൪. സാമഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ഏവം മേ സുതന്തി സാമഗാമസുത്തം. തത്ഥ സാമഗാമേതി സാമാകാനം ഉസ്സന്നത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ ഗാമേ. അധുനാ കാലങ്കതോതി സമ്പതി കാലം കതോ. ദ്വേധികജാതാതി ദ്വേജ്ഝജാതാ ദ്വേഭാഗജാതാ. ഭണ്ഡനാദീസു ഭണ്ഡനം പുബ്ബഭാഗകലഹോ, തം ദണ്ഡാദാനാദിവസേന പണ്ണത്തിവീതിക്കമവസേന ച വദ്ധിതം കലഹോ, ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസീ’’തിആദികം വിരുദ്ധവചനം വിവാദോ. വിതുദന്താതി വിതുജ്ജന്താ. സഹിതം മേതി മമ വചനം അത്ഥസംഹിതം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തവ അധിചിണ്ണം ചിരകാലസേവനവസേന പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ഉപരി മയാ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ഭത്തപുടം ആദായ തം തം ഉപസങ്കമിത്വാ വാദപ്പമോക്ഖത്ഥായ ഉത്തരി പരിയേസമാനോ ചര. നിബ്ബേഠേഹി വാതി അഥ മയാ ആരോപിതവാദതോ അത്താനം മോചേഹി. സചേ പഹോസീതി സചേ സക്കോസി. വധോയേവാതി മരണമേവ.

നാടപുത്തിയേസൂതി നാടപുത്തസ്സ അന്തേവാസികേസു. നിബ്ബിന്നരൂപാതി ഉക്കണ്ഠിതസഭാവാ, അഭിവാദനാദീനി ന കരോന്തി. വിരത്തരൂപാതി വിഗതപേമാ. പടിവാനരൂപാതി തേസം നിപച്ചകിരിയതോ നിവത്തസഭാവാ. യഥാ തന്തി യഥാ ച ദുരക്ഖാതാദിസഭാവേ ധമ്മവിനയേ നിബ്ബിന്നവിരത്തപടിവാനരൂപേഹി ഭവിതബ്ബം, തഥേവ ജാതാതി അത്ഥോ. ദുരക്ഖാതേതി ദുക്കഥിതേ. ദുപ്പവേദിതേതി ദുവിഞ്ഞാപിതേ. അനുപസമസംവത്തനികേതി രാഗാദീനം ഉപസമം കാതും അസമത്ഥോ. ഭിന്നഥൂപേതി ഭിന്നപതിട്ഠേ. ഏത്ഥ ഹി നാടപുത്തോവ നേസം പതിട്ഠേന ഥൂപോ, സോ പന ഭിന്നോ മതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഭിന്നഥൂപേ’’തി. അപ്പടിസരണേതി തസ്സേവ അഭാവേന പടിസരണവിരഹിതേ.

നനു ചായം നാടപുത്തോ നാളന്ദവാസികോ, സോ കസ്മാ പാവായം കാലംകതോതി. സോ കിര ഉപാലിനാ ഗഹപതിനാ പടിവിദ്ധസച്ചേന ദസഹി ഗാഥാഹി ഭാസിതേ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ ഉണ്ഹം ലോഹിതം ഛഡ്ഡേസി. അഥ നം അഫാസുകം ഗഹേത്വാ പാവം അഗമംസു, സോ തത്ഥ കാലമകാസി. കാലം കുരുമാനോ ച ‘‘മമ ലദ്ധി അനിയ്യാനികാ സാരരഹിതാ, മയം താവ നട്ഠാ, അവസേസജനോ മാ അപായപൂരകോ അഹോസി. സചേ പനാഹം ‘മമ സാസനം അനിയ്യാനിക’ന്തി വക്ഖാമി, ന സദ്ദഹിസ്സന്തി. യംനൂനാഹം ദ്വേപി ജനേ ന ഏകനീഹാരേന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യം, തേ മമച്ചയേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവദിസ്സന്തി. സത്ഥാ തം വിവാദം പടിച്ച ഏകം ധമ്മകഥം കഥേസ്സതി, തതോ തേ സാസനസ്സ മഹന്തഭാവം ജാതിസ്സന്തീ’’തി.

അഥ നം ഏകോ അന്തേവാസികോ ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ദുബ്ബലാ, മയ്ഹം ഇമസ്മിം ധമ്മേ സാരം ആചിക്ഖഥ ആചരിയപ്പമാണ’’ന്തി. ആവുസോ, ത്വം മമച്ചയേന സസ്സതന്തി ഗണ്ഹേയ്യാസീതി. അപരോപി തം ഉപസങ്കമി, തം ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാപേസി. ഏവം ദ്വേപി ജനേ ഏകലദ്ധികേ അകത്വാ ബഹൂ നാനാനീഹാരേന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ കാലമകാസി. തേ തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ സന്നിപതിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പുച്ഛിംസു ‘‘കസ്സാവുസോ, ആചരിയോ സാരമാചിക്ഖീ’’തി? ഏകോ ഉട്ഠഹിത്വാ മയ്ഹന്തി ആഹ. കിം ആചിക്ഖീതി? സസ്സതന്തി. അപരോ തം പടിബാഹിത്വാ മയ്ഹം സാരം ആചിക്ഖീതി ആഹ. ഏവം സബ്ബേ ‘‘മയ്ഹം സാരം ആചിക്ഖി, അഹം ജേട്ഠകോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം വഡ്ഢേത്വാ അക്കോസേ ചേവ പരിഭാസേ ച ഹത്ഥപാദപഹാരാദീനി ച പവത്തേത്വാ ഏകമഗ്ഗേന ദ്വേ അഗച്ഛന്താ നാനാദിസാസു പക്കമിംസു, ഏകച്ചേ ഗിഹീ അഹേസും.

ഭഗവതോ പന ധരമാനകാലേപി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ വിവാദോ ന ഉപ്പജ്ജി. സത്ഥാ ഹി തേസം വിവാദകാരണേ ഉപ്പന്നമത്തേയേവ സയം വാ ഗന്ത്വാ തേ വാ ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേത്വാ ഖന്തി മേത്താ പടിസങ്ഖാ അവിഹിംസാ സാരണീയധമ്മേസു ഏകം കാരണം കഥേത്വാ വിവാദം വൂപസമേതി. ഏവം ധരമാനോപി സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാവ അഹോസി. പരിനിബ്ബായമാനോപി അവിവാദകാരണം കത്വാവ പരിനിബ്ബായി. ഭഗവതാ ഹി സുത്തേ ദേസിതാ ചത്താരോ മഹാപദേസാ (അ. നി. ൪.൧൮൦; ദീ. നി. ൨.൧൮൭) യാവജ്ജദിവസാ ഭിക്ഖൂനം പതിട്ഠാ ച അവസ്സയോ ച. തഥാ ഖന്ധകേ ദേസിതാ ചത്താരോ മഹാപദേസാ (മഹാവ. ൩൦൫) സുത്തേ വുത്താനി ചത്താരി പഞ്ഹബ്യാകരണാനി (അ. നി. ൪.൪൨) ച. തേനേവാഹ – ‘‘യോ വോ മയാ, ആനന്ദ, ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬).

൪൨. അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി അയം ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ. തം ഭിക്ഖൂ അനുപസമ്പന്നകാലേ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി സമുദാചരിത്വാ ഥേരകാലേപി തഥേവ സമുദാചരിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി. ഉപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? നാടപുത്തേ കിര കാലംകതേ ജമ്ബുദീപേ മനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ കഥം പവത്തയിംസു – ‘‘നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏകോ സത്ഥാതി പഞ്ഞായിത്ഥ, തസ്സ കാലകിരിയായ സാവകാനം ഏവരൂപോ വിവാദോ ജാതോ, സമണോ പന ഗോതമോ ജമ്ബുദീപേ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച പാകടോയേവ, കീദിസോ നു ഖോ സമണേ ഗോതമേ പരിനിബ്ബുതേ സാവകാനം വിവാദോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ തം കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം കഥം ഗഹേത്വാ ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമി, സത്ഥാ ച ഏതം അത്ഥുപ്പത്തിം കത്വാ ഏകം ദേസനം കഥേസ്സതീ’’തി. സോ നിക്ഖമിത്വാ യേന സാമഗാമോ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി. ഉജുമേവ ഭഗവതോ സന്തികം അഗന്ത്വാ യേനസ്സ ഉപജ്ഝായോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമീതി അത്ഥോ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ മഹാപഞ്ഞോ, സോ ഇമം സാസനം സത്ഥു ആരോചേസ്സതി, അഥ സത്ഥാ തദനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി. കഥാപാഭതന്തി കഥാമൂലം, മൂലഞ്ഹി പാഭതന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൧.൪);

ദസ്സനായാതി ദസ്സനത്ഥായ. കിം പനിമിനാ ഭഗവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി? നോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ദിവാ നവ വാരേ രത്തിം നവ വാരേതി ഏകാഹം അട്ഠാരസ വാരേ ഉപട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. ദിവസസ്സ പന സതക്ഖത്തും വാ സഹസ്സക്ഖത്തും വാ ഗന്തുകാമോ സമാനോപി ന അകാരണാ ഗച്ഛതി, ഏകം പഞ്ഹുദ്ധാരം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി. സോ തംദിവസം തേന ഗന്തുകാമോ ഏവമാഹ.

അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ഏകസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉപ്പന്നോ വിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൫൧) വിയ ഹി ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി, തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാ വിവദന്തി, അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തത്ഥ ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി, അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി. തതോ താസം ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി, തതോ യം ബഹൂഹി ഗഹിതം, തം ഗണ്ഹന്തി. ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാവ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പൂരേത്വാ വിഹരന്താ അപായേ നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ഏകസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉപ്പന്നോ വിവാദോ ബഹൂനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി.

൪൩. അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാതി മഹാബോധിമൂലേ നിസിന്നേന പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദിതാ. പതിസ്സയമാനരൂപാ വിഹരന്തീതി ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. ഭഗവതോ അച്ചയേനാതി ഏതരഹി ഭഗവന്തം ജേട്ഠകം കത്വാ സഗാരവാ വിഹരന്തി, തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ഉഗ്ഗതേജതായ ദുരാസദതായ വിവാദം ജനേതും ന സക്കോന്തി, ഭഗവതോ പന അച്ചയേന വിവാദം ജനേയ്യുന്തി വദതി. യത്ഥ പന തം വിവാദം ജനേയ്യും, തം ദസ്സേന്തോ അജ്ഝാജീവേ വാ അധിപാതിമോക്ഖേ വാതി ആഹ. തത്ഥ അജ്ഝാജീവേതി ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ – ‘‘ഭിക്ഖു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതി ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തിആദിനാ (പരി. ൨൮൭) നയേന പരിവാരേ പഞ്ഞത്താനി ഛ സിക്ഖാപദാനി, താനി ഠപേത്വാ സേസാനി സബ്ബസിക്ഖാപദാനി അധിപാതിമോക്ഖം നാമ. അപ്പമത്തകോ സോ ആനന്ദാതി അജ്ഝാജീവം അധിപാതിമോക്ഖഞ്ച ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിവാദോ നാമ യസ്മാ പരസ്സ കഥായപി അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേത്വാ സുപ്പജഹോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അപ്പമത്തകോ’’തി വുത്തോ.

തത്രായം നയോ – ഇധേകച്ചോ ‘‘ന സക്കാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അനുല്ലപന്തേന കിഞ്ചി ലദ്ധു’’ന്തിആദീനി ചിന്തേത്വാ ആജീവഹേതു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം വാ ഉല്ലപതി സഞ്ചരിത്തം വാ ആപജ്ജതി, യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാതിആദിനാ നയേന സാമന്തജപ്പനം വാ കരോതി, അഗിലാനോ വാ അത്തനോ അത്ഥായ പണീതഭോജനാനി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ഭിക്ഖുനീ വാ പന താനി വിഞ്ഞാപേത്വാ പാടിദേസനീയം ആപജ്ജതി, യോ കോചി ദുക്കടവത്ഥുകം യംകിഞ്ചി സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിമേവ വാ കരോതി, അഞ്ഞതരം വാ പന പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോന്തോ വിഹരതി, തമേനം സബ്രഹ്മചാരീ ഏവം സഞ്ജാനന്തി – ‘‘കിം ഇമസ്സ ഇമിനാ ലാഭേന ലദ്ധേന, യോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേതി, പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോതീ’’തി. അത്തനോ ധമ്മതായപിസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കിസ്സ മയ്ഹം ഇമിനാ ലാഭേന, യ്വാഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിത്വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേമി, പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോമീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ തതോ ഓരമതി. ഏവം പരസ്സ കഥായപി അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേത്വാ സുപ്പജഹോ ഹോതി. തേന ഭഗവാ ‘‘അപ്പമത്തകോ’’തി ആഹ.

മഗ്ഗേ വാ ഹി, ആനന്ദ, പടിപദായ വാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗം പത്വാ വിവാദോ നാമ സബ്ബസോ വൂപസമ്മതി, നത്ഥി അധിഗതമഗ്ഗാനം വിവാദോ. പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗം പന പുബ്ബഭാഗപടിപദഞ്ച സന്ധായേതം വുത്തം.

തത്രായം നയോ – ഏവം ഭിക്ഖും മനുസ്സാ ലോകുത്തരധമ്മേ സമ്ഭാവേന്തി. സോ സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതേ പുച്ഛതി ‘‘കിം ആഗതത്ഥാ’’തി. മനസികാതബ്ബകമ്മട്ഠാനം പുച്ഛിതും, ഭന്തേതി. നിസീദഥ, ഖണേനേവ അരഹത്തം പാപേതും സമത്ഥകമ്മട്ഠാനകഥം ആചിക്ഖിസ്സാമീതി വത്വാ വദതി – ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ മൂലകമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, തസ്സ തം മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി. അയം പഠമമഗ്ഗോ നാമ. സോ ദുതിയം ഓഭാസഞാണം നിബ്ബത്തേതി, ദുതിയമഗ്ഗോ അധിഗതോ ഹോതി, ഏവം തതിയഞ്ച ചതുത്ഥഞ്ച. ഏത്താവതാ മഗ്ഗപ്പത്തോ ചേവ ഫലപ്പത്തോ ച ഹോതീ’’തി. അഥ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘അഖീണാസവോ നാമ ഏവം കമ്മട്ഠാനം കഥേതും ന സക്കോതി, അദ്ധായം ഖീണാസവോ’’തി നിട്ഠം ഗച്ഛന്തി.

സോ അപരേന സമയേന കാലം കരോതി. സമന്താ ഭിക്ഖാചാരഗാമേഹി മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തി ‘‘കേനചി, ഭന്തേ, ഥേരോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതോ’’തി. ഉപാസകാ പുബ്ബേവ ഥേരേന പഞ്ഹോ കഥിതോ അമ്ഹാകന്തി. തേ പുപ്ഫമണ്ഡപം പുപ്ഫകൂടാഗാരം സജ്ജേത്വാ സുവണ്ണേന അക്ഖിപിധാനമുഖപിധാനാദിം കരിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ സത്താഹം സാധുകീളികം കീളേത്വാ ഝാപേത്വാ അട്ഠീനി ആദായ ചേതിയം കരോന്തി. അഞ്ഞേ ആഗന്തുകാ വിഹാരം ആഗന്ത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ ‘‘മഹാഥേരം പസ്സിസ്സാമ, കഹം, ആവുസോ, മഹാഥേരോ’’തി പുച്ഛന്തി. പരിനിബ്ബുതോ, ഭന്തേതി. ദുക്കരം, ആവുസോ, ഥേരേന കതം മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേന്തേന, പഞ്ഹം പുച്ഛിത്ഥ, ആവുസോതി. ഭിക്ഖൂനം കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ ഇമിനാ നിയാമേന കഥേസി, ഭന്തേതി. ന ഏസോ, ആവുസോ, മഗ്ഗോ, വിപസ്സനുപക്കിലേസോ നാമേസ, ന തുമ്ഹേ ജാനിത്ഥ, പുഥുജ്ജനോ, ആവുസോ, ഥേരോതി. തേ കലഹം കരോന്താ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘സകലവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖാചാരഗാമേസു മനുസ്സാ ച ന ജാനന്തി, തുമ്ഹേയേവ ജാനാഥ. കതരമഗ്ഗേന തുമ്ഹേ ആഗതാ, കിം വോ വിഹാരദ്വാരേ ചേതിയം ന ദിട്ഠ’’ന്തി. ഏവംവാദീനം പന ഭിക്ഖൂനം സതം വാ, ഹോതു സഹസ്സം വാ, യാവ തം ലദ്ധിം നപ്പജഹന്തി, സഗ്ഗോപി മഗ്ഗോപി വാരിതോയേവ.

അപരോപി താദിസോവ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ ഏവം കഥേതി – ചിത്തേനേവ തീസു ഉദ്ധനേസു തീണി കപല്ലാനി ആരോപേത്വാ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിം കത്വാ ചിത്തേനേവ അത്തനോ ദ്വത്തിംസാകാരം ഉപ്പാടേത്വാ കപല്ലേസു പക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേനേവ ദണ്ഡകേന പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഭജ്ജിതബ്ബം, യാ ഝായമാനേ ഛാരികാ ഹോതി, സാ മുഖവാതേന പലാസേതബ്ബാ. ഏത്തകേന ധൂതപാപോ നാമേസ സമണോ ഹോതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

അപരോ ഏവം കഥേതി – ചിത്തേനേവ മഹാചാടിം ഠപേത്വാ മത്ഥും യോജേത്വാ ചിത്തേനേവ അത്തനോ ദ്വത്തിംസാകാരം ഉപ്പാടേത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ മത്ഥും ഓതാരേത്വാ മന്ഥിതബ്ബം. മഥിയമാനം വിലീയതി, വിലീനേ ഉപരി ഫേണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. സോ ഫേണോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ വോ അമതം പരിഭുത്തം നാമ ഭവിസ്സതി. ഇതോ പരം ‘‘അഥ തേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൪൪. ഇദാനി യോ ഏവം വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ മൂലം ദസ്സേന്തോ ഛയിമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗാരവോതി ഗാരവവിരഹിതോ. അപ്പതിസ്സോതി അപ്പതിസ്സയോ അനീചവുത്തി. ഏത്ഥ പന യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി ധരമാനേ തീസു കാലേസു ഉപട്ഠാനം ന യാതി, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമന്തേ സഉപാഹനോ ചങ്കമതി, നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്തേ ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഹേട്ഠാ വസന്തേ ഉപരി വസതി, സത്ഥു ദസ്സനട്ഠാനേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തം ധാരേതി, ഉപാഹനം ധാരേതി, ന്ഹാനതിത്ഥേ ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ കരോതി, പരിനിബ്ബുതേ വാ പന ചേതിയം വന്ദിതും ന ഗച്ഛതി, ചേതിയസ്സ പഞ്ഞായനട്ഠാനേ സത്ഥുദസ്സനട്ഠാനേ വുത്തം സബ്ബം കരോതി, അഞ്ഞേഹി ച ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസി, ന ഇദം വട്ടതി, സമ്മാസബുദ്ധസ്സ നാമ ലജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ ‘‘തൂണ്ഹീ ഹോതി, കിം ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി വദസീ’’തി ഭണതി, അയം സത്ഥരി അഗാരവോ നാമ.

യോ പന ധമ്മസ്സവനേ സങ്ഘുട്ഠേ സക്കച്ചം ന ഗച്ഛതി, സക്കച്ചം ധമ്മം ന സുണാതി, നിദ്ദായതി വാ സല്ലപേന്തോ വാ നിസീദതി, സക്കച്ചം ന ഗണ്ഹാതി ന ധാരേതി, ‘‘കിം ധമ്മേ അഗാരവം കരോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തുണ്ഹീ ഹോതി, ധമ്മോ ധമ്മോതി വദസി, കിം ധമ്മോ നാമാ’’തി വദതി, അയം ധമ്മേ അഗാരവോ നാമ.

യോ പന ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ അനജ്ഝിട്ഠോ ധമ്മം ദേസേതി, നിസീദതി പഞ്ഹം കഥേതി, വുഡ്ഢേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി, തിട്ഠതി നിസീദതി, ദുസ്സപല്ലത്ഥികം വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികം വാ കരോതി, സങ്ഘമജ്ഝേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തുപാഹനം ധാരേതി, ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ലജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേപി ‘‘തുണ്ഹീ ഹോതി, സങ്ഘോ സങ്ഘോതി വദസി, കിം സങ്ഘോ, മിഗസങ്ഘോ അജസങ്ഘോ’’തിആദീനി വദതി, അയം സങ്ഘേ അഗാരവോ നാമ. ഏകഭിക്ഖുസ്മിമ്പി ഹി അഗാരവേ കതേ സങ്ഘേ കതോയേവ ഹോതി. തിസ്സോ സിക്ഖാ പന അപരിപൂരയമാനോവ സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ നാമ.

അജ്ഝത്തം വാതി അത്തനി വാ അത്തനോ പരിസായ വാ. ബാഹിദ്ധാതി പരസ്മിം വാ പരസ്സ പരിസായ വാ.

൪൬. ഇദാനി അയം ഛ ഠാനാനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നവിവാദോ വഡ്ഢന്തോ യാനി അധികരണാനി പാപുണാതി, താനി ദസ്സേതും ചത്താരിമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ വൂപസമനത്ഥായ പവത്തമാനേഹി സമഥേഹി അധികാതബ്ബാനീതി അധികരണാനി. വിവാദോവ അധികരണം വിവാദാധികരണം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഇമാനിപി ചത്താരി അധികരണാനി പത്വാ ഉപരി വഡ്ഢേന്തോ സോ വിവാദോ യേഹി സമഥേഹി വൂപസമ്മതി, തേസം ദസ്സനത്ഥം സത്ത ഖോ പനിമേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അധികരണാനി സമേന്തി വൂപസമേന്തീതി അധികരണസമഥാ. ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനന്തി ഉപ്പന്നാനം ഉപ്പന്നാനം. അധികരണാനന്തി ഏതേസം വിവാദാധികരണാദീനം ചതുന്നം. സമഥായ വൂപസമായാതി സമനത്ഥഞ്ചേവ വൂപസമനത്ഥഞ്ച. സമ്മുഖാവിനയോ ദാതബ്ബോ…പേ… തിണവത്ഥാരകോതി ഇമേ സത്ത സമഥാ ദാതബ്ബാ.

തത്രായം വിനിച്ഛയകഥാ – അധികരണേസു താവ ധമ്മോതി വാ അധമ്മോതി വാതി അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി വിവദന്താനം ഭിക്ഖൂനം യോ വിവാദോ, ഇദം വിവാദാധികരണം നാമ. സീലവിപത്തിയാ വാ ആചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തിയാ വാ അനുവദന്താനം യോ അനുവാദോ ഉപവദനാ ചേവ ചോദനാ ച, ഇദം അനുവാദാധികരണം നാമ. മാതികായം ആഗതാ പഞ്ച വിഭങ്ഗേ ദ്വേതി സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്താധികരണം നാമ. യം സങ്ഘസ്സ അപലോകനാദീനം ചതുന്നം കമ്മാനം കരണം, ഇദം കിച്ചാധികരണം നാമ.

തത്ഥ വിവാദാധികരണം ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച. സമ്മുഖാവിനയേനേവ സമ്മമാനം യസ്മിം വിഹാരേ ഉപ്പന്നം, തസ്മിംയേവ വാ, അഞ്ഞത്ഥ വൂപസമേതും ഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗേ വാ, യത്ഥ ഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതിതം, തത്ഥ സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ വൂപസമേതും അസക്കോന്തേ തത്ഥേവ ഉബ്ബാഹികായ സമ്മതപുഗ്ഗലേഹി വാ വിനിച്ഛിതം സമ്മതി. ഏവം സമ്മമാനേ പന തസ്മിം യാ സങ്ഘസമ്മുഖതാ ധമ്മസമ്മുഖതാ, വിനയസമ്മുഖതാ, പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ, അയം സമ്മുഖാവിനയോ നാമ.

തത്ഥ ച കാരകസങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിവസേന സമ്മുഖീഭാവോ സങ്ഘസമ്മുഖതാ. സമേതബ്ബസ്സ വത്ഥുനോ ഭൂതതാ ധമ്മസമ്മുഖതാ. യഥാ തം സമേതബ്ബം, തഥേവ സമനം വിനയസമ്മുഖതാ. യോ ച വിവദതി, യേന ച വിവദതി, തേസം ഉഭിന്നം അത്തപച്ചത്ഥികാനം സമ്മുഖീഭാവോ പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ. ഉബ്ബാഹികായ വൂപസമേ പനേത്ഥ സങ്ഘസമ്മുഖതാ പരിഹായതി. ഏവം താവ സമ്മുഖാവിനയേനേവ സമ്മതി.

സചേ പനേവമ്പി ന സമ്മതി, അഥ നം ഉബ്ബാഹികായ സമ്മതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ന മയം സക്കോമ വൂപസമേതു’’ന്തി സങ്ഘസ്സേവ നിയ്യാതേന്തി. തതോ സങ്ഘോ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സലാകഗ്ഗാഹകം സമ്മന്നിത്വാ തേന ഗുള്ഹകവിവടകസകണ്ണജപ്പകേസു തീസു സലാകഗ്ഗാഹേസു അഞ്ഞതരവസേന സലാകം ഗാഹേത്വാ സന്നിപതിതപരിസായ ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യതായ യഥാ തേ ധമ്മവാദിനോ വദന്തി, ഏവം വൂപസന്തം അധികരണം സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച വൂപസന്തം ഹോതി. തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ വുത്തനയോ ഏവ. യം പന യേഭുയ്യസികായ കമ്മസ്സ കരണം, അയം യേഭുയ്യസികാ നാമ. ഏവം വിവാദാധികരണം ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി.

അനുവാദാധികരണം ചതൂഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച സതിവിനയേന ച അമൂള്ഹവിനയേന ച തസ്സപാപിയസികായ ച. സമ്മുഖാവിനയേനേവ സമ്മമാനം യോ ച അനുവദതി, യഞ്ച അനുവദതി, തേസം വചനം സുത്വാ, സചേ കാചി ആപത്തി നത്ഥി, ഉഭോ ഖമാപേത്വാ, സചേ അത്ഥി, അയം നാമേത്ഥ ആപത്തീതി ഏവം വിനിച്ഛിതം വൂപസമ്മതി. തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയലക്ഖണം വുത്തനയമേവ.

യദാ പന ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസിതസ്സ സതിവിനയം യാചമാനസ്സ സങ്ഘോ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന സതിവിനയം ദേതി, തദാ സമ്മുഖാവിനയേന ച സതിവിനയേന ച വൂപസന്തം ഹോതി. ദിന്നേ പന സതിവിനയേ പുന തസ്മിം പുഗ്ഗലേ കസ്സചി അനുവാദോ ന രുഹതി.

യദാ ഉമ്മത്തകോ ഭിക്ഖു ഉമ്മാദവസേന കതേ അസ്സാമണകേ അജ്ഝാചാരേ ‘‘സരതായസ്മാ ഏവരൂപിം ആപത്തി’’ന്തി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ – ‘‘ഉമ്മത്തകേന മേ, ആവുസോ, ഏതം കതം, നാഹം തം സരാമീ’’തി ഭണന്തോപി ഭിക്ഖൂഹി ചോദിയമാനോവ പുന അചോദനത്ഥായ അമൂള്ഹവിനയം യാചതി, സങ്ഘോ ചസ്സ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന അമൂള്ഹവിനയം ദേതി, തദാ സമ്മുഖാവിനയേന ച അമൂള്ഹവിനയേന ച വൂപസന്തം ഹോതി. ദിന്നേ പന അമൂള്ഹവിനയേ പുന തസ്മിം പുഗ്ഗലേ കസ്സചി തപ്പച്ചയാ അനുവാദോ ന രുഹതി.

യദാ പന പാരാജികേന വാ പാരാജികസാമന്തേന വാ ചോദിയമാനസ്സ അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതോ പാപുസ്സന്നതായ പാപിയസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ – ‘‘സചായം അച്ഛിന്നമൂലോ ഭവിസ്സതി, സമ്മാ വത്തിത്വാ ഓസാരണം ലഭിസ്സതി, സചേ ഛിന്നമൂലോ, അയമേവസ്സ നാസനാ ഭവിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സങ്ഘോ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന തസ്സപാപിയസികം കരോതി, തദാ സമ്മുഖാവിനയേന ച തസ്സ പാപിയസികായ ച വൂപസന്തം ഹോതി. ഏവം അനുവാദാധികരണം ചതൂഹി സമഥേഹി സമ്മതി.

ആപത്താധികരണം തീഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച പടിഞ്ഞാതകരണേന ച തിണവത്ഥാരകേന ച. തസ്സ സമ്മുഖാവിനയേനേവ വൂപസമോ നത്ഥി. യദാ പന ഏകസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ സങ്ഘഗണമജ്ഝേസു വാ ഭിക്ഖു ലഹുകം ആപത്തിം ദേസേതി, തദാ ആപത്താധികരണം സമ്മുഖാവിനയേന ച പടിഞ്ഞാതകരണേന ച വൂപസമ്മതി. തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ താവ യോ ച ദേസേതി, യസ്സ ച ദേസേതി, തേസം സമ്മുഖതാ. സേസം വുത്തനയമേവ. പുഗ്ഗലസ്സ ച ഗണസ്സ ച ദേസനാകാലേ സങ്ഘസമ്മുഖതാ പരിഹായതി. യം പനേത്ഥ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം അപന്നോ’’തി ച, ആമ ‘‘പസ്സാമീ’’തി ച പടിഞ്ഞാതായ ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി കരണം, തം പടിഞ്ഞാതകരണം നാമ. സങ്ഘാദിസേസേ പരിവാസാദിയാചനാ പടിഞ്ഞാ, പരിവാസാദീനം ദാനം പടിഞ്ഞാതകരണം നാമ.

ദ്വേപക്ഖജാതാ പന ഭണ്ഡനകാരകാ ഭിക്ഖൂ ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചാരം ചരിത്വാ പുന ലജ്ജിധമ്മേ ഉപ്പന്നേ ‘‘സചേ മയം ഇമാഹി ആപത്തീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം കാരേസ്സാമ, സിയാപി തം അധികരണം കക്ഖളത്തായ സംവത്തേയ്യാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആപത്തിയാ കാരാപനേ ദോസം ദിസ്വാ യദാ തിണവത്ഥാരകകമ്മം കരോന്തി, തദാ ആപത്താധികരണം സമ്മുഖാവിനയേന ച തിണവത്ഥാരകേന ച സമ്മതി. തത്ര ഹി യത്തകാ ഹത്ഥപാസുപഗതാ ‘‘ന മേ തം ഖമതീ’’തി ഏവം ദിട്ഠാവികമ്മം അകത്വാ ‘‘ദുക്കടം കമ്മം പുന കാതബ്ബം കമ്മ’’ന്തി ന ഉക്കോടേന്തി, നിദ്ദമ്പി ഓക്കന്താ ഹോന്തി, സബ്ബേസമ്പി ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജഞ്ച ഗിഹിപടിസംയുത്തഞ്ച സബ്ബാപത്തിയോ വുട്ഠഹന്തി. ഏവം ആപത്താധികരണം തീഹി സമഥേഹി സമ്മതി. കിച്ചാധികരണം ഏകേന സമഥേന സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേനേവ.

ഇമാനി ചത്താരി അധികരണാനി യഥാനുരൂപം ഇമേഹി സത്തഹി സമഥേഹി സമ്മന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം അധികരണാനം സമഥായ വൂപസമായ സമ്മുഖാവിനയോ ദാതബ്ബോ…പേ… തിണവത്ഥാരകോ’’തി. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയനയോ, വിത്ഥാരോ പന സമഥക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൮൫) ആഗതോയേവ. വിനിച്ഛയോപിസ്സ സമന്തപാസാദികായ വുത്തോ.

൪൭. യോ പനായം ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ വിവദന്തീ’’തിആദികോ വിത്ഥാരോ വുത്തോ, സോ ഏതേന നയേന സങ്ഖേപതോവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ധമ്മോതിആദീസു സുത്തന്തപരിയായേന താവ ദസ കുസലകമ്മപഥാ ധമ്മോ, അകുസലകമ്മപഥാ അധമ്മോ. തഥാ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി ഹേട്ഠാ ആഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, തയോ സതിപട്ഠാനാ തയോ സമ്മപ്പധാനാ തയോ ഇദ്ധിപാദാ ഛ ഇന്ദ്രിയാനി ഛ ബലാനി അട്ഠ ബോജ്ഝങ്ഗാ നവങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ചാതി, ചത്താരോ ഉപാദാനാ പഞ്ച നീവരണാനീതിആദയോ സങ്കലിട്ഠധമ്മാ ചാതി അയം അധമ്മോ.

തത്ഥ യംകിഞ്ചി ഏകം അധമ്മകോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം അധമ്മം ധമ്മോതി കരിസ്സാമ, ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയകുലം നിയ്യാനികം ഭവിസ്സതി, മയഞ്ച ലോകേ പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി തം അധമ്മം ‘‘ധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ ധമ്മോതി വിവദന്തി. തത്ഥേവ ധമ്മകോട്ഠാസേസു ഏകം ഗഹേത്വാ ‘‘അധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ അധമ്മോതി വിവദന്തി.

വിനയപരിയായേന പന ഭൂതേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കാതബ്ബകമ്മം ധമ്മോ നാമ, അഭൂതേന പന വത്ഥുനാ അചോദേത്വാ അസാരേത്വാ അപടിഞ്ഞായ കതബ്ബകമ്മം അധമ്മോ നാമ. തേസുപി അധമ്മം ‘‘ധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ ധമ്മോതി വിവദന്തി, ‘‘അധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ അധമ്മോതി വിവദന്തി.

സുത്തന്തപരിയായേന പന രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ സംവരോ പഹാനം പടിസങ്ഖാതി അയം വിനയോ നാമ, രാഗാദീനം അവിനയോ അസംവരോ അപ്പഹാനം അപ്പടിസങ്ഖാതി അയം അവിനയോ നാമ. വിനയപരിയായേന വത്ഥുസമ്പത്തി ഞത്തിസമ്പത്തി അനുസാവനസമ്പത്തി സീമസമ്പതി പരിസസമ്പത്തീതി അയം വിനയോ നാമ, വത്ഥുവിപത്തി…പേ… പരിസവിപത്തീതി അയം അവിനയോ നാമ. തേസുപി യംകിഞ്ചി അവിനയം ‘‘വിനയോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ വിനയോതി വിവദന്തി, വിനയം അവിനയോതി കഥേന്താ അവിനയോതി വിവദന്തി.

ധമ്മനേത്തി സമനുമജ്ജിതബ്ബാതി ധമ്മരജ്ജു അനുമജ്ജിതബ്ബാ ഞാണേന ഘംസിതബ്ബാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ. സാ പനേസാ ധമ്മനേത്തി ‘‘ഇതി ഖോ വച്ഛ ഇമേ ദസ ധമ്മാ അകുസലാ ദസ ധമ്മാ കുസലാ’’തി ഏവം മഹാവച്ഛഗോത്തസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൯൪) ആഗതാതി വുത്താ. സാ ഏവ വാ ഹോതു, യോ വാ ഇധ ധമ്മോതി ച വിനയോ ച വുത്തോ. യഥാ തത്ഥ സമേതീതി യഥാ തായ ധമ്മനേത്തിയാ സമേതി, ‘‘ധമ്മോ ധമ്മോവ ഹോതി, അധമ്മോ അധമ്മോവ, വിനയോ വിനയോവ ഹോതി, അവിനയോ അവിനയോവ’’. തഥാ തന്തി ഏവം തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം. ഏകച്ചാനം അധികരണാനന്തി ഇധ വിവാദാധികരണമേവ ദസ്സിതം, സമ്മുഖാവിനയോ പന ന കിസ്മിഞ്ചി അധികരണേ ന ലബ്ഭതി.

൪൮. തം പനേതം യസ്മാ ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച, തസ്മാ ഹേട്ഠാ മാതികായ ഠപിതാനുക്കമേന ഇദാനി സതിവിനയസ്സ വാരേ പത്തേപി തം അവത്വാ വിവാദാധികരണയേവ താവ ദുതിയസമഥം ദസ്സേന്തോ കഥഞ്ചാനന്ദ, യേഭുയ്യസികാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബഹുതരാതി അന്തമസോ ദ്വീഹി തീഹിപി അതിരേകതരാ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൯. ഇദാനി ഹേട്ഠാ അവിത്ഥാരിതം സതിവിനയം ആദിം കത്വാ വിത്ഥാരിതാവസേസസമഥേ പടിപാടിയാ വിത്ഥാരേതും കഥഞ്ചാനന്ദ, സതിവിനയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പാരാജികസാമന്തേന വാതി ദ്വേ സാമന്താനി ഖന്ധസാമന്തഞ്ച ആപത്തിസാമന്തഞ്ച. തത്ഥ പാരാജികാപത്തിക്ഖന്ധോ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിക്ഖന്ധോ ഥുല്ലച്ചയ-പാചിത്തിയ-പാടിദേസനീയ-ദുക്കട-ദുബ്ഭാസിതാപത്തിക്ഖന്ധോതി ഏവം പുരിമസ്സ പച്ഛിമഖന്ധം ഖന്ധസാമന്തം നാമ ഹോതി. പഠമപാരാജികസ്സ പന പുബ്ബഭാഗേ ദുക്കടം, സേസാനം ഥുല്ലച്ചയന്തി ഇദം ആപത്തിസാമന്തം നാമ. തത്ഥ ഖന്ധസാമന്തേ പാരാജികസാമന്തം ഗരുകാപത്തി നാമ ഹോതി. സരതായസ്മാതി സരതു ആയസ്മാ. ഏകച്ചാനം അധികരണാനന്തി ഇധ അനുവാദാധികരണമേവ ദസ്സിതം.

൫൦. ഭാസിതപരിക്കന്തന്തി വാചായ ഭാസിതം കായേന ച പരിക്കന്തം, പരക്കമിത്വാ കതന്തി അത്ഥോ. ഏകച്ചാനന്തി ഇധാപി അനുവാദാധികരണമേവ അധിപ്പേതം. പടിഞ്ഞാതകരണേ ‘‘ഏകച്ചാന’’ന്തി ആപത്താധികരണം ദസ്സിതം.

൫൨. ദവാതി സഹസാ. രവാതി അഞ്ഞം ഭണിതുകാമേന അഞ്ഞം വുത്തം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, തസ്സപാപിയസികാ ഹോതീതി തസ്സപുഗ്ഗലസ്സ പാപുസ്സന്നതാ പാപിയസികാ ഹോതി. ഇമിനാ കമ്മസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം. ഏവരൂപസ്സ ഹി പുഗ്ഗലസ്സ കമ്മം കാത്തബ്ബം. കമ്മേന ഹി അധികരണസ്സ വൂപസമോ ഹോതി, ന പുഗ്ഗലസ്സ പാപുസ്സന്നതായ. ഇധാപി ച അനുവാദാധികരണമേവ അധികരണന്തി വേദിതബ്ബം.

൫൩. കഥഞ്ചാനന്ദ, തിണവത്ഥാരകോതി ഏത്ഥ ഇദം കമ്മം തിണവത്ഥാരകസദിസത്താ തിണവത്ഥാരകോതി വുത്തം. യഥാ ഹി ഗൂഥം വാ മുത്തം വാ ഘട്ടിയമാനം ദുഗ്ഗന്ധതായ ബാധതി, തിണേഹി അവത്ഥരിത്വാ സുപ്പടിച്ഛാദിതസ്സ പനസ്സ സോ ഗന്ധോ ന ബാധതി, ഏവമേവ യം അധികരണം മൂലാനുമൂലം ഗന്ത്വാ വൂപസമിയമാനം കക്ഖളത്തായ വാളത്തായ ഭേദായ സംവത്തതി, തം ഇമിനാ കമ്മേന വൂപസന്തം ഗൂഥം വിയ തിണവത്ഥാരകേന പടിച്ഛന്നം വൂപസന്തം ഹോതീതി ഇദം കമ്മം തിണവത്ഥാരകസദിസത്താ തിണവത്ഥാരകോതി വുത്തം. തസ്സ ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂനം ഭണ്ഡനജാതാനന്തിആദിവചനേന ആകാരമത്തമേവ ദസ്സിതം, ഖന്ധകേ ആഗതായേവ പനേത്ഥ കമ്മവാചാ പമാണം. ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജം ഠപേത്വാ ഗിഹിപടിസംയുത്തന്തി. ഏത്ഥ പന ഥുല്ലവജ്ജന്തി ഥൂല്ലവജ്ജം പാരാജികഞ്ചേവ സങ്ഘാദിസേസഞ്ച. ഗിഹിപടിസംയുത്തന്തി ഗിഹീനം ഹീനേന ഖുംസനവമ്ഭനധമ്മികപടിസ്സവേസു ആപന്നാ ആപത്തി. അധികരണാനന്തി ഇധ ആപത്താധികരണമേവ വേദിതബ്ബം. കിച്ചാധികരണസ്സ പന വസേന ഇധ ന കിഞ്ചി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ന വുത്തം, സമ്മുഖാവിനയേനേവ പനസ്സ വൂപസമോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൫൪. ഛയിമേ, ആനന്ദ, ധമ്മാ സാരണീയാതി ഹേട്ഠാ കലഹവസേന സുത്തം ആരദ്ധം, ഉപരി സാരണീയധമ്മാ ആഗതാ. ഇതി യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനാ ഗതാ ഹോതി. ഹേട്ഠാ കോസമ്ബിയസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൯൮-൫൦൦) പന സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി കഥിതാ, ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിഫലസമ്മാദിട്ഠി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അണുന്തി അപ്പസാവജ്ജം. ഥൂലന്തി മഹാസാവജ്ജം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സാമഗാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.