേ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ, സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ, ഛ ച അഭിഞ്ഞായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ പസ്സിതാ പഞ്ഞായാതി തിക്ഖപഞ്ഞാ.

കതമാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ, ഇധേകച്ചോ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതി ഉത്താസബഹുലോ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ അരതിബഹുലോ അനഭിരതിബഹുലോ ബഹിമുഖോ ന രമതി സബ്ബസങ്ഖാരേസു, അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം, മോഹക്ഖന്ധം, കോധം, ഉപനാഹം…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ.

അനുപദധമ്മവിപസ്സനന്തി സമാപത്തിവസേന വാ ഝാനങ്ഗവസേന വാ അനുപടിപാടിയാ ധമ്മവിപസ്സനം വിപസ്സതി, ഏവം വിപസ്സന്തോ അദ്ധമാസേന അരഹത്തം പത്തോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പന സത്തഹി ദിവസേഹി. ഏവം സന്തേപി സാരിപുത്തത്ഥേരോ മഹാപഞ്ഞവന്തതരോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഹി സാവകാനം സമ്മസനചാരം യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തോ വിയ ഏകദേസമേവ സമ്മസന്തോ സത്ത ദിവസേ വായമിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഠപേത്വാ ബുദ്ധാനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച സമ്മസനചാരം സാവകാനം സമ്മസനചാരം നിപ്പദേസം സമ്മസി. ഏവം സമ്മസന്തോ അദ്ധമാസം വായമി. അരഹത്തഞ്ച കിര പത്വാ അഞ്ഞാസി – ‘‘ഠപേത്വാ ബുദ്ധേ ച പച്ചേകബുദ്ധേ ച അഞ്ഞോ സാവകോ നാമ പഞ്ഞായ മയാ പത്തബ്ബം പത്തും സമത്ഥോ നാമ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. യഥാ ഹി പുരിസോ വേളുയട്ഠിം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി മഹാജടം വേളും ദിസ്വാ ജടം ഛിന്ദന്തസ്സ പപഞ്ചോ ഭവിസ്സതീതി അന്തരേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ സമ്പത്തമേവ യട്ഠിം മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച ഛിന്ദിത്വാ ആദായ പക്കമേയ്യ, സോ കിഞ്ചാപി പഠമതരം ഗച്ഛതി, യട്ഠിം പന സാരം വാ ഉജും വാ ന ലഭതി. അപരോ ച തഥാരൂപമേവ വേണും ദിസ്വാ ‘‘സചേ സമ്പത്തം യട്ഠിം ഗണ്ഹിസ്സാമി, സാരം വാ ഉജും വാ ന ലഭിസ്സാമീ’’തി കച്ഛം ബന്ധിത്വാ മഹന്തേന സത്ഥേന വേണുജടം ഛിന്ദിത്വാ സാരാ ചേവ ഉജൂ ച യട്ഠിയോ ഉച്ചിനിത്വാ ആദായ പക്കമേയ്യ. അയം കിഞ്ചാപി പച്ഛാ ഗച്ഛതി, യട്ഠിയോ പന സാരാ ചേവ ഉജൂ ച ലഭതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം ഇമേസം ദ്വിന്നം ഥേരാനം പധാനം.

ഏവം പന അദ്ധമാസം വായമിത്വാ ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ സൂകരഖതലേണദ്വാരേ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ ദേസിയമാനേ ദസബലം ബീജയമാനോ ഠിതോ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ പബ്ബജിതദിവസതോ പന്നരസമേ ദിവസേ സാവകപാരമിഞാണസ്സ മത്ഥകം പത്വാ സത്തസട്ഠി ഞാണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ സോളസവിധം പഞ്ഞം അനുപ്പത്തോ.

തത്രിദം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തസ്സ അനുപദധമ്മവിപസ്സനായാതി യാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനം വിപസ്സതീതി അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ വുത്താ, തത്ര അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ സാരിപുത്തസ്സ ഇദം ഹോതി. ഇദാനി വത്തബ്ബം തം തം വിപസ്സനാകോട്ഠാസം സന്ധായേതം വുത്തം.

൯൪. പഠമേ ഝാനേതി യേ പഠമേ ഝാനേ അന്തോസമാപത്തിയം ധമ്മാ. ത്യാസ്സാതി തേ അസ്സ. അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തീതി അനുപടിപാടിയാ വവത്ഥിതാ പരിച്ഛിന്നാ ഞാതാ വിദിതാ ഹോന്തി. കഥം? ഥേരോ ഹി തേ ധമ്മേ ഓലോകേന്തോ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോ വത്തതീതി ജാനാതി. തഥാ അനുമജ്ജനലക്ഖണോ വിചാരോ, ഫരണലക്ഖണാ പീതി, സാതലക്ഖണം സുഖം, അവിക്ഖേപലക്ഖണാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ വേദയിതലക്ഖണാ വേദനാ, സഞ്ജാനനലക്ഖണാ സഞ്ഞാ, ചേതയിതലക്ഖണാ ചേതനാ, വിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണം, കത്തുകമ്യതാലക്ഖണോ ഛന്ദോ, അധിമോക്ഖലക്ഖണോ അധിമോക്ഖോ, പഗ്ഗാഹലക്ഖണം വീരിയം ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സതി, മജ്ഝത്തലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ, അനുനയമനസികാരലക്ഖണോ മനസികാരോ വത്തതീതി ജാനാതി. ഏവം ജാനം അഭിനിരോപനട്ഠേന വിതക്കം സഭാവതോ വവത്ഥപേതി…പേ… അനുനയമനസികാരണട്ഠേന മനസികാരം സഭാവഭാവതോ വവത്ഥപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ത്യാസ്സ ധമ്മാ അനുപദവവത്ഥിതാ ഹോന്തീ’’തി.

വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഉപ്പജ്ജമാനാ വിദിതാ പാകടാവ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തീതി തിട്ഠമാനാപി വിദിതാ പാകടാവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീതി നിരുജ്ഝമാനാപി വിദിതാ പാകടാവ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏത്ഥ പന തംഞാണതാ ചേവ ഞാണബഹുതാ ച മോചേതബ്ബാ. യഥാ ഹി തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം ന സക്കാ ഫുസിതും, ഏവമേവ തേനേവ ചിത്തേന തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദോ വാ ഠിതി വാ ഭങ്ഗോ വാ ന സക്കാ ജാനിതുന്തി. ഏവം താവ തംഞാണതാ മോചേതബ്ബാ. യദി പന ദ്വേ ചിത്താനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ഏകേന ചിത്തേന ഏകസ്സ ഉപ്പാദോ വാ ഠിതി വാ ഭങ്ഗോ വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ജാനിതും. ദ്വേ പന ഫസ്സാ വാ വേദനാ വാ സഞ്ഞാ വാ ചേതനാ വാ ചിത്താനി വാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജനകാനി നാമ നത്ഥി, ഏകേകമേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഞാണബഹുതാ മോചേതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ കഥം? മഹാഥേരസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം സോളസ ധമ്മാ വിദിതാ പാകടാ ഹോന്തീതി. വത്ഥാരമ്മണാനം പരിഗ്ഗഹിതതായ. ഥേരേന ഹി വത്ഥു ചേവ ആരമ്മണഞ്ച പരിഗ്ഗഹിതം, തേനസ്സ തേസം ധമ്മാനം ഉപ്പാദം ആവജ്ജന്തസ്സ ഉപ്പാദോ പാകടോ ഹോതി, ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ ഠാനം പാകടം ഹോതി, ഭേദം ആവജ്ജന്തസ്സ ഭേദോ പാകടോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി. അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തീതി ഇമിനാ ഉദയം പസ്സതി. ഹുത്വാ പടിവേന്തീതി ഇമിനാ വയം പസ്സതി.

അനുപായോതി രാഗവസേന അനുപഗമനോ ഹുത്വാ. അനപായോതി പടിഘവസേന അനപഗതോ. അനിസ്സിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ. അപ്പടിബദ്ധോതി ഛന്ദരാഗേന അബദ്ധോ. വിപ്പമുത്തോതി കാമരാഗതോ വിപ്പമുത്തോ. വിസംയുത്തോതി ചതൂഹി യോഗേഹി സബ്ബകിലേസേഹി വാ വിസംയുത്തോ. വിമരിയാദീകതേനാതി നിമ്മരിയാദീകതേന. ചേതസാതി ഏവംവിധേന ചിത്തേന വിഹരതി.

തത്ഥ ദ്വേ മരിയാദാ കിലേസമരിയാദാ ച ആരമ്മണമരിയാദാ ച. സചേ ഹിസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ സോളസ ധമ്മേ ആരബ്ഭ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, കിലേസമരിയാദാ തേന കതാ ഭവേയ്യ, തേസു പനസ്സ ഏകോപി ന ഉപ്പന്നോതി കിലേസമരിയാദാ നത്ഥി. സചേ പനസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ സോളസ ധമ്മേ ആവജ്ജന്തസ്സ ഏകച്ചേ ആപാഥം നാഗച്ഛേയ്യും. ഏവമസ്സ ആരമ്മണമരിയാദാ ഭവേയ്യും. തേ പനസ്സ സോളസ ധമ്മേ ആവജ്ജന്തസ്സ ആപാഥം അനാഗതധമ്മോ നാമ നത്ഥീതി ആരമ്മണമരിയാദാപി നത്ഥി.

അപരാപി ദ്വേ മരിയാദാ വിക്ഖമ്ഭനമരിയാദാ ച സമുച്ഛേദമരിയാദാ ച. താസു സമുച്ഛേദമരിയാദാ ഉപരി ആഗമിസ്സതി, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ വിക്ഖമ്ഭനമരിയാദാ അധിപ്പേതാ. തസ്സ വിക്ഖമ്ഭിതപച്ചനീകത്താ നത്ഥീതി വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി.

ഉത്തരി നിസ്സരണന്തി ഇതോ ഉത്തരി നിസ്സരണം. അഞ്ഞേസു ച സുത്തേസു ‘‘ഉത്തരി നിസ്സരണ’’ന്തി നിബ്ബാനം വുത്തം, ഇധ പന അനന്തരോ വിസേസോ അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ. തബ്ബഹുലീകാരാതി തസ്സ പജാനനസ്സ ബഹുലീകരണേന. അത്ഥിത്വേവസ്സ ഹോതീതി തസ്സ ഥേരസ്സ അത്ഥീതിയേവ ദള്ഹതരം ഹോതി. ഇമിനാ നയേന സേസവാരേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയവാരേ പന സമ്പസാദനട്ഠേന സമ്പസാദോ. സഭാവതോ വവത്ഥപേതി.

ചതുത്ഥവാരേ ഉപേക്ഖാതി സുഖട്ഠാനേ വേദനുപേക്ഖാവ. പസ്സദ്ധത്താ ചേതസോ അനാഭോഗോതി യോ സോ ‘‘യദേവ തത്ഥ സുഖ’’ന്തി ചേതസോ ആഭോഗോ, ഏതേനേതം ഓളാരികമക്ഖായതീതി ഏവം പസ്സദ്ധത്താ ചേതസോ അനാഭോഗോ വുത്തോ, തസ്സ അഭാവാതി അത്ഥോ. സതിപാരിസുദ്ധീതി പരിസുദ്ധാസതിയേവ. ഉപേക്ഖാപി പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖാ.

൯൫. സതോ വുട്ഠഹതീതി സതിയാ സമന്നാഗതോ ഞാണേന സമ്പജാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠാതി. തേ ധമ്മേ സമനുപസ്സതീതി യസ്മാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ ബുദ്ധാനംയേവ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ ഹോതി, ന സാവകാനം, തസ്മാ ഏത്ഥ കലാപവിപസ്സനം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി ദിസ്വാ ചത്താരോ ആസവാ ഖീണാ ഹോന്തി. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ആഹരിത്വാ അരഹത്തം പത്തവാരോപി അത്ഥി, നിരോധസമാപത്തിസമാപന്നവാരോപി. അരഹത്തം പത്തവാരോ ഇധ ഗഹിതോ, നിരോധം പന ചിണ്ണവസിതായ അപരാപരം സമാപജ്ജിസ്സതീതി വദന്തി.

തത്ഥസ്സ യസ്മിം കാലേ നിരോധസമാപത്തി സീസം ഹോതി, നിരോധസ്സ വാരോ ആഗച്ഛതി, ഫലസമാപത്തി ഗൂള്ഹാ ഹോതി. യസ്മിം കാലേ ഫലസമാപത്തി സീസം ഹോതി, ഫലസമാപത്തിയാ വാരോ ആഗച്ഛതി, നിരോധസമാപത്തി ഗൂള്ഹാ ഹോതി. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഥേരാ പന വദന്തി ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ആഹരിത്വാ അനാഗാമിഫലം സച്ഛികത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജി, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ’’തി. തേ ധമ്മേതി അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തേ തിസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മേ, ഹേട്ഠാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയം പവത്തധമ്മേ വാ. തേപി ഹി ഇമസ്മിം വാരേ വിപസ്സിതബ്ബധമ്മാവ, തസ്മാ തേ വാ വിപസ്സതീതി ദസ്സേതും ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൯൭. വസിപ്പതോതി ചിണ്ണവസിതം പത്തോ. പാരമിപ്പത്തോതി നിപ്ഫത്തിം പത്തോ. ഓരസോതിആദീസു ഥേരോ ഭഗവതോ ഉരേ നിബ്ബത്തസദ്ദം സുത്വാ ജാതോതി ഓരസോ, മുഖേന പഭാവിതം സദ്ദം സുത്വാ ജാതോതി മുഖതോ ജാതോ, ധമ്മേന പന ജാതത്താ നിമ്മിതത്താ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ, ധമ്മദായസ്സ ആദിയനതോ ധമ്മദായാദോ, ആമിസദായസ്സ അനാദിയനതോ നോ ആമിസദായാദോതി വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അനുപദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഛബ്ബിസോധനസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ഏവം മേ സുതന്തി ഛബ്ബിസോധനസുത്തം. തത്ഥ ഖീണാ ജാതീതിആദീസു ഏകേനാപി പദേന അഞ്ഞാ ബ്യാകതാവ ഹോതി, ദ്വീഹിപി. ഇധ പന ചതൂഹി പദേഹി അഞ്ഞബ്യാകരണം ആഗതം. ദിട്ഠേ ദിട്ഠവാദിതാതിആദീസു യായ ചേതനായ ദിട്ഠേ ദിട്ഠം മേതി വദതി, സാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠവാദിതാ നാമ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയമനുധമ്മോതി അയം സഭാവോ. അഭിനന്ദിതബ്ബന്തി ന കേവലം അഭിനന്ദിതബ്ബം, പരിനിബ്ബുതസ്സ പനസ്സ സബ്ബോപി ഖീണാസവസ്സ സക്കാരോ കാതബ്ബോ. ഉത്തരിം പഞ്ഹോതി സചേ പനസ്സ വേയ്യാകരണേന അസന്തുട്ഠാ ഹോഥ, ഉത്തരിമ്പി അയം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ഇതോ പരേസുപി തീസു വാരേസു അയമേവ നയോ.

൯൯. അബലന്തി ദുബ്ബലം. വിരാഗുനന്തി വിഗച്ഛനസഭാവം. അനസ്സാസികന്തി അസ്സാസവിരഹിതം. ഉപായൂപാദാനാതി തണ്ഹാദിട്ഠീനമേതം അധിവചനം. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഹി തേഭൂമകധമ്മേ ഉപേന്തീതി ഉപായാ, ഉപാദിയന്തീതി ഉപാദാനാ. ചേതസോ അദിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാതിപി താസംയേവ നാമം. ചിത്തഞ്ഹി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി സക്കായധമ്മേസു തിട്ഠതി അധിതിട്ഠതീതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ചേതസോ അധിട്ഠാനാ, താഹി തം അഭിനിവിസതീതി അഭിനിവേസാ, താഹിയേവ തം അനുസേതീതി അനുസയാതി വുച്ചന്തി. ഖയാ വിരാഗാതിആദീസു ഖയേന വിരാഗേനാതി അത്ഥോ. സബ്ബാനി ചേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ.

൧൦൦. പഥവീധാതൂതി പതിട്ഠാനധാതു. ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു. തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു. വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതു. ആകാസധാതൂതി അസമ്ഫുട്ഠധാതു. വിഞ്ഞാണധാതൂതി വിജാനനധാതു. ന അനത്തതോ ഉപഗച്ഛിന്തി അഹം അത്താതി അത്തകോട്ഠാസേന ന ഉപഗമിം. ന ച പഥവീധാതുനിസ്സിതന്തി പഥവീധാതുനിസ്സിതാ സേസധാതുയോ ച ഉപാദാരൂപഞ്ച അരൂപക്ഖന്ധാ ച. തേപി ഹി നിസ്സിതവത്ഥുരൂപാനം പഥവീധാതുനിസ്സിതത്താ ഏകേന പരിയായേന പഥവീധാതുനിസ്സിതാവ. തസ്മാ ‘‘ന ച പഥവീധാതുനിസ്സിത’’ന്തി വദന്തോ സേസരൂപാരൂപധമ്മേപി അത്തതോ ന ഉപഗച്ഛിന്തി വദതി. ആകാസധാതുനിസ്സിതപദേ പന അവിനിബ്ഭോഗവസേന സബ്ബമ്പി ഭൂതുപാദാരൂപം ആകാസധാതുനിസ്സിതം നാമ, തഥാ തംനിസ്സിതരൂപവത്ഥുകാ അരൂപക്ഖന്ധാ. ഏവം ഇധാപി രൂപാരൂപം ഗഹിതമേവ ഹോതി. വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിതപദേ പന സഹജാതാ തയോ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിതന്തി രൂപാരൂപം ഗഹിതമേവ ഹോതി.

൧൦൧. രൂപേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ യം അതീതേ ചക്ഖുദ്വാരസ്സ ആപാഥം ആഗന്ത്വാ നിരുദ്ധം, യഞ്ച അനാഗതേ ആപാഥം ആഗന്ത്വാ നിരുജ്ഝിസ്സതി, യമ്പി ഏതരഹി ആഗന്ത്വാ നിരുദ്ധം, തം സബ്ബം രൂപം നാമ. യം പന അതീതേപി ആപാഥം അനാഗന്ത്വാ നിരുദ്ധം, അനാഗതേപി അനാഗന്ത്വാ നിരുജ്ഝിസ്സതി, ഏതരഹിപി അനാഗന്ത്വാ നിരുദ്ധം, തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മേസു സങ്ഗഹിതന്തി വുത്തേ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ദ്വിധാ കരോഥ, ഉപരി ഛന്ദോവാരേ കിന്തി കരിസ്സഥ, നയിദം ലബ്ഭതീ’’തി. തസ്മാ തീസു കാലേസു ആപാഥം ആഗതം വാ അനാഗതം വാ സബ്ബമ്പി തം രൂപമേവ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ പന തയോ ഖന്ധാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം വിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസൂ’’തി. ഛന്ദോതി തണ്ഹാഛന്ദോ. രാഗോതി സ്വേവ രജ്ജനവസേന രാഗോ. നന്ദീതി സ്വേവ അഭിനന്ദനവസേന നന്ദീ. തണ്ഹാതി സ്വേവ തണ്ഹായനവസേന തണ്ഹാ. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦൨. അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാതി ഏത്ഥ അഹങ്കാരോ മാനോ, മമങ്കാരോ തണ്ഹാ, സ്വേവ മാനാനുസയോ. ആസവാനം ഖയഞാണായാതി ഇദം പുബ്ബേനിവാസം ദിബ്ബചക്ഖുഞ്ച അവത്വാ കസ്മാ വുത്തം? ഭിക്ഖൂ ലോകിയധമ്മം ന പുച്ഛന്തി, ലോകുത്തരമേവ പുച്ഛന്തി, തസ്മാ പുച്ഛിതപഞ്ഹംയേവ കഥേന്തോ ഏവമാഹ. ഏകവിസ്സജ്ജിതസുത്തം നാമേതം, ഛബ്ബിസോധനന്തിപിസ്സ നാമം. ഏത്ഥ ഹി ചത്താരോ വോഹാരാ പഞ്ച ഖന്ധാ ഛ ധാതുയോ ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി അത്തനോ സവിഞ്ഞാണകകായോ പരേസം സവിഞ്ഞാണകകായോതി ഇമേ ഛ കോട്ഠാസാ വിസുദ്ധാ, തസ്മാ ‘‘ഛബ്ബിസോധനിയ’’ന്തി വുത്തം. പരസമുദ്ദവാസിത്ഥേരാ പന അത്തനോ ച പരസ്സ ച വിഞ്ഞാണകകായം ഏകമേവ കത്വാ ചതൂഹി ആഹാരേഹി സദ്ധിന്തി ഛ കോട്ഠാസേ വദന്തി.

ഇമേ പന ഛ കോട്ഠാസാ ‘‘കിം തേ അധിഗതം, കിന്തി തേ അധിഗതം, കദാ തേ അധിഗതം, കത്ഥ തേ അധിഗതം, കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാ, കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി (പാരാ. ൧൯൮) ഏവം വിനയനിദ്ദേസപരിയായേന സോധേതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ഹി കിം തേ അധിഗതന്തി അധിഗമപുച്ഛാ, ഝാനവിമോക്ഖാദീസു സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീസു വാ കിം തയാ അധിഗതം. കിന്തി തേ അധിഗതന്തി ഉപായപുച്ഛാ. അയഞ്ഹി ഏത്ഥാധിപ്പായോ – കിം തയാ അനിച്ചലക്ഖണം ധുരം കത്വാ അധിഗതം, ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണേസു അഞ്ഞതരം വാ, കിം വാ സമാധിവസേന അഭിനിവിസിത്വാ, ഉദാഹു വിപസ്സനാവസേന, തഥാ കിം രൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ, ഉദാഹു അരൂപേ, കിം വാ അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ, ഉദാഹു ബഹിദ്ധാതി. കദാ തേ അധിഗതന്തി കാലപുച്ഛാ, പുബ്ബണ്ഹമജ്ഝന്ഹികാദീസു കതരസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി.

കത്ഥ തേ അധിഗതന്തി ഓകാസപുച്ഛാ, കിസ്മിം ഓകാസേ, കിം രത്തിട്ഠാനേ ദിവാട്ഠാനേ രുക്ഖമൂലേ മണ്ഡപേ കതരസ്മിം വാ വിഹാരേതി വുത്തം ഹോതി. കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാതി പഹീനകിലേസേ പുച്ഛതി, കതരമഗ്ഗവജ്ഝാ തവ കിലേസാ പഹീനാതി വുത്തം ഹോതി.

കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീതി പടിലദ്ധധമ്മപുച്ഛാ, പഠമമഗ്ഗാദീസു കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീതി വുത്തം ഹോതി.

തസ്മാ ഇദാനി ചേപി കോചി ഭിക്ഖു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമം ബ്യാകരേയ്യ, ന സോ ഏത്താവതാവ സക്കാതബ്ബോ. ഇമേസു പന ഛസു ഠാനേസു സോധനത്ഥം വത്തബ്ബോ ‘‘കിം തേ അധിഗതം, കിം ഝാനം ഉദാഹു വിമോക്ഖാദീസു അഞ്ഞതര’’ന്തി? യോ ഹി യേന അധിഗതോ ധമ്മോ, സോ തസ്സ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘ഇദം നാമ മേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കിന്തി തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ. അനിച്ചലക്ഖണാദീസു കിം ധുരം കത്വാ, അട്ഠതിംസായ വാ ആരമ്മണേസു രൂപാരൂപഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദിഭേദേസു വാ ധമ്മേസു കേന മുഖേന അഭിനിവിസിത്വാതി? യോ ഹി യസ്സാഭിനിവേസോ, സോ തസ്സ പാകടോ ഹോതി.

സചേ പന ‘‘അയം നാമ മേ അഭിനിവേസോ, ഏവം മയാ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കദാ തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം പുബ്ബണ്ഹേ, ഉദാഹു മജ്ഝന്ഹികാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം കാലേ’’തി? സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതകാലോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അമുകസ്മിം നാമ മേ കാലേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കത്ഥ തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം ദിവാട്ഠാനേ, ഉദാഹു രത്തിട്ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഓകാസേ’’തി? സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതോകാസോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അമുകസ്മിം നാമ മേ ഓകാസേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ, ഉദാഹു ദുതിയാദിമഗ്ഗവജ്ഝാ’’തി? സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാ പാകടാ ഹോന്തി.

സചേ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി വദതി, തതോ ‘‘കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ, ഉദാഹു സകദാഗാമിമഗ്ഗാദീസു അഞ്ഞതരസ്സാ’’തി? സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതധമ്മോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘ഇമേസം നാമാഹം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി വദതി, ഏത്താവതാപിസ്സ വചനം ന സദ്ധാതബ്ബം. ബഹുസ്സുതാ ഹി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാകുസലാ ഭിക്ഖൂ ഇമാനി ഛ ഠാനാനി സോധേതും സക്കോന്തി. ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനപടിപദാ സോധേതബ്ബാ, യദി ആഗമനപടിപദാ ന സുജ്ഝതി, ‘‘ഇമായ പടിപദായ ലോകുത്തരധമ്മാ നാമ ന ലബ്ഭന്തീ’’തി അപനേതബ്ബോ.

യദി പനസ്സ ആഗമനപടിപദാ സുജ്ഝതി, ‘‘ദീഘരത്തം തീസു സിക്ഖാസു അപ്പമത്തോ ജാഗരിയമനുയുത്തോ ചതൂസു പച്ചയേസു അലഗ്ഗോ ആകാസേ പാണിസമേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തി പഞ്ഞായതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്യാകരണം പടിപദായ സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതി. ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ ഗങ്ഗോദകം യമുനോദകേന സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതി, ഏവമേവ സുപഞ്ഞത്താ തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ സംസന്ദതി സമേതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ചാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൯൬) വുത്തസദിസം ഹോതി.

അപിച ഖോ ഏത്തകേനാപി സക്കാരോ ന കാതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏകച്ചസ്സ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സാപി സതോ ഖീണാസവപടിപത്തിസദിസാ പടിപദാ ഹോതി. തസ്മാ സോ ഭിക്ഖു തേഹി തേഹി ഉപായേഹി ഉത്താസേതബ്ബോ. ഖീണാസവസ്സ നാമ അസനിയാപി മത്ഥകേ പതമാനായ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ ന ഹോതി, പുഥുജ്ജനസ്സ അപ്പമത്തകേനാപി ഹോതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരോ കിര ഏകം പിണ്ഡപാതികം പരിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോ ദഹരസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ തം ന്ഹായമാനം കല്യാണീനദീമുഖദ്വാരേ നിമുജ്ജിത്വാ പാദേ അഗ്ഗഹേസി. പിണ്ഡപാതികോ കുമ്ഭീലോതി സഞ്ഞായ മഹാസദ്ദമകാസി, തദാ നം പുഥുജ്ജനോതി സഞ്ജാനിംസു. ചന്ദമുഖതിസ്സരാജകാലേ പന മഹാവിഹാരേ സങ്ഘത്ഥേരോ ഖീണാസവോ ദുബ്ബലചക്ഖുകോ വിഹാരേയേവ അച്ഛി. രാജാ ഥേരം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖാചാരം ഗതേസു അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ സപ്പോ വിയ പാദേ അഗ്ഗഹേസി. ഥേരോ സിലാഥമ്ഭോ വിയ നിച്ചലോ ഹുത്വാ കോ ഏത്ഥാതി ആഹ? അഹം, ഭന്തേ, തിസ്സോതി. സുഗന്ധം വായസി നോ തിസ്സാതി? ഏവം ഖീണാസവസ്സ ഭയം നാമ നത്ഥീതി.

ഏകച്ചോ പന പുഥുജ്ജനോപി അതിസൂരോ ഹോതി നിബ്ഭയോ. സോ രഞ്ജനീയേന ആരമ്മണേന പരിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ. വസഭരാജാപി ഹി ഏകം ഥേരം പരിഗ്ഗണ്ഹമാനോ ഘരേ നിസീദാപേത്വാ തസ്സ സന്തികേ ബദരസാളവം മദ്ദമാനോ നിസീദി. മഹാഥേരസ്സ ഖേളോ ചലി, തതോ ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവോ ആവിഭൂതോ. ഖീണാസവസ്സ ഹി രസതണ്ഹാ നാമ സുപ്പഹീനാ, ദിബ്ബേസുപി രസേസു നികന്തി നാമ ന ഹോതി. തസ്മാ ഇമേഹി ഉപായേഹി പരിഗ്ഗഹേത്വാ സചസ്സ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ രസതണ്ഹാ വാ ഉപ്പജ്ജതി, ന ത്വം അരഹാതി അപനേതബ്ബോ. സചേ പന അഭീരൂ അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ ഹുത്വാ സീഹോ വിയ നിസീദതി, ദിബ്ബാരമ്മണേപി നികന്തിം ന ജനേതി. അയം ഭിക്ഖു സമ്പന്നവേയ്യാകരണോ സമന്താ രാജരാജമഹാമത്താദീഹി പേസിതം സക്കാരം അരഹതീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഛബ്ബിസോധനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സപ്പുരിസധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൫. ഏവം മേ സുതന്തി സപ്പുരിസധമ്മസുത്തം. തത്ഥ സപ്പുരിസധമ്മന്തി സപ്പുരിസാനം ധമ്മം. അസപ്പുരിസധമ്മന്തി പാപപുരിസാനം ധമ്മം. ഏവം മാതികം ഠപേത്വാപി പുന യഥാ നാമ മഗ്ഗകുസലോ പുരിസോ വാമം മുഞ്ചിത്വാ ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാതി. പഠമം മുഞ്ചിതബ്ബം കഥേതി, ഏവം പഹാതബ്ബം ധമ്മം പഠമം ദേസേന്തോ കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസപ്പുരിസധമ്മോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉച്ചാകുലാതി ഖത്തിയകുലാ വാ ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ. ഏതദേവ ഹി കുലദ്വയം ‘‘ഉച്ചാകുല’’ന്തി വുച്ചതി. സോ തത്ഥ പുജ്ജോതി സോ ഭിക്ഖു തേസു ഭിക്ഖൂസു പൂജാരഹോ. അന്തരം കരിത്വാതി അബ്ഭന്തരം കത്വാ.

മഹാകുലാതി ഖത്തിയകുലാ വാ ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ വേസ്സകുലാ വാ. ഇദമേവ ഹി കുലത്തയം ‘‘മഹാകുല’’ന്തി വുച്ചതി. മഹാഭോഗകുലാതി മഹന്തേഹി ഭോഗേഹി സമന്നാഗതാ കുലാ. ഉളാരഭോഗകുലാതി ഉളാരേഹി പണീതേഹി ഭോഗേഹി സമ്പന്നകുലാ. ഇമസ്മിം പദദ്വയേ ചത്താരിപി കുലാനി ലബ്ഭന്തി. യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ ജാതോ ഹി പുഞ്ഞബലേഹി മഹാഭോഗോപി ഉളാരഭോഗോപി ഹോതിയേവ.

൧൦൬. യസസ്സീതി പരിവാരസമ്പന്നോ. അപ്പഞ്ഞാതാതി രത്തിം ഖിത്തസരാ വിയ സങ്ഘമജ്ഝാദീസു ന പഞ്ഞായന്തി. അപ്പേസക്ഖാതി അപ്പപരിവാരാ.

൧൦൭. ആരഞ്ഞികോതി സമാദിന്നആരഞ്ഞികധുതങ്ഗോ. സേസധുതങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിഞ്ച സുത്തേ പാളിയം നവേവ ധുതങ്ഗാനി ആഗതാനി, വിത്ഥാരേന പനേതാനി തേരസ ഹോന്തി. തേസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ധുതങ്ഗനിദ്ദേസേ വുത്തമേവ.

൧൦൮. അതമ്മയതാതി തമ്മയതാ വുച്ചതി തണ്ഹാ, നിത്തണ്ഹാതി അത്ഥോ. അതമ്മയതഞ്ഞേവ അന്തരം കരിത്വാതി നിത്തണ്ഹതംയേവ കാരണം കത്വാ അബ്ഭന്തരം വാ കത്വാ, ചിത്തേ ഉപ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ.

നിരോധവാരേ യസ്മാ അനാഗാമിഖീണാസവാവ തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി, പുഥുജ്ജനസ്സ സാ നത്ഥി, തസ്മാ അസപ്പുരിസവാരോ പരിഹീനോ. ന കഞ്ചി മഞ്ഞതീതി കഞ്ചി പുഗ്ഗലം തീഹി മഞ്ഞനാഹി ന മഞ്ഞതി. ന കുഹിഞ്ചി മഞ്ഞതീതി കിസ്മിഞ്ചി ഓകാസേ ന മഞ്ഞതി. ന കേനചി മഞ്ഞതീതി കേനചി വത്ഥുനാപി തം പുഗ്ഗലം ന മഞ്ഞതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സപ്പുരിസധമ്മസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯. ഏവം മേ സുതന്തി സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തം. തത്ഥ തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസമാചാരന്തി അഞ്ഞം സേവിതബ്ബം കായസമാചാരം, അഞ്ഞം അസേവിതബ്ബം വദാമി, സേവിതബ്ബമേവ കേനചി പരിയായേന അസേവിതബ്ബന്തി, അസേവിതബ്ബം വാ സേവിതബ്ബന്തി ച ന വദാമീതി അത്ഥോ. വചീസമാചാരാദീസു ഏസേവ നയോ. ഇതി ഭഗവാ സത്തഹി പദേഹി മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരതോ അവിഭജിത്വാവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. കസ്മാ? സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഓകാസകരണത്ഥം.

൧൧൩. മനോസമാചാരേ മിച്ഛാദിട്ഠിസമ്മാദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിപടിലാഭവസേന വിസും അങ്ഗം ഹുത്വാ ഠിതാതി ന ഗഹിതാ.

൧൧൪. ചിത്തുപ്പാദേ അകമ്മപഥപ്പത്താ അഭിജ്ഝാദയോ വേദിതബ്ബാ.

൧൧൫. സഞ്ഞാപടിലാഭവാരേ അഭിജ്ഝാസഹഗതായ സഞ്ഞായാതിആദീനി കാമസഞ്ഞാദീനം ദസ്സനത്ഥം വുത്താനി.

൧൧൭. സബ്യാബജ്ഝന്തി സദുക്ഖം. അപരിനിട്ഠിതഭാവായാതി ഭവാനം അപരിനിട്ഠിതഭാവായ. ഏത്ഥ ച സബ്യാബജ്ഝത്തഭാവാ നാമ ചത്താരോ ഹോന്തി. പുഥുജ്ജനോപി ഹി യോ തേനത്തഭാവേന ഭവം പരിനിട്ഠാപേതും ന സക്കോതി, തസ്സ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ അകുസലാ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ ച പരിഹായന്തി, സദുക്ഖമേവ അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി നാമ. തഥാ സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ. പുഥുജ്ജനാദയോ താവ ഹോന്തു, അനാഗാമീ കഥം സബ്യാബജ്ഝം അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി, കഥഞ്ചസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീതി. അനാഗാമീപി ഹി സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തോ ഉയ്യാനവിമാനകപ്പരുക്ഖേ ഓലോകേത്വാ ‘‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേതി, അനാഗാമിനോ ഭവലോഭോ ഭവതണ്ഹാ അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി, തസ്സ അപ്പഹീനതണ്ഹതായ അകുസലാ വഡ്ഢന്തി നാമ, കുസലാ പരിഹായന്തി നാമ, സദുക്ഖമേവ അത്തഭാവം അഭിനിബ്ബത്തേതി, അപരിനിട്ഠിതഭവോയേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അബ്യാബജ്ഝന്തി അദുക്ഖം. അയമ്പി ചതുന്നം ജനാനം വസേന വേദിതബ്ബോ. യോ ഹി പുഥുജ്ജനോപി തേനത്തഭാവേന ഭവം പരിനിട്ഠാപേതും സക്കോതി, പുന പടിസന്ധിം ന ഗണ്ഹാതി, തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ അകുസലാ പരിഹായന്തി, കുസലായേവ വഡ്ഢന്തി, അദുക്ഖമേവ അത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതി, പരിനിട്ഠിതഭവോയേവ നാമ ഹോതി. തഥാ സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ. സോതാപന്നാദയോ താവ ഹോന്തു, പുഥുജ്ജനോ കഥം അബ്യാബജ്ഝഅത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതി, കഥഞ്ചസ്സ അകുസലപരിഹാനിആദീനി ഹോന്തീതി. പുഥുജ്ജനോപി പച്ഛിമഭവികോ തേനത്തഭാവേന ഭവം പരിനിട്ഠാപേതും സമത്ഥോ ഹോതി. തസ്സ അങ്ഗുലിമാലസ്സ വിയ ഏകേനൂനപാണസഹസ്സം ഘാതേന്തസ്സാപി അത്തഭാവോ അബ്യാബജ്ഝോയേവ നാമ, ഭവം പരിനിട്ഠാപേതിയേവ നാമ. അകുസലമേവ ഹായതി, വിപസ്സനമേവ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേതി നാമ.

൧൧൯. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യന്തിആദീസു യസ്മാ ഏകച്ചസ്സ തസ്മിംയേവ രൂപേ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഭിനന്ദതി അസ്സാദേതി, അഭിനന്ദന്തോ അസ്സാദേന്തോ അനയബ്യസനം പാപുണാതി, ഏകച്ചസ്സ നുപ്പജ്ജന്തി, നിബ്ബിന്ദതി വിരജ്ജതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ വിരജ്ജന്തോ നിബ്ബുതിം പാപുണാതി, തസ്മാ ‘‘തഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ന വുത്തം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യുന്തി ഏത്ഥ കേ ഭഗവതോ ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി, കേ ന ആജാനന്തീതി? യേ താവ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തക്കരാ ന ഹോന്തി, യഥാവുത്തം അനുലോമപടിപദം ന പടിപജ്ജന്തി, തേ ന ആജാനന്തി നാമ. യേ പന തക്കരാ ഹോന്തി, യഥാവുത്തം അനുലോമപടിപദം പടിപജ്ജന്തി, തേ ആജാനന്തി നാമ. ഏവം സന്തേപി സപടിസന്ധികാനം താവ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതു, അപ്പടിസന്ധികാനം കഥം ഹോതീതി. അപ്പടിസന്ധികാ അനുപാദാനാ വിയ ജാതവേദാ പരിനിബ്ബായന്തി, കപ്പസതസഹസ്സാനമ്പി അച്ചയേന തേസം പുന ദുക്ഖം നാമ നത്ഥി. ഇതി ഏകംസേന തേസംയേവ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ബഹുധാതുകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ഏവം മേ സുതന്തി ബഹുധാതുകസുത്തം. തത്ഥ ഭയാനീതിആദീസു ഭയന്തി ചിത്തുത്രാസോ. ഉപദ്ദവോതി അനേകഗ്ഗതാകാരോ. ഉപസഗ്ഗോതി ഉപസട്ഠാകാരോ തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗനാകാരോ. തേസം ഏവം നാനത്തം വേദിതബ്ബം – പബ്ബതാദിവിസമനിസ്സിതാ ചോരാ ജനപദവാസീനം പേസേന്തി ‘‘മയം അസുകദിവസേ നാമ തുമ്ഹാകം ഗാമം പഹരിസ്സാമാ’’തി. തം പവത്തിം സുതകാലതോ പട്ഠായ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജന്തി. അയം ചിത്തുത്രാസോ നാമ. ‘‘ഇധ നോ ചോരാ കുപിതാ അനത്ഥമ്പി ആവഹേയ്യു’’ന്തി ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ദ്വിപദചതുപ്പദേഹി സദ്ധിം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭൂമിയം നിപജ്ജന്തി, ഡംസമകസാദീഹി ഖജ്ജമാനാ ഗുമ്ബന്തരാനി പവിസന്തി, ഖാണുകണ്ടകേ മദ്ദന്തി. തേസം ഏവം വിചരന്താനം വിക്ഖിത്തഭാവോ അനേകഗ്ഗതാകാരോ നാമ. തതോ ചോരേസു യഥാവുത്തേ ദിവസേ അനാഗച്ഛന്തേസു ‘‘തുച്ഛകസാസനം തം ഭവിസ്സതി, ഗാമം പവിസിസ്സാമാ’’തി സപരിക്ഖാരാ ഗാമം പവിസന്തി, അഥ തേസം പവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ഗാമം പരിവാരേത്വാ ദ്വാരേ അഗ്ഗിം ദത്വാ മനുസ്സേ ഘാതേത്വാ ചോരാ സബ്ബം വിഭവം വിലുമ്പേത്വാ ഗച്ഛന്തി. തേസു ഘാതിതാവസേസാ അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേത്വാ കോട്ഠച്ഛായഭിത്തിച്ഛായാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗിത്വാ നിസീദന്തി നട്ഠം അനുസോചമാനാ. അയം ഉപസട്ഠാകാരോ ലഗ്ഗനാകാരോ നാമ.

നളാഗാരാതി നളേഹി പരിച്ഛന്നാ അഗാരാ, സേസസമ്ഭാരാ പനേത്ഥ രുക്ഖമയാ ഹോന്തി. തിണാഗാരേപി ഏസേവ നയോ. ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ബാലമേവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാലോ ഹി അപണ്ഡിതപുരിസോ രജ്ജം വാ ഉപരജ്ജം വാ അഞ്ഞം വാ പന മഹന്തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ കതിപയേ അത്തനാ സദിസേ വിധവാപുത്തേ മഹാധുത്തേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏഥ അഹം തുമ്ഹേ ഇസ്സരേ കരിസ്സാമീ’’തി പബ്ബതഗഹനാദീനി നിസ്സായ അന്തന്തേ ഗാമേ പഹരന്തോ ദാമരികഭാവം ജാനാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന നിഗമേപി ജനപദേപി പഹരതി, മനുസ്സാ ഗേഹാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഖേമന്തട്ഠാനം പത്ഥയമാനാ പക്കമന്തി, തേ നിസ്സായ വസന്താ ഭിക്ഖൂപി ഭിക്ഖുനിയോപി അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാനി പഹായ പക്കമന്തി. ഗതഗതട്ഠാനേ ഭിക്ഖാപി സേനാസനമ്പി ദുല്ലഭം ഹോതി. ഏവം ചതുന്നം പരിസാനം ഭയം ആഗതമേവ ഹോതി. പബ്ബജിതേസുപി ദ്വേ ബാലാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം പട്ഠപേത്വാ ചോദനം ആരഭന്തി. ഇതി കോസമ്ബിവാസികാനം വിയ മഹാകലഹോ ഉപ്പജ്ജതി, ചതുന്നം പരിസാനം ഭയം ആഗതമേവ ഹോതീതി ഏവം യാനി കാനിചി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഏതദവോചാതി ഭഗവതാ ധമ്മദേസനാ മത്ഥകം അപാപേത്വാവ നിട്ഠാപിതാ. യംനൂനാഹം ദസബലം പുച്ഛിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനേവസ്സ ദേസനായ പാരിപൂരിം കരേയ്യന്തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച.

൧൨൫. അട്ഠാരസസു ധാതൂസു അഡ്ഢേകാദസധാതുയോ രൂപപരിഗ്ഗഹോ, അഡ്ഢട്ഠമകധാതുയോ അരൂപപരിഗ്ഗഹോതി രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോവ കഥിതോ. സബ്ബാപി ഖന്ധവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. പഞ്ചപി ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചം, തേസം സമുട്ഠാപികാ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം, നിരോധപജാനനാ പടിപദാ മഗ്ഗസച്ചം. ഇതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗ്ഗമനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതാ ധാതുയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാവ. ജാനാതി പസ്സതീതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ വുത്തോ.

പഥവീധാതുആദയോ സവിഞ്ഞാണകകായം സുഞ്ഞതോ നിസ്സത്തതോ ദസ്സേതും വുത്താ. താപി പുരിമാഹി അട്ഠാരസഹി ധാതൂഹി പൂരേതബ്ബാ. പൂരേന്തേന വിഞ്ഞാണധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ. വിഞ്ഞാണധാതു ഹേസാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവസേന ഛബ്ബിധാ ഹോതി. തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ പരിഗ്ഗഹിതായ തസ്സാ വത്ഥു ചക്ഖുധാതു, ആരമ്മണം രൂപധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ പന പരിഗ്ഗഹിതായ തസ്സാ പുരിമപച്ഛിമവസേന മനോധാതു, ആരമ്മണവസേന ധമ്മധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ഇതി ഇമാസു അട്ഠാരസസു ധാതൂസു അഡ്ഢേകാദസധാതുയോ രൂപപരിഗ്ഗഹോതി പുരിമനയേനേവ ഇദമ്പി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗ്ഗമനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി.

സുഖധാതൂതിആദീസു സുഖഞ്ച തം നിസ്സത്തസുഞ്ഞതട്ഠേന ധാതു ചാതി സുഖധാതു. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ ചതസ്സോ ധാതുയോ സപ്പടിപക്ഖവസേന ഗഹിതാ, പച്ഛിമാ ദ്വേ സരിക്ഖകവസേന. അവിഭൂതഭാവേന ഹി ഉപേക്ഖാധാതു അവിജ്ജാധാതുയാ സരിക്ഖാ. ഏത്ഥ ച സുഖദുക്ഖധാതൂസു പരിഗ്ഗഹിതാസു കായവിഞ്ഞാണധാതു പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോതി, സേസാസു പരിഗ്ഗഹിതാസു മനോവിഞ്ഞാണധാതു പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോതി. ഇമാപി ഛ ധാതുയോ ഹേട്ഠാ അട്ഠാരസഹിയേവ പൂരേതബ്ബാ. പൂരേന്തേന ഉപേക്ഖാധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ. ഇതി ഇമാസു അട്ഠാരസസു ധാതൂസു അഡ്ഢേകാദസധാതുയോ രൂപപരിഗ്ഗഹോതി പുരിമനയേനേവ ഇദമ്പി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗ്ഗമനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി.

കാമധാതുആദീനം ദ്വേധാവിതക്കേ (മ. നി. ൧.൨൦൬) കാമവിതക്കാദീസു വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഭിധമ്മേപി ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു, കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൮൨) നയേനേവ ഏതാസം വിത്ഥാരോ ആഗതോയേവ. ഇമാപി ഛ ധാതുയോ ഹേട്ഠാ അട്ഠാരസഹിയേവ പൂരേതബ്ബാ. പൂരേന്തേന കാമധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ. ഇതി ഇമാസു അട്ഠാരസസു ധാതൂസു അഡ്ഢേകാദസധാതുയോ രൂപപരിഗ്ഗഹോതി പുരിമനയേനേവ ഇദമ്പി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗ്ഗമനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി.

കാമധാതുആദീസു പഞ്ച കാമാവചരക്ഖന്ധാ കാമധാതു നാമ, പഞ്ച രൂപാവചരക്ഖന്ധാ രൂപധാതു നാമ, ചത്താരോ അരൂപാവചരക്ഖന്ധാ അരൂപധാതു നാമ. അഭിധമ്മേ പന ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു, ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൮൨) നയേന ഏതാസം വിത്ഥാരോ ആഗതോയേവ. ഇമാപി തിസ്സോ ധാതുയോ ഹേട്ഠാ അട്ഠാരസഹിയേവ പൂരേതബ്ബാ. പൂരേന്തേന കാമധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ. ഇതി ഇമാസു അട്ഠാരസസു ധാതൂസു അഡ്ഢേകാദസധാതുയോ രൂപപരിഗ്ഗഹോതി പുരിമനയേനേവ ഇദമ്പി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗ്ഗമനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി.

സങ്ഖതാതി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതാ, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനമേതം അധിവചനം. ന സങ്ഖതാ അസങ്ഖതാ. നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനം. ഇമാപി ദ്വേ ധാതുയോ ഹേട്ഠാ അട്ഠാരസഹിയേവ പൂരേതബ്ബാ. പൂരേന്തേന സങ്ഖതധാതുതോ നീഹരിത്വാ പൂരേതബ്ബാ. ഇതി ഇമാസു അട്ഠാരസസു ധാതൂസു അഡ്ഢേകാദസധാതുയോ രൂപപരിഗ്ഗഹോതി പുരിമനയേനേവ ഇദമ്പി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗ്ഗമനം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതം ഹോതി.

൧൨൬. അജ്ഝത്തികബാഹിരാനീതി അജ്ഝത്തികാനി ച ബാഹിരാനി ച. ഏത്ഥ ഹി ചക്ഖുആദീനി അജ്ഝത്തികാനി ഛ, രൂപാദീനി ബാഹിരാനി ഛ. ഇധാപി ജാനാതി പസ്സതീതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ കഥിതോ.

ഇമസ്മിം സതി ഇദന്തിആദി മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയേ വിത്ഥാരിതമേവ.

൧൨൭. അട്ഠാനന്തി ഹേതുപടിക്ഖേപോ. അനവകാസോതി പച്ചയപടിക്ഖേപോ. ഉഭയേനാപി കാരണമേവ പടിക്ഖിപതി. കാരണഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലസ്സ ഠാനന്തി ച അവകാസോതി ച വുച്ചതി. യന്തി യേന കാരണേന. ദിട്ഠിസമ്പന്നോതി മഗ്ഗദിട്ഠിയാ സമ്പന്നോ സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ. കഞ്ചി സങ്ഖാരന്തി ചതുഭൂമകേസു സങ്ഖതസങ്ഖാരേസു കഞ്ചി ഏകസങ്ഖാരമ്പി. നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി നിച്ചോതി ഗണ്ഹേയ്യ. നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി ഏതം കാരണം നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി. യം പുഥുജ്ജനോതി യേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ. ഠാനമേതം വിജ്ജതീതി ഏതം കാരണം അത്ഥി. സസ്സതദിട്ഠിയാ ഹി സോ തേഭൂമകേസു സങ്ഖതസങ്ഖാരേസു കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥഭൂമകസങ്ഖാരാ പന തേജുസ്സദത്താ ദിവസം സന്തത്തോ അയോഗുളോ വിയ മക്ഖികാനം ദിട്ഠിയാ വാ അഞ്ഞേസം വാ അകുസലാനം ആരമ്മണം ന ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോതിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി ‘‘ഏകന്തസുഖീ അത്താ ഹോതി അരോഗോ പരം മരണാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൧, ൨൨) ഏവം അത്തദിട്ഠിവസേന സുഖതോ ഗാഹം സന്ധായേതം വുത്തം. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേന പന അരിയസാവകോ പരിളാഹാഭിഭൂതോ പരിളാഹവൂപസമത്ഥം മത്തഹത്ഥിം പരിത്താസിതോ വിയ, ചോക്ഖബ്രാഹ്മണോ വിയ ച ഗൂഥം കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ ഉപഗച്ഛതി. അത്തവാരേ കസിണാദിപണ്ണത്തിസങ്ഗഹത്ഥം സങ്ഖാരന്തി അവത്വാ കഞ്ചി ധമ്മന്തി വുത്തം. ഇധാപി അരിയസാവകസ്സ ചതുഭൂമകവസേന വേദിതബ്ബോ, പുഥുജ്ജനസ്സ തേഭൂമകവസേന. സബ്ബവാരേസു അരിയസാവകസ്സാപി തേഭൂമകവസേനേവ പരിച്ഛേദോ വട്ടതി. യം യഞ്ഹി പുഥുജ്ജനോ ഗണ്ഹാതി, തതോ തതോ അരിയസാവകോ ഗാഹം വിനിവേഠേതി. പുഥുജ്ജനോ ഹി യം യം നിച്ചം സുഖം അത്താതി ഗണ്ഹാതി, തം തം അരിയസാവകോ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഗണ്ഹന്തോ തം ഗാഹം വിനിവേഠേതി.

൧൨൮. മാതരന്തിആദീസു ജനികാവ മാതാ, ജനകോ പിതാ, മനുസ്സഭൂതോവ ഖീണാസവോ അരഹാതി അധിപ്പേതോ. കിം പന അരിയസാവകോ അഞ്ഞം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി? ഏതമ്പി അട്ഠാനം. സചേപി ഹി ഭവന്തരഗതം അരിയസാവകം അത്തനോ അരിയഭാവം അജാനന്തമ്പി കോചി ഏവം വദേയ്യ ‘‘ഇമം കുന്ഥകിപില്ലികം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ ചക്കവത്തിരജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തി, നേവ സോ തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അഥാപി നം ഏവം വദേയ്യ ‘‘സചേ ഇമം ന ഘാതേസ്സസി, സീസം തേ ഛിന്ദിസ്സാമാ’’തി. സീസമേവസ്സ ഛിന്ദേയ്യ, ന ച സോ തം ഘാതേയ്യ. പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ പന മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥം അരിയസാവകസ്സ ച ബലദീപനത്ഥമേതം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സാവജ്ജോ പുഥുജ്ജനഭാവോ, യത്ര ഹി നാമ പുഥുജ്ജനോ മാതുഘാതാദീനിപി ആനന്തരിയാനി കരിസ്സതി. മഹാബലോ ച അരിയസാവകോ, യോ ഏതാനി കമ്മാനി ന കരോതീതി.

ദുട്ഠചിത്തോതി വധകചിത്തേന പദുട്ഠചിത്തോ. ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യാതി ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ. സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി സമാനസംവാസകം സമാനസീമായ ഠിതം പഞ്ചഹി കാരണേഹി സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പഞ്ചഹുപാലി ആകാരേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതി. കമ്മേന ഉദ്ദേസേന വോഹരന്തോ അനുസ്സാവനേന സലാകഗ്ഗാഹേനാ’’തി (പരി. ൪൫൮).

തത്ഥ കമ്മേനാതി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു അഞ്ഞതരേന കമ്മേന. ഉദ്ദേസേനാതി പഞ്ചസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേസു അഞ്ഞതരേന ഉദ്ദേസേന. വോഹരന്തോതി കഥയന്തോ, താഹി താഹി ഉപ്പത്തീഹി അധമ്മം ധമ്മോതിആദീനി അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി ദീപേന്തോ. അനുസ്സാവനേനാതി നനു തുമ്ഹേ ജാനാഥ മയ്ഹം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവം ബഹുസ്സുതഭാവഞ്ച, മാദിസോ നാമ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ഗാഹേയ്യാതി ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതും തുമ്ഹാകം യുത്തം, കിം മയ്ഹം അവീചി നീലുപ്പലവനം വിയ സീതലോ, കിം അഹം അപായതോ ന ഭായാമീതിആദിനാ നയേന കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാ അനുസ്സാവനേന. സലാകഗ്ഗാഹേനാതി ഏവം അനുസ്സാവേത്വാ തേസം ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനിവത്തിധമ്മേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഇമം സലാക’’ന്തി സലാകഗ്ഗാഹേന.

ഏത്ഥ ച കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണം, വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാ. അട്ഠാരസവത്ഥുദീപനവസേന ഹി വോഹരന്തേന തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗാഹിതായപി അഭിന്നോവ ഹോതി സങ്ഘോ. യദാ പന ഏവം ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ സലാകം ഗാഹേത്വാ ആവേണികം കമ്മം വാ ഉദ്ദേസം വാ കരോന്തി, തദാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി. ഏവം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഏത്താവതാ മാതുഘാതാദീനി പഞ്ച ആനന്തരിയകമ്മാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി, യാനി പുഥുജ്ജനോ കരോതി, ന അരിയസാവകോ, തേസം ആവിഭാവത്ഥം –

കമ്മതോ ദ്വാരതോ ചേവ, കപ്പട്ഠിതിയതോ തഥാ;

പാകസാധാരണാദീഹി, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ കമ്മതോ താവ – ഏത്ഥ ഹി മനുസ്സഭൂതസ്സേവ മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ അപി പരിവത്തലിങ്ഗം ജീവിതാ വോരോപേന്തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയം ഹോതി, തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിസ്സാമീതി സകലചക്കവാളം മഹാചേതിയപ്പമാണേഹി കഞ്ചനഥൂപേഹി പൂരേത്വാപി സകലചക്കവാളം പൂരേത്വാ നിസിന്നഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാപി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സങ്ഘാടികണ്ണം അമുഞ്ചന്തോ വിചരിത്വാപി കായസ്സ ഭേദാ നിരയമേവ ഉപപജ്ജതി. യോ പന സയം മനുസ്സഭൂതോ തിരച്ഛാനഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ, സയം വാ തിരച്ഛാനഭൂതോ മനുസ്സഭൂതം, തിരച്ഛാനോയേവ വാ തിരച്ഛാനഭൂതം ജീവിതാ വോരോപേതി, തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയം ന ഹോതി, ഭാരിയം പന ഹോതി, ആനന്തരിയം ആഹച്ചേവ തിട്ഠതി. മനുസ്സജാതികാനം പന വസേന അയം പഞ്ഹോ കഥിതോ.

തത്ഥ ഏളകചതുക്കം സങ്ഗാമചതുക്കം ചോരചതുക്കഞ്ച കഥേതബ്ബം. ഏളകം മാരേമീതി അഭിസന്ധിനാപി ഹി ഏളകട്ഠാനേ ഠിതം മനുസ്സോ മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ഫുസതി. ഏളകാഭിസന്ധിനാ പന മാതാപിതാഅഭിസന്ധിനാ വാ ഏളകം മാരേന്തോ ആനന്തരിയം ന ഫുസതി. മാതാപിതാഅഭിസന്ധിനാ മാതാപിതരോ മാരേന്തോ ഫുസതേവ. ഏസേവ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി ചതുക്കദ്വയേ. യഥാ ച മാതാപിതൂസു, ഏവം അരഹന്തേപി ഏതാനി ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി.

മനുസ്സഅരഹന്തമേവ മാരേത്വാ ആനന്തരിയം ഫുസതി, ന യക്ഖഭൂതം. കമ്മം പന ഭാരിയം, ആനന്തരിയസദിസമേവ. മനുസ്സഅരഹന്തസ്സ ച പുഥുജ്ജനകാലേയേവ സത്ഥപ്പഹാരേ വാ വിസേ വാ ദിന്നേപി യദി സോ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ മരതി, അരഹന്തഘാതോ ഹോതിയേവ. യം പന പുഥുജ്ജനകാലേ ദിന്നം ദാനം അരഹത്തം പത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, പുഥുജ്ജനസ്സേവ ദിന്നം ഹോതി. സേസഅരിയപുഗ്ഗലേ മാരേന്തസ്സ ആനന്തരിയം നത്ഥി. കമ്മം പന ഭാരിയം, ആനന്തരിയസദിസമേവ.

ലോഹിതുപ്പാദേ തഥാഗതസ്സ അഭേജ്ജകായതായ പരൂപക്കമേന ചമ്മച്ഛേദം കത്വാ ലോഹിതപഗ്ഘരണം നാമ നത്ഥി. സരീരസ്സ പന അന്തോയേവ ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ലോഹിതം സമോസരതി. ദേവദത്തേന പവിദ്ധസിലതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗതാ സകലികാപി തഥാഗതസ്സ പാദന്തം പഹരി, ഫരസുനാ പഹടോ വിയ പാദോ അന്തോലോഹിതോയേവ അഹോസി. തഥാ കരോന്തസ്സ ആനന്തരിയം ഹോതി. ജീവകോ പന തഥാഗതസ്സ രുചിയാ സത്ഥകേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ദുട്ഠലോഹിതം നീഹരിത്വാ ഫാസുമകാസി, തഥാ കരോന്തസ്സ പുഞ്ഞകമ്മമേവ ഹോതി.

അഥ യേ ച പരിനിബ്ബുതേ തഥാഗതേ ചേതിയം ഭിന്ദന്തി, ബോധിം ഛിന്ദന്തി ധാതുമ്ഹി ഉപക്കമന്തി, തേസം കിം ഹോതീതി? ഭാരിയം കമ്മം ഹോതി ആനന്തരിയസദിസം. സധാതുകം പന ഥൂപം വാ പടിമം വാ ബാധമാനം ബോധിസാഖം ഛിന്ദിതും വട്ടതി. സചേപി തത്ഥ നിലീനാ സകുണാ ചേതിയേ വച്ചം പാതേന്തി, ഛിന്ദിതും വട്ടതിയേവ. പരിഭോഗചേതിയതോ ഹി സരീരചേതിയം മഹന്തതരം. ചേതിയവത്ഥും ഭിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തം ബോധിമൂലമ്പി ഛിന്ദിത്വാ ഹരിതും വട്ടതി. യാ പന ബോധിസാഖാ ബോധിഘരം ബാധതി, തം ഗേഹരക്ഖണത്ഥം ഛിന്ദിതും ന ലഭതി, ബോധിഅത്ഥഞ്ഹി ഗേഹം, ന ഗേഹത്ഥായ ബോധി. ആസനഘരേപി ഏസേവ നയോ. യസ്മിം പന ആസനഘരേ ധാതു നിഹിതാ ഹോതി, തസ്സ രക്ഖണത്ഥായ ബോധിസാഖം ഛിന്ദിതും വട്ടതി. ബോധിജഗ്ഗനത്ഥം ഓജോഹരണസാഖം വാ പൂതിട്ഠാനം വാ ഛിന്ദിതും വട്ടതിയേവ, ഭഗവതോ സരീരപടിജഗ്ഗനേ വിയ പുഞ്ഞമ്പി ഹോതി.

സങ്ഘഭേദേ സീമട്ഠകസങ്ഘേ അസന്നിപതിതേ വിസും പരിസം ഗഹേത്വാ കതവോഹാരാനുസ്സാവന-സലാകഗ്ഗാഹസ്സ കമ്മം വാ കരോന്തസ്സ, ഉദ്ദേസം വാ ഉദ്ദിസന്തസ്സ ഭേദോ ച ഹോതി ആനന്തരിയകമ്മഞ്ച. സമഗ്ഗസഞ്ഞായ പന വട്ടതീതി കമ്മം കരോന്തസ്സ ഭേദോവ ഹോതി, ന ആനന്തരിയകമ്മം, തഥാ നവതോ ഊനപരിസായം. സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന നവന്നം ജനാനം യോ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, തസ്സ ആനന്തരിയകമ്മം ഹോതി. അനുവത്തകാനം അധമ്മവാദീനം മഹാസാവജ്ജകമ്മം. ധമ്മവാദിനോ പന അനവജ്ജാ.

തത്ഥ നവന്നമേവ സങ്ഘഭേദേ ഇദം സുത്തം – ‘‘ഏകതോ ഉപാലി ചത്താരോ ഹോന്തി, ഏകതോ ചത്താരോ, നവമോ അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി ‘അയം ധമ്മോ അയം വിനയോ ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇദം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി, ഏവം ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ച. നവന്നം വാ, ഉപാലി, അതിരേകനവന്നം വാ സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ചാ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൧). ഏതേസു പന പഞ്ചസു സങ്ഘഭേദോ വചീകമ്മം, സേസാനി കായകമ്മാനീതി. ഏവം കമ്മതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ദ്വാരതോതി സബ്ബാനേവ ചേതാനി കായദ്വാരതോപി വചീദ്വാരതോപി സമുട്ഠഹന്തി. പുരിമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി ആണത്തികവിജ്ജാമയപയോഗവസേന വചീദ്വാരതോ സമുട്ഠഹിത്വാപി കായദ്വാരമേവ പൂരേന്തി, സങ്ഘഭേദോ ഹത്ഥമുദ്ദായ ഭേദം കരോന്തസ്സ കായദ്വാരതോ സമുട്ഠഹിത്വാപി വചീദ്വാരമേവ പൂരേതീതി. ഏവമേത്ഥ ദ്വാരതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

കപ്പട്ഠിതിയതോതി സങ്ഘഭേദോയേവ ചേത്ഥ കപ്പട്ഠിതിയോ. സണ്ഠഹന്തേ ഹി കപ്പേ കപ്പവേമജ്ഝേ വാ സങ്ഘഭേദം കത്വാ കപ്പവിനാസേയേവ മുച്ചതി. സചേപി ഹി സ്വേവ കപ്പോ വിനസ്സിസ്സതീതി അജ്ജ സങ്ഘഭേദം കരോതി, സ്വേവ മുച്ചതി, ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതി. ഏവം കരണം പന നത്ഥി. സേസാനി ചത്താരി കമ്മാനി ആനന്തരിയാനേവ ഹോന്തി, ന കപ്പട്ഠിതിയാനീതി ഏവമേത്ഥ കപ്പട്ഠിതിയതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

പാകതോതി യേന ച പഞ്ചപേ’താനി കമ്മാനി കതാനി ഹോന്തി, തസ്സ സങ്ഘഭേദോയേവ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി, സേസാനി ‘‘അഹോസികമ്മം, നാഹോസി കമ്മവിപാകോ’’തി ഏവമാദീസു സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. സങ്ഘസ്സ ഭേദാഭാവേ ലോഹിതുപ്പാദോ, തദഭാവേ അരഹന്തഘാതോ, തദഭാവേ ച സചേ പിതാ സീലവാ ഹോതി, മാതാ ദുസ്സീലാ, നോ വാ തഥാ സീലവതീ, പിതുഘാതോ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി. സചേ മാതാപിതുഘാതോ, ദ്വീസുപി സീലേന വാ ദുസ്സീലേന വാ സമാനേസു മാതുഘാതോവ പടിസന്ധിവസേന വിപച്ചതി. മാതാ ഹി ദുക്കരകാരിനീ ബഹൂപകാരാ ച പുത്താനന്തി ഏവമേത്ഥ പാകതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

സാധാരണാദീഹീതി പുരിമാനി ചത്താരി സബ്ബേസമ്പി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സാധാരണാനി. സങ്ഘഭേദോ പന ‘‘ന ഖോ, ഉപാലി ഭിക്ഖുനീ, സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന സിക്ഖമാനാ, ന സാമണേരോ, ന സാമണേരീ, ന ഉപാസകോ, ന ഉപാസികാ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ഭിക്ഖു ഖോ, ഉപാലി, പകതത്തോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ സങ്ഘം ഭിന്ദതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൧) വചനതോ വുത്തപ്പകാരസ്സ ഭിക്ഖുനോവ ഹോതി, ന അഞ്ഞസ്സ, തസ്മാ അസാധാരണോ. ആദിസദ്ദേന സബ്ബേപി തേ ദുക്ഖവേദനാസഹഗതാ ദോസമോഹസമ്പയുത്താ ചാതി ഏവമേത്ഥ സാധാരണാദീഹിപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അഞ്ഞം സത്ഥാരന്തി ‘‘അയം മേ സത്ഥാ സത്ഥുകിച്ചം കാതും അസമത്ഥോ’’തി ഭവന്തരേപി അഞ്ഞം തിത്ഥകരം ‘‘അയം മേ സത്ഥാ’’തി ഏവം ഗണ്ഹേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ.

൧൨൯. ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ. തീണി ഹി ഖേത്താനി ജാതിഖേത്തം ആണാഖേത്തം വിസയഖേത്തം. തത്ഥ ജാതിഖേത്തം നാമ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു. സാ ഹി തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനകാലേ നിക്ഖമനകാലേ സമ്ബോധികാലേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനേ പരിനിബ്ബാനേ ച കമ്പതി. കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം പന ആണാഖേത്തം നാമ. ആടാനാടിയമോരപരിത്തധജഗ്ഗപരിത്തരതനപരിത്താദീനഞ്ഹി ഏത്ഥ ആണാ വത്തതി. വിസയഖേത്തസ്സ പന പരിമാണം നത്ഥി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ‘‘യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം, യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൫) വചനതോ അവിസയോ നാമ നത്ഥി.

ഇമേസു പന തീസു ഖേത്തേസു ഠപേത്വാ ഇമം ചക്കവാളം അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി. തീണി പിടകാനി വിനയപിടകം സുത്തന്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകം, തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, യസത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതീതി. ഇമാ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ഇമം ചക്കവാളം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ. ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ഹി ബോധിപല്ലങ്കേ ബോധിം അപ്പത്വാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമീതി നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം, താവ പുബ്ബേതി ന വേദിതബ്ബം. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേന ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനേനേവ ഖേത്തപരിഗ്ഗഹോ കതോ, അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാവ ഹോതി. പരിനിബ്ബാനകാലതോ പട്ഠായ യാവ സാസപമത്താ ധാതു തിട്ഠതി, താവ പച്ഛാതി ന വേദിതബ്ബം. ധാതൂസു ഹി ഠിതാസു ബുദ്ധാ ഠിതാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥന്തരേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാവ ഹോതി. ധാതുപരിനിബ്ബാനേ പന ജാതേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ.

തീണി ഹി അന്തരധാനാനി നാമ പരിയത്തിഅന്തരധാനം, പടിവേധഅന്തരധാനം, പടിപത്തിഅന്തരധാനന്തി. തത്ഥ പരിയത്തീതി തീണി പിടകാനി. പടിവേധോതി സച്ചപടിവേധോ. പടിപത്തീതി പടിപദാ. തത്ഥ പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ പടിവേധധരാ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഹോന്തി, ഏസോ ഭിക്ഖു പുഥുജ്ജനോതി അങ്ഗുലിം പസാരേത്വാ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി. ഇമസ്മിംയേവ ദീപേ ഏകവാരേ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു നാമ നാഹോസി. പടിപത്തിപൂരികാപി കദാചി ബഹൂ ഹോന്തി കദാചി അപ്പാ. ഇതി പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി, സാസനട്ഠിതിയാ പന പരിയത്തി പമാണം.

പണ്ഡിതോ ഹി തേപിടകം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. യഥാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ആളാരസ്സ സന്തികേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ സത്ത ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ന ജാനാമീതി ആഹ. തതോ ഉദകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധിഗതം വിസേസം സംസന്ദേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ആചിക്ഖി, തസ്സ വചനസമനന്തരമേവ മഹാസത്തോ തം സമ്പാദേസി, ഏവമേവ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു പരിയത്തിം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. തസ്മാ പരിയത്തിയാ ഠിതായ സാസനം ഠിതം ഹോതി.

യദാ പന സാ അന്തരധായതി, തദാ പഠമം അഭിധമ്മപിടകം നസ്സതി. തത്ഥ പട്ഠാനം സബ്ബപഠമം അന്തരധായതി, അനുക്കമേന പച്ഛാ ധമ്മസങ്ഗഹോ, തസ്മിം അന്തരഹിതേ ഇതരേസു ദ്വീസു പിടകേസു ഠിതേസു സാസനം ഠിതമേവ ഹോതി. തത്ഥ സുത്തന്തപിടകേ അന്തരധായമാനേ പഠമം അങ്ഗുത്തരനികായോ ഏകാദസകതോ പട്ഠായ യാവ ഏകകാ അന്തരധായതി, തദനന്തരം സംയുത്തനികായോ ചക്കപേയ്യാലതോ പട്ഠായ യാവ ഓഘതരണാ അന്തരധായതി, തദനന്തരം മജ്ഝിമനികായോ ഇന്ദ്രിയഭാവനതോ പട്ഠായ യാവ മൂലപരിയായാ അന്തരധായതി, തദനന്തരം ദീഘനികായോ ദസുത്തരതോ പട്ഠായ യാവ ബ്രഹ്മജാലാ അന്തരധായതി. ഏകിസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി ഗാഥാനം പുച്ഛാ അദ്ധാനം ഗച്ഛതി, സാസനം ധാരേതും ന സക്കോതി സഭിയപുച്ഛാ (സു. നി. സഭിയസുത്തം) വിയ ആളവകപുച്ഛാ (സു. നി. ആളവകസുത്തം; സം. നി. ൧.൨൪൬) വിയ ച. ഏതാ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലികാ അന്തരാ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖിംസു.

ദ്വീസു പന പിടകേസു അന്തരഹിതേസുപി വിനയപിടകേ ഠിതേ സാസനം തിട്ഠതി, പരിവാരഖന്ധകേസു അന്തരഹിതേസു ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഠിതേ ഠിതമേവ ഹോതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗേ അന്തരഹിതേ മാതികായ ഠിതായപി ഠിതമേവ ഹോതി. മാതികായ അന്തരഹിതായ പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതി. ലിങ്ഗമദ്ധാനം ഗച്ഛതി, സേതവത്ഥസമണവംസോ പന കസ്സപബുദ്ധകാലതോ പട്ഠായ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖി. പച്ഛിമകസ്സ പന സച്ചപടിവേധതോ പച്ഛിമകസ്സ സീലഭേദതോ ച പട്ഠായ സാസനം ഓസക്കിതം നാമ ഹോതി. തതോ പട്ഠായ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന വാരിതാതി.

തീണി പരിനിബ്ബാനാനി നാമ കിലേസപരിനിബ്ബാനം ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി. തത്ഥ കിലേസപരിനിബ്ബാനം ബോധിപല്ലങ്കേ അഹോസി, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം കുസിനാരായം, ധാതുപരിനിബ്ബാനം അനാഗതേ ഭവിസ്സതി. സാസനസ്സ കിര ഓസക്കനകാലേ ഇമസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ ധാതുയോ സന്നിപതിത്വാ മഹാചേതിയം ഗമിസ്സന്തി, മഹാചേതിയതോ നാഗദീപേ രാജായതനചേതിയം, തതോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം ഗമിസ്സന്തി, നാഗഭവനതോപി ദേവലോകതോപി ബ്രഹ്മലോകതോപി ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കമേവ ഗമിസ്സന്തി. സാസപമത്താപി ധാതു അന്തരാ ന നസ്സിസ്സതി. സബ്ബാ ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ രാസിഭൂതാ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ ഏകഗ്ഘനാ ഹുത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി, താ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിസ്സന്തി.

തതോ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവതാ യോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ പരിനിബ്ബായതി, അജ്ജ സാസനം ഓസക്കതി, പച്ഛിമദസ്സനം ദാനി ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി ദസബലസ്സ പരിനിബ്ബുതദിവസതോ മഹന്തതരം കാരുഞ്ഞം കരിസ്സന്തി. ഠപേത്വാ അനാഗാമിഖീണാസവേ അവസേസാ സകഭാവേന സണ്ഠാതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ധാതൂസു തേജോധാതു ഉട്ഠഹിത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗച്ഛിസ്സതി, സാസപമത്തായപി ധാതുയാ സതി ഏകജാലാവ ഭവിസ്സതി, ധാതൂസു പരിയാദാനം ഗതാസു പച്ഛിജ്ജിസ്സതി. ഏവം മഹന്തം ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ ധാതൂസു അന്തരഹിതാസു സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി. യാവ ഏവം ന അനന്തരധായതി, താവ അചരിമം നാമ ഹോതി. ഏവം അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

കസ്മാ പന അപുബ്ബം അചരിമം ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി. അനച്ഛരിയത്താ. ബുദ്ധാ ഹി അച്ഛരിയമനുസ്സാ. യഥാഹ – ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയമനുസ്സോ, കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൧-൧൭൪).

യദി ച ദ്വേ വാ ചത്താരോ വാ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ന അച്ഛരിയാ ഭവേയ്യും. ഏകസ്മിഞ്ഹി വിഹാരേ ദ്വിന്നം ചേതിയാനമ്പി ലാഭസക്കാരോ ഉളാരോ ന ഹോതി ഭിക്ഖൂപി ബഹുതായ ന അച്ഛരിയാ ജാതാ, ഏവം ബുദ്ധാപി ഭവേയ്യും. തസ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി.

ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ. യഞ്ഹി സതിപട്ഠാനാദിഭേദം ധമ്മം ഏകോ ദേസേതി, അഞ്ഞേന ഉപ്പജ്ജിത്വാപി സോവ ദേസേതബ്ബോ സിയാ. തതോ ന അച്ഛരിയോ സിയാ, ഏകസ്മിം പന ധമ്മം ദേസേന്തേ ദേസനാപി അച്ഛരിയാ ഹോതി.

വിവാദാഭാവതോ ച. ബഹൂസു ച ബുദ്ധേസു ഉപ്പജ്ജന്തേസു ബഹൂനം ആചരിയാനം അന്തേവാസികാ വിയ ‘‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ പാസാദികോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ മധുരസ്സരോ ലാഭീ പുഞ്ഞവാ’’തി വിവദേയ്യും, തസ്മാപി ഏവം ന ഉപ്പജ്ജന്തി. അപിചേതം കാരണം മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന നാഗസേനത്ഥേരേന വിത്ഥാരിതമേവ. വുത്തഞ്ഹി (മി. പ. ൫.൧.൧) –

‘‘തത്ഥ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി. ദേസേന്താ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി തഥാഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ദേസേന്തി, കഥയമാനാ ച ചത്താരി അരിയസച്ചാനി കഥേന്തി, സിക്ഖാപേന്താ ച തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖാപേന്തി, അനുസാസമാനാ ച അപ്പമാദപടിപത്തിയം അനുസാസന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേസമ്പി തഥാഗതാനം ഏകാ ദേസനാ ഏകാ കഥാ ഏകാ സിക്ഖാ ഏകാ അനുസിട്ഠി, കേന കാരണേന ദ്വേ തഥാഗതാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി? ഏകേനപി താവ ബുദ്ധുപ്പാദേന അയം ലോകോ ഓഭാസജാതോ. യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, ദ്വിന്നം പഭായ അയം ലോകോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഓഭാസജാതോ ഭവേയ്യ. ഓവദമാനാ ച ദ്വേ തഥാഗതാ സുഖം ഓവദേയ്യും, അനുസാസമാനാ ച സുഖം അനുസാസേയ്യും, തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹി, യഥാഹം നിസ്സംസയോ ഭവേയ്യന്തി.

അയം മഹാരാജ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

യഥാ, മഹാരാജ, നാവാ ഏകപുരിസസന്ധാരണീ ഭവേയ്യ. ഏകസ്മിം പുരിസേ അഭിരൂള്ഹേ സാ നാവാ സമുപാദികാ ഭവേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ താദിസോ ആയുനാ വണ്ണേന വയേന പമാണേന കിസഥൂലേന സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗേന, സോ തം നാവം അഭിരൂഹേയ്യ. അപിനു സാ മഹാരാജ, നാവാ ദ്വിന്നമ്പി ധാരേയ്യാതി? ന ഹി, ഭന്തേ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ, ഓസീദേയ്യ ഉദകേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ…പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

യഥാ വാ പന മഹാരാജ പുരിസോ യാവദത്ഥം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ ഛാദേന്തം യാവകണ്ഠമഭിപൂരയിത്വാ, സോ ധാതോ പീണിതോ പരിപുണ്ണോ നിരന്തരോ തന്ദികതോ അനോനമിതദണ്ഡജാതോ പുനദേവ തത്തകം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ, അപിനു ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസോ സുഖിതോ ഭവേയ്യാതി? ന ഹി, ഭന്തേ, സകിം ഭുത്തോവ മരേയ്യാതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ …പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാതി.

കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി? ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ രതനപരിപൂരിതാ ഭവേയ്യും യാവ മുഖസമാ. ഏകസ്മാ സകടതോ രതനം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം സകടേ ആകിരേയ്യും, അപിനു ഖോ തം, മഹാരാജ, സകടം ദ്വിന്നമ്പി സകടാനം രതനം ധാരേയ്യാതി? ന ഹി, ഭന്തേ, നാഭിപി തസ്സ ഫലേയ്യ, അരാപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യും, നേമിപി തസ്സ ഓപതേയ്യ, അക്ഖോപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യാതി. കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അതിരതനഭാരേന സകടം ഭിജ്ജതീതി? ആമ, ഭന്തേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി.

അപിച മഹാരാജ ഇമം കാരണം ബുദ്ധബലപരിദീപനായ ഓസാരിതം, അഞ്ഞമ്പി തത്ഥ അഭിരൂപം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വിന്നം ബലവാമച്ചാനം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘തുമ്ഹാകം അമച്ചോ അമ്ഹാകം അമച്ചോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഹോന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി ഉഭതോപക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. ഇദം താവ, മഹാരാജ, ഏകം കാരണം, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, അഗ്ഗോ ബുദ്ധോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. ജേട്ഠോ ബുദ്ധോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. സേട്ഠോ ബുദ്ധോതി, വിസിട്ഠോ ബുദ്ധോതി, ഉത്തമോ ബുദ്ധോതി, പവരോ ബുദ്ധോതി, അസമോ ബുദ്ധോതി, അസമസമോ ബുദ്ധോതി, അപ്പടിസമോ ബുദ്ധോതി, അപ്പടിഭാഗോ ബുദ്ധോതി, അപ്പടിപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. ഇദമ്പി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

അപിച ഖോ മഹാരാജ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സഭാവപകതി ഏസാ, യം ഏകോയേവ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ കാരണാ? മഹന്തതായ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഗുണാനം. അഞ്ഞമ്പി മഹാരാജ യം ലോകേ മഹന്തം, തം ഏകംയേവ ഹോതി. പഥവീ, മഹാരാജ, മഹന്തീ, സാ ഏകായേവ. സാഗരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. സിനേരു ഗിരിരാജാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. ആകാസോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. സക്കോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. മാരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. ബ്രഹ്മാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ ലോകസ്മിം. യത്ഥ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി. തസ്മാ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകോയേവ ലോകസ്മിം ഉപ്പജ്ജതീതി. സുകഥിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ഓപമ്മേഹി കാരണേഹീ’’തി.

ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ഏകസ്മിം ചക്കവാളേ. ഹേട്ഠാ ഇമിനാവ പദേന ദസചക്കവാളസഹസ്സാനി ഗഹിതാനി താനിപി, ഏകചക്കവാളേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതും വട്ടന്തി. ബുദ്ധാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ പന വാരിതേ ഇതോ അഞ്ഞേസു ചക്കവാളേസു നുപ്പജ്ജന്തീതി വാരിതമേവ ഹോതി.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏത്ഥ ചക്കരതനപാതുഭാവതോ പുബ്ബേ പുബ്ബം, തസ്സേവ അന്തരധാനതോ പച്ഛാ ചരിമം. തത്ഥ ദ്വിധാ ചക്കരതനസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി, ചക്കവത്തിനോ കാലംകിരിയതോ വാ പബ്ബജ്ജായ വാ. അന്തരധായമാനഞ്ച പന തം കാലംകിരിയതോ വാ പബ്ബജ്ജതോ വാ സത്തമേ ദിവസേ അന്തരധായതി, തതോ പരം ചക്കവത്തിനോ പാതുഭാവോ അവാരിതോ.

കസ്മാ പന ഏകചക്കവാളേ ദ്വേ ചക്കവത്തിനോ നുപ്പജ്ജന്തീതി. വിവാദുപച്ഛേദതോ അച്ഛരിയഭാവതോ ചക്കരതനസ്സ മഹാനുഭാവതോ ച. ദ്വീസു ഹി ഉപ്പജ്ജന്തേസു ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തോ അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തോ’’തി വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ഏകസ്മിം ദീപേ ചക്കവത്തീതി ച ഏകസ്മിം ദീപേ ചക്കവത്തീതി ച അനച്ഛരിയാ ഭവേയ്യും. യോ ചായം ചക്കരതനസ്സ ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഇസ്സരിയാനുപ്പദാനസമത്ഥോ മഹാനുഭാവോ, സോ പരിഹായേഥ. ഇതി വിവാദുപച്ഛേദതോ അച്ഛരിയഭാവതോ ചക്കരതനസ്സ മഹാനുഭാവതോ ച ന ഏകചക്കവാളേ ദ്വേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൧൩൦. യം ഇത്ഥീ അസ്സ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ തിട്ഠതു താവ സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ നിബ്ബത്തേത്വാ ലോകുത്താരണസമത്ഥോ ബുദ്ധഭാവോ, പണിധാനമത്തമ്പി ഇത്ഥിയാ ന സമ്പജ്ജതി.

മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീതി. (ബു. വം. ൨.൫൯) –

ഇമാനി ഹി പണിധാനസമ്പത്തികാരണാനി. ഇതി പണിധാനമ്പി സമ്പാദേതും അസമത്ഥായ ഇത്ഥിയാ കുതോ ബുദ്ധഭാവോതി ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ അസ്സ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി വുത്തം. സബ്ബാകാരപരിപൂരോ ച പുഞ്ഞുസ്സയോ സബ്ബാകാരപരിപൂരമേവ അത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതീതി പുരിസോവ അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

യം ഇത്ഥീ രാജാ അസ്സ ചക്കവത്തീതിആദീസുപി യസ്മാ ഇത്ഥിയാ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹതാദീനം അഭാവേന ലക്ഖണാനി ന പരിപൂരേന്തി, ഇത്ഥിരതനാഭാവേന സത്തരതനസമങ്ഗിതാ ന സമ്പജ്ജതി, സബ്ബമനുസ്സേഹി ച അധികോ അത്തഭാവോ ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ഇത്ഥീ രാജാ അസ്സ ചക്കവത്തീ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ച സക്കത്താദീനി തീണി ഠാനാനി ഉത്തമാനി, ഇത്ഥിലിങ്ഗഞ്ച ഹീനം, തസ്മാ തസ്സാ സക്കത്താദീനിപി പടിസിദ്ധാനി.

നനു ച യഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗം, ഏവം പുരിസലിങ്ഗമ്പി ബ്രഹ്മലോകേ നത്ഥി? തസ്മാ ‘‘യം പുരിസോ ബ്രഹ്മത്തം കരേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തിപി ന വത്തബ്ബം സിയാതി. നോ ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? ഇധ പുരിസസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തനതോ. ബ്രഹ്മത്തന്തി ഹി മഹാബ്രഹ്മത്തം അധിപ്പേതം. ഇത്ഥീ ച ഇധ ഝാനം ഭാവേത്വാ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി, ന മഹാബ്രഹ്മാനം, പുരിസോ പന തത്ഥ ന ഉപ്പജ്ജതീതി ന വത്തബ്ബോ. സമാനേപി ചേത്ഥ ഉഭയലിങ്ഗാഭാവേ പുരിസസണ്ഠാനാവ ബ്രഹ്മാനോ, ന ഇത്ഥിസണ്ഠാനാ, തസ്മാ സുവുത്തമേവേതം.

൧൩൧. കായദുച്ചരിതസ്സാതിആദീസു യഥാ നിമ്ബബീജകോസാതകീബീജാദീനി മധുരഫലം ന നിബ്ബത്തേന്തി, അസാതം അമധുരമേവ നിബ്ബത്തേന്തി, ഏവം കായദുച്ചരിതാദീനി മധുരവിപാകം ന നിബ്ബത്തേന്തി, അമധുരമേവ വിപാകം നിബ്ബത്തേന്തി. യഥാ ച ഉച്ഛുബീജസാലിബീജാദീനി മധുരം സാദുരസമേവ ഫലം നിബ്ബത്തേന്തി, ന അസാതം കടുകം, ഏവം കായസുചരിതാദീനി മധുരമേവ വിപാകം നിബ്ബത്തേന്തി, ന അമധുരം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യാദിസം വപതേ ബീജം, താദിസം ഹരതേ ഫലം;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപക’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൫൬);

തസ്മാ ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം കായദുച്ചരിതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീതിആദീസു സമങ്ഗീതി പഞ്ചവിധാ സമങ്ഗിതാ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാ ചേതനാസമങ്ഗിതാ കമ്മസമങ്ഗിതാ വിപാകസമങ്ഗിതാ, ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാതി. തത്ഥ കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനക്ഖണേ ആയൂഹനസമങ്ഗിതാതി വുച്ചതി. തഥാ ചേതനാസമങ്ഗിതാ. യാവ പന അരഹത്തം ന പാപുണന്തി, താവ സബ്ബേപി സത്താ പുബ്ബേ ഉപചിതം വിപാകാരഹം കമ്മം സന്ധായ ‘‘കമ്മസമങ്ഗിനോ’’തി വുച്ചന്തി, ഏസാ കമ്മസമങ്ഗിതാ. വിപാകസമങ്ഗിതാ വിപാകക്ഖണേയേവ വേദിതബ്ബാ. യാവ പന സത്താ അരഹത്തം ന പാപുണന്തി, താവ നേസം തതോ തതോ ചവിത്വാ നിരയേ താവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അഗ്ഗിജാലലോഹകുമ്ഭിആദീഹി ഉപട്ഠാനാകാരേഹി നിരയോ, ഗബ്ഭസേയ്യകത്തം ആപജ്ജമാനാനം മാതുകുച്ഛി, ദേവേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം കപ്പരുക്ഖവിമാനാദീഹി ഉപട്ഠാനാകാരേഹി ദേവലോകോതി ഏവം ഉപ്പത്തിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതി, ഇതി നേസം ഇമിനാ ഉപ്പത്തിനിമിത്തഉപട്ഠാനേന അപരിമുത്തതാ ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ നാമ. സാ ചലതി സേസാ നിച്ചലാ. നിരയേ ഹി ഉപട്ഠിതേപി ദേവലോകോ ഉപട്ഠാതി, ദേവലോകേ ഉപട്ഠിതേപി നിരയോ ഉപട്ഠാതി, മനുസ്സലോകേ ഉപട്ഠിതേപി തിരച്ഛാനയോനി ഉപട്ഠാതി, തിരച്ഛാനയോനിയാ ച ഉപട്ഠിതായപി മനുസ്സലോകോ ഉപട്ഠാതിയേവ.

തത്രിദം വത്ഥു – സോണഗിരിപാദേ കിര അചേലവിഹാരേ സോണത്ഥേരോ നാമ ഏകോ ധമ്മകഥികോ, തസ്സ പിതാ സുനഖജീവികോ അഹോസി. ഥേരോ തം പടിബാഹന്തോപി സംവരേ ഠപേതും അസക്കോന്തോ ‘‘മാ നസ്സി ജരകോ’’തി മഹല്ലകകാലേ അകാമകം പബ്ബാജേസി. തസ്സ ഗിലാനസേയ്യായ നിപന്നസ്സ നിരയോ ഉപട്ഠാതി, സോണഗിരിപാദതോ മഹന്താ മഹന്താ സുനഖാ ആഗന്ത്വാ ഖാദിതുകാമാ വിയ സമ്പരിവാരേസും. സോ മഹാഭയഭീതോ – ‘‘വാരേഹി, താത സോണ, വാരേഹി, താത സോണാ’’തി ആഹ. കിം മഹാഥേരാതി. ന പസ്സസി താതാതി തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സോണത്ഥേരോ – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസസ്സ പിതാ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, പതിട്ഠാ’സ്സ ഭവിസ്സാമീ’’തി സാമണേരേഹി നാനാപുപ്ഫാനി ആഹരാപേത്വാ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണേസു തലസന്ഥരണപൂജം ആസനപൂജഞ്ച കാരേത്വാ പിതരം മഞ്ചേന ചേതിയങ്ഗണം ആഹരിത്വാ മഞ്ചേ നിസീദാപേത്വാ – ‘‘അയം മഹാഥേര-പൂജാ തുമ്ഹാകം അത്ഥായ കതാ ‘അയം മേ ഭഗവാ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരോ’തി വത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ചിത്തം പസാദേഹീ’’തി ആഹ. സോ മഹാഥേരോ പൂജം ദിസ്വാ തഥാ കരോന്തോ ചിത്തം പസാദേസി, താവദേവസ്സ ദേവലോകോ ഉപട്ഠാസി, നന്ദനവന-ചിത്തലതാവന-മിസ്സകവന-ഫാരുസകവനവിമാനാനി ചേവ നാടകാനി ച പരിവാരേത്വാ ഠിതാനി വിയ അഹേസും. സോ ‘‘അപേഥ അപേഥ സോണാ’’തി ആഹ. കിമിദം ഥേരാതി? ഏതാ തേ, താത, മാതരോ ആഗച്ഛന്തീതി. ഥേരോ ‘‘സഗ്ഗോ ഉപട്ഠിതോ മഹാഥേരസ്സാ’’തി ചിന്തേസി. ഏവം ഉപട്ഠാനസമങ്ഗിതാ ചലതീതി വേദിതബ്ബാ. ഏതാസു സമങ്ഗിതാസു ഇധ ആയൂഹനചേതനാകമ്മസമങ്ഗിതാവസേന കായദുച്ചരിതസമങ്ഗീതിആദി വുത്തം.

൧൩൨. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോതി ‘‘ഏവം ഭഗവതാ ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തേ ഥേരോ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബസുത്തം സമന്നാഹരിത്വാ ഏവം സസ്സിരികം കത്വാ ദേസിതസുത്തസ്സ നാമ ഭഗവതാ നാമം ന ഗഹിതം. ഹന്ദസ്സ നാമം ഗണ്ഹാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച.

തസ്മാ തിഹ ത്വന്തിആദീസു അയം അത്ഥയോജനാ –

ആനന്ദ, യസ്മാ ഇമസ്മിം ധമ്മപരിയായേ ‘‘അട്ഠാരസ ഖോ ഇമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ, ഛ ഇമാ, ആനന്ദ, ധാതുയോ’’തി ഏവം ബഹുധാതുയോ വിഭത്താ, തസ്മാ തിഹ ത്വം ഇമം ധമ്മപരിയായം ബഹുധാതുകോതിപി നം ധാരേഹി. യസ്മാ പനേത്ഥ ധാതുആയതനപടിച്ചസമുപ്പാദട്ഠാനാട്ഠാനവസേന ചത്താരോ പരിവട്ടാ കഥിതാ, തസ്മാ ചതുപരിവട്ടോതിപി നം ധാരേഹി. യസ്മാ ച ആദാസം ഓലോകേന്തസ്സ മുഖനിമിത്തം വിയ ഇമം ധമ്മപരിയായം ഓലോകേന്തസ്സ ഏതേ ധാതുആദയോ അത്ഥാ പാകടാ ഹോന്തി, തസ്മാ ധമ്മാദാസോതിപി നം ധാരേഹി. യസ്മാ ച യഥാ നാമ പരസേനമദ്ദനാ യോധാ സങ്ഗാമതൂരിയം പഗ്ഗഹേത്വാ പരസേനം പവിസിത്വാ സപത്തേ മദ്ദിത്വാ അത്തനോ ജയം ഗണ്ഹന്തി, ഏവമേവ കിലേസസേനമദ്ദനാ യോഗിനോ ഇധ വുത്തവസേന വിപസ്സനം പഗ്ഗഹേത്വാ കിലേസേ മദ്ദിത്വാ അത്തനോ അരഹത്തജയം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ അമതദുന്ദുഭീതിപി നം ധാരേഹി. യസ്മാ ച യഥാ സങ്ഗാമയോധാ പഞ്ചാവുധം ഗഹേത്വാ പരസേനം വിദ്ധംസേത്വാ ജയം ഗണ്ഹന്തി, ഏവം യോഗിനോപി ഇധ വുത്തം വിപസ്സനാവുധം ഗഹേത്വാ കിലേസസേനം വിദ്ധംസേത്വാ അരഹത്തജയം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോതിപി നം ധാരേഹീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ബഹുധാതുകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഇസിഗിലിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ഏവം മേ സുതന്തി ഇസിഗിലിസുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞാവ സമഞ്ഞാ അഹോസീതി ഇസിഗിലിസ്സ ഇസിഗിലീതി സമഞ്ഞായ ഉപ്പന്നകാലേ വേഭാരോ ന വേഭാരോതി പഞ്ഞായിത്ഥ, അഞ്ഞായേവസ്സ സമഞ്ഞാ അഹോസി. അഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തീതി ഇദം പുരിമപദസ്സേവ വേവചനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

തദാ കിര ഭഗവാ സായന്ഹസമയേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ യസ്മിം ഠാനേ നിസിന്നാനം പഞ്ച പബ്ബതാ പഞ്ഞായന്തി, തത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസീദിത്വാ ഇമേ പഞ്ച പബ്ബതേ പടിപാടിയാ ആചിക്ഖി. തത്ഥ ന ഭഗവതോ പബ്ബതേഹി അത്ഥോ അത്ഥി, ഇതി ഇമേസു പന പബ്ബതേസു പടിപാടിയാ കഥിയമാനേസു ഇസിഗിലിസ്സ ഇസിഗിലിഭാവോ കഥേതബ്ബോ ഹോതി. തസ്മിം കഥിയമാനേ പദുമവതിയാ പുത്താനം പഞ്ചസതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം നാമാനി ചേവ പദുമവതിയാ ച പത്ഥനാ കഥേതബ്ബാ ഭവിസ്സതീതി ഭഗവാ ഇമം പഞ്ച പബ്ബതപടിപാടിം ആചിക്ഖി.

പവിസന്താ ദിസ്സന്തി പവിട്ഠാ ന ദിസ്സന്തീതി യഥാഫാസുകട്ഠാനേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചാ ആഗന്ത്വാ ചേതിയഗബ്ഭേ യമകമഹാദ്വാരം വിവരന്താ വിയ തം പബ്ബതം ദ്വേധാ കത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി മാപേത്വാ തത്ഥ വസിംസു, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഇമേ ഇസീതി ഇമേ പച്ചേകബുദ്ധഇസീ.

കദാ പന തേ തത്ഥ വസിംസു? അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ തഥാഗതേ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ഏകാ കുലധീതാ ഖേത്തം രക്ഖമാനാ ഏകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ചഹി ലാജാസതേഹി സദ്ധിം ഏകം പദുമപുപ്ഫം ദത്വാ പഞ്ച പുത്തസതാനി പത്ഥേസി. തസ്മിംയേവ ച ഖണേ പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ മധുരമംസം ദത്വാ ‘‘ഏതിസ്സാ പുത്താ ഭവേയ്യാമാ’’തി പത്ഥയിംസു. സാ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ, തതോ ചുതാ ജാതസ്സരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തമേകോ താപസോ ദിസ്വാ പടിജഗ്ഗി, തസ്സാ വിചരന്തിയാവ പാദുദ്ധാരേ പാദുദ്ധാരേ ഭൂമിതോ പദുമാനി ഉട്ഠഹന്തി. ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ നം ആഹരാപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി, തസ്സാ ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി. മഹാപദുമകുമാരോ മാതുകുച്ഛിയം വസി, സേസാ ഗബ്ഭമലം നിസ്സാ നിബ്ബത്താ. വയപ്പത്താ ഉയ്യാനേ പദുമസ്സരേ കീളന്താ ഏകേകസ്മിം പദുമേ നിസീദിത്വാ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തയിംസു. അയം തേസം ബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി –

‘‘സരോരുഹം പദുമപലാസപത്തജം, സുപുപ്ഫിതം ഭമരഗണാനുചിണ്ണം;

അനിച്ചതായുപഗതം വിദിത്വാ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

തസ്മിം കാലേ തേ തത്ഥ വസിംസു, തദാ ചസ്സ പബ്ബതസ്സ ഇസിഗിലീതി സമഞ്ഞാ ഉദപാദി.

൧൩൫. യേ സത്തസാരാതി അരിട്ഠോ ഉപരിട്ഠോ തഗരസിഖീ യസസ്സീ സുദസ്സനോ പിയദസ്സീ ഗന്ധാരോ പിണ്ഡോലോ ഉപാസഭോ നീതോ തഥോ സുതവാ ഭാവിതത്തോതി തേരസന്നം പച്ചേകബുദ്ധാനം നാമാനി വത്വാ ഇദാനി തേസഞ്ച അഞ്ഞേസഞ്ച ഗാഥാബന്ധേന നാമാനി ആചിക്ഖന്തോ യേ സത്തസാരാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സത്തസാരാതി സത്താനം സാരഭൂതാ. അനീഘാതി നിദ്ദുക്ഖാ. നിരാസാതി നിത്തണ്ഹാ.

ദ്വേ ജാലിനോതി ചൂളജാലി മഹാജാലീതി ദ്വേ ജാലിനാമകാ. സന്തചിത്തോതി ഇദമ്പി ഏകസ്സ നാമമേവ. പസ്സി ജഹി ഉപധിദുക്ഖമൂലന്തി ഏത്ഥ പസ്സി നാമ സോ പച്ചേകബുദ്ധോ, ദുക്ഖസ്സ പന മൂലം ഉപധിം ജഹീതി അയമസ്സ ഥുതി. അപരാജിതോതിപി ഏകസ്സ നാമമേവ.