൩. സുഞ്ഞതവഗ്ഗോ

൧. ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൬. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തം. തത്ഥ ഏകമിദന്തി ഥേരോ കിര ഭഗവതോ വത്തം കത്വാ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ നിബ്ബാനാരമ്മണം സുഞ്ഞതാഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നോ യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാസി. അഥസ്സ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ ജാതോ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ പന സക്കാ ധുരേന ധുരം പഹരന്തേന വിയ ഗന്ത്വാ ‘സുഞ്ഞതാകഥം മേ, ഭന്തേ, കഥേഥാ’തി ഭഗവന്തം വത്തും, ഹന്ദാഹം യം മേ ഭഗവാ നഗരകം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകം കഥം കഥേസി, തം സാരേമി, ഏവം മേ ഭഗവാ സുഞ്ഞതാകഥം കഥേസ്സതീ’’തി ദസബലം സാരേന്തോ ഏകമിദന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തമേവ. കച്ചിമേതം, ഭന്തേതി ഥേരോ ഏകപദേ ഠത്വാ സട്ഠിപദസഹസ്സാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ധാരേതും സമത്ഥോ, കിം സോ ‘‘സുഞ്ഞതാവിഹാരേനാ’’തി ഏകം പദം ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സതി, സോതുകാമേന പന ജാനന്തേന വിയ പുച്ഛിതും ന വട്ടതി, പാകടം കത്വാ വിത്ഥാരിയമാനം സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ അജാനന്തോ വിയ ഏവമാഹ. ഏകോ അജാനന്തോപി ജാനന്തോ വിയ ഹോതി, ഥേരോ ഏവരൂപം കോഹഞ്ഞം കിം കരിസ്സതി, അത്തനോ ജാനനട്ഠാനേപി ഭഗവതോ അപചിതിം ദസ്സേത്വാ ‘‘കച്ചിമേത’’ന്തിആദിമാഹ.

പുബ്ബേപീതി പഠമബോധിയം നഗരകം ഉപനിസ്സായ വിഹരണകാലേപി. ഏതരഹിപീതി ഇദാനിപി. ഏവം പന വത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ആനന്ദോ സുഞ്ഞതാകഥം സോതുകാമോ, ഏകോ പന സോതും സക്കോതി, ന ഉഗ്ഗഹേതും, ഏകോ സോതുമ്പി ഉഗ്ഗഹേതുമ്പി സക്കോതി, ന കഥേതും, ആനന്ദോ പന സോതുമ്പി സക്കോതി ഉഗ്ഗഹേതുമ്പി കഥേതുമ്പി, (കഥേമിസ്സ) സുഞ്ഞതാകഥ’’ന്തി. ഇതി തം കഥേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഞ്ഞോ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവേനാതി തത്ഥ കട്ഠരൂപപോത്ഥകരൂപചിത്തരൂപവസേന കതാ ഹത്ഥിആദയോ അത്ഥി, വേസ്സവണമന്ധാതാദീനം ഠിതട്ഠാനേ ചിത്തകമ്മവസേന കതമ്പി, രതനപരിക്ഖതാനം വാതപാനദ്വാരബന്ധമഞ്ചപീഠാദീനം വസേന സണ്ഠിതമ്പി, ജിണ്ണപടിസങ്ഖരണത്ഥം ഠപിതമ്പി ജാതരൂപരജതം അത്ഥി, കട്ഠരൂപാദിവസേന കതാ ധമ്മസവനപഞ്ഹപുച്ഛനാദിവസേന ആഗച്ഛന്താ ച ഇത്ഥിപുരിസാപി അത്ഥി, തസ്മാ ന സോ തേഹി സുഞ്ഞോ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം സവിഞ്ഞാണകാനം ഹത്ഥിആദീനം, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സ ജാതരൂപരജതസ്സ, നിബദ്ധവാസം വസന്താനം ഇത്ഥിപുരിസാനഞ്ച അഭാവം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിച്ചാതി ഭിക്ഖൂസു ഹി പിണ്ഡായ പവിട്ഠേസുപി വിഹാരഭത്തം സാദിയന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ചേവ ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകഉദ്ദേസചീവരകമ്മപസുതാദീഹി ച ഭിക്ഖൂഹി സോ അസുഞ്ഞോവ ഹോതി, ഇതി നിച്ചമ്പി ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിതായ ഏവമാഹ. ഏകത്തന്തി ഏകഭാവം, ഏകം അസുഞ്ഞതം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഏകോ അസുഞ്ഞഭാവോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അമനസികരിത്വാതി ചിത്തേ അകത്വാ അനാവജ്ജിത്വാ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ. ഗാമസഞ്ഞന്തി ഗാമോതി പവത്തവസേന വാ കിലേസവസേന വാ ഉപ്പന്നം ഗാമസഞ്ഞം. മനുസ്സസഞ്ഞായപി ഏസേവ നയോ. അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തന്തി ഇദം അരഞ്ഞം, അയം രുക്ഖോ, അയം പബ്ബതോ, അയം നീലോഭാസോ വനസണ്ഡോതി ഏവം ഏകം അരഞ്ഞംയേവ പടിച്ച അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോതി. പക്ഖന്ദതീതി ഓതരതി. അധിമുച്ചതീതി ഏവന്തി അധിമുച്ചതി. യേ അസ്സു ദരഥാതി യേ ച പവത്തദരഥാ വാ കിലേസദരഥാ വാ ഗാമസഞ്ഞം പടിച്ച ഭവേയ്യും, തേ ഇധ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ ന സന്തി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥി ചേവായന്തി അയം പന ഏകം അരഞ്ഞസഞ്ഞം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനാ പവത്തദരഥമത്താ അത്ഥി.

യഞ്ഹി ഖോ തത്ഥ ന ഹോതീതി യം മിഗാരമാതുപാസാദേ ഹത്ഥിആദയോ വിയ ഇമിസ്സാ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞാമനുസ്സസഞ്ഞാവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം പവത്തദരഥകിലേസദരഥജാതം, തം ന ഹോതി. യം പന തത്ഥ അവസിട്ഠന്തി യം മിഗാരമാതുപാസാദേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ വിയ തത്ഥ അരഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തദരഥമത്തം അവസിട്ഠം ഹോതി. തം സന്തമിദം അത്ഥീതി പജാനാതീതി തം വിജ്ജമാനമേവ ‘‘അത്ഥി ഇദ’’ന്തി പജാനാതി, സുഞ്ഞതാവക്കന്തീതി സുഞ്ഞതാനിബ്ബത്തി.

൧൭൭. അമനസികരിത്വാ മനുസ്സസഞ്ഞന്തി ഇധ ഗാമസഞ്ഞം ന ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മനുസ്സസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ, അരഞ്ഞസഞ്ഞായ മനുസ്സസഞ്ഞം, പഥവീസഞ്ഞായ അരഞ്ഞസഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ പഥവീസഞ്ഞം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, വിപസ്സനായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞം, മഗ്ഗേന വിപസ്സനം നിവത്തേത്വാ അനുപുബ്ബേന അച്ചന്തസുഞ്ഞതം നാമ ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഏവം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ പഥവീസഞ്ഞന്തി കസ്മാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം പഹായ പഥവീസഞ്ഞം മനസി കരോതി? അരഞ്ഞസഞ്ഞായ വിസേസാനധിഗമനതോ. യഥാ ഹി പുരിസസ്സ രമണീയം ഖേത്തട്ഠാനം ദിസ്വാ – ‘‘ഇധ വുത്താ സാലിആദയോ സുട്ഠു സമ്പജ്ജിസ്സന്തി, മഹാലാഭം ലഭിസ്സാമീ’’തി സത്തക്ഖത്തുമ്പി ഖേത്തട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സ സാലിആദയോ ന സമ്പജ്ജന്തേവ, സചേ പന തം ഠാനം വിഹതഖാണുകകണ്ടകം കത്വാ കസിത്വാ വപതി, ഏവം സന്തേ സമ്പജ്ജന്തി, ഏവമേവ – ‘‘ഇദം അരഞ്ഞം, അയം രുക്ഖോ, അയം പബ്ബതോ, അയം നീലോഭാസോ വനസണ്ഡോ’’തി സചേപി സത്തക്ഖത്തും അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസി കരോതി, നേവൂപചാരം ന സമാധിം പാപുണാതി, പഥവീസഞ്ഞായ പനസ്സ ധുവസേവനം കമ്മട്ഠാനം പഥവീകസിണം പരികമ്മം കത്വാ ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനമ്പി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സക്കാ അരഹത്തം പാപുണിതും. തസ്മാ അരഞ്ഞസഞ്ഞം പഹായ പഥവീസഞ്ഞം മനസി കരോതി. പടിച്ചാതി പടിച്ച സമ്ഭൂതം.

ഇദാനി യസ്മിം പഥവീകസിണേ സോ പഥവീസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്സ ഓപമ്മദസ്സനത്ഥം സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉസഭസ്സ ഏതന്തി ആസഭം. അഞ്ഞേസം പന ഗുന്നം ഗണ്ഡാപി ഹോന്തി പഹാരാപി. തേസഞ്ഹി ചമ്മം പസാരിയമാനം നിബ്ബലികം ന ഹോതി, ഉസഭസ്സ ലക്ഖണസമ്പന്നതായ തേ ദോസാ നത്ഥി. തസ്മാ തസ്സ ചമ്മം ഗഹിതം. സങ്കുസതേനാതി ഖിലസതേന. സുവിഹതന്തി പസാരേത്വാ സുട്ഠു വിഹതം. ഊനകസതസങ്കുവിഹതഞ്ഹി നിബ്ബലികം ന ഹോതി, സങ്കുസതേന വിഹതം ഭേരിതലം വിയ നിബ്ബലികം ഹോതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഉക്കൂലവിക്കൂലന്തി ഉച്ചനീചം ഥലട്ഠാനം നിന്നട്ഠാനം. നദീവിദുഗ്ഗന്തി നദിയോ ചേവ ദുഗ്ഗമട്ഠാനഞ്ച. പഥവീസഞ്ഞം പടിച്ച മനസി കരോതി ഏകത്തന്തി കസിണപഥവിയംയേവ പടിച്ച സമ്ഭൂതം ഏകം സഞ്ഞം മനസി കരോതി. ദരഥമത്താതി ഇതോ പട്ഠായ സബ്ബവാരേസു പവത്തദരഥവസേന ദരഥമത്താ വേദിതബ്ബാ.

൧൮൨. അനിമിത്തം ചേതോസമാധിന്തി വിപസ്സനാചിത്തസമാധിം. സോ ഹി നിച്ചനിമിത്താദിവിരഹിതോ അനിമിത്തോതി വുച്ചതി. ഇമമേവ കായന്തി വിപസ്സനായ വത്ഥും ദസ്സേതി. തത്ഥ ഇമമേവാതി ഇമം ഏവ ചതുമഹാഭൂതികം. സളായതനികന്തി സളായതനപടിസംയുത്തം. ജീവിതപച്ചയാതി യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയാനം പവത്തി, താവ ജീവിതപച്ചയാ പവത്തദരഥമത്താ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൮൩. പുന അനിമിത്തന്തി വിപസ്സനായ പടിവിപസ്സനം ദസ്സേതും വുത്തം. കാമാസവം പടിച്ചാതി കാമാസവം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനപവത്തദരഥാ ഇധ ന സന്തി, അരിയമഗ്ഗേ ചേവ അരിയഫലേ ച നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ഇമമേവ കായന്തി ഇമം ഉപാദിസേസദരഥദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇതി മനുസ്സസഞ്ഞായ ഗാമസഞ്ഞം നിവത്തേത്വാ…പേ… മഗ്ഗേന വിപസ്സനം നിവത്തേത്വാ അനുപുബ്ബേന അച്ചന്തസുഞ്ഞതാ നാമ ദസ്സിതാ ഹോതി.

൧൮൪. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. അനുത്തരന്തി ഉത്തരവിരഹിതം സബ്ബസേട്ഠം. സുഞ്ഞതന്തി സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിം. തസ്മാതി യസ്മാ അതീതേപി, ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകസങ്ഖാതാ സമണബ്രാഹ്മണാ. അനാഗതേപി, ഏതരഹിപി ബുദ്ധബുദ്ധസാവകസങ്ഖാതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ഇമംയേവ പരിസുദ്ധം പരമം അനുത്തരം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിംസു വിഹരിസ്സന്തി വിഹരന്തി ച, തസ്മാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മഹാസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസുഞ്ഞതസുത്തം. തത്ഥ കാളഖേമകസ്സാതി ഛവിവണ്ണേന സോ കാളോ, ഖേമകോതി പനസ്സ നാമം. വിഹാരോതി തസ്മിംയേവ നിഗ്രോധാരാമേ ഏകസ്മിം പദേസേ പാകാരേന പരിക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകം മാപേത്വാ ഹംസവട്ടകാദിസേനാസനാനി ചേവ മണ്ഡലമാളഭോജനസാലാദീനി ച പതിട്ഠപേത്വാ കതോ വിഹാരോ. സമ്ബഹുലാനി സേനാസനാനീതി മഞ്ചോ പീഠം ഭിസിബിമ്ബോഹനം തട്ടികാ ചമ്മഖണ്ഡോ തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോ പലാലസന്ഥാരോതിആദീനി പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, മഞ്ചേന മഞ്ചം…പേ… പലാലസന്ഥാരേനേവ പലാലസന്ഥാരം ആഹച്ച ഠപിതാനി, ഗണഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനസദിസം അഹോസി.

സമ്ബഹുലാ നു ഖോതി ഭഗവതോ ബോധിപല്ലങ്കേയേവ സബ്ബകിലേസാനം സമുഗ്ഘാടിതത്താ സംസയോ നാമ നത്ഥി, വിതക്കപുബ്ബഭാഗാ പുച്ഛാ, വിതക്കപുബ്ബഭാഗേ ചായം നുകാരോ നിപാതമത്തോ. പാടിമത്ഥകം ഗച്ഛന്തേ അവിനിച്ഛിതോ നാമ ന ഹോതി. ഇതോ കിര പുബ്ബേ ഭഗവതാ ദസ ദ്വാദസ ഭിക്ഖൂ ഏകട്ഠാനേ വസന്താ ന ദിട്ഠപുബ്ബാ.

അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ഗണവാസോ നാമായം വട്ടേ ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ നദീഓതിണ്ണഉദകസദിസോ, നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയാസുരകായേസുപി, മനുസ്സലോക-ദേവലോകബ്രഹ്മലോകേസുപി ഗണവാസോവ ആചിണ്ണോ. ദസയോജനസഹസ്സോ ഹി നിരയോ തിപുചുണ്ണഭരിതാ നാളി വിയ സത്തേഹി നിരന്തരോ, പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകാരണകരണട്ഠാനേ സത്താനം പമാണം വാ പരിച്ഛേദോ വാ നത്ഥി, തഥാ വാസീഹി തച്ഛനാദിഠാനേസു, ഇതി ഗണഭൂതാവ പച്ചന്തി. തിരച്ഛാനയോനിയം ഏകസ്മിം വമ്മികേ ഉപസികാനം പമാണം വാ പരിച്ഛേദോ വാ നത്ഥി, തഥാ ഏകേകബിലാദീസുപി കിപില്ലികാദീനം. തിരച്ഛാനയോനിയമ്പി ഗണവാസോവ. പേതനഗരാനി ച ഗാവുതികാനി അഡ്ഢയോജനികാനിപി പേതഭരിതാനി ഹോന്തി. ഏവം പേത്തിവിസയേപി ഗണവാസോവ. അസുരഭവനം ദസയോജനസഹസ്സം കണ്ണേ പക്ഖിത്തസൂചിയാ കണ്ണബിലം വിയ ഹോതി. ഇതി അസുരകായേപി ഗണവാസോവ. മനുസ്സലോകേ സാവത്ഥിയം സത്തപണ്ണാസ കുലസതസഹസ്സാനി, രാജഗഹേ അന്തോ ച ബഹി ച അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ വസിംസു. ഏവം അഞ്ഞേസുപി ഠാനേസൂതി മനുസ്സലോകേപി ഗണവാസോവ. ഭുമ്മദേവതാ ആദിം കത്വാ ദേവലോകബ്രഹ്മലോകേസുപി ഗണവാസോവ. ഏകേകസ്സ ഹി ദേവപുത്തസ്സ അഡ്ഢതിയാ നാടകകോടിയോ ഹോന്തി, നവപി കോടിയോ ഹോന്തി, ഏകട്ഠാനേ ദസസഹസ്സാപി ബ്രഹ്മാനോ വസന്തി.

തതോ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ഗണവാസവിദ്ധംസനത്ഥം ദസ പാരമിയോ പൂരിതാ, ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ ഇതോ പട്ഠായേവ ഗണം ബന്ധിത്വാ ഗണാഭിരതാ ജാതാ അനനുച്ഛവികം കരോന്തീ’’തി. സോ ധമ്മസംവേഗം ഉപ്പാദേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ‘ഏകട്ഠാനേ ദ്വീഹി ഭിക്ഖൂഹി ന വസിതബ്ബ’ന്തി സക്കാ ഭവേയ്യ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതും, സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേയ്യം, ന ഖോ പനേതം സക്കാ. ഹന്ദാഹം മഹാസുഞ്ഞതാപടിപത്തിം നാമ സുത്തന്തം ദേസേമി, യം സിക്ഖാകാമാനം കുലപുത്താനം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തി വിയ നഗരദ്വാരേ നിക്ഖിത്തസബ്ബകായികആദാസോ വിയ ച ഭവിസ്സതി. തതോ യഥാ നാമേകസ്മിം ആദാസേ ഖത്തിയാദയോ അത്തനോ വജ്ജം ദിസ്വാ തം പഹായ അനവജ്ജാ ഹോന്തി, ഏവമേവം മയി പരിനിബ്ബുതേപി പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി ഇമം സുത്തം ആവജ്ജിത്വാ ഗണം വിനോദേത്വാ ഏകീഭാവാഭിരതാ കുലപുത്താ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം കരിസ്സന്തീ’’തി. ഭഗവതോ ച മനോരഥം പൂരേന്താ വിയ ഇമം സുത്തം ആവജ്ജിത്വാ ഗണം വിനോദേത്വാ വട്ടദുക്ഖം ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബുതാ കുലപുത്താ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. വാലികപിട്ഠിവിഹാരേപി ഹി ആഭിധമ്മികഅഭയത്ഥേരോ നാമ വസ്സൂപനായികസമയേ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഇമം സുത്തം സഞ്ഝായിത്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏവം കാരേതി, മയം കിം കരോമാ’’തി ആഹ. തേ സബ്ബേപി അന്തോവസ്സേ ഗണം വിനോദേത്വാ ഏകീഭാവാഭിരതാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഗണഭേദനം നാമ ഇദം സുത്തന്തി.

൧൮൬. ഘടായാതി ഏവംനാമകസ്സ സക്കസ്സ. വിഹാരേതി അയമ്പി വിഹാരോ നിഗ്രോധാരാമസ്സേവ ഏകദേസേ കാളഖേമകസ്സ വിഹാരോ വിയ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ചീവരകമ്മന്തി ജിണ്ണമലിനാനം അഗ്ഗളട്ഠാനുപ്പാദനധോവനാദീഹി കതപരിഭണ്ഡമ്പി, ചീവരത്ഥായ ഉപ്പന്നവത്ഥാനം വിചാരണസിബ്ബനാദീഹി അകതം സംവിധാനമ്പി വട്ടതി, ഇധ പന അകതം സംവിധാനം അധിപ്പേതം. മനുസ്സാ ഹി ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ചീവരസാടകേ അദംസു. തസ്മാ ഥേരോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ തത്ഥ ചീവരകമ്മം അകാസി. തേപി ഭിക്ഖൂ പാതോവ സൂചിപാസകസ്സ പഞ്ഞായനകാലതോ പട്ഠായ നിസിന്നാ അപഞ്ഞായനകാലേ ഉട്ഠഹന്തി. സൂചികമ്മേ നിട്ഠിതേയേവ സേനാസനാനി സംവിദഹിസ്സാമാതി ന സംവിദഹിംസു. ചീവരകാരസമയോ നോതി ഥേരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അദ്ധാ ഏതേഹി ഭിക്ഖൂഹി ന പടിസാമിതാനി സേനാസനാനി, ഭഗവതാ ച ദിട്ഠാനി ഭവിസ്സന്തി. ഇതി അനത്തമനോ സത്ഥാ സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേതുകാമോ, ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം ഉപത്ഥമ്ഭോ ഭവിസ്സാമീ’’തി; തസ്മാ ഏവമാഹ. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – ‘‘ന, ഭന്തേ, ഇമേ ഭിക്ഖൂ കമ്മാരാമാ ഏവ, ചീവരകിച്ചവസേന പന ഏവം വസന്തീ’’തി.

ന ഖോ, ആനന്ദാതി, ആനന്ദ, കമ്മസമയോ വാ ഹോതു അകമ്മസമയോ വാ, ചീവരകാരസമയോ വാ ഹോതു അചീവരകാരസമയോ വാ, അഥ ഖോ സങ്ഗണികാരാമോ ഭിക്ഖു ന സോഭതിയേവ. മാ ത്വം അനുപത്ഥമ്ഭട്ഠാനേ ഉപത്ഥമ്ഭോ അഹോസീതി. തത്ഥ സങ്ഗണികാതി സകപരിസസമോധാനം. ഗണോതി നാനാജനസമോധാനം. ഇതി സങ്ഗണികാരാമോ വാ ഹോതു ഗണാരാമോ വാ, സബ്ബഥാപി ഗണബാഹുല്ലാഭിരതോ ഗണബന്ധനബദ്ധോ ഭിക്ഖു ന സോഭതി. പച്ഛാഭത്തേ പന ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ സുധോതഹത്ഥപാദോ മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകാരാമതമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ബുദ്ധസാസനേ സോഭതി. നേക്ഖമ്മസുഖന്തി കാമതോ നിക്ഖന്തസ്സ സുഖം. പവിവേകസുഖമ്പി കാമപവിവേകസുഖമേവ. രാഗാദീനം പന വൂപസമത്ഥായ സംവത്തതീതി ഉപസമസുഖം. മഗ്ഗസമ്ബോധത്ഥായ സംവത്തതീതി സമ്ബോധിസുഖം. നികാമലാഭീതി കാമലാഭീ ഇച്ഛിതലാഭീ. അകിച്ഛലാഭീതി അദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ.

സാമായികന്തി അപ്പിതപ്പിതസമയേ കിലേസേഹി വിമുത്തം. കന്തന്തി മനാപം. ചേതോവിമുത്തിന്തി രൂപാരൂപാവചരചിത്തവിമുത്തിം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ചത്താരി ച ഝാനാനി ചതസ്സോ ച അരൂപസമാപത്തിയോ, അയം സാമായികോ വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൩). അസാമായികന്തി ന സമയവസേന കിലേസേഹി വിമുത്തം, അഥ ഖോ അച്ചന്തവിമുത്തം ലോകുത്തരം വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ചത്താരോ ച അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, അയം അസാമായികോ വിമോക്ഖോ’’തി. അകുപ്പന്തി കിലേസേഹി അകോപേതബ്ബം.

ഏത്താവതാ കിം കഥിതം ഹോതി? സങ്ഗണികാരാമോ ഭിക്ഖു ഗണബന്ധനബദ്ധോ നേവ ലോകിയഗുണം, ന ച ലോകുത്തരഗുണം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി, ഗണം വിനോദേത്വാ പന ഏകാഭിരതോ സക്കോതി. തഥാ ഹി വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ ചതുരാസീതിയാ പബ്ബജിതസഹസ്സേഹി പരിവുതോ സത്ത വസ്സാനി വിചരന്തോ സബ്ബഞ്ഞുഗുണം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി, ഗണം വിനോദേത്വാ സത്തദിവസേ ഏകീഭാവാഭിരതോ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ സബ്ബഞ്ഞുഗുണം നിബ്ബത്തേസി. അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ പഞ്ചവഗ്ഗിയേഹി സദ്ധിം ഛബ്ബസ്സാനി വിചരന്തോ സബ്ബഞ്ഞുഗുണം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി, തേസു പക്കന്തേസു ഏകീഭാവാഭിരതോ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ സബ്ബഞ്ഞുഗുണം നിബ്ബത്തേസി.

ഏവം സങ്ഗണികാരാമസ്സ ഗുണാധിഗമാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദോസുപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ നാഹം ആനന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ രൂപന്തി സരീരം. യത്ഥ രത്തസ്സാതി യസ്മിം രൂപേ രാഗവസേന രത്തസ്സ. ന ഉപ്പജ്ജേയ്യുന്തി യസ്മിം രൂപേ രത്തസ്സ ന ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തം രൂപം ന സമനുപസ്സാമി, അഥ ഖോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം ദസബലസാവകത്തുപഗമനസങ്ഖാതേന അഞ്ഞഥാഭാവേന സഞ്ചയസ്സ വിയ, ഉപാലിഗഹപതിനോ അഞ്ഞഥാഭാവേന നാടപുത്തസ്സ വിയ, പിയജാതികസുത്തേ സേട്ഠിആദീനം വിയ ച ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ.

൧൮൭. അയം ഖോ പനാനന്ദാതി കോ അനുസന്ധി? സചേ ഹി കോചി ദുബ്ബുദ്ധീ നവപബ്ബജിതോ വദേയ്യ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖേത്തം പവിട്ഠാ ഗാവിയോ വിയ അമ്ഹേയേവ ഗണതോ നീഹരതി, ഏകീഭാവേ നിയോജേതി, സയം പന രാജരാജമഹാമത്താദീഹി പരിവുതോ വിഹരതീ’’തി, തസ്സ വചനോകാസുപച്ഛേദനത്ഥം – ‘‘ചക്കവാളപരിയന്തായ പരിസായ മജ്ഝേ നിസിന്നോപി തഥാഗതോ ഏകകോവാ’’തി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സങ്ഖനിമിത്താനം. അജ്ഝത്തന്തി വിസയജ്ഝത്തം. സുഞ്ഞതന്തി സുഞ്ഞതഫലസമാപത്തിം. തത്ര ചേതി ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മം, തം ചേതി വുത്തം ഹോതി. പുന തത്രാതി തസ്മിം പരിസമജ്ഝേ ഠിതോ. വിവേകനിന്നേനാതി നിബ്ബാനനിന്നേന. ബ്യന്തീഭൂതേനാതി ആസവട്ഠാനീയധമ്മേഹി വിഗതന്തേന നിസ്സടേന വിസംയുത്തേന. ഉയ്യോജനികപടിസംയുത്തന്തി ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേതി ഏവം ഉയ്യോജനികേന വചനേന പടിസംയുത്തം.

കായ പന വേലായ ഭഗവാ ഏവം കഥേതി? പച്ഛാഭത്തകിച്ചവേലായ, വാ പുരിമയാമകിച്ചവേലായ വാ. ഭഗവാ ഹി പച്ഛാഭത്തേ ഗന്ധകുടിയം സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ വുട്ഠായ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദതി. തസ്മിം സമയേ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ പരിസാ സന്നിപതന്തി. അഥ ഭഗവാ കാലം വിദിത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധാസനവരഗതോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഭേസജ്ജതേലപാകം ഗണ്ഹന്തോ വിയ കാലം അനതിക്കമിത്വാ വിവേകനിന്നേന ചിത്തേന പരിസം ഉയ്യോജേതി. പുരിമയാമേപി ‘‘അഭിക്കന്താ ഖോ വാസേട്ഠാ രത്തി, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞഥാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൯൯) ഏവം ഉയ്യോജേതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ബോധിപത്തിതോ പട്ഠായ ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനിപി നിബ്ബാനനിന്നാനേവ. തസ്മാതിഹാനന്ദാതി യസ്മാ സുഞ്ഞതാവിഹാരോ സന്തോ പണീതോ, തസ്മാ.

൧൮൮. അജ്ഝത്തമേവാതി ഗോചരജ്ഝത്തമേവ. അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതന്തി ഇധ നിയകജ്ഝത്തം, അത്തനോ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു നിസ്സിതന്തി അത്ഥോ. സമ്പജാനോ ഹോതീതി കമ്മട്ഠാനസ്സ അസമ്പജ്ജനഭാവജാനനേന സമ്പജാനോ. ബഹിദ്ധാതി പരസ്സ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാതി കാലേന അജ്ഝത്തം കാലേന ബഹിദ്ധാ. ആനേഞ്ജന്തി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഭവിസ്സാമാതി ആനേഞ്ജം അരൂപസമാപത്തിം മനസി കരോതി.

തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിന്തി പാദകജ്ഝാനം സന്ധായ വുത്തം. അപഗുണപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതസ്സ ഹി അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസികരോതോ തത്ഥ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ‘‘പരസ്സ സന്താനേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി ബഹിദ്ധാ മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. തതോ – ‘‘കാലേന അത്തനോ സന്താനേ, കാലേന പരസ്സ സന്താനേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. തതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതുകാമോ ‘‘അരൂപസമാപത്തിയം നു ഖോ കഥ’’ന്തി ആനേഞ്ജം മനസി കരോതി, തത്ഥപി ന പക്ഖന്ദതി. ഇദാനി – ‘‘ന മേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി വിസ്സട്ഠവീരിയേന ഉപട്ഠാകാദീനം പച്ഛതോ ന ചരിതബ്ബം, പാദകജ്ഝാനമേവ പന സാധുകം പുനപ്പുനം മനസികാതബ്ബം. ഏവമസ്സ രുക്ഖേ ഛിന്ദതോ ഫരസുമ്ഹി അവഹന്തേ പുന നിസിതം കാരേത്വാ ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിജ്ജേസു ഫരസു വിയ കമ്മട്ഠാനേ മനസികാരോ വഹതീ’’തി ദസ്സേതും തസ്മിംയേവാതിആദിമാഹ. ഇദാനിസ്സ ഏവം പടിപന്നസ്സ യം യം മനസി കരോതി, തത്ഥ തത്ഥ മനസികാരോ സമ്പജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ പക്ഖന്ദതീതി ആഹ.

൧൮൯. ഇമിനാ വിഹാരേനാതി ഇമിനാ സമഥവിപസ്സനാവിഹാരേന. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോതി ഇതി ചങ്കമന്തോപി തസ്മിം കമ്മട്ഠാനേ സമ്പജ്ജമാനേ ‘‘സമ്പജ്ജതി മേ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി ജാനനേന സമ്പജാനോ ഹോതി. സയതീതി നിപജ്ജതി. ഏത്ഥ കഞ്ചി കാലം ചങ്കമിത്വാ – ‘‘ഇദാനി ഏത്തകം കാലം ചങ്കമിതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഞത്വാ ഇരിയാപഥം അഹാപേത്വാ ഠാതബ്ബം. ഏസ നയോ സബ്ബവാരേസു. ന കഥേസ്സാമീതി, ഇതിഹ തത്ഥാതി ഏവം ന കഥേസ്സാമീതി ജാനനേന തത്ഥ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

പുന ദുതിയവാരേ ഏവരൂപിം കഥം കഥേസ്സാമീതി ജാനനേന സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമഥവിപസ്സനാ തരുണാവ, താസം അനുരക്ഖണത്ഥം –

‘‘ആവാസോ ഗോചരോ ഭസ്സം, പുഗ്ഗലോ അഥ ഭോജനം;

ഉതു ഇരിയാപഥോ ചേവ, സപ്പായോ സേവിതബ്ബകോ’’തി.

സത്ത സപ്പായാനി ഇച്ഛിതബ്ബാനി. തേസം ദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തം. വിതക്കവാരേസു അവിതക്കനസ്സ ച വിതക്കനസ്സ ച ജാനനേന സമ്പജാനതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൯൦. ഇതി വിതക്കപഹാനേന ദ്വേ മഗ്ഗേ കഥേത്വാ ഇദാനി തതിയമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനം ആചിക്ഖന്തോ പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആനന്ദ, കാമഗുണാതിആദിമാഹ. ആയതനേതി തേസുയേവ കാമഗുണേസു കിസ്മിഞ്ചിദേവ കിലേസുപ്പത്തികാരണേ. സമുദാചാരോതി സമുദാചരണതോ അപ്പഹീനകിലേസോ. ഏവം സന്തന്തി ഏവം വിജ്ജമാനമേവ. സമ്പജാനോതി കമ്മട്ഠാനസ്സ അസമ്പത്തിജാനനേന സമ്പജാനോ. ദുതിയവാരേ ഏവം സന്തമേതന്തി ഏവം സന്തേ ഏതം. സമ്പജാനോതി കമ്മട്ഠാനസമ്പത്തിജാനനേന സമ്പജാനോ. അയഞ്ഹി ‘‘പഹീനോ നു ഖോ മേ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ നോ’’തി പച്ചവേക്ഖമാനോ അപഹീനഭാവം ഞത്വാ വീരിയം പഗ്ഗഹേത്വാ തം അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടേതി, തതോ മഗ്ഗാനന്തരം ഫലം, ഫലതോ വുട്ഠായ പച്ചവേക്ഖമാനോ പഹീനഭാവം ജാനാതി, തസ്സ ജാനനേന ‘‘സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി വുത്തം.

൧൯൧. ഇദാനി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനം ആചിക്ഖന്തോ പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആനന്ദ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സോ പഹീയതീതി രൂപേ അസ്മീതി മാനോ അസ്മീതി ഛന്ദോ അസ്മീതി അനുസയോ പഹീയതി. തഥാ വേദനാദീസു സമ്പജാനതാ വുത്തനായേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഇമേ ഖോ തേ, ആനന്ദ, ധമ്മാതി ഹേട്ഠാ കഥിതേ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലധമ്മേ സന്ധായാഹ. കുസലായതികാതി കുസലതോ ആഗതാ. കുസലാ ഹി കുസലാപി ഹോന്തി കുസലായതികാപി, സേയ്യഥിദം, പഠമജ്ഝാനം കുസലം, ദുതിയജ്ഝാനം കുസലഞ്ചേവ കുസലായതികഞ്ച…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം കുസലം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം കുസലഞ്ചേവ കുസലായതികഞ്ച, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം കുസലം, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ കുസലോ ചേവ കുസലായതികോ ച…പേ… അനാഗാമിമഗ്ഗോ കുസലോ, അരഹത്തമഗ്ഗോ കുസലോ ചേവ കുസലായതികോ ച. തഥാ പഠമജ്ഝാനം കുസലം, തംസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ കുസലാ ചേവ കുസലായതികാ ച…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗോ കുസലോ, തംസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ കുസലാ ചേവ കുസലായതികാ ച.

അരിയാതി നിക്കിലേസാ വിസുദ്ധാ. ലോകുത്തരാതി ലോകേ ഉത്തരാ വിസിട്ഠാ. അനവക്കന്താ പാപിമതാതി പാപിമന്തേന മാരേന അനോക്കന്താ. വിപസ്സനാപാദകാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ചിത്തം മാരോ ന പസ്സതി, ‘‘ഇദം നാമ ആരമ്മണം നിസ്സായ സംവത്തതീ’’തി ജാതിതും ന സക്കോതി. തസ്മാ ‘‘അനവക്കന്താ’’തി വുത്തം.

തം കിം മഞ്ഞസീതി ഇദം കസ്മാ ആഹ? ഗണേപി ഏകോ ആനിസംസോ അത്ഥി, തം ദസ്സേതും ഇദമാഹ. അനുബന്ധിതുന്തി അനുഗച്ഛിതും പരിചരിതും.

ന ഖോ, ആനന്ദാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവതാ – ‘‘സുതാവുധോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭) ബഹുസ്സുതോ പഞ്ചാവുധസമ്പന്നോ യോധോ വിയ കതോ. യസ്മാ പന സോ സുതപരിയത്തിം ഉഗ്ഗഹേത്വാപി തദനുച്ഛവികം അനുലോമപടിപദം ന പടിപജ്ജതി, ന തസ്സ തം ആവുധം ഹോതി. യോ പടിപജ്ജതി, തസ്സേവ ഹോതി. തസ്മാ ഏതദത്ഥം അനുബന്ധിതും നാരഹതീതി ദസ്സേന്തോ ന ഖോ, ആനന്ദാതി ആഹ.

ഇദാനി യദത്ഥം അനുബന്ധിതബ്ബോ, തം ദസ്സേതും യാ ച ഖോതിആദിമാഹ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തീസു ഠാനേസു ദസ കഥാവത്ഥൂനി ആഗതാനി. ‘‘ഇതി ഏവരൂപം കഥം കഥേസ്സാമീ’’തി സപ്പായാസപ്പായവസേന ആഗതാനി, ‘‘യദിദം സുത്തം ഗേയ്യ’’ന്തി ഏത്ഥ സുതപരിയത്തിവസേന ആഗതാനി, ഇമസ്മിം ഠാനേ പരിപൂരണവസേന ആഗതാനി. തസ്മാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ദസ കഥാവത്ഥൂനി കഥേന്തേന ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ കഥേതബ്ബാനി.

ഇദാനി യസ്മാ ഏകച്ചസ്സ ഏകകസ്സ വിഹരതോപി അത്ഥോ ന സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ തം സന്ധായ ഏകീഭാവേ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ഏവം സന്തേ ഖോ, ആനന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം സന്തേതി ഏവം ഏകീഭാവേ സന്തേ.

൧൯൩. സത്ഥാതി ബാഹിരകോ തിത്ഥകരസത്ഥാ. അന്വാവത്തന്തീതി അനുആവത്തന്തി ഉപസങ്കമന്തി. മുച്ഛം കാമയതീതി മുച്ഛനതണ്ഹം പത്ഥേതി, പവത്തേതീതി അത്ഥോ. ആചരിയൂപദ്ദവേനാതി അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നേന കിലേസൂപദ്ദവേന ആചരിയസ്സുപദ്ദവോ. സേസുപദ്ദവേസുപി ഏസേവ നയോ. അവധിംസു നന്തി മാരയിംസു നം. ഏതേന ഹി ഗുണമരണം കഥിതം.

വിനിപാതായാതി സുട്ഠു നിപതനായ. കസ്മാ പന ബ്രഹ്മചാരുപദ്ദവോവ – ‘‘ദുക്ഖവിപാകതരോ ച കടുകവിപാകതരോ ച വിനിപാതായ ച സംവത്തതീ’’തി വുത്തോതി. ബാഹിരപബ്ബജ്ജാ ഹി അപ്പലാഭാ, തത്ഥ മഹന്തോ നിബ്ബത്തേതബ്ബഗുണോ നത്ഥി, അട്ഠസമാപത്തിപഞ്ചാഭിഞ്ഞാമത്തകമേവ ഹോതി. ഇതി യഥാ ഗദ്രഭപിട്ഠിതോ പതിതസ്സ മഹന്തം ദുക്ഖം ന ഹോതി, സരീരസ്സ പംസുമക്ഖനമത്തമേവ ഹോതി, ഏവം ബാഹിരസമയേ ലോകിയഗുണമത്തതോവ പരിഹായതി, തേന പുരിമം ഉപദ്ദവദ്വയം ന ഏവം വുത്തം. സാസനേ പന പബ്ബജ്ജാ മഹാലാഭാ, തത്ഥ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി നിബ്ബാനന്തി മഹന്താ അധിഗന്തബ്ബഗുണാ. ഇതി യഥാ ഉഭതോ സുജാതോ ഖത്തിയകുമാരോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരം അനുസഞ്ചരന്തോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധതോ പതിതോ മഹാദുക്ഖം നിഗച്ഛതി, ഏവം സാസനതോ പരിഹായമാനോ നവഹി ലോകുത്തരഗുണേഹി പരിഹായതി. തേനായം ബ്രഹ്മചാരുപദ്ദവോ ഏവം വുത്തോ.

൧൯൬. തസ്മാതി യസ്മാ സേസുപദ്ദവേഹി ബ്രഹ്മചാരുപദ്ദവോ ദുക്ഖവിപാകതരോ, യസ്മാ വാ സപത്തപടിപത്തിം വീതിക്കമന്തോ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി, മിത്തപടിപത്തി ഹിതായ, തസ്മാ. ഏവം ഉപരിമേനപി ഹേട്ഠിമേനപി അത്ഥേന യോജേതബ്ബം. മിത്തവതായാതി മിത്തപടിപത്തിയാ. സപത്തവതായാതി വേരപടിപത്തിയാ.

വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാതി ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമത്തമ്പി ഹി സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമന്തോ വോക്കമ്മ വത്തതി നാമ. തദേവ അവീതിക്കമന്തോ ന വോക്കമ്മ വത്തതി നാമ.

ന വോ അഹം, ആനന്ദ, തഥാ പരക്കമിസ്സാമീതി അഹം തുമ്ഹേസു തഥാ ന പടിപജ്ജിസ്സാമി. ആമകേതി അപക്കേ. ആമകമത്തേതി ആമകേ നാതിസുക്ഖേ ഭാജനേ. കുമ്ഭകാരോ ഹി ആമകം നാതിസുക്ഖം അപക്കം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി സണ്ഹികം ഗണ്ഹാതി ‘‘മാ ഭിജ്ജതൂ’’തി. ഇതി യഥാ കുമ്ഭകാരോ തത്ഥ പടിപജ്ജതി, നാഹം തുമ്ഹേസു തഥാ പടിപജ്ജിസ്സാമി. നിഗ്ഗയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹാതി സകിം ഓവദിത്വാ തുണ്ഹീ ന ഭവിസ്സാമി, നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പുനപ്പുനം ഓവദിസ്സാമി അനുസാസിസ്സാമി. പവയ്ഹ പവയ്ഹാതി ദോസേ പവാഹേത്വാ പവാഹേത്വാ. യഥാ പക്കഭാജനേസു കുമ്ഭകാരോ ഭിന്നഛിന്നജജ്ജരാനി പവാഹേത്വാ ഏകതോ കത്വാ സുപക്കാനേവ ആകോടേത്വാ ആകോടേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ അഹമ്പി പവാഹേത്വാ പവാഹേത്വാ പുനപ്പുനം ഓവദിസ്സാമി അനുസാസിസ്സാമി. യോ സാരോ സോ ഠസ്സതീതി ഏവം വോ മയാ ഓവദിയമാനാനം യോ മഗ്ഗഫലസാരോ, സോ ഠസ്സതി. അപിച ലോകിയഗുണാപി ഇധ സാരോത്വേവ അധിപ്പേതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാസുഞ്ഞതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അച്ഛരിയഅബ്ഭുതസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൭. ഏവം മേ സുതന്തി അച്ഛരിയഅബ്ഭുതസുത്തം. തത്ഥ യത്ര ഹി നാമാതി അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ. യോ നാമ തഥാഗതോതി അത്ഥോ. ഛിന്നപപഞ്ചേതി ഏത്ഥ പപഞ്ചാ നാമ തണ്ഹാ മാനോ ദിട്ഠീതി ഇമേ തയോ കിലേസാ. ഛിന്നവടുമേതി ഏത്ഥ വടുമന്തി കുസലാകുസലകമ്മവട്ടം വുച്ചതി. പരിയാദിന്നവട്ടേതി തസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേതി സബ്ബം വിപാകവട്ടസങ്ഖാതം ദുക്ഖം വീതിവത്തേ. അനുസ്സരിസ്സതീതി ഇദം യത്രാതി നിപാതവസേന അനാഗതവചനം, അത്ഥോ പനേത്ഥ അതീതവസേന വേദിതബ്ബോ. ഭഗവാ ഹി തേ ബുദ്ധേ അനുസ്സരി, ന ഇദാനി അനുസ്സരിസ്സതി. ഏവംജച്ചാതി വിപസ്സീആദയോ ഖത്തിയജച്ചാ, കകുസന്ധാദയോ ബ്രാഹ്മണജച്ചാതി. ഏവംഗോത്താതി വിപസ്സീആദയോ കോണ്ഡഞ്ഞഗോത്താ, കകുസന്ധാദയോ കസ്സപഗോത്താതി. ഏവംസീലാതി ലോകിയലോകുത്തരസീലേന ഏവംസീലാ. ഏവംധമ്മാതി ഏത്ഥ സമാധിപക്ഖാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ. ലോകിയലോകുത്തരേന സമാധിനാ ഏവംസമാധിനോതി അത്ഥോ. ഏവംപഞ്ഞാതി ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞായ ഏവംപഞ്ഞാ. ഏവംവിഹാരീതി ഏത്ഥ പന ഹേട്ഠാ സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോവ, പുന കസ്മാ ഗഹിതമേവ ഗണ്ഹാതീതി ചേ, ന ഇദം ഗഹിതമേവ. ഇദഞ്ഹി നിരോധസമാപത്തിദീപനത്ഥം, തസ്മാ ഏവംനിരോധസമാപത്തിവിഹാരീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ഏവംവിമുത്താതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി തദങ്ഗവിമുത്തി സമുച്ഛേദവിമുത്തി പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി നിസ്സരണവിമുത്തീതി പഞ്ചവിധാ വിമുത്തിയോ. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ സയം വിക്ഖമ്ഭിതേഹി നീവരണാദീഹി വിമുത്തത്താ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ സത്ത അനുപസ്സനാ സയം തസ്സ തസ്സ പച്ചനീകങ്ഗവസേന പരിചത്താഹി നിച്ചസഞ്ഞാദീഹി വിമുത്തത്താ തദങ്ഗവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ സയം സമുച്ഛിന്നേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സമുച്ഛേദവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി മഗ്ഗാനുഭാവേന കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. നിബ്ബാനം സബ്ബകിലേസേഹി നിസ്സടത്താ അപഗതത്താ ദൂരേ ഠിതത്താ നിസ്സരണവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗതം. ഇതി ഇമാസം പഞ്ചന്നം വിമുത്തീനം വസേന ഏവംവിമുത്താതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൯൯. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ ത്വം ‘‘തഥാഗതാ അച്ഛരിയാ’’തി വദസി, തസ്മാ തം ഭിയ്യോസോ മത്തായ പടിഭന്തു തഥാഗതസ്സ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതധമ്മാതി. സതോ സമ്പജാനോതി ഏത്ഥ ദ്വേസമ്പജഞ്ഞാനി മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ച. തത്ഥ വേസ്സന്തരജാതകേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ പുത്തേ ദത്വാ പുനദിവസേ സക്കസ്സ ദേവിം ദത്വാ സക്കേന പസീദിത്വാ ദിന്നേ അട്ഠ വരേ ഗണ്ഹന്തോ –

‘‘ഇതോ വിമുച്ചമാനാഹം, സഗ്ഗഗാമീ വിസേസഗൂ;

അനിവത്തീ തതോ അസ്സം, അട്ഠമേതം വരം വരേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൩൦൦) –

ഏവം തുസിതഭവനേ മേ പടിസന്ധി ഹോതൂതി വരം അഗ്ഗഹേസി, തതോ പട്ഠായ തുസിതഭവനേ ഉപ്പജ്ജിസ്സാമീതി ജാനാതി, ഇദം മനുസ്സലോകേ സമ്പജഞ്ഞം. വേസ്സന്തരത്തഭാവതോ പന ചുതോ പുന തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ നിബ്ബത്തോസ്മീതി അഞ്ഞാസി, ഇദം ദേവലോകേ സമ്പജഞ്ഞം.

കിം പന സേസദേവതാ ന ജാനന്തീതി? നോ ന ജാനന്തി. താ പന ഉയ്യാനവിമാനകപ്പരുക്ഖേ ഓലോകേത്വാ ദേവനാടകേഹി തൂരിയസദ്ദേന പബോധിതാ ‘‘മാരിസ അയം ദേവലോകോ തുമ്ഹേ ഇധ നിബ്ബത്താ’’തി സാരിതാ ജാനന്തി. ബോധിസത്തോ പഠമജവനവാരേ ന ജാനാതി, ദുതിയജവനതോ പട്ഠായ ജാനാതി. ഇച്ചസ്സ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണജാനനം ഹോതി.

അട്ഠാസീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി അഞ്ഞേപി ദേവാ തത്ഥ ഠിതാ ഠിതമ്ഹാതി ജാനന്തി, തേ പന ഛസു ദ്വാരേസു ബലവതാ ഇട്ഠാരമ്മണേന അഭിഭുയ്യമാനാ സതിം വിസ്സജ്ജേത്വാ അത്തനോ ഭുത്തപീതഭാവമ്പി അജാനന്താ ആഹാരൂപച്ഛേദേന കാലം കരോന്തി. ബോധിസത്തസ്സ കിം തഥാരൂപം ആരമ്മണം നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി. സോ ഹി സേസദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആരമ്മണേന പന അത്താനം മദ്ദിതും ന ദേതി, തം ആരമ്മണം അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതി. തേന വുത്തം – ‘‘സതോ സമ്പജാനോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ തുസിതേ കായേ അട്ഠാസീ’’തി.

൨൦൦. യാവതായുകന്തി സേസത്തഭാവേസു കിം യാവതായുകം ന തിട്ഠത്തീതി? ആമ ന തിട്ഠതി. അഞ്ഞദാ ഹി ദീഘായുകദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ പാരമിയോ ന സക്കാ പൂരേതുന്തി അക്ഖീനി നിമീലേത്വാ അധിമുത്തികാലംകിരിയം നാമ കത്വാ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തതി. അയം കാലങ്കിരിയാ അഞ്ഞേസം ന ഹോതി. തദാ പന അദിന്നദാനം നാമ നത്ഥി, അരക്ഖിതസീലം നാമ നത്ഥി, സബ്ബപാരമീനം പൂരിതത്താ യാവതായുകം അട്ഠാസി.

സതോ സമ്പജാനോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതീതി ഏവം താവ സബ്ബപാരമിയോ പൂരേത്വാ തദാ ബോധിസത്തോ യാവതായുകം അട്ഠാസി. ദേവതാനം പന – ‘‘മനുസ്സഗണനാവസേന ഇദാനി സത്തഹി ദിവസേഹി ചുതി ഭവിസ്സതീ’’തി പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി – മാലാ മിലായന്തി, വത്ഥാനി കിലിസ്സന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, കായേ ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതി, ദേവോ ദേവാസനേ ന സണ്ഠാതി.

തത്ഥ മാലാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ പിളന്ധനമാലാ. താ കിര സട്ഠിസതസഹസ്സാധികാ സത്തപണ്ണാസ-വസ്സകോടിയോ അമിലായിത്വാ തദാ മിലായന്തി. വത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്തകം പന കാലം ദേവാനം നേവ സീതം ന ഉണ്ഹം ഹോതി, തസ്മിം കാലേ സരീരതോ ബിന്ദുബിന്ദുവസേന സേദാ മുച്ചന്തി. ഏത്തകഞ്ച കാലം തേസം സരീരേ ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിവസേന വിവണ്ണതാ ന പഞ്ഞായതി, ദേവധീതാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ, ദേവപുത്താ വീസതിവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഖായന്തി. മരണകാലേ പന നേസം കിലന്തരൂപോ അത്തഭാവോ ഹോതി. ഏത്തകഞ്ച നേസം കാലം ദേവലോകേ ഉക്കണ്ഠിതാ നാമ നത്ഥി, മരണകാലേ പന നിസ്സസന്തി വിജമ്ഭന്തി, സകേ ആസനേ നാഭിരമന്തി.

ഇമാനി പന പുബ്ബനിമിത്താനി, യഥാ ലോകേ മഹാപുഞ്ഞാനം രാജരാജമഹാമത്താദീനംയേവ ഉക്കാപാതഭൂമിചാലചന്ദഗ്ഗാഹാദീനി നിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം, ഏവമേവ മഹേസക്ഖാനം ദേവതാനംയേവ പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം. യഥാ ച മനുസ്സേസു പുബ്ബനിമിത്താനി നക്ഖത്തപാഠകാദയോവ ജാനന്തി, ന സബ്ബേ, ഏവമേവ താനിപി സബ്ബേ ദേവാ ന ജാനന്തി, പണ്ഡിതാ ഏവ പന ജാനന്തി. തത്ഥ യേ ച മന്ദേന കുസലകമ്മേന നിബ്ബത്താ ദേവപുത്താ, തേ തേസു ഉപ്പന്നേസു – ‘‘ഇദാനി കോ ജാനാതി, കുഹിം നിബ്ബത്തിസ്സാമാ’’തി ഭായന്തി. യേ മഹാപുഞ്ഞാ, തേ – ‘‘അമ്ഹേഹി ദിന്നം ദാനം രക്ഖിതം സീലം ഭാവിതം ഭാവനം ആഗമ്മ ഉപരിദേവലോകേസു സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമാ’’തി ന ഭായന്തി. ബോധിസത്തോപി താനി പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി അനന്തരേ അത്തഭാവേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ന ഭായി. അഥസ്സ തേസു നിമിത്തേസു പാതുഭൂതേസു ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിത്വാ – ‘‘മാരിസ തുമ്ഹേഹി ദസ പാരമിയോ പൂരേന്തേഹി ന സക്കസമ്പത്തിം ന മാരബ്രഹ്മചക്കവത്തിസമ്പത്തിം പത്ഥേന്തേഹി പൂരിതാ, ലോകനിത്ഥരണത്ഥായ പന ബുദ്ധത്തം പത്ഥയമാനേഹി പൂരിതാ. സോ വോ ഇദാനി കാലോ മാരിസ ബുദ്ധത്തായ, സമയോ മാരിസ ബുദ്ധത്തായാ’’തി യാചന്തി.

അഥ മഹാസത്തോ ദേവതാനം പടിഞ്ഞം അദത്വാവ കാലദീപദേസകുലജനേത്തിആയുപരിച്ഛേദവസേന പഞ്ചമഹാവിലോകനം നാമ വിലോകേസി. തത്ഥ ‘‘കാലോ നു ഖോ, ന കാലോ’’തി പഠമം കാലം വിലോകേസി. തത്ഥ വസ്സസതസഹസ്സതോ ഉദ്ധം വഡ്ഢിതആയുകാലോ കാലോ നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? തദാ ഹി സത്താനം ജാതിജരാമരണാനി ന പഞ്ഞായന്തി, ബുദ്ധാനഞ്ച ധമ്മദേസനാ നാമ തിലക്ഖണമുത്താ നത്ഥി, തേസം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി കഥേന്താനം ‘‘കിം നാമേതം കഥേന്തീ’’തി നേവ സോതും ന സദ്ധാതും മഞ്ഞന്തി, തതോ അഭിസമയോ ന ഹോതി, തസ്മിം അസതി അനിയ്യാനികം സാസനം ഹോതി. തസ്മാ സോ അകാലോ. വസ്സസതതോ ഊനആയുകാലോപി കാലോ നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? തദാ ഹി സത്താ ഉസ്സന്നകിലേസാ ഹോന്തി, ഉസ്സന്നകിലേസാനഞ്ച ദിന്നോവാദോ ഓവാദട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി. ഉദകേ ദണ്ഡരാജി വിയ ഖിപ്പം വിഗച്ഛതി. തസ്മാ സോപി അകാലോ. സതസഹസ്സതോ പന പട്ഠായ ഹേട്ഠാ വസ്സസതതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം ആയുകാലോ കാലോ നാമ. തദാ ച വസ്സസതകാലോ ഹോതി. അഥ മഹാസത്തോ ‘‘നിബ്ബത്തിതബ്ബകാലോ’’തി കാലം പസ്സി.

തതോ ദീപം വിലോകേന്തോ സപരിവാരേ ചത്താരോ ദീപേ ഓലോകേത്വാ – ‘‘തീസു ദീപേസു ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ജമ്ബുദീപേയേവ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ദീപം പസ്സി.

തതോ – ‘‘ജമ്ബുദീപോ നാമ മഹാ, ദസയോജനസഹസ്സപരിമാണോ, കതരസ്മിം നു ഖോ പദേസേ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ദേസം വിലോകേന്തോ മജ്ഝിമദേസം പസ്സി. മജ്ഝിമദേസോ നാമ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഗജങ്ഗലം നാമ നിഗമോ’’തിആദിനാ നയേന വിനയേ (മഹാവ. ൨൫൯) വുത്തോവ. സോ പന ആയാമതോ തീണി യോജനസതാനി. വിത്ഥാരതോ അഡ്ഢതിയാനി, പരിക്ഖേപതോ നവയോജനസതാനീതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി പദേസേ ചത്താരി അട്ഠ സോളസ വാ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി, കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി, കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം, കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരേത്വാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാസാവകാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ചതുന്നം മഹാദീപാനം ദ്വിസഹസ്സാനം പരിത്തദീപാനഞ്ച ഇസ്സരിയാധിപച്ചകാരകചക്കവത്തിരാജാനോ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഞ്ഞേ ച മഹേസക്ഖാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതിമഹാസാലാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇദഞ്ചേത്ഥ കപിലവത്ഥു നാമ നഗരം, തത്ഥ മയാ നിബ്ബത്തിതബ്ബന്തി നിട്ഠമഗമാസി.

തതോ കുലം വിലോകേന്തോ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ലോകസമ്മതേ കുലേ നിബ്ബത്തന്തി, ഇദാനി ച ഖത്തിയകുലം ലോകസമ്മതം, തത്ഥ നിബ്ബത്തിസ്സാമി, സുദ്ധോദനോ നാമ രാജാ മേ പിതാ ഭവിസ്സതീ’’തി കുലം പസ്സി.

തതോ മാതരം വിലോകേന്തോ – ‘‘ബുദ്ധമാതാ നാമ ലോലാ സുരാധുത്താ ന ഹോതി, കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതപാരമീ ജാതിതോ പട്ഠായ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലാ ഹോതി, അയഞ്ച മഹാമായാ നാമ ദേവീ ഏദിസാ. അയം മേ മാതാ ഭവിസ്സതി. കിത്തകം പനസ്സാ ആയൂ’’തി ആവജ്ജന്തോ – ‘‘ദസന്നം മാസാനം ഉപരി സത്ത ദിവസാനീ’’തി പസ്സി.

ഇതി ഇമം പഞ്ചമഹാവിലോകനം വിലോകേത്വാ – ‘‘കാലോ മേ മാരിസാ ബുദ്ധഭാവായാ’’തി ദേവതാനം സങ്ഗഹം കരോന്തോ പടിഞ്ഞം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി താ ദേവതാ ഉയ്യോജേത്വാ തുസിതദേവതാഹി പരിവുതോ തുസിതപുരേ നന്ദനവനം പാവിസി. സബ്ബദേവലോകേസു ഹി നന്ദനവനം അത്ഥിയേവ. തത്ഥ നം ദേവതാ – ‘‘ഇതോ ചുതോ സുഗതിം ഗച്ഛ, ഇതോ ചുതോ സുഗതിം ഗച്ഛാ’’തി പുബ്ബേകതകുസലകമ്മോകാസം സാരയമാനാ വിചരന്തി. സോ ഏവം ദേവതാഹി കുസലം സാരയമാനാഹി പരിവുതോ തത്ഥ വിചരന്തോവ ചവി.

ഏവം ചുതോ ചവാമീതി പജാനാതി, ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി. പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാപി പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതി, ഇമസ്മിം മേ ഠാനേ പടിസന്ധി ഗഹിതാതി ഏവം പന ജാനാതി. കേചി പന ഥേരാ ‘‘ആവജ്ജനപരിയായോ നാമ ലദ്ധും വട്ടതി, ദുതിയതതിയചിത്തവാരേയേവ ജാനിസ്സതീ’’തി വദന്തി. തിപിടകമഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘മഹാസത്താനം പടിസന്ധി ന അഞ്ഞേസം പടിസന്ധിസദിസാ, കോടിപ്പത്തം തേസം സതിസമ്പജഞ്ഞം. യസ്മാ പന തേനേവ ചിത്തേന തം ചിത്തം ഞാതും ന സക്കാ, തസ്മാ ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി. ചുതിക്ഖണേപി ചവാമീതി പജാനാതി, പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാപി പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതി, അസുകസ്മിം ഠാനേ പടിസന്ധി ഗഹിതാതി പജാനാതി, തസ്മിം കാലേ ദസസഹസ്സീ കമ്പതീ’’തി. ഏവം സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തോ പന ഏകൂനവീസതിയാ പടിസന്ധിചിത്തേസു മേത്താപുബ്ബഭാഗസ്സ സോമനസ്സ-സഹഗത-ഞാണസമ്പയുത്ത-അസങ്ഖാരിക-കുസലചിത്തസ്സ സദിസമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതേനാ’’തി ആഹ.

പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തോ പന ആസാള്ഹീപുണ്ണമായം ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേന അഗ്ഗഹേസി. തദാ കിര മഹാമായാ പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ വിഗതസുരാപാനം മാലാഗന്ധവിഭൂസനസമ്പന്നം നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനാ സത്തമേ ദിവസേ പാതോ വുട്ഠായ ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതാ വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സിരീഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സിരീസയനേ നിപന്നാ നിദ്ദം ഓക്കമമാനാ ഇദം സുപിനം അദ്ദസ – ‘‘ചത്താരോ കിര നം മഹാരാജാനോ സയനേനേവ സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ അനോതത്തദഹം നേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ നേസം ദേവിയോ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സമലഹരണത്ഥം ന്ഹാപേത്വാ ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ ഗന്ധേഹി വിലിമ്പേത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ തതോ അവിദൂരേ രജതപബ്ബതോ, തസ്സ അന്തോ കനകവിമാനം അത്ഥി, തസ്മിം പാചീനതോ സീസം കത്വാ നിപജ്ജാപേസും. അഥ ബോധിസത്തോ സേതവരവാരണോ ഹുത്വാ തതോ അവിദൂരേ ഏകോ സുവണ്ണപബ്ബതോ, തത്ഥ ചരിത്വാ തതോ ഓരുയ്ഹ രജതപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ ഉത്തരദിസതോ ആഗമ്മ കനകവിമാനം പവിസിത്വാ മാതരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണപസ്സം ഫാലേത്വാ കുച്ഛിം പവിട്ഠസദിസോ അഹോസി.

അഥ പബുദ്ധാ ദേവീ തം സുപിനം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ പഭാതായ രത്തിയാ ചതുസട്ഠിമത്തേ ബ്രാഹ്മണപാമോക്ഖേ പക്കോസാപേത്വാ ഹരിതൂപലിത്തായ ലാജാദീഹി കതമങ്ഗലസക്കാരായ ഭൂമിയാ മഹാരഹാനി ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നാനം ബ്രാഹ്മണാനം സപ്പിമധുസക്കരാഭിസങ്ഖാരസ്സ വരപായാസസ്സ സുവണ്ണരജതപാതിയോ പൂരേത്വാ സുവണ്ണരജതപാതീതിഹേവ പടികുജ്ജിത്വാ അദാസി, അഞ്ഞേഹി ച അഹതവത്ഥകപിലഗാവീദാനാദീഹി തേ സന്തപ്പേസി. അഥ നേസം സബ്ബകാമസന്തപ്പിതാനം സുപിനം ആരോചാപേത്വാ – ‘‘കിം ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ആഹംസു – ‘‘മാ ചിന്തയി മഹാരാജ, ദേവിയാ തേ കുച്ഛിമ്ഹി ഗബ്ഭോ പതിട്ഠിതോ, സോ ച ഖോ പുരിസഗബ്ഭോ, ന ഇത്ഥിഗബ്ഭോ, പുത്തോ തേ ഭവിസ്സതി. സോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതി, രാജാ ഭവിസ്സതി ചക്കവത്തീ. സചേ അഗാരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിസ്സതി, ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ’’തി. ഏവം സതോ സമ്പജാനോ ബോധിസത്തോ തുസിതകായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി.

തത്ഥ സതോ സമ്പജാനോതി ഇമിനാ ചതുത്ഥായ ഗബ്ഭാവക്കന്തിയാ ഓക്കമതീതി ദസ്സേതി. ചതസ്സോ ഹി ഗബ്ഭാവക്കന്തിയോ.

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭന്തേ, ഗബ്ഭാവക്കന്തിയോ. ഇധ, ഭന്തേ, ഏകച്ചോ അസമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി, അസമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഠാതി, അസമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അയം പഠമാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി.

പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി, അസമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഠാതി, അസമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അയം ദുതിയാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി.

പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി, സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഠാതി, അസമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അയം തതിയാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി.

പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഇധേകച്ചോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി, സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഠാതി, സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അയം ചതുത്ഥാ ഗബ്ഭാവക്കന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൪൭).

ഏതാസു പഠമാ ലോകിയമനുസ്സാനം ഹോതി, ദുതിയാ അസീതിമഹാസാവകാനം, തതിയാ ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം പച്ചേകബോധിസത്താനഞ്ച. തേ കിര കമ്മജവാതേഹി ഉദ്ധംപാദാ അധോസിരാ അനേകസതപോരിസേ പപാതേ വിയ യോനിമുഖേ താളച്ഛിഗ്ഗലേന ഹത്ഥീ വിയ അതിവിയ സമ്ബാധേന യോനിമുഖേന നിക്ഖമമാനാ അനന്തം ദുക്ഖം പാപുണന്തി. തേന നേസം ‘‘മയം നിക്ഖമാമാ’’തി സമ്പജാനതാ ന ഹോതി. ചതുത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം. തേ ഹി മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്താപി ജാനന്തി, തത്ഥ വസന്താപി ജാനന്തി. നിക്ഖമനകാലേപി നേസം കമ്മജവാതാ ഉദ്ധംപാദേ അധോസിരേ കത്വാ ഖിപിതും ന സക്കോന്തി, ദ്വേ ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഠിതകാവ നിക്ഖമന്തി.

൨൦൧. മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതീതി ഏത്ഥ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഓക്കന്തേ ഹി തസ്മിം ഏവം ഹോതി, ന ഓക്കമമാനേ. അപ്പമാണോതി ബുദ്ധപ്പമാണോ, വിപുലോതി അത്ഥോ. ഉളാരോതി തസ്സേവ വേവചനം. ദേവാനുഭാവന്തി ഏത്ഥ ദേവാനം അയമാനുഭാവോ – നിവത്ഥവത്ഥസ്സ പഭാ ദ്വാദസ യോജനാനി ഫരതി, തഥാ സരീരസ്സ, തഥാ അലങ്കാരസ്സ, തഥാ വിമാനസ്സ, തം അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ.

ലോകന്തരികാതി തിണ്ണം തിണ്ണം ചക്കവാളാനം അന്തരാ ഏകേകോ ലോകന്തരികാ ഹോതി, തിണ്ണം സകടചക്കാനം പത്താനം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച ഠപിതാനം മജ്ഝേ ഓകാസോ വിയ. സോ പന ലോകന്തരികനിരയോ പരിമാണതോ അട്ഠയോജനസഹസ്സോ ഹോതി. അഘാതി നിച്ചവിവടാ. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ. അന്ധകാരാതി തമഭൂതാ. അന്ധകാരതിമിസാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണതോ അന്ധഭാവകരണതിമിസേന സമന്നാഗതാ. തത്ഥ കിര ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി. ഏവംമഹിദ്ധികാതി ചന്ദിമസൂരിയാ കിര ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തി, ഏവംമഹിദ്ധികാ. ഏകേകായ ദിസായ നവനവയോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകം ദസ്സേന്തി, ഏവം മഹാനുഭാവാ. ആഭായ നാനുഭോന്തീതി അത്തനോ പഭായ നപ്പഹോന്തി. തേ കിര ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന ചരന്തി, ചക്കവാളപബ്ബതഞ്ച അതിക്കമ്മ ലോകന്തരികനിരയോ, തസ്മാ തേ തത്ഥ ആഭായ നപ്പഹോന്തി.

യേപി തത്ഥ സത്താതി യേപി തസ്മിം ലോകന്തരമഹാനിരയേ സത്താ ഉപപന്നാ. കിം പന കമ്മം കത്വാ തേ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ഭാരിയം ദാരുണം മാതാപിതൂനം ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ഉപരി അപരാധം അഞ്ഞഞ്ച ദിവസേ ദിവസേ പാണവധാദിസാഹസികകമ്മം കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി തമ്ബപണ്ണിദീപേ അഭയചോരനാഗചോരാദയോ വിയ. തേസം അത്തഭാവോ തിഗാവുതികോ ഹോതി, വഗ്ഗുലീനം വിയ ദീഘനഖാ ഹോന്തി. തേ രുക്ഖേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ നഖേഹി ചക്കവാളപാദേ ലഗ്ഗന്തി. യദാ പന സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസം ഗതാ ഹോന്തി, അഥ ‘‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’’തി മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ വാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകഉദകേ പതന്തി. വാതേ പഹരന്തേ മധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി. പതിതമത്താ ച അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ വിലീയന്തി.

അഞ്ഞേപി കിര ഭോ സന്തി സത്താതി – ‘‘യഥാ മയം മഹാദുക്ഖം അനുഭവാമ, ഏവം അഞ്ഞേപി കിര സത്താ ഇദം ദുക്ഖം അനുഭവന്താ ഇധൂപപന്നാ’’തി തം ദിവസം പസ്സന്തി. അയം പന ഓഭാസോ ഏകയാഗുപാനമത്തമ്പി ന തിട്ഠതി, യാവതാ നിദ്ദായിത്വാ പബുദ്ധോ ആരമ്മണം വിഭാവേതി, തത്തകം കാലം ഹോതി. ദീഘഭാണകാ പന ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘാടമത്തമേവ വിജ്ജുഭാസോ വിയ നിച്ഛരിത്വാ കിം ഇദന്തി ഭണന്താനംയേവ അന്തരധായതീ’’തി വദന്തി. സങ്കമ്പതീതി സമന്തതോ കമ്പതി. ഇതരദ്വയം പുരിമപസ്സേവ വേവചനം. പുന അപ്പമാണോ ചാതിആദി നിഗമനത്ഥം വുത്തം.

൨൦൨. ചത്താരോ ദേവപുത്താ ചതുദ്ദിസം ആരക്ഖായ ഉപഗച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ ചത്താരോതി ചതുന്നം മഹാരാജൂനം വസേന വുത്തം, ദസസഹസ്സചക്കവാളേ പന ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ ചത്താലീസദസസഹസ്സാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ മഹാരാജാനോ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ആരക്ഖണത്ഥായ ഉപഗന്ത്വാ സിരീഗബ്ഭം പവിട്ഠാ, ഇതരേ ഗബ്ഭദ്വാരതോ പട്ഠായ അവരുദ്ധപംസുപിസാചകാദിയക്ഖഗണേ പടിക്കമാപേത്വാ യാവ ചക്കവാളാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു.

കിമത്ഥം പനായം രക്ഖാ ആഗതാ? നനു പടിസന്ധിക്ഖണേ കലലകാലതോ പട്ഠായ സചേപി കോടിസതസഹസ്സാ മാരാ കോടിസതസഹസ്സം സിനേരും ഉക്ഖിപിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ വാ ബോധിസത്തമാതുയാ വാ അന്തരായകരണത്ഥം ആഗച്ഛേയ്യും, സബ്ബേ അന്തരാവ അന്തരധായേയ്യും. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ രുഹിരുപ്പാദവത്ഥുസ്മിം – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തി. ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, യഥാവിഹാരം, അരക്ഖിയാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൧). ഏവമേതം, ന പരൂപക്കമേന തേസം ജീവിതന്തരായോ അത്ഥി. സന്തി ഖോ പന അമനുസ്സാ വിരൂപാ ദുദ്ദസികാ, ഭേരവരുപാ പക്ഖിനോ, യേസം രൂപം ദിസ്വാ സദ്ദം വാ സുത്വാ ബോധിസത്തമാതു ഭയം വാ സന്താസോ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തേസം നിവാരണത്ഥായ രക്ഖം അഗ്ഗഹേസും. അപിച ഖോ ബോധിസത്തസ്സ പുഞ്ഞതേജേന സഞ്ജാതഗാരവാ അത്തനോ ഗാരവചോദിതാപി തേ ഏവമകംസു.

കിം പന തേ അന്തോഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ഠിതാ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ബോധിസത്തമാതുയാ അത്താനം ദസ്സേന്തി ന ദസ്സേന്തീതി? നഹാനമണ്ഡനഭോജനാദിസരീരകിച്ചകാലേ ന ദസ്സേന്തി, സിരീഗബ്ഭം പവിസിത്വാ വരസയനേ നിപന്നകാലേ പന ദസ്സേന്തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അമനുസ്സദസ്സനം നാമ മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം ഹോതി, ബോധിസത്തമാതാ പന അത്തനോ ചേവ പുത്തസ്സ ച പുഞ്ഞാനുഭാവേന തേ ദിസ്വാ ന ഭായതി, പകതിഅന്തേപുരപാലകേസു വിയ അസ്സാ തേസു ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി.

൨൦൩. പകതിയാ സീലവതീതി സഭാവേനേവ സീലസമ്പന്നാ. അനുപ്പന്നേ കിര ബുദ്ധേ മനുസ്സാ താപസപരിബ്ബാജകാനം സന്തികേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ സീലം ഗണ്ഹന്തി, ബോധിസത്തമാതാപി കാലദേവിലസ്സ ഇസിനോ സന്തികേ ഗണ്ഹാതി. ബോധിസത്തേ പന കുച്ഛിഗതേ അഞ്ഞസ്സ പാദമൂലേ നിസീദിതും നാമ ന സക്കാ, സമാസനേ നിസീദിത്വാ ഗഹിതസീലമ്പി അവഞ്ഞാ കാരണമത്തം ഹോതി. തസ്മാ സയമേവ സീലം അഗ്ഗഹേസീതി വുത്തം ഹോതി.

പുരിസേസൂതി ബോധിസത്തസ്സ പിതരം ആദിം കത്വാ കേസുചി മനുസ്സേസു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം നുപ്പജ്ജതി. തഞ്ച ഖോ ബോധിസത്തേ ഗാരവേന, ന പഹീനകിലേസതായ. ബോധിസത്തമാതു രൂപം പന സുകുസലാപി സിപ്പികാ പോത്ഥകമ്മാദീസുപി കാതും ന സക്കോന്തി, തം ദിസ്വാ പുരിസസ്സ രാഗോ നുപ്പജ്ജതീതി ന സക്കാ വത്തും. സചേ പന തം രത്തചിത്തോ ഉപസങ്കമിതുകാമോ ഹോതി, പാദാ ന വഹന്തി, ദിബ്ബസങ്ഖലികാ വിയ ബജ്ഝന്തി. തസ്മാ ‘‘അനതിക്കമനീയാ’’തിആദി വുത്തം.

പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനന്തി പുബ്ബേ ‘‘കാമഗുണൂപസംഹിത’’ന്തി പുരിസാധിപ്പായവസേന വത്ഥുപടിക്ഖേപോ കഥിതോ, ഇധ ആരമ്മണപ്പടിലാഭോ ദസ്സിതോ. തദാ കിര ‘‘ദേവിയാ ഏവരൂപോ പുത്തോ കുച്ഛിസ്മിം ഉപ്പന്നോ’’തി, സുത്വാ സമന്തതോ രാജാനോ മഹഗ്ഘആഭരണതൂരിയാദിവസേന പഞ്ചദ്വാരാരമ്മണവത്ഥുഭൂതം പണ്ണാകാരം പേസേന്തി, ബോധിസത്തസ്സ ച ബോധിസത്തമാതുയാ ച കതകമ്മസ്സ ഉസ്സന്നത്താ ലാഭസക്കാരസ്സ പമാണപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി.

൨൦൪. അകിലന്തകായാതി യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ ഗബ്ഭഭാരേന കിലമന്തി, ഹത്ഥപാദാ ഉദ്ധുമാതകാദീനി പാപുണന്തി, ന ഏവം തസ്സാ കോചി കിലമഥോ അഹോസി. തിരോകുച്ഛിഗതന്തി അന്തോകുച്ഛിഗതം. കലലാദികാലം അതിക്കമിത്വാ സഞ്ജാതഅങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഹീനിന്ദ്രിയഭാവം ഉപഗതംയേവ പസ്സതി. കിമത്ഥം പസ്സതി? സുഖവാസത്ഥം. യഥേവ ഹി മാതാ പുത്തേന സദ്ധിം നിസിന്നാ വാ നിപന്നാ വാ ‘‘ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഓലമ്ബന്തം ഉക്ഖിപിത്വാ സണ്ഠപേസ്സാമീ’’തി സുഖവാസത്ഥം പുത്തം ഓലോകേതി, ഏവം ബോധിസത്തമാതാപി യം തം മാതു ഉട്ഠാനഗമനപരിവത്തനനിസജ്ജാദീസു ഉണ്ഹസീതലോണികതിത്തകകടുകാഹാരഅജ്ഝോഹരണകാലേസു ച ഗബ്ഭസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, അത്ഥി നു ഖോ മേ തം പുത്തസ്സാതി സുഖവാസത്ഥം ബോധിസത്തം ഓലോകയമാനാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നം ബോധിസത്തം പസ്സതി. യഥാ ഹി അഞ്ഞേ അന്തോകുച്ഛിഗതാ പക്കാസയം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ആമാസയം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉദരപടലം പിട്ഠിതോ കത്വാ പിട്ഠികണ്ടകം നിസ്സായ ഉക്കുടികാ ദ്വീസു മുട്ഠീസു ഹനുകം ഠപേത്വാ ദേവേ വസ്സന്തേ രുക്ഖസുസിരേ മക്കടാ വിയ നിസീദന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തോ. ബോധിസത്തോ പന പിട്ഠികണ്ടകം പിട്ഠിതോ കത്വാ ധമ്മാസനേ ധമ്മകഥികോ വിയ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദതി. പുബ്ബേ കതകമ്മം പനസ്സാ വത്ഥും സോധേതി, സുദ്ധേ വത്ഥുമ്ഹി സുഖുമച്ഛവിലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. അഥ നം കുച്ഛിഗതം തചോ പടിച്ഛാദേതും ന സക്കോതി, ഓലോകേന്തിയാ ബഹി ഠിതോ വിയ പഞ്ഞായതി. തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. ബോധിസത്തോ പന അന്തോകുച്ഛിഗതോ മാതരം ന പസ്സതി. ന ഹി അന്തോകുച്ഛിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

൨൦൫. കാലം കരോതീതി ന വിജാതഭാവപച്ചയാ, ആയുപരിക്ഖയേനേവ. ബോധിസത്തേന വസിതട്ഠാനഞ്ഹി ചേതിയകുടിസദിസം ഹോതി അഞ്ഞേസം അപരിഭോഗം, ന ച സക്കാ ബോധിസത്തമാതരം അപനേത്വാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേതുന്തി തത്തകംയേവ ബോധിസത്തമാതു ആയുപ്പമാണം ഹോതി, തസ്മാ തദാ കാലം കരോതി. കതരസ്മിം പന വയേ കാലം കരോതീതി? മജ്ഝിമവയേ. പഠമവയസ്മിഞ്ഹി സത്താനം അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, തേന തദാ സഞ്ജാതഗബ്ഭാ ഇത്ഥീ തം ഗബ്ഭം അനുരക്ഖിതും ന സക്കോന്തി, ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. മജ്ഝിമവയസ്സ പന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമ്മ തതിയകോട്ഠാസേ വത്ഥും വിസദം ഹോതി, വിസദേ വത്ഥുമ്ഹി നിബ്ബത്താ ദാരകാ അരോഗാ ഹോന്തി. തസ്മാ ബോധിസത്തമാതാപി പഠമവയേ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ വിജായിത്വാ കാലം കരോതി.

നവ വാ ദസ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന വികപ്പനവസേന സത്ത വാ അട്ഠ വാ ഏകാദസ വാ ദ്വാദസ വാതി ഏവമാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സത്തമാസജാതോ ജീവതി, സീതുണ്ഹക്ഖമോ പന ന ഹോതി. അട്ഠമാസജാതോ ന ജീവതി, സേസാ ജീവന്തി.

ഠിതാവാതി ഠിതാവ ഹുത്വാ. മഹാമായാപി ദേവീ ഉപവിജഞ്ഞാ ഞാതികുലഘരം ഗമിസ്സാമീതി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ കപിലവത്ഥുതോ ദേവദഹനഗരഗാമിമഗ്ഗം അലങ്കാരാപേത്വാ ദേവിം സുവണ്ണസിവികായ നിസീദാപേസി. സകലനഗരവാസിനോ സക്യാ പരിവാരേത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനാ ദേവിം ഗഹേത്വാ പായിംസു. സാ ദേവദഹനഗരസ്സ അവിദൂരേ ലുമ്ബിനിസാലവനുയ്യാനം ദിസ്വാ ഉയ്യാനവിചരണത്ഥായ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ രഞ്ഞോ സഞ്ഞം അദാസി. രാജാ ഉയ്യാനം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ ആരക്ഖം സംവിദഹാപേസി. ദേവിയാ ഉയ്യാനം പവിട്ഠമത്തായ കായദുബ്ബല്യം അഹോസി, അഥസ്സാ മങ്ഗലസാലമൂലേ സിരീസയനം പഞ്ഞാപേത്വാ സാണിയാ പരിക്ഖിപിംസു. സാ അന്തോസാണിം പവിസിത്വാ സാലസാഖം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ താവദേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി.

ദേവാ നം പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ഖീണാസവാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. കഥം? സൂതിവേസം ഗണ്ഹിത്വാതി ഏകേ. തം പന പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വുത്തം – തദാ ബോധിസത്തമാതാ സുവണ്ണഖചിതം വത്ഥം നിവാസേത്വാ മച്ഛക്ഖിസദിസം ദുകൂലപടം യാവ പാദന്താവ പാരുപിത്വാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ സല്ലഹുകം ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി ധമ്മകരണതോ ഉദകനിക്ഖമനസദിസം. അഥ തേ പകതിബ്രഹ്മവേസേനേവ ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമം സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗഹേസും. തേസം ഹത്ഥതോ മനുസ്സാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന പടിഗ്ഗഹേസും. തേന വുത്തം – ‘‘ദേവാ നം പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി പച്ഛാ മനുസ്സാ’’തി.

൨൦൬. ചത്താരോ നം ദേവപുത്താതി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ. പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അജിനപ്പവേണിയാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ. മഹേസക്ഖോതി മഹാതേജോ മഹായസോ ലക്ഖണസമ്പന്നോതി അത്ഥോ.

വിസദോവ നിക്ഖമതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സത്താ യോനിമഗ്ഗേ ലഗ്ഗന്താ ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാ നിക്ഖമന്തി, ന ഏവം നിക്ഖമതി, അലഗ്ഗോ ഹുത്വാ നിക്ഖമതീതി അത്ഥോ. ഉദേനാതി ഉദകേന. കേനചി അസുചിനാതി യഥാ അഞ്ഞേ സത്താ കമ്മജവാതേഹി ഉദ്ധംപാദാ അധോസിരാ യോനിമഗ്ഗേ പക്ഖിത്താ സതപോരിസനരകപപാതം പതന്താ വിയ താളച്ഛിദ്ദേന നിക്കഡ്ഢിയമാനാ ഹത്ഥീ വിയ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്താ നാനാഅസുചിമക്ഖിതാവ നിക്ഖമന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തോ. ബോധിസത്തഞ്ഹി കമ്മജവാതാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം കാതും ന സക്കോന്തി. സോ ധമ്മാസനതോ ഓതരന്തോ ധമ്മകഥികോ വിയ നിസ്സേണിതോ ഓതരന്തോ പുരിസോ വിയ ച ദ്വേ ഹത്ഥേ ച പാദേ ച പസാരേത്വാ ഠിതകോവ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവേന കേനചി അസുചിനാ അമക്ഖിതോവ നിക്ഖമതി.

ഉദകസ്സ ധാരാതി ഉദകവട്ടിയോ. താസു സീതാ സുവണ്ണകടാഹേ പതതി, ഉണ്ഹാ രജതകടാഹേ. ഇദഞ്ച പഥവീതലേ കേനചി അസുചിനാ അസമ്മിസ്സം തേസം പാനീയപരിഭോജനീയഉദകഞ്ചേവ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം കീളനഉദകഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം. അഞ്ഞസ്സ പന സുവണ്ണരജതഘടേഹി ആഹരിയമാനഉദകസ്സ ചേവ ഹംസവട്ടകാദിപോക്ഖരണിഗതസ്സ ച ഉദകസ്സ പരിച്ഛേദോ നത്ഥി.

൨൦൭. സമ്പതിജാതോതി മുഹുത്തജാതോ. പാളിയം പന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തോ വിയ ദസ്സിതോ, ന പന ഏവം ദട്ഠബ്ബം. നിക്ഖന്തമത്തഞ്ഹി തം പഠമം ബ്രഹ്മാനോ സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസു, തേസം ഹത്ഥതോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ മങ്ഗലസമ്മതായ സുഖസമ്ഫസ്സായ അജിനപ്പവേണിയാ, തേസം ഹത്ഥതോ മനുസ്സാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന, മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠിതോ.

സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേതി ദിബ്ബസേതച്ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേ. ഏത്ഥ ച ഛത്തസ്സ പരിവാരാനി ഖഗ്ഗാദീനി പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനിപി ആഗതാനേവ. പാളിയം പന രാജഗമനേ രാജാ വിയ ഛത്തമേവ വുത്തം. തേസു ഛത്തമേവ പഞ്ഞായതി, ന ഛത്തഗ്ഗാഹകാ. തഥാ ഖഗ്ഗ-താലവണ്ട-മോരഹത്ഥക-വാളബീജനി-ഉണ്ഹീസമത്തായേവ പഞ്ഞായന്തി, ന തേസം ഗാഹകാ. സബ്ബാനി കിര താനി അദിസ്സമാനരൂപാ ദേവതാ ഗണ്ഹിംസു. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അനേകസാഖഞ്ച സഹസ്സമണ്ഡലം,

ഛത്തം മരൂ ധാരയുമന്തലിക്ഖേ;

സുവണ്ണദണ്ഡാ വിപതന്തി ചാമരാ,

ന ദിസ്സരേ ചാമരഛത്തഗാഹകാ’’തി. (സു. നി. ൬൯൩);

സബ്ബാ ച ദിസാതി ഇദം സത്തപദവീതിഹാരൂപരി ഠിതസ്സ വിയ സബ്ബദിസാനുവിലോകനം വുത്തം, ന ഖോ പനേവം ദട്ഠബ്ബം. മഹാസത്തോ ഹി മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പുരത്ഥിമദിസം ഓലോകേസി, അനേകചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തത്ഥ ദേവമനുസ്സാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനാ – ‘‘മഹാപുരിസ ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോ’’തി ആഹംസു. ഏവം ചതസ്സോ ദിസാ, ചതസ്സോ അനുദിസാ, ഹേട്ഠാ, ഉപരീതി ദസപി ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ അത്തനാ സദിസം അദിസ്വാ അയം ഉത്തരാ ദിസാതി സത്തപദവീതിഹാരേന അഗമാസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആസഭിന്തി ഉത്തമം. അഗ്ഗോതി ഗുണേഹി സബ്ബപഠമോ. ഇതരാനി ദ്വേ പദാനി ഏതസ്സേവ വേവചനാനി. അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി പദദ്വയേന ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ പത്തബ്ബം അരഹത്തം ബ്യാകാസി.

ഏത്ഥ ച സമേഹി പാദേഹി പഥവിയം പതിട്ഠാനം ചതുഇദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ഉത്തരാഭിമുഖഭാവോ മഹാജനം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സത്തപദഗമനം സത്തബോജ്ഝങ്ഗരതനപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ദിബ്ബസേതച്ഛത്തധാരണം വിമുത്തിച്ഛത്തപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഞ്ചരാജകകുധഭണ്ഡാനി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുച്ചനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ദിസാനുവിലോകനം അനാവരണഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ആസഭീവാചാഭാസനം അപ്പടിവത്തിയധമ്മചക്കപ്പവത്തനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ‘‘അയമന്തിമാ ജാതീ’’തി സീഹനാദോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമേ വാരാ പാളിയം ആഗതാ, സമ്ബഹുലവാരോ പന ആഗതോ, ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

മഹാപുരിസസ്സ ഹി ജാതദിവസേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പി. ദസസഹസ്സിലോകധാതുമ്ഹി ദേവതാ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിംസു. പഠമം ദേവാ പടിഗ്ഗഹിംസു, പച്ഛാ മനുസ്സാ. തന്തിബദ്ധാ വീണാ ചമ്മബദ്ധാ ഭേരിയോ ച കേനചി അവാദിതാ സയമേവ വജ്ജിംസു, മനുസ്സാനം അന്ദുബന്ധനാദീനി ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഭിജ്ജിംസു. സബ്ബരോഗാ അമ്ബിലേന ധോതതമ്ബമലം വിയ വിഗച്ഛിംസു, ജച്ചന്ധാ രൂപാനി പസ്സിംസു. ജച്ചബധിരാ സദ്ദം സുണിംസു, പീഠസപ്പീ ജവനസമ്പന്നാ അഹേസും, ജാതിജളാനമ്പി ഏളമൂഗാനം സതി പതിട്ഠാസി, വിദേസേ പക്ഖന്ദനാവാ സുപട്ടനം പാപുണിംസു, ആകാസട്ഠകഭൂമട്ഠകരതനാനി സകതേജോഭാസിതാനി അഹേസും, വേരിനോ മേത്തചിത്തം പടിലഭിംസു, അവീചിമ്ഹി അഗ്ഗി നിബ്ബായി. ലോകന്തരേ ആലോകോ ഉദപാദി, നദീസു ജലം ന പവത്തി, മഹാസമുദ്ദേസു മധുരസദിസം ഉദകം അഹോസി, വാതോ ന വായി, ആകാസപബ്ബതരുക്ഖഗതാ സകുണാ ഭസ്സിത്വാ പഥവീഗതാ അഹേസും, ചന്ദോ അതിരോചി, സൂരിയോ ന ഉണ്ഹോ ന സീതലോ നിമ്മലോ ഉതുസമ്പന്നോ അഹോസി, ദേവതാ അത്തനോ അത്തനോ വിമാനദ്വാരേ ഠത്വാ അപ്ഫോടനസേളനചേലുക്ഖേപാദീഹി മഹാകീളം കീളിംസു, ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘോ വസ്സി, മഹാജനം നേവ ഖുദാ ന പിപാസാ പീളേസി, ദ്വാരകവാടാനി സയമേവ വിവരിംസു, പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗാ രുക്ഖാ പുപ്ഫഫലാനി ഗണ്ഹിംസു, ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകദ്ധജമാലാ അഹോസീതി.

തത്രാപിസ്സ ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ദേവതാനം ഏകചക്കവാളേ സന്നിപാതോ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനകാലേ ഏകപ്പഹാരേന സന്നിപതിത്വാ ധമ്മപടിഗ്ഗണ്ഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഠമം ദേവതാനം പടിഗ്ഗഹണം ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനം പടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. പച്ഛാ മനുസ്സാനം പടിഗ്ഗഹണം ചതുന്നം അരൂപജ്ഝാനാനം പടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, തന്തിബദ്ധവീണാനം സയം വജ്ജനം അനുപുബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ചമ്മബദ്ധഭേരീനം വജ്ജനം മഹതിയാ ധമ്മഭേരിയാ അനുസ്സാവനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, അന്ദുബന്ധനാദീനം ഛേദോ അസ്മിമാനസമുച്ഛേദസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സബ്ബരോഗവിഗമോ സബ്ബകിലേസവിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ജച്ചന്ധാനം രൂപദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ജച്ചബധിരാനം സദ്ദസ്സവനം ദിബ്ബസോതധാതുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പീഠസപ്പീനം ജവനസമ്പദാ ചതുഇദ്ധിപാദാധിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ജളാനം സതിപതിട്ഠാനം ചതുസതിപട്ഠാനപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, വിദേസപക്ഖന്ദനാവാനം സുപട്ടനസമ്പാപുണനം ചതുപടിസമ്ഭിദാധിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, രതനാനം സകതേജോഭാസിതത്തം യം ലോകസ്സ ധമ്മോഭാസം ദസ്സേസ്സതി തസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

വേരീനം മേത്തചിത്തപടിലാഭോ ചതുബ്രഹ്മവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, അവീചിമ്ഹി അഗ്ഗിനിബ്ബാനം ഏകാദസഅഗ്ഗിനിബ്ബാനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ലോകന്തരാലോകോ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ ഞാണാലോകദസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, മഹാസമുദ്ദസ്സ മധുരതാ നിബ്ബാനരസേന ഏകരസഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, വാതസ്സ അവായനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഭിന്ദനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സകുണാനം പഥവീഗമനം മഹാജനസ്സ ഓവാദം സുത്വാ പാണേഹി സരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ചന്ദസ്സ അതിവിരോചനം ബഹുജനകന്തതായ പുബ്ബനിമിത്തം, സൂരിയസ്സ ഉണ്ഹസീതവിവജ്ജനഉതുസുഖതാ കായികചേതസികസുഖുപ്പത്തിയാ പുബ്ബനിമിത്തം, ദേവതാനം വിമാനദ്വാരേസു അപ്ഫോടനാദീഹി കീളനം ബുദ്ധഭാവം പത്വാ ഉദാനം ഉദാനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘവസ്സനം മഹതോ ധമ്മമേഘവസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ഖുദാപീളനസ്സ അഭാവോ കായഗതാസതിഅമതപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പിപാസാപീളനസ്സ അഭാവോ വിമുത്തിസുഖേന സുഖിതഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ദ്വാരകവാടാനം സയമേവ വിവരണം അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗദ്വാരവിവരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, രുക്ഖാനം പുപ്ഫഫലഗഹണം വിമുത്തിപുപ്ഫേഹി പുപ്ഫിതസ്സ ച സാമഞ്ഞഫലഭാരഭരിതഭാവസ്സ ച പുബ്ബനിമിത്തം, ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ ഏകദ്ധജമാലതാ അരിയദ്ധജമാലാമാലിതായ പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയം സമ്ബഹുലവാരോ നാമ.

ഏത്ഥ പഞ്ഹേ പുച്ഛന്തി – ‘‘യദാ മഹാപുരിസോ പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ ആസഭിം വാചം ഭാസതി, തദാ കിം പഥവിയാ ഗതോ, ഉദാഹു ആകാസേന? ദിസ്സമാനോ ഗതോ, ഉദാഹു അദിസ്സമാനോ? അചേലകോ ഗതോ, ഉദാഹു അലങ്കതപ്പടിയത്തോ? ദഹരോ ഹുത്വാ ഗതോ, ഉദാഹു മഹല്ലകോ? പച്ഛാപി കിം താദിസോവ അഹോസി, ഉദാഹു പുന ബാലദാരകോ’’തി? അയം പന പഞ്ഹോ ഹേട്ഠാ ലോഹപാസാദേ സങ്ഘസന്നിപാതേ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരേന വിസ്സജ്ജിതോവ. ഥേരോ കിരേത്ഥ നിയതി പുബ്ബേകതകമ്മ-ഇസ്സരനിമ്മാനവാദവസേന തം തം ബഹും വത്വാ അവസാനേ ഏവം ബ്യാകാസി – ‘‘മഹാപുരിസോ പഥവിയം ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന ആകാസേ ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. ദിസ്സമാനോ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന അദിസ്സമാനോ വിയ അഹോസി. അചേലകോ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന അലങ്കതപ്പടിയത്തോവ ഉപട്ഠാസി. ദഹരോവ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ അഹോസി. പച്ഛാ പന ബാലദാരകോവ അഹോസി, ന താദിസോ’’തി. ഏവം വുത്തേ പരിസാ ചസ്സ ‘‘ബുദ്ധേന വിയ ഹുത്വാ ഭോ ഥേരേന പഞ്ഹോ കഥിതോ’’തി അത്തമനാ അഹോസി. ലോകന്തരികവാരോ വുത്തനയോ ഏവ.

വിദിതാതി പാകടാ ഹുത്വാ. യഥാ ഹി സാവകാ നഹാനമുഖധോവനഖാദനപിവനാദികാലേ അനോകാസഗതേ അതീതസങ്ഖാരേ നിപ്പദേസേ സമ്മസിതും ന സക്കോന്തി, ഓകാസപത്തയേവ സമ്മസന്തി, ന ഏവം ബുദ്ധാ. ബുദ്ധാ ഹി സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ വവത്ഥിതസങ്ഖാരേ ആദിതോ പട്ഠായ സമ്മസിത്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാവ വിസ്സജ്ജേന്തി, തേസം അവിപസ്സിതധമ്മോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘വിദിതാ’’തി ആഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അച്ഛരിയഅബ്ഭുതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ബാകുലസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. ഏവം മേ സുതന്തി ബാകുലസുത്തം. തത്ഥ ബാകുലോതി യഥാ ദ്വാവീസതി ദ്വത്തിംസാതിആദിമ്ഹി വത്തബ്ബേ ബാവീസതി ബാത്തിംസാതിആദീനി വുച്ചന്തി, ഏവമേവ ദ്വികുലോതി വത്തബ്ബേ ബാകുലോതി വുത്തം. തസ്സ ഹി ഥേരസ്സ ദ്വേ കുലാനി അഹേസും. സോ കിര ദേവലോകോ ചവിത്വാ കോസമ്ബിനഗരേ നാമ മഹാസേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തോ, തമേനം പഞ്ചമേ ദിവസേ സീസം ന്ഹാപേത്വാ ഗങ്ഗാകീളം അകംസു. ധാതിയാ ദാരകം ഉദകേ നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനവസേന കീളാപേന്തിയാ ഏകോ മച്ഛോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘ഭക്ഖോ മേ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ മുഖം വിവരിത്വാ ഉപഗതോ. ധാതീ ദാരകം ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതാ. മച്ഛോ തം ഗിലി. പുഞ്ഞവാ സത്തോ ദുക്ഖം ന പാപുണി, സയനഗബ്ഭം പവിസിത്വാ നിപന്നോ വിയ അഹോസി. മച്ഛോ ദാരകസ്സ തേജേന തത്തകപല്ലം ഗിലിത്വാ ദയ്ഹമാനോ വിയ വേഗേന തിംസയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിനഗരവാസിനോ മച്ഛബന്ധസ്സ ജാലം പാവിസി, മഹാമച്ഛാ നാമ ജാലബദ്ധാ പഹരിയമാനാ മരന്തി. അയം പന ദാരകസ്സ തേജേന ജാലതോ നീഹടമത്തോവ മതോ. മച്ഛബന്ധാ ച മഹന്തം മച്ഛം ലഭിത്വാ ഫാലേത്വാ വിക്കിണന്തി. തം പന ദാരകസ്സ ആനുഭാവേന അഫാലേത്വാ സകലമേവ കാജേന ഹരിത്വാ സഹസ്സേന ദേമാതി വദന്താ നഗരേ വിചരിംസു. കോചി ന ഗണ്ഹാതി.

തസ്മിം പന നഗരേ അപുത്തകം അസീതികോടിവിഭവം സേട്ഠികുലം അത്ഥി, തസ്സ ദ്വാരമൂലം പത്വാ ‘‘കിം ഗഹേത്വാ ദേഥാ’’തി വുത്താ കഹാപണന്തി ആഹംസു. തേഹി കഹാപണം ദത്വാ ഗഹിതോ. സേട്ഠിഭരിയാപി അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മച്ഛേ ന കേലായതി, തം ദിവസം പന മച്ഛം ഫലകേ ഠപേത്വാ സയമേവ ഫാലേസി. മച്ഛഞ്ച നാമ കുച്ഛിതോ ഫാലേന്തി, സാ പന പിട്ഠിതോ ഫാലേന്തീ മച്ഛകുച്ഛിയം സുവണ്ണവണ്ണം ദാരകം ദിസ്വാ – ‘‘മച്ഛകുച്ഛിയം മേ പുത്തോ ലദ്ധോ’’തി നാദം നദിത്വാ ദാരകം ആദായ സാമികസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സേട്ഠി താവദേവ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ദാരകം ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘മച്ഛകുച്ഛിയം മേ ദേവ ദാരകോ ലദ്ധോ, കിം കരോമീ’’തി ആഹ. പുഞ്ഞവാ ഏസ, യോ മച്ഛകുച്ഛിയം അരോഗോ വസി, പോസേഹി നന്തി.

അസ്സോസി ഖോ ഇതരം കുലം – ‘‘ബാരാണസിയം കിര ഏകം സേട്ഠികുലം മച്ഛകുച്ഛിയം ദാരകം ലഭതീ’’തി, തേ തത്ഥ അഗമംസു. അഥസ്സ മാതാ ദാരകം അലങ്കരിത്വാ കീളാപിയമാനം ദിസ്വാവ ‘‘മനാപോ വതായം ദാരകോ’’തി ഗന്ത്വാ പവതിം ആചിക്ഖി. ഇതരാ മയ്ഹം പുത്തോതിആദിമാഹ. കഹം തേ ലദ്ധോതി? മച്ഛകുച്ഛിയന്തി. നോ തുയ്ഹം പുത്തോ, മയ്ഹം പുത്തോതി. കഹം തേ ലദ്ധോതി? മയാ ദസമാസേ കുച്ഛിയാ ധാരിതോ, അഥ നം നദിയാ കീളാപിയമാനം മച്ഛോ ഗിലീതി. തുയ്ഹം പുത്തോ അഞ്ഞേന മച്ഛേന ഗിലിതോ ഭവിസ്സതി, അയം പന മയാ മച്ഛകുച്ഛിയം ലദ്ധോതി, ഉഭോപി രാജകുലം അഗമംസു. രാജാ ആഹ – ‘‘അയം ദസ മാസേ കുച്ഛിയാ ധാരിതത്താ അമാതാ കാതും ന സക്കാ, മച്ഛം ഗണ്ഹന്താപി വക്കയകനാദീനി ബഹി കത്വാ ഗണ്ഹന്താ നാമ നത്ഥീതി മച്ഛകുച്ഛിയം ലദ്ധത്താ അയമ്പി അമാതാ കാതും ന സക്കാ, ദാരകോ ഉഭിന്നമ്പി കുലാനം ദായാദോ ഹോതു, ഉഭോപി നം ജഗ്ഗഥാ’’തി ഉഭോപി ജഗ്ഗിംസു.

വിഞ്ഞുതം പത്തസ്സ ദ്വീസുപി നഗരേസു പാസാദം കാരേത്വാ നാടകാനി പച്ചുപട്ഠാപേസും. ഏകേകസ്മിം നഗരേ ചത്താരോ ചത്താരോ മാസേ വസതി, ഏകസ്മിം നഗരേ ചത്താരോ മാസേ വുട്ഠസ്സ സങ്ഘാടനാവായ മണ്ഡപം കാരേത്വാ തത്ഥ നം സദ്ധിം നാടകാഹി ആരോപേന്തി. സോ സമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ ഇതരം നഗരം ഗച്ഛതി. തംനഗരവാസിനോ നാടകാനി ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം അഗമംസു. തേ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ തം പരിവാരേത്വാ അത്തനോ പാസാദം നയന്തി. ഇതരാനി നാടകാനി നിവത്തിത്വാ അത്തനോ നഗരമേവ ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ വസിത്വാ തേനേവ നിയാമേന പുന ഇതരം നഗരം ഗച്ഛതി. ഏവമസ്സ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തസ്സ അസീതി വസ്സാനി പരിപുണ്ണാനി.

അഥ ഭഗവാ ചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിം പത്തോ. സോ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിതോ. പബ്ബജിത്വാ സത്താഹമേവ പുഥുജ്ജനോ അഹോസി, അട്ഠമേ പന സോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണീതി ഏവമസ്സ ദ്വേ കുലാനി അഹേസും. തസ്മാ ബാകുലോതി സങ്ഖം അഗമാസീതി.

പുരാണഗിഹിസഹായോതി പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ സഹായോ. അയമ്പി ദീഘായുകോവ ഥേരം പബ്ബജിതം പസ്സിതും ഗച്ഛന്തോ അസീതിമേ വസ്സേ ഗതോ. മേഥുനോ ധമ്മോതി ബാലോ നഗ്ഗസമണകോ ബാലപുച്ഛം പുച്ഛതി, ന സാസനവചനം, ഇദാനി ഥേരേന ദിന്നനയേ ഠിതോ ഇമേഹി പന തേതി പുച്ഛി.

൨൧൦. യംപായസ്മാതിആദീനി പദാനി സബ്ബവാരേസു ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി നിയമേത്വാ ഠപിതാനി. തത്ഥ സഞ്ഞാ ഉപ്പന്നമത്താവ, വിതക്കോ കമ്മപഥഭേദകോതി. ഥേരോ പനാഹ – ‘‘കസ്മാ വിസും കരോഥ, ഉഭയമ്പേതം കമ്മപഥഭേദകമേവാ’’തി.

൨൧൧. ഗഹപതിചീവരന്തി വസ്സാവാസികം ചീവരം. സത്ഥേനാതി പിപ്ഫലകേന. സൂചിയാതി സൂചിം ഗഹേത്വാ സിബ്ബിതഭാവം ന സരാമീതി അത്ഥോ. കഥിനേ ചീവരന്തി കഥിനചീവരം, കഥിനചീവരമ്പി ഹി വസ്സാവാസികഗതികമേവ. തസ്മാ തത്ഥ ‘‘സിബ്ബിതാ നാഭിജാനാമീ’’തി ആഹ.

ഏത്തകം പനസ്സ കാലം ഗഹപതിചീവരം അസാദിയന്തസ്സ ഛിന്ദനസിബ്ബനാദീനി അകരോന്തസ്സ കുതോ ചീവരം ഉപ്പജ്ജതീതി. ദ്വീഹി നഗരേഹി. ഥേരോ ഹി മഹായസസ്സീ, തസ്സ പുത്തധീതരോ നത്തപനത്തകാ സുഖുമസാടകേഹി ചീവരാനി കാരേത്വാ രജാപേത്വാ സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ പഹിണന്തി. ഥേരസ്സ ന്ഹാനകാലേ ന്ഹാനകോട്ഠകേ ഠപേന്തി. ഥേരോ താനി നിവാസേതി ചേവ പാരുപതി ച, പുരാണചീവരാനി സമ്പത്തപബ്ബജിതാനം ദേതി. ഥേരോ താനി നിവാസേത്വാ ച പാരുപിത്വാ ച നവകമ്മം ന കരോതി, കിഞ്ചി ആയൂഹനകമ്മം നത്ഥി. ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ അപ്പേത്വാ നിസീദതി. ചതൂസു മാസേസു പത്തേസു ലോമകിലിട്ഠാനി ഹോന്തി, അഥസ്സ പുന തേനേവ നിയാമേന പഹിണിത്വാ ദേന്തി. അഡ്ഢമാസേ അഡ്ഢമാസേ പരിവത്തതീതിപി വദന്തിയേവ.

അനച്ഛരിയഞ്ചേതം ഥേരസ്സ മഹാപുഞ്ഞസ്സ മഹാഭിഞ്ഞസ്സ സതസഹസ്സകപ്പേ പൂരിതപാരമിസ്സ, അസോകധമ്മരഞ്ഞോ കുലൂപകോ നിഗ്രോധത്ഥേരോ ദിവസസ്സ നിക്ഖത്തും ചീവരം പരിവത്തേസി. തസ്സ ഹി തിചീവരം ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ ഠപേത്വാ പഞ്ചഹി ച ഗന്ധസമുഗ്ഗസതേഹി പഞ്ചഹി ച മാലാസമുഗ്ഗസതേഹി സദ്ധിം പാതോവ ആഹരിയിത്ഥ, തഥാ ദിവാ ചേവ സായഞ്ച. രാജാ കിര ദിവസസ്സ നിക്ഖത്തും സാടകേ പരിവത്തേന്തോ ‘‘ഥേരസ്സ ചീവരം നീത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ നീത’’ന്തി സുത്വാവ പരിവത്തേസി. ഥേരോപി ന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ഠപേസി, സമ്പത്തസബ്രഹ്മചാരീനം അദാസി. തദാ കിര ജമ്ബുദീപേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ യേഭുയ്യേന നിഗ്രോധസ്സേവ സന്തകം ചീവരം അഹോസി.

അഹോ വത മം കോചി നിമന്തേയ്യാതി കിം പന ചിത്തസ്സ അനുപ്പാദനം ഭാരിയം, ഉപ്പന്നസ്സ പഹാനന്തി. ചിത്തം നാമ ലഹുകപരിവത്തം, തസ്മാ അനുപ്പാദനം ഭാരിയം, ഉപ്പന്നസ്സ പഹാനമ്പി ഭാരിയമേവ. അന്തരഘരേതി മഹാസകുലുദായിസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൩൭) ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അന്തരഘരം നാമ ഇധ നിമ്ബോദകപതനട്ഠാനം അധിപ്പേതം. കുതോ പനസ്സ ഭിക്ഖാ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി. ഥേരോ ദ്വീസു നഗരേസു അഭിഞ്ഞാതോ, ഗേഹദ്വാരം ആഗതസ്സേവസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ നാനാരസഭോജനസ്സ പൂരേത്വാ ദേന്തി. സോ ലദ്ധട്ഠാനതോ നിവത്തതി, ഭത്തകിച്ചകരണട്ഠാനം പനസ്സ നിബദ്ധമേവ അഹോസി. അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഥേരേന കിര രൂപേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ മാതുഗാമോ ന ഓലോകിതപുബ്ബോ. മാതുഗാമസ്സ ധമ്മന്തി മാതുഗാമസ്സ ഛപ്പഞ്ചവാചാഹി ധമ്മം ദേസേതും വട്ടതി, പഞ്ഹം പുട്ഠേന ഗാഥാസഹസ്സമ്പി വത്തും വട്ടതിയേവ. ഥേരോ പന കപ്പിയമേവ ന അകാസി. യേഭുയ്യേന ഹി കുലൂപകഥേരാനമേതം കമ്മം ഹോതി. ഭിക്ഖുനുപസ്സയന്തി ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം. തം പന ഗിലാനപുച്ഛകേന ഗന്തും വട്ടതി, ഥേരോ പന കപ്പിയമേവ ന അകാസി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ചുണ്ണേനാതി കോസമ്ബചുണ്ണാദിനാ. ഗത്തപരികമ്മേതി സരീരസമ്ബാഹനകമ്മേ. വിചാരിതാതി പയോജയിതാ. ഗദ്ദൂഹനമത്തന്തി ഗാവിം ഥനേ ഗഹേത്വാ ഏകം ഖീരബിന്ദും ദൂഹനകാലമത്തമ്പി.

കേന പന കാരണേന ഥേരോ നിരാബാധോ അഹോസി. പദുമുത്തരേ കിര ഭഗവതി സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരേ ചാരികം ചരമാനേ ഹിമവതി വിസരുക്ഖാ പുപ്ഫിംസു. ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനമ്പി തിണപുപ്ഫകരോഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ഥേരോ തസ്മിം സമയേ ഇദ്ധിമാ താപസോ ഹോതി, സോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ ഓതരിത്വാ രോഗം പുച്ഛിത്വാ ഹിമവന്തതോ ഓസധം ആഹരിത്വാ അദാസി. ഉപസിങ്ഘനമത്തേനേവ രോഗോ വൂപസമി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേപി പഠമവപ്പദിവസേ വപ്പം ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരിഭോഗം അഗ്ഗിസാലഞ്ചേവ വച്ചകുടിഞ്ച കാരേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഭേസജ്ജവത്തം നിബന്ധി, ഇമിനാ കമ്മേന നിരാബാധോ അഹോസി. ഉക്കട്ഠനേസജ്ജികോ പനേസ ഉക്കട്ഠാരഞ്ഞകോ ച തസ്മാ ‘‘നാഭിജാനാമി അപസ്സേനകം അപസ്സയിതാ’’തിആദിമാഹ.

സരണോതി സകിലേസോ. അഞ്ഞാ ഉദപാദീതി അനുപസമ്പന്നസ്സ അഞ്ഞം ബ്യാകാതും ന വട്ടതി. ഥേരോ കസ്മാ ബ്യാകാസി? ന ഥേരോ അഹം അരഹാതി ആഹ, അഞ്ഞാ ഉദപാദീതി പനാഹ. അപിച ഥേരോ അരഹാതി പാകടോ, തസ്മാ ഏവമാഹ.

൨൧൨. പബ്ബജ്ജന്തി ഥേരോ സയം നേവ പബ്ബാജേസി, ന ഉപസമ്പാദേസി അഞ്ഞേഹി പന ഭിക്ഖൂഹി ഏവം കാരാപേസി. അവാപുരണം ആദായാതി കുഞ്ചികം ഗഹേത്വാ.

നിസിന്നകോവ പരിനിബ്ബായീതി അഹം ധരമാനോപി ന അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഭാരോ അഹോസിം, പരിനിബ്ബുതസ്സാപി മേ സരീരം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പലിബോധോ മാ അഹോസീതി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായി. സരീരതോ ജാലാ ഉട്ഠഹി, ഛവിമംസലോഹിതം സപ്പി വിയ ഝായമാനം പരിക്ഖയം ഗതം, സുമനമകുലസദിസാ ധാതുയോവ അവസേസിംസു. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ. ഇദം പന സുത്തം ദുതിയസങ്ഗഹേ സങ്ഗീതന്തി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ബാകുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദന്തഭൂമിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൩. ഏവം മേ സുതന്തി ദന്തഭൂമിസുത്തം. തത്ഥ അരഞ്ഞകുടികായന്തി തസ്സേവ വേളുവനസ്സ ഏകസ്മിം വിവിത്തട്ഠാനേ പധാനകമ്മികാനം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതസേനാസനേ. രാജകുമാരോതി ബിമ്ബിസാരസ്സ പുത്തോ ഓരസകോ.

ഫുസേയ്യാതി ലഭേയ്യ. ഏകഗ്ഗതന്തി ഏവം പടിപന്നോ സമാപത്തിം നാമ ലഭതി, ഝാനം നാമ ലഭതീതി ഇദം മയാ സുതന്തി വദതി. കിലമഥോതി കായകിലമഥോ. വിഹേസാതി സ്വേവ കിലമഥോ വുത്തോ. യഥാസകേ തിട്ഠേയ്യാസീതി അത്തനോ അജാനനകോട്ഠാസേയേവ തിട്ഠേയ്യാസീതി.

൨൧൪. ദേസേസീതി ചിത്തേകഗ്ഗതം നാമ ഏവം ലഭതി, സമാപത്തിം ഏവം നിബ്ബത്തേതീതി അപ്പനാഉപചാരം പാപേത്വാ ഏകകസിണപരികമ്മം കഥേസി. പവേദേത്വാതി പകാസേത്വാ.

നേക്ഖമ്മേന ഞാതബ്ബന്തി കാമതോ നിസ്സടഗുണേന ഞാതബ്ബം. കാമതോ നിസ്സടഗുണേ ഠിതേന പുഗ്ഗലേന ഏകഗ്ഗം നാമ ജാനിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേനേതം വുത്തം. സേസാനി തസ്സേവ വേവചനാനി. കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോതി ദുവിധേപി കാമേ ഭുഞ്ജമാനോ.

൨൧൫. ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാതി ഏത്ഥ അദന്തഹത്ഥിദമ്മാദയോ വിയ ചിത്തേകഗ്ഗരഹിതാ പുഗ്ഗലാ ദട്ഠബ്ബാ. ദന്തഹത്ഥിആദയോ വിയ ചിത്തേകഗ്ഗസമ്പന്നാ. യഥാ അദന്തഹത്ഥിദമ്മാദയോ കൂടാകാരം അകത്വാ ധുരം അഛഡ്ഡേത്വാ ദന്തഗമനം വാ ഗന്തും, ദന്തേഹി വാ പത്തബ്ബം ഭൂമിം പാപുണിതും ന സക്കോന്തി, ഏവമേവ ചിത്തേകഗ്ഗരഹിതാ സമ്പന്നചിത്തേകഗ്ഗേഹി നിബ്ബത്തിതഗുണം വാ നിബ്ബത്തേതും പത്തഭൂമിം വാ പാപുണിതും ന സക്കോന്തി.

൨൧൬. ഹത്ഥവിലങ്ഘകേനാതി ഹത്ഥേന ഹത്ഥം ഗഹേത്വാ.

ദട്ഠേയ്യന്തി പസ്സിതബ്ബയുത്തകം. ആവുതോതി ആവരിതോ. നിവുതോതി നിവാരിതോ. ഓഫുടോതി ഓനദ്ധോ.

൨൧൭. നാഗവനികന്തി ഹത്ഥിപദോപമേ (മ. നി. ൧.൨൮൮ ആദയോ) നാഗവനചരകോ പുരിസോ ‘‘നാഗവനികോ’’തി വുത്തോ, ഇധ ഹത്ഥിസിക്ഖായ കുസലോ ഹത്ഥിം ഗഹേതും സമത്ഥോ. അതിപസ്സിത്വാതി ദിസ്വാ. ഏത്ഥഗേധാതി ഏതസ്മിം പവത്തഗേധാ. സരസങ്കപ്പാനന്തി ധാവനസങ്കപ്പാനം. മനുസ്സകന്തേസു സീലേസു സമാദപനായാതി ഏത്ഥ യദാ നാഗോ ഇത്ഥിപുരിസേഹി കുമാരകുമാരികാഹി സോണ്ഡാദീസു ഗഹേത്വാ ഉപകേളയമാനോ വികാരം ന കരോതി സുഖായതി, തദാനേന മനുസ്സകന്താനി സീലാനി സമാദിന്നാനി നാമ ഹോന്തി.

പേമനീയാതി താത രാജാ തേ പസന്നോ മങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനേവ ഠപേസ്സതി, രാജാരഹാനി ഭോജനാദീനി ലഭിസ്സസീതി ഏവരൂപീ നാഗേഹി പിയാപിതബ്ബാ കഥാ. സുസ്സൂസതീതി തം പേമനീയകഥം സോതുകാമോ ഹോതി. തിണഘാസോദകന്തി തിണഘാസഞ്ചേവ ഉദകഞ്ച, തിണഘാസന്തി ഘാസിതബ്ബം തിണം, ഖാദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

പണവോതി ഡിണ്ഡിമോ. സബ്ബവങ്കദോസനിഹിതനിന്നീതകസാവോതി നിഹിതസബ്ബവങ്കദോസോ ചേവ അപനീതകസാവോ ച. അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി അങ്ഗസമോ ഹോതി.

൨൧൯. ഗേഹസിതസീലാനന്തി പഞ്ചകാമഗുണനിസ്സിതസീലാനം. ഞായസ്സാതി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസ്സ.

൨൨൨. അദന്തമരണം മഹല്ലകോ രഞ്ഞോ നാഗോ കാലങ്കതോതി രഞ്ഞോ മഹല്ലകോ നാഗോ അദന്തമരണം മതോ കാലം കതോ ഹോതി, അദന്തമരണം കാലംകിരിയം നാമ കരിയതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ദന്തഭൂമിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ഏവം മേ സുതന്തി ഭൂമിജസുത്തം. തത്ഥ ഭൂമിജോതി അയം ഥേരോ ജയസേനരാജകുമാരസ്സ മാതുലോ. ആസഞ്ച അനാസഞ്ചാതി കാലേന ആസം കാലേന അനാസം. സകേന ഥാലിപാകേനാതി പകതിപവത്തായ ഭിക്ഖായ അത്തനോ നിട്ഠിതഭത്തതോപി ഭത്തേന പരിവിസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൦. ഏവം മേ സുതന്തി അനുരുദ്ധസുത്തം. തത്ഥ ഏവമാഹംസൂതി തസ്സ ഉപാസകസ്സ അഫാസുകകാലോ അഹോസി, തദാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു. അപണ്ണകന്തി അവിരാധിതം. ഏകത്ഥാതി അപ്പമാണാതി വാ മഹഗ്ഗതാതി വാ ഝാനമേവ ചിത്തേകഗ്ഗതായേവ ഏവം വുച്ചതീതി ഇമം സന്ധായ ഏവമാഹ.

൨൩൧. യാവതാ ഏകം രുക്ഖമൂലം മഹഗ്ഗതന്തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതീതി ഏകരുക്ഖമൂലപമാണട്ഠാനം കസിണനിമിത്തേന ഓത്ഥരിത്വാ തസ്മിം കസിണനിമിത്തേ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനം ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ വിഹരതി. മഹഗ്ഗതന്തി പനസ്സ ആഭോഗോ നത്ഥി, കേവലം മഹഗ്ഗതജ്ഝാനപവത്തിവസേന പനേതം വുത്തം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇമിനാ ഖോ ഏതം ഗഹപതി പരിയായേനാതി ഇമിനാ കാരണേന. ഏത്ഥ ഹി അപ്പമാണാതി വുത്താനം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം നിമിത്തം ന വഡ്ഢതി, ഉഗ്ഘാടനം ന ജായതി, താനി ഝാനാനി അഭിഞ്ഞാനം വാ നിരോധസ്സ വാ പാദകാനി ന ഹോന്തി, വിപസ്സനാപാദകാനി പന വട്ടപാദകാനി ഭവോക്കമനാനി ച ഹോന്തി. ‘‘മഹഗ്ഗതാ’’തി വുത്താനം പന കസിണജ്ഝാനാനം നിമിത്തം വഡ്ഢതി, ഉഗ്ഘാടനം ജായതി, സമതിക്കമാ ഹോന്തി, അഭിഞ്ഞാപാദകാനി നിരോധപാദകാനി വട്ടപാദകാനി ഭവോക്കമനാനി ച ഹോന്തി. ഏവമിമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ, അപ്പമാണാ മഹഗ്ഗതാതി ഏവം നാനാബ്യഞ്ജനാ ച.

൨൩൨. ഇദാനി മഹഗ്ഗതസമാപത്തിതോ നീഹരിത്വാ ഭവൂപപത്തികാരണം ദസ്സേന്തോ ചതസ്സോ ഖോ ഇമാതിആദിമാഹ. പരിത്താഭാതി ഫരിത്വാ ജാനന്തസ്സ അയമാഭോഗോ അത്ഥി, പരിത്താഭേസു പന ദേവേസു നിബ്ബത്തികാരണം ഝാനം ഭാവേന്തോ ഏവം വുത്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പരിത്താഭാ സിയാ സംകിലിട്ഠാഭാ ഹോന്തി സിയാ പരിസുദ്ധാഭാ, അപ്പമാണാഭാ സിയാ സംകിലിട്ഠാഭാ ഹോന്തി സിയാ പരിസുദ്ധാഭാ. കഥം? സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ പഞ്ചഹാകാരേഹി ആചിണ്ണവസിഭാവോ പച്ചനീകധമ്മാനം സുട്ഠു അപരിസോധിതത്താ ദുബ്ബലമേവ സമാപത്തിം വളഞ്ജിത്വാ അപ്പഗുണജ്ഝാനേ ഠിതോ കാലം കത്വാ പരിത്താഭേസു നിബ്ബത്തതി, വണ്ണോ പനസ്സ പരിത്തോ ചേവ ഹോതി സംകിലിട്ഠോ ച. പഞ്ചഹി പനാകാരേഹി ആചിണ്ണവസിഭാവോ പച്ചനീകധമ്മാനം സുട്ഠു പരിസോധിതത്താ സുവിസുദ്ധം സമാപത്തിം വളഞ്ജിത്വാ പഗുണജ്ഝാനേ ഠിതോ കാലം കത്വാ പരിത്താഭേസു നിബ്ബത്തതി, വണ്ണോ പനസ്സ പരിത്തോ ചേവ ഹോതി പരിസുദ്ധോ ച. ഏവം പരിത്താഭാ സിയാ സംകിലിട്ഠാഭാ ഹോന്തി സിയാ പരിസുദ്ധാഭാ. കസിണേ പന വിപുലപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ പഞ്ചഹാകാരേഹി ആചിണ്ണവസിഭാവോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ വേദിതബ്ബം. ഏവം അപ്പമാണാഭാ സിയാ സംകിലിട്ഠാഭാ ഹോന്തി സിയാ പരിസുദ്ധാഭാതി.