൧. ദേവദഹവഗ്ഗോ

൧. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഏവം മേ സുതന്തി ദേവദഹസുത്തം. തത്ഥ ദേവദഹം നാമാതി ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ, തത്ഥ ച സക്യരാജൂനം മങ്ഗലപോക്ഖരണീ അഹോസി പാസാദികാ ആരക്ഖസമ്പന്നാ, സാ ദേവാനം ദഹത്താ ‘‘ദേവദഹ’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. തദുപാദായ സോപി നിഗമോ ദേവദഹന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. ഭഗവാ തം നിഗമം നിസ്സായ ലുമ്ബിനിവനേ വിഹരതി. സബ്ബം തം പുബ്ബേകതഹേതൂതി പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയാ. ഇമിനാ കമ്മവേദനഞ്ച കിരിയവേദനഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകം വിപാകവേദനമേവ സമ്പടിച്ഛന്തീതി ദസ്സേതി. ഏവം വാദിനോ, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠാതി ഇമിനാ പുബ്ബേ അനിയമേത്വാ വുത്തം നിയമേത്വാ ദസ്സേതി.

അഹുവമ്ഹേവ മയന്തി ഇദം ഭഗവാ തേസം അജാനനഭാവം ജാനന്തോവ കേവലം കലിസാസനം ആരോപേതുകാമോ പുച്ഛതി. യേ ഹി ‘‘മയം അഹുവമ്ഹാ’’തിപി ന ജാനന്തി, തേ കഥം കമ്മസ്സ കതഭാവം വാ അകതഭാവം വാ ജാനിസ്സന്തി. ഉത്തരിപുച്ഛായപി ഏസേവ നയോ.

൨. ഏവം സന്തേതി ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധേ (മ. നി. ൧.൧൭൯-൧൮൦) മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വചനേ സച്ചേ സന്തേതി അത്ഥോ, ഇധ പന ഏത്തകസ്സ ഠാനസ്സ തുമ്ഹാകം അജാനനഭാവേ സന്തേതി അത്ഥോ. ന കല്ലന്തി ന യുത്തം.

൩. ഗാള്ഹൂപലേപനേനാതി ബഹലൂപലേപനേന, പുനപ്പുനം വിസരഞ്ജിതേന, ന പന ഖലിയാ ലിത്തേന വിയ. ഏസനിയാതി ഏസനിസലാകായ അന്തമസോ നന്തകവട്ടിയാപി. ഏസേയ്യാതി ഗമ്ഭീരം വാ ഉത്താനം വാതി വീമംസേയ്യ. അഗദങ്ഗാരന്തി ഝാമഹരീതകസ്സ വാ ആമലകസ്സ വാ ചുണ്ണം. ഓദഹേയ്യാതി പക്ഖിപേയ്യ. അരോഗോതിആദി മാഗണ്ഡിയസുത്തേ (മ. നി. ൨.൨൧൩) വുത്തമേവ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം, സല്ലേന വിദ്ധസ്സ ഹി വിദ്ധകാലേ വേദനായ പാകടകാലോ വിയ ഇമേസം ‘‘മയം പുബ്ബേ അഹുവമ്ഹാ വാ നോ വാ, പാപകമ്മം അകരമ്ഹാ വാ നോ വാ, ഏവരൂപം വാ പാപം കരമ്ഹാ’’തി ജാനനകാലോ സിയാ. വണമുഖസ്സ പരികന്തനാദീസു ചതൂസു കാലേസു വേദനായ പാകടകാലോ വിയ ‘‘ഏത്തകം വാ നോ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം, ഏത്തകേ വാ നിജ്ജിണ്ണേ സബ്ബമേവ ദുക്ഖം നിജ്ജിണ്ണം ഭവിസ്സതി, സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠിതാ നാമ ഭവിസ്സാമാ’’തി ജാനനകാലോ സിയാ. അപരഭാഗേ ഫാസുഭാവജാനനകാലോ വിയ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ജാനനകാലോ സിയാ. ഏവമേത്ഥ ഏകായ ഉപമായ തയോ അത്ഥാ, ചതൂഹി ഉപമാഹി ഏകോ അത്ഥോ പരിദീപിതോ.

൪. ഇമേ പന തതോ ഏകമ്പി ന ജാനന്തി, വിരജ്ഝിത്വാ ഗതേ സല്ലേ അവിദ്ധോവ ‘‘വിദ്ധോസി മയാ’’തി പച്ചത്ഥികസ്സ വചനപ്പമാണേനേവ ‘‘വിദ്ധോസ്മീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ദുക്ഖപ്പത്തപുരിസോ വിയ കേവലം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ വചനപ്പമാണേന സബ്ബമേതം സദ്ദഹന്താ ഏവം സല്ലോപമായ ഭഗവതാ നിഗ്ഗഹിതാ പച്ചാഹരിതും അസക്കോന്താ യഥാ നാമ ദുബ്ബലോ സുനഖോ മിഗം ഉട്ഠാപേത്വാ സാമികസ്സ അഭിമുഖം കരിത്വാ അത്തനാ ഓസക്കതി, ഏവം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ മത്ഥകേ വാദം പക്ഖിപന്താ നിഗണ്ഠോ, ആവുസോതിആദീമാഹംസു.

൫. അഥ നേ ഭഗവാ സാചരിയകേ നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പഞ്ച ഖോ ഇമേതിആദിമാഹ. തത്രായസ്മന്താനന്തി തേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു ആയസ്മന്താനം. കാ അതീതംസേ സത്ഥരി സദ്ധാതി അതീതംസവാദിമ്ഹി സത്ഥരി കാ സദ്ധാ. യാ അതീതവാദം സദ്ദഹന്താനം തുമ്ഹാകം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ സദ്ധാ, സാ കതമാ? കിം ഭൂതത്ഥാ അഭൂതത്ഥാ, ഭൂതവിപാകാ അഭൂതവിപാകാതി പുച്ഛതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സഹധമ്മികന്തി സഹേതുകം സകാരണം. വാദപടിഹാരന്തി പച്ചാഗമനകവാദം. ഏത്താവതാ തേസം ‘‘അപനേഥ സദ്ധം, സബ്ബദുബ്ബലാ ഏസാ’’തി സദ്ധാഛേദകവാദം നാമ ദസ്സേതി.

൬. അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാതി അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണേന. സമ്മോഹാതി സമ്മോഹേന. വിപച്ചേഥാതി വിപരീതതോ സദ്ദഹഥ, വിപല്ലാസഗ്ഗാഹം വാ ഗണ്ഹഥാതി അത്ഥോ.

൭. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകദായകം. ഉപക്കമേനാതി പയോഗേന. പധാനേനാതി വീരിയേന. സമ്പരായവേദനീയന്തി ദുതിയേ വാ തതിയേ വാ അത്തഭാവേ വിപാകദായകം. സുഖവേദനീയന്തി ഇട്ഠാരമ്മണവിപാകദായകം കുസലകമ്മം. വിപരീതം ദുക്ഖവേദനീയം. പരിപക്കവേദനീയന്തി പരിപക്കേ നിപ്ഫന്നേ അത്തഭാവേ വേദനീയം, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയസ്സേവേതം അധിവചനം. അപരിപക്കവേദനീയന്തി അപരിപക്കേ അത്തഭാവേ വേദനീയം, സമ്പരായവേദനീയസ്സേവേതം അധിവചനം. ഏവം സന്തേപി അയമേത്ഥ വിസേസോ – യം പഠമവയേ കതം പഠമവയേ വാ മജ്ഝിമവയേ വാ പച്ഛിമവയേ വാ വിപാകം ദേതി, മജ്ഝിമവയേ കതം മജ്ഝിമവയേ വാ പച്ഛിമവയേ വാ വിപാകം ദേതി, പച്ഛിമവയേ കതം തത്ഥേവ വിപാകം ദേതി, തം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം നാമ. യം പന സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ വിപാകം ദേതി, തം പരിപക്കവേദനീയം നാമ. തം കുസലമ്പി ഹോതി അകുസലമ്പി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – പുണ്ണോ നാമ കിര ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ രാജഗഹേ സുമനസേട്ഠിം നിസ്സായ വസതി. തമേനം ഏകദിവസം നഗരമ്ഹി നക്ഖത്തേ സങ്ഘുട്ഠേ സേട്ഠി ആഹ – ‘‘സചേ അജ്ജ കസിസ്സസി, ദ്വേ ച ഗോണേ നങ്ഗലഞ്ച ലഭിസ്സസി. കിം നക്ഖത്തം കീളിസ്സസി, കസിസ്സസീ’’തി. കിം മേ നക്ഖത്തേന, കസിസ്സാമീതി? തേന ഹി യേ ഗോണേ ഇച്ഛസി, തേ ഗഹേത്വാ കസാഹീതി. സോ കസിതും ഗതോ. തം ദിവസം സാരിപുത്തത്ഥേരോ നിരോധാ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ സങ്ഗഹം കരോമീ’’തി? ആവജ്ജന്തോ പുണ്ണം ദിസ്വാ പത്തചീവരം ആദായ തസ്സ കസനട്ഠാനം ഗതോ. പുണ്ണോ കസിം ഠപേത്വാ ഥേരസ്സ ദന്തകട്ഠം ദത്വാ മുഖോദകം അദാസി. ഥേരോ സരീരം പടിജഗ്ഗിത്വാ കമ്മന്തസ്സ അവിദൂരേ നിസീദി ഭത്താഭിഹാരം ഓലോകേന്തോ. അഥസ്സ ഭരിയം ഭത്തം ആഹരന്തിം ദിസ്വാ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ അത്താനം ദസ്സേസി.

സാ സാമികസ്സ ആഹടഭത്തം ഥേരസ്സ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ പുന ഗന്ത്വാ അഞ്ഞം ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ദിവാ അഗമാസി. പുണ്ണോ ഏകവാരം കസിത്വാ നിസീദി. സാപി ഭത്തം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തീ ആഹ – ‘‘സാമി പാതോവ തേ ഭത്തം ആഹരിയിത്ഥ, അന്തരാമഗ്ഗേ പന സാരിപുത്തത്ഥേരം ദിസ്വാ തം തസ്സ ദത്വാ അഞ്ഞം പചിത്വാ ആഹരന്തിയാ മേ ഉസ്സൂരോ ജാതോ, മാ കുജ്ഝി സാമീ’’തി. ഭദ്ദകം തേ ഭദ്ദേ കതം, മയാ ഥേരസ്സ പാതോവ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്നം, അമ്ഹാകംയേവാനേന പിണ്ഡപാതോപി പരിഭുത്തോ, അജ്ജ ഥേരേന കതസമണധമ്മസ്സ മയം ഭാഗിനോ ജാതാതി ചിത്തം പസാദേസി. ഏകവാരം കസിതട്ഠാനം സുവണ്ണമേവ അഹോസി. സോ ഭുഞ്ജിത്വാ കസിതട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ വിജ്ജോതമാനം ദിസ്വാ ഉട്ഠായ യട്ഠിയാ പഹരിത്വാ രത്തസുവണ്ണഭാവം ജാനിത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ അകഥേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കാ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം സബ്ബം സകടേഹി ആഹരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിം കാരേത്വാ ‘‘കസ്സിമസ്മിം നഗരേ ഏത്തകം സുവണ്ണം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. കസ്സചി നത്ഥീതി ച വുത്തേ സേട്ഠിട്ഠാനമസ്സ അദാസി. സോ പുണ്ണസേട്ഠി നാമ ജാതോ.

അപരമ്പി വത്ഥു – തസ്മിംയേവ രാജഗഹേ കാളവേളിയോ നാമ ദുഗ്ഗതോ അത്ഥി. തസ്സ ഭരിയാ പണ്ണമ്ബിലയാഗും പചി. മഹാകസ്സപത്ഥേരോ നിരോധാ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ സങ്ഗഹം കരോമീ’’തി ആവജ്ജന്തോ തം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. സാ പത്തം ഗഹേത്വാ സബ്ബം തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ ഥേരസ്സ അദാസി, ഥേരോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ഉപനാമേസി. സത്ഥാ അത്തനോ യാപനമത്തം ഗണ്ഹി, സേസം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം പഹോസി. കാളവളിയോപി തം ഠാനം പത്തോ ചൂളകം ലഭി. മഹാകസ്സപോ സത്ഥാരം കാളവളിയസ്സ വിപാകം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ സേട്ഠിച്ഛത്തം ലഭിസ്സതീ’’തി ആഹ. കാളവളിയോ തം കഥം സുത്വാ ഗന്ത്വാ ഭരിയായ ആരോചേസി.

തദാ ച രാജാ നഗരം അനുസഞ്ചരന്തോ ബഹിനഗരേ ജീവസൂലേ നിസിന്നം പുരിസം അദ്ദസ. പുരിസോ രാജാനം ദിസ്വാ ഉച്ചാസദ്ദം അകാസി ‘‘തുമ്ഹാകം മേ ഭുഞ്ജനഭത്തം പഹിണഥ ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘പേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ സായമാസഭത്തേ ഉപനീതേ സരിത്വാ ‘‘ഇമം ഹരിതും സമത്ഥം ജാനാഥാ’’തി ആഹ, നഗരേ സഹസ്സഭണ്ഡികം ചാരേസും. തതിയവാരേ കാളവളിയസ്സ ഭരിയാ അഗ്ഗഹേസി. അഥ നം രഞ്ഞോ ദസ്സേസും, സാ പുരിസവേസം ഗഹേത്വാ പഞ്ചാവുധസന്നദ്ധാ ഭത്തപാതിം ഗഹേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമി. ബഹിനഗരേ താലേ അധിവത്ഥോ ദീഘതാലോ നാമ യക്ഖോ തം രുക്ഖമൂലേന ഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ‘‘തിട്ഠ തിട്ഠ ഭക്ഖോസി മേ’’തി ആഹ. നാഹം തവ ഭക്ഖോ, രാജദൂതോ അഹന്തി. കത്ഥ ഗച്ഛസീതി. ജീവസൂലേ നിസിന്നസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികന്തി. മമപി ഏകം സാസനം ഹരിതും സക്ഖിസ്സസീതി. ആമ സക്ഖിസ്സാമീതി. ‘‘ദീഘതാലസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവരാജധീതാ കാളീ പുത്തം വിജാതാ’’തി ആരോചേയ്യാസി. ഇമസ്മിം താലമൂലേ സത്ത നിധികുമ്ഭിയോ അത്ഥി, താ ത്വം ഗണ്ഹേയ്യാസീതി. സാ ‘‘ദീഘതാലസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവരാജധീതാ കാളീ പുത്തം വിജാതാ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തീ അഗമാസി.

സുമനദേവോ യക്ഖസമാഗമേ നിസിന്നോ സുത്വാ ‘‘ഏകോ മനുസ്സോ അമ്ഹാകം പിയപവത്തിം ആഹരതി, പക്കോസഥ ന’’ന്തി സാസനം സുത്വാ പസന്നോ ‘‘ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ പരിമണ്ഡലച്ഛായായ ഫരണട്ഠാനേ നിധികുമ്ഭിയോ തുയ്ഹം ദമ്മീ’’തി ആഹ. ജീവസൂലേ നിസിന്നപുരിസോ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ മുഖപുഞ്ഛനകാലേ ഇത്ഥിഫസ്സോതി ഞത്വാ ചൂളായ ഡംസി, സാ അസിനാ അത്തനോ ചൂളം ഛിന്ദിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികംയേവ ഗതാ. രാജാ ഭത്തഭോജിതഭാവോ കഥം ജാനിതബ്ബോതി? ചൂളസഞ്ഞായാതി വത്വാ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ തം ധനം ആഹരാപേസി. രാജാ അഞ്ഞസ്സ ഏത്തകം ധനം നാമ അത്ഥീതി. നത്ഥി ദേവാതി. രാജാ തസ്സാ പതിം തസ്മിം നഗരേ ധനസേട്ഠിം അകാസി. മല്ലികായപി ദേവിയാ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. ഇമാനി താവ കുസലകമ്മേ വത്ഥൂനി.

നന്ദമാണവകോ പന ഉപ്പലവണ്ണായ ഥേരിയാ വിപ്പടിപജ്ജി, തസ്സ മഞ്ചതോ ഉട്ഠായ നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ മഹാപഥവീ ഭിജ്ജിത്വാ ഓകാസമദാസി, തത്ഥേവ മഹാനരകം പവിട്ഠോ. നന്ദോപി ഗോഘാതകോ പണ്ണാസ വസ്സാനി ഗോഘാതകകമ്മം കത്വാ ഏകദിവസം ഭോജനകാലേ മംസം അലഭന്തോ ഏകസ്സ ജീവമാനകഗോണസ്സ ജിവ്ഹം ഛിന്ദിത്വാ അങ്ഗാരേസു പചാപേത്വാ ഖാദിതും ആരദ്ധോ. അഥസ്സ ജിവ്ഹാ മൂലേ ഛിജ്ജിത്വാ ഭത്തപാതിയംയേവ പതിതാ, സോ വിരവന്തോ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി. നന്ദോപി യക്ഖോ അഞ്ഞേന യക്ഖേന സദ്ധിം ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം നവോരോപിതേഹി കേസേഹി രത്തിഭാഗേ അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നം ദിസ്വാ സീസേ പഹരിതുകാമോ ഇതരസ്സ യക്ഖസ്സ ആരോചേത്വാ തേന വാരിയമാനോപി പഹാരം ദത്വാ ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീതി വിരവന്തോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഭൂമിം പവിസിത്വാ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോതി ഇമാനി അകുസലകമ്മേ വത്ഥൂനി.

യം പന അന്തമസോ മരണസന്തികേപി കതം കമ്മം ഭവന്തരേ വിപാകം ദേതി, തം സബ്ബം സമ്പരായവേദനീയം നാമ. തത്ഥ യോ അപരിഹീനസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ നിബ്ബത്തിസ്സതി, സോ ഇധ നിബ്ബത്തിതവിപാകോതി വുത്തോ. തസ്സ മൂലഭൂതം കമ്മം നേവ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ന സമ്പരായവേദനീയന്തി, ന വിചാരിതം, കിഞ്ചാപി ന വിചാരിതം, സമ്പരായവേദനീയമേവ പനേതന്തി വേദിതബ്ബം. യോ പഠമമഗ്ഗാദീനം ഭവന്തരേ ഫലസമാപത്തിവിപാകോ, സോ ഇധ നിബ്ബത്തിതഗുണോത്വേവ വുത്തോ. കിഞ്ചാപി ഏവം വുത്തോ, മഗ്ഗകമ്മം പന പരിപക്കവേദനീയന്തി വേദിതബ്ബം. മഗ്ഗചേതനായേവ ഹി സബ്ബലഹും ഫലദായികാ അനന്തരഫലത്താതി.

൮. ബഹുവേദനീയന്തി സഞ്ഞാഭവൂപഗം. അപ്പവേദനീയന്തി അസഞ്ഞാഭവൂപഗം. സവേദനീയന്തി സവിപാകം കമ്മം. അവേദനീയന്തി അവിപാകം കമ്മം. ഏവം സന്തേതി ഇമേസം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനം കമ്മാനം ഉപക്കമേന സമ്പരായവേദനീയാദി ഭാവകാരണസ്സ അലാഭേ സതി. അഫലോതി നിപ്ഫലോ നിരത്ഥകോതി. ഏത്താവതാ അനിയ്യാനികസാസനേ പയോഗസ്സ അഫലതം ദസ്സേത്വാ പധാനച്ഛേദകവാദോ നാമ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ. സഹധമ്മികാ വാദാനുവാദാതി പരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണാ ഹുത്വാ നിഗണ്ഠാനം വാദാ ച അനുവാദാ ച. ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛന്തീതി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം കാരണം ആഗച്ഛന്തി. ‘‘വാദാനുപ്പത്താ ഗാരയ്ഹട്ഠാനാ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പരേഹി വുത്തേന കാരണേന സകാരണാ നിഗണ്ഠാനം വാദം അനുപ്പത്താ തം വാദം സോസേന്താ മിലാപേന്താ ദുക്കടകമ്മകാരിനോതിആദയോ ദസ ഗാരയ്ഹട്ഠാനാ ആഗച്ഛന്തി.

൯. സങ്ഗതിഭാവഹേതൂതി നിയതിഭാവകാരണാ. പാപസങ്ഗതികാതി പാപനിയതിനോ. അഭിജാതിഹേതൂതി ഛളഭിജാതിഹേതു.

൧൦. ഏവം നിഗണ്ഠാനം ഉപക്കമസ്സ അഫലതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിയ്യാനികസാസനേ ഉപക്കമസ്സ വീരിയസ്സ ച സഫലതം ദസ്സേതും കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനദ്ധഭൂതന്തി അനധിഭൂതം. ദുക്ഖേന അനധിഭൂതോ നാമ മനുസ്സത്തഭാവോ വുച്ചതി, ന തം അദ്ധഭാവേതി നാഭിഭവതീതി അത്ഥോ. തമ്പി നാനപ്പകാരായ ദുക്കരകാരികായ പയോജേന്തോ ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി നാമ. യേ പന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകാ വാ ഹോന്തി രുക്ഖമൂലികാദയോ വാ, തേ ദുക്ഖേന ന അദ്ധഭാവേന്തി നാമ. നിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി വീരിയം സമ്മാവായാമോ നാമ ഹോതി.

ഥേരോ പനാഹ – യോ ഇസ്സരകുലേ നിബ്ബത്തോ സത്തവസ്സികോ ഹുത്വാ അലങ്കതപ്പടിയത്തോ പിതുഅങ്കേ നിസിന്നോ ഘരേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന അനുമോദനായ കരിയമാനായ തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ ദസ്സേത്വാ സച്ചേസു പകാസിതേസു അരഹത്തം പാപുണാതി, മാതാപിതൂഹി വാ ‘‘പബ്ബജിസ്സസി താതാ’’തി വുത്തോ ‘‘ആമ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ന്ഹാപേത്വാ അലങ്കരിത്വാ വിഹാരം നീതോ തചപഞ്ചകം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ നിസിന്നോ കേസേസു ഓഹാരിയമാനേസു ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണാതി, നവപബ്ബജിതോ വാ പന മനോസിലാതേലമക്ഖിതേന സീസേന പുനദിവസേ മാതാപിതൂഹി പേസിതം കാജഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരേ നിസിന്നോവ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം ന ദുക്ഖേന അത്താനം അദ്ധഭാവേതി നാമ. അയം പന ഉക്കട്ഠസക്കാരോ. യോ ദാസികുച്ഛിയം നിബ്ബത്തോ അന്തമസോ രജതമുദ്ദികമ്പി പിളന്ധിത്വാ ഗോരകപിയങ്ഗുമത്തേനാപി സരീരം വിലിമ്പേത്വാ ‘‘പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി നീതോ ഖുരഗ്ഗേ വാ പുനദിവസേ വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയമ്പി ന അനദ്ധഭൂതം അത്താനം ദുക്ഖേന അദ്ധഭാവേതി നാമ.

ധമ്മികം സുഖം നാമ സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഉപ്പന്നം ചതുപച്ചയസുഖം. അനധിമുച്ഛിതോതി തണ്ഹാമുച്ഛനായ അമുച്ഛിതോ. ധമ്മികഞ്ഹി സുഖം ന പരിച്ചജാമീതി ന തത്ഥ ഗേധോ കാതബ്ബോ. സങ്ഘതോ ഹി ഉപ്പന്നം സലാകഭത്തം വാ വസ്സാവാസികം വാ ‘‘ഇദമത്ഥം ഏത’’ന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സങ്ഘമജ്ഝേ ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പത്തന്തരേ പദുമം വിയ സീലസമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി വഡ്ഢതി. ഇമസ്സാതി പച്ചുപ്പന്നാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം മൂലഭൂതസ്സ. ദുക്ഖനിദാനസ്സാതി തണ്ഹായ. സാ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖസ്സ നിദാനം. സങ്ഖാരം പദഹതോതി സമ്പയോഗവീരിയം കരോന്തസ്സ. വിരാഗോ ഹോതീതി മഗ്ഗേന വിരാഗോ ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സങ്ഖാരപധാനേന മേ ഇമസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ വിരാഗോ ഹോതീ’’തി ഏവം പജാനാതീതി ഇമിനാ സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ കഥിതാ. ദുതിയവാരേന തസ്സ സമ്പയോഗവീരിയസ്സ മജ്ഝത്തതാകാരോ കഥിതോ. സോ യസ്സ ഹി ഖ്വാസ്സാതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – സോ പുഗ്ഗലോ യസ്സ ദുക്ഖനിദാനസ്സ സങ്ഖാരപധാനേന വിരാഗോ ഹോതി, സങ്ഖാരം തത്ഥ പദഹതി, മഗ്ഗപധാനേന പദഹതി. യസ്സ പന ദുക്ഖനിദാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖതോ ഉപേക്ഖം ഭാവേന്തസ്സ വിരാഗോ ഹോതി, ഉപേക്ഖം തത്ഥ ഭാവേതി, മഗ്ഗഭാവനായ ഭാവേതി. തസ്സാതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ.

൧൧. പടിബദ്ധചിത്തോതി ഛന്ദരാഗേന ബദ്ധചിത്തോ. തിബ്ബച്ഛന്ദോതി ബഹലച്ഛന്ദോ. തിബ്ബാപേക്ഖോതി ബഹലപത്ഥനോ. സന്തിട്ഠന്തിന്തി ഏകതോ തിട്ഠന്തിം. സഞ്ജഗ്ഘന്തിന്തി മഹാഹസിതം ഹസമാനം. സംഹസന്തിന്തി സിതം കുരുമാനം.

ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മവിഭാവനം – ഏകോ ഹി പുരിസോ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാരത്തോ ഘാസച്ഛാദനമാലാലങ്കാരാദീനി ദത്വാ ഘരേ വാസേതി. സാ തം അതിചരിത്വാ അഞ്ഞം സേവതി. സോ ‘‘നൂന അഹം അസ്സാ അനുരൂപം സക്കാരം ന കരോമീ’’തി സക്കാരം വഡ്ഢേസി. സാ ഭിയ്യോസോമത്തായ അതിചരതിയേവ. സോ – ‘‘അയം സക്കരിയമാനാപി അതിചരതേവ, ഘരേ മേ വസമാനാ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യ, നീഹരാമി ന’’ന്തി പരിസമജ്ഝേ അലംവചനീയം കത്വാ ‘‘മാ പുന ഗേഹം പാവിസീ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. സാ കേനചി ഉപായേന തേന സദ്ധിം സന്ഥവം കാതും അസക്കോന്തീ നടനച്ചകാദീഹി സദ്ധിം വിചരതി. തസ്സ പുരിസസ്സ തം ദിസ്വാ നേവ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം, സോമനസ്സം പന ഉപ്പജ്ജതി.

തത്ഥ പുരിസസ്സ ഇത്ഥിയാ സാരത്തകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തഭാവേ ആലയോ. ഘാസച്ഛാദനാദീനി ദത്വാ ഘരേ വസാപനകാലോ വിയ അത്തഭാവസ്സ പടിജഗ്ഗനകാലോ. തസ്സാ അതിചരണകാലോ വിയ ജഗ്ഗിയമാനസ്സേവ അത്തഭാവസ്സ പിത്തപകോപാദീനം വസേന സാബാധതാ. ‘‘അത്തനോ അനുരൂപം സക്കാരം അലഭന്തീ അതിചരതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ സക്കാരവഡ്ഢനം വിയ ‘‘ഭേസജ്ജം അലഭന്തോ ഏവം ഹോതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഭേസജ്ജകരണകാലോ. സക്കാരേ വഡ്ഢിതേപി പുന അതിചരണം വിയ പിത്താദീസു ഏകസ്സ ഭേസജ്ജേ കരിയമാനേ സേസാനം പകോപവസേന പുന സാബാധതാ. പരിസമജ്ഝേ അലംവചനീയം കത്വാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢനം വിയ ‘‘ഇദാനി തേ നാഹം ദാസോ ന കമ്മകരോ, അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ തംയേവ ഉപട്ഠഹന്തോ വിചരിം, കോ മേ തയാ അത്ഥോ, ഛിജ്ജ വാ ഭിജ്ജ വാ’’തി തസ്മിം അനപേക്ഖതം ആപജ്ജിത്വാ വീരിയം ഥിരം കത്വാ മഗ്ഗേന കിലേസസമുഗ്ഘാതനം. നടനച്ചകാദീഹി നച്ചമാനം വിചരന്തിം ദിസ്വാ യഥാ തസ്സ പുരിസസ്സ ദോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജതി, സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവമേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരഹത്തം പത്തസ്സ പിത്തപകോപാദീനം വസേന ആബാധികം അത്തഭാവം ദിസ്വാ ദോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘മുച്ചിസ്സാമി വത ഖന്ധപരിഹാരദുക്ഖതോ’’തി സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി. അയം പന ഉപമാ ‘‘പടിബദ്ധചിത്തസ്സ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, അപ്പടിബദ്ധചിത്തസ്സ നത്ഥേതന്തി ഞത്വാ ഇത്ഥിയാ ഛന്ദരാഗം പജഹതി, ഏവമയം ഭിക്ഖു സങ്ഖാരം വാ പദഹന്തസ്സ ഉപേക്ഖം വാ ഭാവേന്തസ്സ ദുക്ഖനിദാനം പഹീയതി, നോ അഞ്ഞഥാതി ഞത്വാ തദുഭയം സമ്പാദേന്തോ ദുക്ഖനിദാനം പജഹതീ’’തി ഏതമത്ഥം വിഭാവേതും ആഗതാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൨. യഥാ സുഖം ഖോ മേ വിഹരതോതി യേന സുഖേന വിഹരിതും ഇച്ഛാമി തേന, മേ വിഹരതോ. പദഹതോതി പേസേന്തസ്സ. ഏത്ഥ ച യസ്സ സുഖാ പടിപദാ അസപ്പായാ, സുഖുമചീവരാനി ധാരേന്തസ്സ പാസാദികേ സേനാസനേ വസന്തസ്സ ചിത്തം വിക്ഖിപതി, ദുക്ഖാ പടിപദാ സപ്പായാ, ഛിന്നഭിന്നാനി ഥൂലചീവരാനി ധാരേന്തസ്സ സുസാനരുക്ഖമൂലാദീസു വസന്തസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം, ഉസുകാരോ വിയ ഹി ജാതിജരാമരണഭീതോ യോഗീ ദട്ഠബ്ബോ, വങ്കകുടിലജിമ്ഹതേജനം വിയ വങ്കകുടിലജിമ്ഹചിത്തം, ദ്വേ അലാതാ വിയ കായികചേതസികവീരിയം, തേജനം ഉജും കരോന്തസ്സ കഞ്ജികതേലം വിയ സദ്ധാ, നമനദണ്ഡകോ വിയ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, ഉസ്സുകാരസ്സ വങ്കകുടിലജിമ്ഹതേജനം കഞ്ജികതേലേന സിനേഹേത്വാ അലാതേസു താപേത്വാ നമനദണ്ഡകേന ഉജുകരണം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വങ്കകുടിലജിമ്ഹചിത്തം സദ്ധായ സിനേഹേത്വാ കായികചേതസികവീരിയേന താപേത്വാ ലോകുത്തരമഗ്ഗേന ഉജുകരണം, ഉസുകാരസ്സേവ ഏവം ഉജുകതേന തേജനേന സപത്തം വിജ്ഝിത്വാ സമ്പത്തിഅനുഭവനം വിയ ഇമസ്സ യോഗിനോ തഥാ ഉജുകതേന ചിത്തേന കിലേസഗണം വിജ്ഝിത്വാ പാസാദികേ സേനാസനേ നിരോധവരതലഗതസ്സ ഫലസമാപത്തിസുഖാനുഭവനം ദട്ഠബ്ബം. ഇധ തഥാഗതോ സുഖാപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞഭിക്ഖുനോ, ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞഭിക്ഖുനോ ച പടിപത്തിയോ കഥിതാ, ഇതരേസം ദ്വിന്നം ന കഥിതാ, താ കഥേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. ഇമാസു വാ ദ്വീസു കഥിതാസു ഇതരാപി കഥിതാവ ഹോന്തി, ആഗമനീയപടിപദാ പന ന കഥിതാ, തം കഥേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. സഹാഗമനീയാപി വാ പടിപദാ കഥിതാവ, അദസ്സിതം പന ഏകം ബുദ്ധുപ്പാദം ദസ്സേത്വാ ഏകസ്സ കുലപുത്തസ്സ നിക്ഖമനദേസനം അരഹത്തേന വിനിവട്ടേസ്സാമീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഞ്ചത്തയസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. ഏവം മേ സുതന്തി പഞ്ചത്തയസുത്തം. തത്ഥ ഏകേതി ഏകച്ചേ. സമണബ്രാഹ്മണാതി പരിബ്ബജുപഗതഭാവേന സമണാ ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണാ, ലോകേന വാ സമണാതി ച ബ്രാഹ്മണാതി ച ഏവം സമ്മതാ. അപരന്തം കപ്പേത്വാ വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹന്തീതി അപരന്തകപ്പികാ. അപരന്തകപ്പോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതിപി അപരന്തകപ്പികാ. ഏത്ഥ ച അന്തോതി ‘‘സക്കായോ ഖോ, ആവുസോ, ഏകോ അന്തോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൬.൬൧) വിയ ഇധ കോട്ഠാസോ അധിപ്പേതോ. കപ്പോതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘കപ്പോതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കപ്പാ തണ്ഹാകപ്പോ ച ദിട്ഠികപ്പോ ചാ’’തി. തസ്മാ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അനാഗതം ഖന്ധകോട്ഠാസം കപ്പേത്വാ ഠിതാതി അപരന്തകപ്പികാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേസം ഏവം അപരന്തം കപ്പേത്വാ ഠിതാനം പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനവസേന അപരന്തമേവ അനുഗതാ ദിട്ഠീതി അപരന്താനുദിട്ഠിനോ. തേ ഏവംദിട്ഠിനോ തം അപരന്തം ആരബ്ഭ ആഗമ്മ പടിച്ച അഞ്ഞമ്പി ജനം ദിട്ഠിഗതികം കരോന്താ അനേകവിഹിതാനി അധിവുത്തിപദാനി അഭിവദന്തി. അനേകവിഹിതാനീതി അനേകവിധാനി. അധിവുത്തിപദാനീതി അധിവചനപദാനി. അഥ വാ ഭൂതമത്ഥം അധിഭവിത്വാ യഥാസഭാവതോ അഗ്ഗഹേത്വാ വത്തനതോ അധിവുത്തിയോതി ദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി, അധിവുത്തീനം പദാനി അധിവുത്തിപദാനി, ദിട്ഠിദീപകാനി വചനാനീതി അത്ഥോ.

സഞ്ഞീതി സഞ്ഞാസമങ്ഗീ. അരോഗോതി നിച്ചോ. ഇത്ഥേകേതി ഇത്ഥം ഏകേ, ഏവമേകേതി അത്ഥോ. ഇമിനാ സോളസ സഞ്ഞീവാദാ കഥിതാ, അസഞ്ഞീതി ഇമിനാ അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി ഇമിനാ അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സതോ വാ പന സത്തസ്സാതി ഇമിനാ സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ. തത്ഥ സതോതി വിജ്ജമാനസ്സ. ഉച്ഛേദന്തി ഉപച്ഛേദം. വിനാസന്തി അദസ്സനം. വിഭവന്തി ഭവവിഗമം. സബ്ബാനേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം വാതി ഇമിനാ പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ കഥിതാ. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖധമ്മോ വുച്ചതി, തത്ഥ തത്ഥ പടിലദ്ധഅത്തഭാവസ്സേതം അധിവചനം. ദിട്ഠധമ്മേ നിബ്ബാനം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം, ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ദുക്ഖവൂപസമന്തി അത്ഥോ. സന്തം വാതി സഞ്ഞീതിആദിവസേന തീഹാകാരേഹി സന്തം. തീണി ഹോന്തീതി സഞ്ഞീ അത്താതിആദീനി സന്തഅത്തവസേന ഏകം, ഇതരാനി ദ്വേതി ഏവം തീണി.

൨൨. രൂപിം വാതി കരജരൂപേന വാ കസിണരൂപേന വാ രൂപിം. തത്ഥ ലാഭീ കസിണരൂപം അത്താതി ഗണ്ഹാതി, തക്കീ ഉഭോപി രൂപാനി ഗണ്ഹാതിയേവ. അരൂപിന്തി അരൂപസമാപത്തിനിമിത്തം വാ, ഠപേത്വാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധം സേസഅരൂപധമ്മേ വാ അത്താതി പഞ്ഞപേന്താ ലാഭിനോപി തക്കികാപി ഏവം പഞ്ഞപേന്തി. തതിയദിട്ഠി പന മിസ്സകഗാഹവസേന പവത്താ, ചതുത്ഥാ തക്കഗാഹേനേവ. ദുതിയചതുക്കേ പഠമദിട്ഠി സമാപന്നകവാരേന കഥിതാ, ദുതിയദിട്ഠി അസമാപന്നകവാരേന, തതിയദിട്ഠി സുപ്പമത്തേന വാ സരാവമത്തേന വാ കസിണപരികമ്മവസേന, ചതുത്ഥദിട്ഠി വിപുലകസിണവസേന കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏതം വാ പനേകേസം ഉപാതിവത്തതന്തി സഞ്ഞീതിപദേന സങ്ഖേപതോ വുത്തം സഞ്ഞാസത്തകം അതിക്കന്താനന്തി അത്ഥോ. അപരേ അട്ഠകന്തി വദന്തി. തദുഭയം പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – കേചി ഹി ഏതാ സത്ത വാ അട്ഠ വാ സഞ്ഞാ സമതിക്കമിതും സക്കോന്തി, കേചി പന ന സക്കോന്തി. തത്ഥ യേ സക്കോന്തി, തേവ ഗഹിതാ. തേസം പന ഏകേസം ഉപാതിവത്തതം അതിക്കമിതും സക്കോന്താനം യഥാപി നാമ ഗങ്ഗം ഉത്തിണ്ണേസു മനുസ്സേസു ഏകോ ദീഘവാപിം ഗന്ത്വാ തിട്ഠേയ്യ, ഏകോ തതോ പരം മഹാഗാമം; ഏവമേവ ഏകേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം അപ്പമാണം ആനേഞ്ജന്തി വത്വാ തിട്ഠന്തി, ഏകേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. തത്ഥ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം താവ ദസ്സേതും വിഞ്ഞാണകസിണമേകേതി വുത്തം. പരതോ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേകേ’’തി വക്ഖതി. തയിദന്തി തം ഇദം ദിട്ഠിഗതഞ്ച ദിട്ഠിപച്ചയഞ്ച ദിട്ഠാരമ്മണഞ്ച. തഥാഗതോ അഭിജാനാതീതി. ഇമിനാ പച്ചയേന ഇദം നാമ ദസ്സനം ഗഹിതന്തി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാതി.

ഇദാനി തദേവ വിത്ഥാരേന്തോ യേ ഖോ തേ ഭോന്തോതിആദിമാഹ. യാ വാ പന ഏതാസം സഞ്ഞാനന്തി യാ വാ പന ഏതാസം ‘‘യദി രൂപസഞ്ഞാന’’ന്തി ഏവം വുത്തസഞ്ഞാനം. പരിസുദ്ധാതി നിരുപക്കിലേസാ. പരമാതി ഉത്തമാ. അഗ്ഗാതി സേട്ഠാ. അനുത്തരിയാ അക്ഖായതീതി അസദിസാ കഥീയതി. യദി രൂപസഞ്ഞാനന്തി ഇമിനാ ചതസ്സോ രൂപാവചരസഞ്ഞാ കഥിതാ. യദി അരൂപസഞ്ഞാനന്തി ഇമിനാ ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ. ഇതരേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി സമാപന്നകവാരോ ച അസമാപന്നകവാരോ ച കഥിതോതി ഏവമേതാ കോട്ഠാസതോ അട്ഠ, അത്ഥതോ പന സത്ത സഞ്ഞാ ഹോന്തി. സമാപന്നകവാരോ ഹി പുരിമാഹി ഛഹിസങ്ഗഹിതോയേവ. തയിദം സങ്ഖതന്തി തം ഇദം സബ്ബമ്പി സഞ്ഞാഗതം സദ്ധിം ദിട്ഠിഗതേന സങ്ഖതം പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതം. ഓളാരികന്തി സങ്ഖതത്താവ ഓളാരികം. അത്ഥി ഖോ പന സങ്ഖാരാനം നിരോധോതി ഏതേസം പന സങ്ഖതന്തി വുത്താനം സങ്ഖാരാനം നിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം നാമ അത്ഥി. അത്ഥേതന്തി ഇതി വിദിത്വാതി തം ഖോ പന നിബ്ബാനം ‘‘അത്ഥി ഏത’’ന്തി ഏവം ജാനിത്വാ. തസ്സ നിസ്സരണദസ്സാവീതി തസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണദസ്സീ നിബ്ബാനദസ്സീ. തഥാഗതോ തദുപാതിവത്തോതി തം സങ്ഖതം അതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോതി അത്ഥോ.

൨൩. തത്രാതി തേസു അട്ഠസു അസഞ്ഞീവാദേസു. രൂപിം വാതിആദീനി സഞ്ഞീവാദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. അയഞ്ച യസ്മാ അസഞ്ഞീവാദോ, തസ്മാ ഇധ ദുതിയചതുക്കം ന വുത്തം. പടിക്കോസന്തീതി പടിബാഹന്തി പടിസേധേന്തി. സഞ്ഞാ രോഗോതിആദീസു ആബാധട്ഠേന രോഗോ, സദോസട്ഠേന ഗണ്ഡോ, അനുപവിട്ഠട്ഠേന സല്ലം. ആഗതിം വാ ഗതിം വാതിആദീസു പടിസന്ധിവസേന ആഗതിം, ചുതിവസേന ഗതിം, ചവനവസേന ചുതിം, ഉപപജ്ജനവസേന ഉപപത്തിം, പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ അപരാപരം വഡ്ഢനവസേന വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം. കാമഞ്ച ചതുവോകാരഭവേ രൂപം വിനാപി വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തി അത്ഥി, സേസേ പന തയോ ഖന്ധേ വിനാ നത്ഥി. അയം പന പഞ്ഹോ പഞ്ചവോകാരഭവവസേന കഥിതോ. പഞ്ചവോകാരേ ഹി ഏത്തകേ ഖന്ധേ വിനാ വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തി നാമ നത്ഥി. വിതണ്ഡവാദീ പനേത്ഥ ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാതിആദിവചനതോ അരൂപഭവേപി രൂപം, അസഞ്ഞാഭവേ ച വിഞ്ഞാണം അത്ഥി, തഥാ നിരോധസമാപന്നസ്സാ’’തി വദതി. സോ വത്തബ്ബോ – ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ ചേ അത്ഥം പടിബാഹസി, ആഗതിം വാതിആദിവചനതോ തം വിഞ്ഞാണം പക്ഖിദ്വിപദചതുപ്പദാ വിയ ഉപ്പതിത്വാപി ഗച്ഛതി, പദസാപി ഗച്ഛതി, ഗോവിസാണവല്ലിആദീനി വിയ ച വഡ്ഢതീതി ആപജ്ജതി. യേ ച ഭഗവതാ അനേകസതേസു സുത്തേസു തയോ ഭവാ വുത്താ, തേ അരൂപഭവസ്സ അഭാവാ ദ്വേവ ആപജ്ജന്തി. തസ്മാ മാ ഏവം അവച, യഥാ വുത്തമത്ഥം ധാരേഹീതി.

൨൪. തത്രാതി അട്ഠസു നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദേസു ഭുമ്മം. ഇധാപി രൂപിം വാതിആദീനി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. അസഞ്ഞാ സമ്മോഹോതി നിസ്സഞ്ഞഭാവോ നാമേസ സമ്മോഹട്ഠാനം. യോ ഹി കിഞ്ചി ന ജാനാതി, തം അസഞ്ഞീ ഏസോതി വദന്തി. ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഖാരമത്തേനാതി ദിട്ഠവിഞ്ഞാതബ്ബമത്തേന സുതവിഞ്ഞാതബ്ബമത്തേന മുതവിഞ്ഞാതബ്ബമത്തേന. ഏത്ഥ ച വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബമത്തേന പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാപവത്തിമത്തേനാതി അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ. സങ്ഖാരമത്തേനാതി ഓളാരികസങ്ഖാരപവത്തിമത്തേനാതി അത്ഥോ. ഏതസ്സ ആയതനസ്സാതി ഏതസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ. ഉപസമ്പദന്തി പടിലാഭം. ബ്യസനം ഹേതന്തി വിനാസോ ഹേസ, വുട്ഠാനം ഹേതന്തി അത്ഥോ. പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാപവത്തഞ്ഹി ഓളാരികസങ്ഖാരപവത്തം വാ അപ്പവത്തം കത്വാ തം സമാപജ്ജിതബ്ബം. തസ്സ പന പവത്തേന തതോ വുട്ഠാനം ഹോതീതി ദസ്സേതി. സങ്ഖാരസമാപത്തിപത്തബ്ബമക്ഖായതീതി ഓളാരികസങ്ഖാരപവത്തിയാ പത്തബ്ബന്തി ന അക്ഖായതി. സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിപത്തബ്ബന്തി സങ്ഖാരാനംയേവ അവസേസാ ഭാവനാവസേന സബ്ബസുഖുമഭാവം പത്താ സങ്ഖാരാ, തേസം പവത്തിയാ ഏതം പത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏവരൂപേസു ഹി സങ്ഖാരേസു പവത്തേസു ഏതം പത്തബ്ബം നാമ ഹോതി. തയിദന്തി തം ഇദം ഏതം സുഖുമമ്പി സമാനം സങ്ഖതം സങ്ഖതത്താ ച ഓളാരികം.

൨൫. തത്രാതി സത്തസു ഉച്ഛേദവാദേസു ഭുമ്മം. ഉദ്ധം സരന്തി ഉദ്ധം വുച്ചതി അനാഗതസംസാരവാദോ, അനാഗതം സംസാരവാദം സരന്തീതി അത്ഥോ. ആസത്തിംയേവ അഭിവദന്തി ലഗ്ഗനകംയേവ വദന്തി. ‘‘ആസത്ത’’ന്തിപി പാഠോ, തണ്ഹംയേവ വദന്തീതി അത്ഥോ. ഇതി പേച്ച ഭവിസ്സാമാതി ഏവം പേച്ച ഭവിസ്സാമ. ഖത്തിയാ ഭവിസ്സാമ, ബ്രാഹ്മണാ ഭവിസ്സാമാതി ഏവമേത്ഥ നയോ നേതബ്ബോ. വാണിജൂപമാ മഞ്ഞേതി വാണിജൂപമാ വിയ വാണിജപടിഭാഗാ വാണിജസദിസാ മയ്ഹം ഉപട്ഠഹന്തി. സക്കായഭയാതി സക്കായസ്സ ഭയാ. തേ ഹി യഥേവ ‘‘ചത്താരോ ഖോ, മഹാരാജ, അഭയസ്സ ഭായന്തി. കതമേ ചത്താരോ? ഗണ്ഡുപ്പാദോ ഖോ, മഹാരാജ, ഭയാ പഥവിം ന ഖാദതി ‘മാ പഥവീ ഖിയീ’തി, കോന്തോ ഖോ, മഹാരാജ, ഏകപാദേന തിട്ഠതി ‘മാ പഥവീ ഓസീദീ’തി, കികീ ഖോ, മഹാരാജ, ഉത്താനാ സേതി ‘മാ അമ്ഭാ ഉന്ദ്രിയീ’തി, ബ്രാഹ്മണധമ്മികോ ഖോ, മഹാരാജ, ബ്രഹ്മചരിയം ന ചരതി ‘മാ ലോകോ ഉച്ഛിജ്ജീ’തി ഇമേ ചത്താരോ അഭയസ്സ ഭായന്തി, ഏവം സക്കായസ്സ ഭായന്തി’’. സക്കായപരിജേഗുച്ഛാതി തമേവ തേഭൂമകസങ്ഖാതം സക്കായം പരിജിഗുച്ഛമാനാ. സാ ഗദ്ദുലബദ്ധോതി ദണ്ഡകേ രജ്ജും പവേസേത്വാ ബദ്ധസുനഖോ. ഏവമേവിമേതി ഏത്ഥ ദള്ഹത്ഥമ്ഭോ വിയ ഖീലോ വിയ ച തേഭൂമകധമ്മസങ്ഖാതോ സക്കായോ ദട്ഠബ്ബോ, സാ വിയ ദിട്ഠിഗതികോ, ദണ്ഡകോ വിയ ദിട്ഠി, രജ്ജു വിയ തണ്ഹാ, ഗദ്ദുലേന ബന്ധിത്വാ ഥമ്ഭേ വാ ഖീലേ വാ ഉപനിബദ്ധസുനഖസ്സ അത്തനോ ധമ്മതായ ഛിന്ദിത്വാ ഗന്തും അസമത്ഥസ്സ അനുപരിധാവനം വിയ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ദിട്ഠിദണ്ഡകേ പവേസിതായ തണ്ഹാരജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ സക്കായേ ഉപനിബദ്ധസ്സ അനുപരിധാവനം വേദിതബ്ബം.

൨൬. ഇമാനേവ പഞ്ചായതനാനീതി ഇമാനേവ പഞ്ച കാരണാനി. ഇതി മാതികം ഠപേന്തേനപി പഞ്ചേവ ഠപിതാനി, നിഗമേന്തേനപി പഞ്ചേവ നിഗമിതാനി, ഭാജേന്തേന പന ചത്താരി ഭാജിതാനി. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം കുഹിം പവിട്ഠന്തി. ഏകത്തനാനത്തവസേന ദ്വീസു പദേസു പവിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം.

൨൭. ഏവഞ്ച ചതുചത്താലീസ അപരന്തകപ്പികേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അട്ഠാരസ പുബ്ബന്തകപ്പികേ ദസ്സേതും സന്തി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അതീതകോട്ഠാസസങ്ഖാതം പുബ്ബന്തം കപ്പേത്വാ വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹന്തീതി പുബ്ബന്തകപ്പികാ. പുബ്ബന്തകപ്പോ വാ ഏതേസം അത്ഥീതി പുബ്ബന്തകപ്പികാ. ഏവം സേസമ്പി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹേത്വാ സസ്സതോ അമരോ നിച്ചോ ധുവോതി അഭിവദന്തി. യഥാഹ ‘‘രൂപം അത്താ ചേവ ലോകോ ച സസ്സതോ ചാതി അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തീ’’തി വിത്ഥാരോ. അസസ്സതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച പഠമവാദേന ചത്താരോ സസ്സതവാദാ വുത്താ, ദുതിയവാദേന സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ.

നനു ചേതേ ഹേട്ഠാ ആഗതാ, ഇധ കസ്മാ പുന ഗഹിതാതി. ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ മതോ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം ആഗതാ. ഇധ പന പുബ്ബേനിവാസലാഭീ ദിട്ഠിഗതികോ അതീതം പസ്സതി, ന അനാഗതം, തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘പുബ്ബന്തതോ ആഗതോ അത്താ ഇധേവ ഉച്ഛിജ്ജതി, ഇതോ പരം ന ഗച്ഛതീ’’തി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഗഹിതാ. തതിയവാദേന ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതവാദാ വുത്താ, ചതുത്ഥവാദേന ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ വുത്താ. അന്തവാതി സപരിയന്തോ പരിച്ഛിന്നോ പരിവടുമോ. അവഡ്ഢിതകസിണസ്സ തം കസിണം അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹേത്വാ ഏവം ഹോതി. ദുതിയവാദോ വഡ്ഢിതകസിണസ്സ വസേന വുത്തോ, തതിയവാദോ തിരിയം വഡ്ഢേത്വാ ഉദ്ധമധോ അവഡ്ഢിതകസിണസ്സ, ചതുത്ഥവാദോ തക്കിവസേന വുത്തോ. അനന്തരചതുക്കം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഏകന്തസുഖീതി നിരന്തരസുഖീ. അയം ദിട്ഠി ലാഭീജാതിസ്സരതക്കീനം വസേന ഉപ്പജ്ജതി. ലാഭിനോ ഹി പുബ്ബേനിവാസഞാണേന ഖത്തിയാദികുലേ ഏകന്തസുഖമേവ അത്തനോ ജാതിം അനുസ്സരന്തസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ജാതിസ്സരസ്സ പച്ചുപ്പന്നം സുഖമനുഭവതോ അതീതാസു സത്തസു ജാതീസു താദിസമേവ അത്തഭാവം അനുസ്സരന്തസ്സ. തക്കിസ്സ പന ഇധ സുഖസമങ്ഗിനോ ‘‘അതീതേപാഹം ഏവമേവ അഹോസി’’ന്തി തക്കേനേവ ഉപ്പജ്ജതി.

ഏകന്തദുക്ഖീതി അയം ദിട്ഠി ലാഭിനോ നുപ്പജ്ജതി. സോ ഹി ഏകന്തേനേവ ഇധ ഝാനസുഖേന സുഖീ ഹോതി. ഇധ ദുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സ പന ജാതിസ്സരസ്സ തക്കിസ്സേവ ച സാ ഉപ്പജ്ജതി. തതിയാ ഇധ വോകിണ്ണസുഖദുക്ഖാനം സബ്ബേസമ്പി തേസം ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ ചതുത്ഥാ ദിട്ഠി. ലാഭിനോ ഹി ഇദാനി ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന അദുക്ഖമസുഖസ്സ, പുബ്ബേ ചതുത്ഥജ്ഝാനികമേവ ബ്രഹ്മലോകം അനുസ്സരന്തസ്സ. ജാതിസ്സരസ്സാപി പച്ചുപ്പന്നേ മജ്ഝത്തസ്സ, അനുസ്സരന്തസ്സാപി മജ്ഝത്തഭൂതട്ഠാനമേവ അനുസ്സരന്തസ്സ, തക്കിനോപി പച്ചുപ്പന്നേ മജ്ഝത്തസ്സ, അതീതേപി ഏവം ഭവിസ്സതീതി തക്കേനേവ ഗണ്ഹന്തസ്സ ഏസാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. ഏത്താവതാ ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതികാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ച-സമുപ്പന്നികാതി അട്ഠാരസപി പുബ്ബന്തകപ്പികാ കഥിതാ ഹോന്തി.

൨൮. ഇദാനി ദിട്ഠുദ്ധാരം ഉദ്ധരന്തോ തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പച്ചത്തംയേവ ഞാണന്തി പച്ചക്ഖഞാണം. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. പരിയോദാതന്തി പഭസ്സരം. സബ്ബപദേഹി വിപസ്സനാഞാണംയേവ കഥിതം. സദ്ധാദയോ ഹി പഞ്ച ധമ്മാ ബാഹിരസമയസ്മിമ്പി ഹോന്തി, വിപസ്സനാഞാണം സാസനസ്മിംയേവ. തത്ഥ ഞാണഭാഗമത്തമേവ പരിയോദപേന്തീതി മയമിദം ജാനാമാതി ഏവം തത്ഥ ഞാണകോട്ഠാസം ഓതാരേന്തിയേവ. ഉപാദാനമക്ഖായതീതി ന തം ഞാണം, മിച്ഛാദസ്സനം നാമേതം, തസ്മാ തദപി തേസം ഭവന്താനം ദിട്ഠുപാദാനം അക്ഖായതീതി അത്ഥോ. അഥാപി തം ജാനനമത്തലക്ഖണത്താ ഞാണഭാഗമത്തമേവ, തഥാപി തസ്സ ദസ്സനസ്സ അനുപാതിവത്തനതോ ഉപാദാനപച്ചയതോ ച ഉപാദാനമേവ. തദുപാതിവത്തോതി തം ദിട്ഠിം അതിക്കന്തോ. ഏത്താവതാ ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതികാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതാ ദ്വാസട്ഠിപി ദിട്ഠിയോ കഥിതാ ഹോന്തി. ബ്രഹ്മജാലേ പന കഥിതേ ഇദം സുത്തം അകഥിതമേവ ഹോതി. കസ്മാ? ഇധ തതോ അതിരേകായ സക്കായദിട്ഠിയാ ആഗതത്താ. ഇമസ്മിം പന കഥിതേ ബ്രഹ്മജാലം കഥിതമേവ ഹോതി.

൩൦. ഇദാനി ഇമാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഉപ്പജ്ജമാനാ സക്കായദിട്ഠിപമുഖേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ദസ്സേതും ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിനിസ്സഗ്ഗാതി പരിച്ചാഗേന. കാമസംയോജനാനം അനധിട്ഠാനാതി പഞ്ചകാമഗുണതണ്ഹാനം നിസ്സട്ഠത്താ. പവിവേകം പീതിന്തി സപ്പീതികജ്ഝാനദ്വയപീതിം. നിരുജ്ഝതീതി ഝാനനിരോധേന നിരുജ്ഝതി. സമാപത്തിതോ പന വുട്ഠിതസ്സ നിരുദ്ധാ നാമ ഹോതി. യഥേവ ഹി ‘‘അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി നിരാമിസം സുഖം, നിരാമിസസുഖസ്സ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി ഏത്ഥ ന അയമത്ഥോ ഹോതി – ചതുത്ഥജ്ഝാനനിരോധാ തതിയജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠായ തതിയം ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജതീതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സന്തി ഹീനജ്ഝാനപരിയാദാനകദോമനസ്സം. സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതചിത്തസ്സ പന കമ്മനീയഭാവോ കഥിതോ.

പവിവേകാ പീതീതി സാ ഏവ ഝാനദ്വയപീതി. യം ഛായാ ജഹതീതി യം ഠാനം ഛായാ ജഹതി. കിം വുത്തം ഹോതി? യസ്മിം ഠാനേ ഛായാ അത്ഥി, തസ്മിം ആതപോ നത്ഥി. യസ്മിം ആതപോ അത്ഥി, തസ്മിം ഛായാ നത്ഥീതി.

൩൧. നിരാമിസം സുഖന്തി തതിയജ്ഝാനസുഖം.

൩൨. അദുക്ഖമസുഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനവേദനം.

൩൩. അനുപാദാനോഹമസ്മീതി നിഗ്ഗഹണോ അഹമസ്മി. നിബ്ബാനസപ്പായന്തി നിബ്ബാനസ്സ സപ്പായം ഉപകാരഭൂതം. നനു ച മഗ്ഗദസ്സനം നാമ സബ്ബത്ഥ നികന്തിയാ സുക്ഖാപിതായ ഉപ്പജ്ജതി, കഥമേതം നിബ്ബാനസ്സ ഉപകാരപടിപദാ നാമ ജാതന്തി, സബ്ബത്ഥ അനുപാദിയനവസേന അഗ്ഗണ്ഹനവസേന ഉപകാരപടിപദാ നാമ ജാതം. അഭിവദതീതി അഭിമാനേന ഉപവദതി. പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിന്തി അട്ഠാരസവിധമ്പി പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിം. അപരന്താനുദിട്ഠിന്തി ചതുചത്താരീസവിധമ്പി അപരന്താനുദിട്ഠിം. ഉപാദാനമക്ഖായതീതി അഹമസ്മീതി ഗഹണസ്സ സക്കായദിട്ഠിപരിയാപന്നത്താ ദിട്ഠുപാദാനം അക്ഖായതി.

സന്തിവരപദന്തി വൂപസന്തകിലേസത്താ സന്തം ഉത്തമപദം. ഛന്നം ഫസ്സായതനാനന്തി ഭഗവതാ ‘‘യത്ഥ ചക്ഖു ച നിരുജ്ഝതി രൂപസഞ്ഞാ ച നിരുജ്ഝതി സോ ആയതനോ വേദിതബ്ബോ’’തി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം ആയതനാനം പടിക്ഖേപേന നിബ്ബാനം ദസ്സിതം.

‘‘യത്ഥ ആപോ ച പഥവീ, തേജോ വായോ ന ഗാധതി;

അതോ സരാ നിവത്തന്തി, ഏത്ഥ വട്ടം ന വത്തതി;

ഏത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൭) –

ഏത്ഥ പന സങ്ഖാരപടിക്ഖേപേന നിബ്ബാനം ദസ്സിതം.

‘‘കത്ഥ ആപോ ച പഥവീ, തേജോ വായോ ന ഗാധതി;

കത്ഥ ദീഘഞ്ച രസ്സഞ്ച, അണും ഥൂലം സുഭാസുഭം;

കത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി. (ദീ. നി. ൧.൪൯൮);

തത്ര വേയ്യാകരണം ഭവതി –

‘‘വിഞ്ഞാണം അനിദസ്സനം, അനന്തം സബ്ബതോ പഭ’’ന്തി –

ഏത്ഥ സങ്ഖാരപടിക്ഖേപേന നിബ്ബാനം ദസ്സിതം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഛആയതനപടിക്ഖേപേന ദസ്സിതം. അഞ്ഞത്ഥ ച അനുപാദാവിമോക്ഖോതി നിബ്ബാനമേവ ദസ്സിതം, ഇധ പന അരഹത്തഫലസമാപത്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

പഞ്ചത്തയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കിന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ഏവം മേ സുതന്തി കിന്തിസുത്തം. തത്ഥ പിസിനാരായന്തി ഏവംനാമകേ മണ്ഡലപദേസേ. ബലിഹരണേതി തസ്മിം വനസണ്ഡേ ഭൂതാനം ബലിം ആഹരന്തി, തസ്മാ സോ ബലിഹരണന്തി വുത്തോ. ചീവരഹേതൂതി ചീവരകാരണാ, ചീവരം പച്ചാസീസമാനോതി അത്ഥോ. ഇതിഭവാഭവഹേതൂതി ഏവം ഇമം ദേസനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥും നിസ്സായ തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ സുഖം വേദിസ്സാമീതി ധമ്മം ദേസേതീതി കിം തുമ്ഹാകം ഏവം ഹോതീതി അത്ഥോ.

൩൫. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതിആദയോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ലോകിയലോകുത്തരാവ കഥിതാ. തത്ഥാതി തേസു സത്തതിംസായ ധമ്മേസു. സിയംസൂതി ഭവേയ്യും. അഭിധമ്മേതി വിസിട്ഠേ ധമ്മേ, ഇമേസു സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. തത്ര ചേതി ഇദമ്പി ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസ്വേവ ഭുമ്മം. അത്ഥതോ ചേവ നാനം ബ്യഞ്ജനതോ ചാതി ഏത്ഥ ‘‘കായോവ സതിപട്ഠാനം വേദനാവ സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തേ അത്ഥതോ നാനം ഹോതി, ‘‘സതിപട്ഠാനാ’’തി വുത്തേ പന ബ്യഞ്ജനതോ നാനം നാമ ഹോതി. തദമിനാപീതി തം തുമ്ഹേ ഇമിനാപി കാരണേന ജാനാഥാതി അത്ഥഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച സമാനേത്വാ അഥസ്സ ച അഞ്ഞഥാ ഗഹിതഭാവോ ബ്യഞ്ജനസ്സ ച മിച്ഛാ രോപിതഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോ. യോ ധമ്മോ യോ വിനയോതി ഏത്ഥ അത്ഥഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച വിഞ്ഞാപനകാരണമേവ ധമ്മോ ച വിനയോ ച.

൩൭. അത്ഥതോ ഹി ഖോ സമേതീതി സതിയേവ സതിപട്ഠാനന്തി ഗഹിതാ. ബ്യഞ്ജനതോ നാനന്തി കേവലം ബ്യഞ്ജനമേവ സതിപട്ഠാനോതി വാ സതിപട്ഠാനാതി വാ മിച്ഛാ രോപേഥ. അപ്പമത്തകം ഖോതി സുത്തന്തം പത്വാ ബ്യഞ്ജനം അപ്പമത്തകം നാമ ഹോതി. പരിത്തമത്തം ധനിതം കത്വാ രോപിതേപി ഹി നിബ്ബുതിം പത്തും സക്കാ ഹോതി.

തത്രിദം വത്ഥു – വിജയാരാമവിഹാരവാസീ കിരേകോ ഖീണാസവത്ഥേരോ ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം സുത്തം ആഹരിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ – ‘‘സമുദ്ധോ സമുദ്ധോതി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതീ’’തി ധനിതം കത്വാ ആഹ. ഏകോ ഭിക്ഖു ‘‘സമുദ്ധോ നാമ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ആവുസോ, സമുദ്ധോതി വുത്തേപി സമുദ്ദോതി വുത്തേപി മയം ലോണസാഗരമേവ ജാനാമ, തുമ്ഹേ പന നോ അത്ഥഗവേസകാ, ബ്യഞ്ജനഗവേസകാ, ഗച്ഛഥ മഹാവിഹാരേ പഗുണബ്യഞ്ജനാനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ബ്യഞ്ജനം സോധാപേഥാതി കമ്മട്ഠാനം അകഥേത്വാവ ഉട്ഠാപേസി. സോ അപരഭാഗേ മഹാവിഹാരേ ഭേരിം പഹരാപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഹം കഥേത്വാവ പരിനിബ്ബുതോ. ഏവം സുത്തന്തം പത്വാ ബ്യഞ്ജനം അപ്പമത്തകം നാമ ഹോതി.

വിനയം പന പത്വാ നോ അപ്പമത്തകം. സാമണേരപബ്ബജ്ജാപി ഹി ഉഭതോസുദ്ധിതോ വട്ടതി, ഉപസമ്പദാദികമ്മാനിപി സിഥിലാദീനം ധനിതാദികരണമത്തേനേവ കുപ്പന്തി. ഇധ പന സുത്തന്തബ്യഞ്ജനം സന്ധായേതം വുത്തം.

൩൮. അഥ ചതുത്ഥവാരേ വിവാദോ കസ്മാ? സഞ്ഞായ വിവാദോ. ‘‘അഹം സതിമേവ സതിപട്ഠാനം വദാമി, അയം ‘കായോ സതിപട്ഠാന’ന്തി വദതീ’’തി ഹി നേസം സഞ്ഞാ ഹോതി. ബ്യഞ്ജനേപി ഏസേവ നയോ.

൩൯. ന ചോദനായ തരിതബ്ബന്തി ന ചോദനത്ഥായ വേഗായിതബ്ബം. ഏകച്ചോ ഹി പുഗ്ഗലോ ‘‘നലാടേ തേ സാസപമത്താ പിളകാ’’തി വുത്തോ ‘‘മയ്ഹം നലാടേ സാസപമത്തം പിളകം പസ്സസി, അത്തനോ നലാടേ താലപക്കമത്തം മഹാഗണ്ഡം ന പസ്സസീ’’തി വദതി. തസ്മാ പുഗ്ഗലോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. അദള്ഹദിട്ഠീതി അനാദാനദിട്ഠീ സുംസുമാരം ഹദയേ പക്ഖിപന്തോ വിയ ദള്ഹം ന ഗണ്ഹാതി.

ഉപഘാതോതി ചണ്ഡഭാവേന വണഘട്ടിതസ്സ വിയ ദുക്ഖുപ്പത്തി. സുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീതി ‘‘കിം നാമ അഹം ആപന്നോ, കദാ ആപന്നോ’’തി വാ ‘‘ത്വം ആപന്നോ, തവ ഉപജ്ഝായോ ആപന്നോ’’തി വാ ഏകം ദ്വേ വാരേ വത്വാപി ‘‘അസുകം നാമ അസുകദിവസേ നാമ, ഭന്തേ, ആപന്നത്ഥ, സണികം അനുസ്സരഥാ’’തി സരിത്വാ താവദേവ വിസ്സജ്ജേതി. വിഹേസാതി ബഹും അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച ആഹരന്തസ്സ കായചിത്തകിലമഥോ. സക്കോമീതി ഏവരൂപോ ഹി പുഗ്ഗലോ ഓകാസം കാരേത്വാ ‘‘ആപത്തിം ആപന്നത്ഥ, ഭന്തേ’’തി വുത്തോ ‘‘കദാ കിസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി വത്വാ ‘‘അസുകദിവസേ അസുകസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന സരാമി, ആവുസോ’’തി വദതി, തതോ ‘‘സണികം, ഭന്തേ, സരഥാ’’തി ബഹും വത്വാ സാരിതോ സരിത്വാ വിസ്സജ്ജേതി. തേനാഹ ‘‘സക്കോമീ’’തി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപേക്ഖാ നാതിമഞ്ഞിതബ്ബാതി ഉപേക്ഖാ ന അതിക്കമിതബ്ബാ, കത്തബ്ബാ ജനേതബ്ബാതി അത്ഥോ. യോ ഹി ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ഠിതകംയേവ പസ്സാവം കരോന്തം ദിസ്വാപി ‘‘നനു, ആവുസോ, നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി വദതി, സോ ഉപേക്ഖം അതിമഞ്ഞതി നാമ.

൪൦. വചീസംഹാരോതി വചനസഞ്ചാരോ. ഇമേഹി കഥിതം അമൂസം അന്തരം പവേസേയ്യ, തുമ്ഹേ ഇമേഹി ഇദഞ്ചിദഞ്ച വുത്താതി അമൂഹി കഥിതം ഇമേസം അന്തരം പവേസേയ്യാതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിപളാസോതിആദീഹി ചിത്തസ്സ അനാരാധനിയഭാവോ കഥിതോ. തം ജാനമാനോ സമാനോ ഗരഹേയ്യാതി തം സത്ഥാ ജാനമാനോ സമാനോ നിന്ദേയ്യ അമ്ഹേതി. ഏതം പനാവുസോ, ധമ്മന്തി ഏതം കലഹഭണ്ഡനധമ്മം.

തഞ്ചേതി തം സഞ്ഞത്തികാരകം ഭിക്ഖും. ഏവം ബ്യാകരേയ്യാതി മയാ ഏതേ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപിതാതി അവത്വാ യേന കാരണേന സഞ്ഞത്തി കതാ, തദേവ ദസ്സേന്തോ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ. താഹം ധമ്മം സുത്വാതി ഏത്ഥ ധമ്മോതി സാരണീയധമ്മോ അധിപ്പേതോ. ന ചേവ അത്താനന്തിആദീസു ‘‘ബ്രഹ്മലോകപ്പമാണോ ഹേസ അഗ്ഗി ഉട്ഠാസി, കോ ഏതമഞ്ഞത്ര മയാ നിബ്ബാപേതും സമത്ഥോ’’തി ഹി വദന്തോ അത്താനം ഉക്കംസേതി നാമ. ‘‘ഏത്തകാ ജനാ വിചരന്തി, ഓകാസോ ലദ്ധും ന സക്കാ, ഏകോപി ഏത്തകമത്തം നിബ്ബാപേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി വദമാനോ പരം വമ്ഭേതി നാമ. തദുഭയമ്പേസ ന കരോതി. ധമ്മോ പനേത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ബ്യാകരണം, തേസം ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞത്തികരണം അനുധമ്മോ, തദേവ ബ്യാകരോതി നാമ. ന ച കോചി സഹധമ്മികോതി അഞ്ഞോ ചസ്സ കോചി സഹേതുകോ പരേഹി വുത്തോ വാദോ വാ അനുവാദോ വാ ഗരഹിതബ്ബഭാവം ആഗച്ഛന്തോ നാമ നത്ഥി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

കിന്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സാമഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ഏവം മേ സുതന്തി സാമഗാമസുത്തം. തത്ഥ സാമഗാമേതി സാമാകാനം ഉസ്സന്നത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ ഗാമേ. അധുനാ കാലങ്കതോതി സമ്പതി കാലം കതോ. ദ്വേധികജാതാതി ദ്വേജ്ഝജാതാ ദ്വേഭാഗജാതാ. ഭണ്ഡനാദീസു ഭണ്ഡനം പുബ്ബഭാഗകലഹോ, തം ദണ്ഡാദാനാദിവസേന പണ്ണത്തിവീതിക്കമവസേന ച വദ്ധിതം കലഹോ, ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസീ’’തിആദികം വിരുദ്ധവചനം വിവാദോ. വിതുദന്താതി വിതുജ്ജന്താ. സഹിതം മേതി മമ വചനം അത്ഥസംഹിതം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തവ അധിചിണ്ണം ചിരകാലസേവനവസേന പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ഉപരി മയാ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ഭത്തപുടം ആദായ തം തം ഉപസങ്കമിത്വാ വാദപ്പമോക്ഖത്ഥായ ഉത്തരി പരിയേസമാനോ ചര. നിബ്ബേഠേഹി വാതി അഥ മയാ ആരോപിതവാദതോ അത്താനം മോചേഹി. സചേ പഹോസീതി സചേ സക്കോസി. വധോയേവാതി മരണമേവ.

നാടപുത്തിയേസൂതി നാടപുത്തസ്സ അന്തേവാസികേസു. നിബ്ബിന്നരൂപാതി ഉക്കണ്ഠിതസഭാവാ, അഭിവാദനാദീനി ന കരോന്തി. വിരത്തരൂപാതി വിഗതപേമാ. പടിവാനരൂപാതി തേസം നിപച്ചകിരിയതോ നിവത്തസഭാവാ. യഥാ തന്തി യഥാ ച ദുരക്ഖാതാദിസഭാവേ ധമ്മവിനയേ നിബ്ബിന്നവിരത്തപടിവാനരൂപേഹി ഭവിതബ്ബം, തഥേവ ജാതാതി അത്ഥോ. ദുരക്ഖാതേതി ദുക്കഥിതേ. ദുപ്പവേദിതേതി ദുവിഞ്ഞാപിതേ. അനുപസമസംവത്തനികേതി രാഗാദീനം ഉപസമം കാതും അസമത്ഥോ. ഭിന്നഥൂപേതി ഭിന്നപതിട്ഠേ. ഏത്ഥ ഹി നാടപുത്തോവ നേസം പതിട്ഠേന ഥൂപോ, സോ പന ഭിന്നോ മതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഭിന്നഥൂപേ’’തി. അപ്പടിസരണേതി തസ്സേവ അഭാവേന പടിസരണവിരഹിതേ.

നനു ചായം നാടപുത്തോ നാളന്ദവാസികോ, സോ കസ്മാ പാവായം കാലംകതോതി. സോ കിര ഉപാലിനാ ഗഹപതിനാ പടിവിദ്ധസച്ചേന ദസഹി ഗാഥാഹി ഭാസിതേ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ ഉണ്ഹം ലോഹിതം ഛഡ്ഡേസി. അഥ നം അഫാസുകം ഗഹേത്വാ പാവം അഗമംസു, സോ തത്ഥ കാലമകാസി. കാലം കുരുമാനോ ച ‘‘മമ ലദ്ധി അനിയ്യാനികാ സാരരഹിതാ, മയം താവ നട്ഠാ, അവസേസജനോ മാ അപായപൂരകോ അഹോസി. സചേ പനാഹം ‘മമ സാസനം അനിയ്യാനിക’ന്തി വക്ഖാമി, ന സദ്ദഹിസ്സന്തി. യംനൂനാഹം ദ്വേപി ജനേ ന ഏകനീഹാരേന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യം, തേ മമച്ചയേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവദിസ്സന്തി. സത്ഥാ തം വിവാദം പടിച്ച ഏകം ധമ്മകഥം കഥേസ്സതി, തതോ തേ സാസനസ്സ മഹന്തഭാവം ജാതിസ്സന്തീ’’തി.

അഥ നം ഏകോ അന്തേവാസികോ ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ദുബ്ബലാ, മയ്ഹം ഇമസ്മിം ധമ്മേ സാരം ആചിക്ഖഥ ആചരിയപ്പമാണ’’ന്തി. ആവുസോ, ത്വം മമച്ചയേന സസ്സതന്തി ഗണ്ഹേയ്യാസീതി. അപരോപി തം ഉപസങ്കമി, തം ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാപേസി. ഏവം ദ്വേപി ജനേ ഏകലദ്ധികേ അകത്വാ ബഹൂ നാനാനീഹാരേന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ കാലമകാസി. തേ തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ സന്നിപതിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പുച്ഛിംസു ‘‘കസ്സാവുസോ, ആചരിയോ സാരമാചിക്ഖീ’’തി? ഏകോ ഉട്ഠഹിത്വാ മയ്ഹന്തി ആഹ. കിം ആചിക്ഖീതി? സസ്സതന്തി. അപരോ തം പടിബാഹിത്വാ മയ്ഹം സാരം ആചിക്ഖീതി ആഹ. ഏവം സബ്ബേ ‘‘മയ്ഹം സാരം ആചിക്ഖി, അഹം ജേട്ഠകോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം വഡ്ഢേത്വാ അക്കോസേ ചേവ പരിഭാസേ ച ഹത്ഥപാദപഹാരാദീനി ച പവത്തേത്വാ ഏകമഗ്ഗേന ദ്വേ അഗച്ഛന്താ നാനാദിസാസു പക്കമിംസു, ഏകച്ചേ ഗിഹീ അഹേസും.

ഭഗവതോ പന ധരമാനകാലേപി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ വിവാദോ ന ഉപ്പജ്ജി. സത്ഥാ ഹി തേസം വിവാദകാരണേ ഉപ്പന്നമത്തേയേവ സയം വാ ഗന്ത്വാ തേ വാ ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേത്വാ ഖന്തി മേത്താ പടിസങ്ഖാ അവിഹിംസാ സാരണീയധമ്മേസു ഏകം കാരണം കഥേത്വാ വിവാദം വൂപസമേതി. ഏവം ധരമാനോപി സങ്ഘസ്സ പതിട്ഠാവ അഹോസി. പരിനിബ്ബായമാനോപി അവിവാദകാരണം കത്വാവ പരിനിബ്ബായി. ഭഗവതാ ഹി സുത്തേ ദേസിതാ ചത്താരോ മഹാപദേസാ (അ. നി. ൪.൧൮൦; ദീ. നി. ൨.൧൮൭) യാവജ്ജദിവസാ ഭിക്ഖൂനം പതിട്ഠാ ച അവസ്സയോ ച. തഥാ ഖന്ധകേ ദേസിതാ ചത്താരോ മഹാപദേസാ (മഹാവ. ൩൦൫) സുത്തേ വുത്താനി ചത്താരി പഞ്ഹബ്യാകരണാനി (അ. നി. ൪.൪൨) ച. തേനേവാഹ – ‘‘യോ വോ മയാ, ആനന്ദ, ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬).

൪൨. അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി അയം ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ. തം ഭിക്ഖൂ അനുപസമ്പന്നകാലേ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി സമുദാചരിത്വാ ഥേരകാലേപി തഥേവ സമുദാചരിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി. ഉപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? നാടപുത്തേ കിര കാലംകതേ ജമ്ബുദീപേ മനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ കഥം പവത്തയിംസു – ‘‘നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏകോ സത്ഥാതി പഞ്ഞായിത്ഥ, തസ്സ കാലകിരിയായ സാവകാനം ഏവരൂപോ വിവാദോ ജാതോ, സമണോ പന ഗോതമോ ജമ്ബുദീപേ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച പാകടോയേവ, കീദിസോ നു ഖോ സമണേ ഗോതമേ പരിനിബ്ബുതേ സാവകാനം വിവാദോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ തം കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം കഥം ഗഹേത്വാ ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമി, സത്ഥാ ച ഏതം അത്ഥുപ്പത്തിം കത്വാ ഏകം ദേസനം കഥേസ്സതീ’’തി. സോ നിക്ഖമിത്വാ യേന സാമഗാമോ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി. ഉജുമേവ ഭഗവതോ സന്തികം അഗന്ത്വാ യേനസ്സ ഉപജ്ഝായോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമീതി അത്ഥോ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ മഹാപഞ്ഞോ, സോ ഇമം സാസനം സത്ഥു ആരോചേസ്സതി, അഥ സത്ഥാ തദനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി. കഥാപാഭതന്തി കഥാമൂലം, മൂലഞ്ഹി പാഭതന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൧.൪);

ദസ്സനായാതി ദസ്സനത്ഥായ. കിം പനിമിനാ ഭഗവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി? നോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ദിവാ നവ വാരേ രത്തിം നവ വാരേതി ഏകാഹം അട്ഠാരസ വാരേ ഉപട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. ദിവസസ്സ പന സതക്ഖത്തും വാ സഹസ്സക്ഖത്തും വാ ഗന്തുകാമോ സമാനോപി ന അകാരണാ ഗച്ഛതി, ഏകം പഞ്ഹുദ്ധാരം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി. സോ തംദിവസം തേന ഗന്തുകാമോ ഏവമാഹ.

അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ഏകസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉപ്പന്നോ വിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൫൧) വിയ ഹി ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി, തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാ വിവദന്തി, അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തത്ഥ ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി, അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി. തതോ താസം ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി, തതോ യം ബഹൂഹി ഗഹിതം, തം ഗണ്ഹന്തി. ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാവ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പൂരേത്വാ വിഹരന്താ അപായേ നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ഏകസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉപ്പന്നോ വിവാദോ ബഹൂനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി.

൪൩. അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാതി മഹാബോധിമൂലേ നിസിന്നേന പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദിതാ. പതിസ്സയമാനരൂപാ വിഹരന്തീതി ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. ഭഗവതോ അച്ചയേനാതി ഏതരഹി ഭഗവന്തം ജേട്ഠകം കത്വാ സഗാരവാ വിഹരന്തി, തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ഉഗ്ഗതേജതായ ദുരാസദതായ വിവാദം ജനേതും ന സക്കോന്തി, ഭഗവതോ പന അച്ചയേന വിവാദം ജനേയ്യുന്തി വദതി. യത്ഥ പന തം വിവാദം ജനേയ്യും, തം ദസ്സേന്തോ അജ്ഝാജീവേ വാ അധിപാതിമോക്ഖേ വാതി ആഹ. തത്ഥ അജ്ഝാജീവേതി ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ – ‘‘ഭിക്ഖു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതി ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തിആദിനാ (പരി. ൨൮൭) നയേന പരിവാരേ പഞ്ഞത്താനി ഛ സിക്ഖാപദാനി, താനി ഠപേത്വാ സേസാനി സബ്ബസിക്ഖാപദാനി അധിപാതിമോക്ഖം നാമ. അപ്പമത്തകോ സോ ആനന്ദാതി അജ്ഝാജീവം അധിപാതിമോക്ഖഞ്ച ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിവാദോ നാമ യസ്മാ പരസ്സ കഥായപി അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേത്വാ സുപ്പജഹോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അപ്പമത്തകോ’’തി വുത്തോ.

തത്രായം നയോ – ഇധേകച്ചോ ‘‘ന സക്കാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അനുല്ലപന്തേന കിഞ്ചി ലദ്ധു’’ന്തിആദീനി ചിന്തേത്വാ ആജീവഹേതു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം വാ ഉല്ലപതി സഞ്ചരിത്തം വാ ആപജ്ജതി, യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാതിആദിനാ നയേന സാമന്തജപ്പനം വാ കരോതി, അഗിലാനോ വാ അത്തനോ അത്ഥായ പണീതഭോജനാനി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ഭിക്ഖുനീ വാ പന താനി വിഞ്ഞാപേത്വാ പാടിദേസനീയം ആപജ്ജതി, യോ കോചി ദുക്കടവത്ഥുകം യംകിഞ്ചി സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിമേവ വാ കരോതി, അഞ്ഞതരം വാ പന പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോന്തോ വിഹരതി, തമേനം സബ്രഹ്മചാരീ ഏവം സഞ്ജാനന്തി – ‘‘കിം ഇമസ്സ ഇമിനാ ലാഭേന ലദ്ധേന, യോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേതി, പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോതീ’’തി. അത്തനോ ധമ്മതായപിസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കിസ്സ മയ്ഹം ഇമിനാ ലാഭേന, യ്വാഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിത്വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേമി, പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോമീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ തതോ ഓരമതി. ഏവം പരസ്സ കഥായപി അത്തനോ ധമ്മതായപി സല്ലക്ഖേത്വാ സുപ്പജഹോ ഹോതി. തേന ഭഗവാ ‘‘അപ്പമത്തകോ’’തി ആഹ.

മഗ്ഗേ വാ ഹി, ആനന്ദ, പടിപദായ വാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗം പത്വാ വിവാദോ നാമ സബ്ബസോ വൂപസമ്മതി, നത്ഥി അധിഗതമഗ്ഗാനം വിവാദോ. പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗം പന പുബ്ബഭാഗപടിപദഞ്ച സന്ധായേതം വുത്തം.

തത്രായം നയോ – ഏവം ഭിക്ഖും മനുസ്സാ ലോകുത്തരധമ്മേ സമ്ഭാവേന്തി. സോ സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതേ പുച്ഛതി ‘‘കിം ആഗതത്ഥാ’’തി. മനസികാതബ്ബകമ്മട്ഠാനം പുച്ഛിതും, ഭന്തേതി. നിസീദഥ, ഖണേനേവ അരഹത്തം പാപേതും സമത്ഥകമ്മട്ഠാനകഥം ആചിക്ഖിസ്സാമീതി വത്വാ വദതി – ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ മൂലകമ്മട്ഠാനം മനസി കരോതി, തസ്സ തം മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി. അയം പഠമമഗ്ഗോ നാമ. സോ ദുതിയം ഓഭാസഞാണം നിബ്ബത്തേതി, ദുതിയമഗ്ഗോ അധിഗതോ ഹോതി, ഏവം തതിയഞ്ച ചതുത്ഥഞ്ച. ഏത്താവതാ മഗ്ഗപ്പത്തോ ചേവ ഫലപ്പത്തോ ച ഹോതീ’’തി. അഥ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘അഖീണാസവോ നാമ ഏവം കമ്മട്ഠാനം കഥേതും ന സക്കോതി, അദ്ധായം ഖീണാസവോ’’തി നിട്ഠം ഗച്ഛന്തി.

സോ അപരേന സമയേന കാലം കരോതി. സമന്താ ഭിക്ഖാചാരഗാമേഹി മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛന്തി ‘‘കേനചി, ഭന്തേ, ഥേരോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതോ’’തി. ഉപാസകാ പുബ്ബേവ ഥേരേന പഞ്ഹോ കഥിതോ അമ്ഹാകന്തി. തേ പുപ്ഫമണ്ഡപം പുപ്ഫകൂടാഗാരം സജ്ജേത്വാ സുവണ്ണേന അക്ഖിപിധാനമുഖപിധാനാദിം കരിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ സത്താഹം സാധുകീളികം കീളേത്വാ ഝാപേത്വാ അട്ഠീനി ആദായ ചേതിയം കരോന്തി. അഞ്ഞേ ആഗന്തുകാ വിഹാരം ആഗന്ത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ ‘‘മഹാഥേരം പസ്സിസ്സാമ, കഹം, ആവുസോ, മഹാഥേരോ’’തി പുച്ഛന്തി. പരിനിബ്ബുതോ, ഭന്തേതി. ദുക്കരം, ആവുസോ, ഥേരേന കതം മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേന്തേന, പഞ്ഹം പുച്ഛിത്ഥ, ആവുസോതി. ഭിക്ഖൂനം കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ ഇമിനാ നിയാമേന കഥേസി, ഭന്തേതി. ന ഏസോ, ആവുസോ, മഗ്ഗോ, വിപസ്സനുപക്കിലേസോ നാമേസ, ന തുമ്ഹേ ജാനിത്ഥ, പുഥുജ്ജനോ, ആവുസോ, ഥേരോതി. തേ കലഹം കരോന്താ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘സകലവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖാചാരഗാമേസു മനുസ്സാ ച ന ജാനന്തി, തുമ്ഹേയേവ ജാനാഥ. കതരമഗ്ഗേന തുമ്ഹേ ആഗതാ, കിം വോ വിഹാരദ്വാരേ ചേതിയം ന ദിട്ഠ’’ന്തി. ഏവംവാദീനം പന ഭിക്ഖൂനം സതം വാ, ഹോതു സഹസ്സം വാ, യാവ തം ലദ്ധിം നപ്പജഹന്തി, സഗ്ഗോപി മഗ്ഗോപി വാരിതോയേവ.

അപരോപി താദിസോവ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ ഏവം കഥേതി – ചിത്തേനേവ തീസു ഉദ്ധനേസു തീണി കപല്ലാനി ആരോപേത്വാ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിം കത്വാ ചിത്തേനേവ അത്തനോ ദ്വത്തിംസാകാരം ഉപ്പാടേത്വാ കപല്ലേസു പക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേനേവ ദണ്ഡകേന പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഭജ്ജിതബ്ബം, യാ ഝായമാനേ ഛാരികാ ഹോതി, സാ മുഖവാതേന പലാസേതബ്ബാ. ഏത്തകേന ധൂതപാപോ നാമേസ സമണോ ഹോതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

അപരോ ഏവം കഥേതി – ചിത്തേനേവ മഹാചാടിം ഠപേത്വാ മത്ഥും യോജേത്വാ ചിത്തേനേവ അത്തനോ ദ്വത്തിംസാകാരം ഉപ്പാടേത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ മത്ഥും ഓതാരേത്വാ മന്ഥിതബ്ബം. മഥിയമാനം വിലീയതി, വിലീനേ ഉപരി ഫേണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. സോ ഫേണോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ വോ അമതം പരിഭുത്തം നാമ ഭവിസ്സതി. ഇതോ പരം ‘‘അഥ തേ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൪൪. ഇദാനി യോ ഏവം വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ മൂലം ദസ്സേന്തോ ഛയിമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗാരവോതി ഗാരവവിരഹിതോ. അപ്പതിസ്സോതി അപ്പതിസ്സയോ അനീചവുത്തി. ഏത്ഥ പന യോ ഭിക്ഖു സത്ഥരി ധരമാനേ തീസു കാലേസു ഉപട്ഠാനം ന യാതി, സത്ഥരി അനുപാഹനേ ചങ്കമന്തേ സഉപാഹനോ ചങ്കമതി, നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്തേ ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഹേട്ഠാ വസന്തേ ഉപരി വസതി, സത്ഥു ദസ്സനട്ഠാനേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തം ധാരേതി, ഉപാഹനം ധാരേതി, ന്ഹാനതിത്ഥേ ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ കരോതി, പരിനിബ്ബുതേ വാ പന ചേതിയം വന്ദിതും ന ഗച്ഛതി, ചേതിയസ്സ പഞ്ഞായനട്ഠാനേ സത്ഥുദസ്സനട്ഠാനേ വുത്തം സബ്ബം കരോതി, അഞ്ഞേഹി ച ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസി, ന ഇദം വട്ടതി, സമ്മാസബുദ്ധസ്സ നാമ ലജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ ‘‘തൂണ്ഹീ ഹോതി, കിം ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി വദസീ’’തി ഭണതി, അയം സത്ഥരി അഗാരവോ നാമ.

യോ പന ധമ്മസ്സവനേ സങ്ഘുട്ഠേ സക്കച്ചം ന ഗച്ഛതി, സക്കച്ചം ധമ്മം ന സുണാതി, നിദ്ദായതി വാ സല്ലപേന്തോ വാ നിസീദതി, സക്കച്ചം ന ഗണ്ഹാതി ന ധാരേതി, ‘‘കിം ധമ്മേ അഗാരവം കരോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തുണ്ഹീ ഹോതി, ധമ്മോ ധമ്മോതി വദസി, കിം ധമ്മോ നാമാ’’തി വദതി, അയം ധമ്മേ അഗാരവോ നാമ.

യോ പന ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ അനജ്ഝിട്ഠോ ധമ്മം ദേസേതി, നിസീദതി പഞ്ഹം കഥേതി, വുഡ്ഢേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി, തിട്ഠതി നിസീദതി, ദുസ്സപല്ലത്ഥികം വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികം വാ കരോതി, സങ്ഘമജ്ഝേ ഉഭോ അംസേ പാരുപതി, ഛത്തുപാഹനം ധാരേതി, ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ലജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേപി ‘‘തുണ്ഹീ ഹോതി, സങ്ഘോ സങ്ഘോതി വദസി, കിം സങ്ഘോ, മിഗസങ്ഘോ അജസങ്ഘോ’’തിആദീനി വദതി, അയം സങ്ഘേ അഗാരവോ നാമ. ഏകഭിക്ഖുസ്മിമ്പി ഹി അഗാരവേ കതേ സങ്ഘേ കതോയേവ ഹോതി. തിസ്സോ സിക്ഖാ പന അപരിപൂരയമാനോവ സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ നാമ.

അജ്ഝത്തം വാതി അത്തനി വാ അത്തനോ പരിസായ വാ. ബാഹിദ്ധാതി പരസ്മിം വാ പരസ്സ പരിസായ വാ.

൪൬. ഇദാനി അയം ഛ ഠാനാനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നവിവാദോ വഡ്ഢന്തോ യാനി അധികരണാനി പാപുണാതി, താനി ദസ്സേതും ചത്താരിമാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ വൂപസമനത്ഥായ പവത്തമാനേഹി സമഥേഹി അധികാതബ്ബാനീതി അധികരണാനി. വിവാദോവ അധികരണം വിവാദാധികരണം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഇമാനിപി ചത്താരി അധികരണാനി പത്വാ ഉപരി വഡ്ഢേന്തോ സോ വിവാദോ യേഹി സമഥേഹി വൂപസമ്മതി, തേസം ദസ്സനത്ഥം സത്ത ഖോ പനിമേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അധികരണാനി സമേന്തി വൂപസമേന്തീതി അധികരണസമഥാ. ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനന്തി ഉപ്പന്നാനം ഉപ്പന്നാനം. അധികരണാനന്തി ഏതേസം വിവാദാധികരണാദീനം ചതുന്നം. സമഥായ വൂപസമായാതി സമനത്ഥഞ്ചേവ വൂപസമനത്ഥഞ്ച. സമ്മുഖാവിനയോ ദാതബ്ബോ…പേ… തിണവത്ഥാരകോതി ഇമേ സത്ത സമഥാ ദാതബ്ബാ.

തത്രായം വിനിച്ഛയകഥാ – അധികരണേസു താവ ധമ്മോതി വാ അധമ്മോതി വാതി അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി വിവദന്താനം ഭിക്ഖൂനം യോ വിവാദോ, ഇദം വിവാദാധികരണം നാമ. സീലവിപത്തിയാ വാ ആചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തിയാ വാ അനുവദന്താനം യോ അനുവാദോ ഉപവദനാ ചേവ ചോദനാ ച, ഇദം അനുവാദാധികരണം നാമ. മാതികായം ആഗതാ പഞ്ച വിഭങ്ഗേ ദ്വേതി സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്താധികരണം നാമ. യം സങ്ഘസ്സ അപലോകനാദീനം ചതുന്നം കമ്മാനം കരണം, ഇദം കിച്ചാധികരണം നാമ.

തത്ഥ വിവാദാധികരണം ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച. സമ്മുഖാവിനയേനേവ സമ്മമാനം യസ്മിം വിഹാരേ ഉപ്പന്നം, തസ്മിംയേവ വാ, അഞ്ഞത്ഥ വൂപസമേതും ഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗേ വാ, യത്ഥ ഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതിതം, തത്ഥ സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ വൂപസമേതും അസക്കോന്തേ തത്ഥേവ ഉബ്ബാഹികായ സമ്മതപുഗ്ഗലേഹി വാ വിനിച്ഛിതം സമ്മതി. ഏവം സമ്മമാനേ പന തസ്മിം യാ സങ്ഘസമ്മുഖതാ ധമ്മസമ്മുഖതാ, വിനയസമ്മുഖതാ, പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ, അയം സമ്മുഖാവിനയോ നാമ.

തത്ഥ ച കാരകസങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗിവസേന സമ്മുഖീഭാവോ സങ്ഘസമ്മുഖതാ. സമേതബ്ബസ്സ വത്ഥുനോ ഭൂതതാ ധമ്മസമ്മുഖതാ. യഥാ തം സമേതബ്ബം, തഥേവ സമനം വിനയസമ്മുഖതാ. യോ ച വിവദതി, യേന ച വിവദതി, തേസം ഉഭിന്നം അത്തപച്ചത്ഥികാനം സമ്മുഖീഭാവോ പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ. ഉബ്ബാഹികായ വൂപസമേ പനേത്ഥ സങ്ഘസമ്മുഖതാ പരിഹായതി. ഏവം താവ സമ്മുഖാവിനയേനേവ സമ്മതി.

സചേ പനേവമ്പി ന സമ്മതി, അഥ നം ഉബ്ബാഹികായ സമ്മതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ന മയം സക്കോമ വൂപസമേതു’’ന്തി സങ്ഘസ്സേവ നിയ്യാതേന്തി. തതോ സങ്ഘോ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഭിക്ഖും സലാകഗ്ഗാഹകം സമ്മന്നിത്വാ തേന ഗുള്ഹകവിവടകസകണ്ണജപ്പകേസു തീസു സലാകഗ്ഗാഹേസു അഞ്ഞതരവസേന സലാകം ഗാഹേത്വാ സന്നിപതിതപരിസായ ധമ്മവാദീനം യേഭുയ്യതായ യഥാ തേ ധമ്മവാദിനോ വദന്തി, ഏവം വൂപസന്തം അധികരണം സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച വൂപസന്തം ഹോതി. തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ വുത്തനയോ ഏവ. യം പന യേഭുയ്യസികായ കമ്മസ്സ കരണം, അയം യേഭുയ്യസികാ നാമ. ഏവം വിവാദാധികരണം ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി.

അനുവാദാധികരണം ചതൂഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച സതിവിനയേന ച അമൂള്ഹവിനയേന ച തസ്സപാപിയസികായ ച. സമ്മുഖാവിനയേനേവ സമ്മമാനം യോ ച അനുവദതി, യഞ്ച അനുവദതി, തേസം വചനം സുത്വാ, സചേ കാചി ആപത്തി നത്ഥി, ഉഭോ ഖമാപേത്വാ, സചേ അത്ഥി, അയം നാമേത്ഥ ആപത്തീതി ഏവം വിനിച്ഛിതം വൂപസമ്മതി. തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയലക്ഖണം വുത്തനയമേവ.

യദാ പന ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസിതസ്സ സതിവിനയം യാചമാനസ്സ സങ്ഘോ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന സതിവിനയം ദേതി, തദാ സമ്മുഖാവിനയേന ച സതിവിനയേന ച വൂപസന്തം ഹോതി. ദിന്നേ പന സതിവിനയേ പുന തസ്മിം പുഗ്ഗലേ കസ്സചി അനുവാദോ ന രുഹതി.

യദാ ഉമ്മത്തകോ ഭിക്ഖു ഉമ്മാദവസേന കതേ അസ്സാമണകേ അജ്ഝാചാരേ ‘‘സരതായസ്മാ ഏവരൂപിം ആപത്തി’’ന്തി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ – ‘‘ഉമ്മത്തകേന മേ, ആവുസോ, ഏതം കതം, നാഹം തം സരാമീ’’തി ഭണന്തോപി ഭിക്ഖൂഹി ചോദിയമാനോവ പുന അചോദനത്ഥായ അമൂള്ഹവിനയം യാചതി, സങ്ഘോ ചസ്സ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന അമൂള്ഹവിനയം ദേതി, തദാ സമ്മുഖാവിനയേന ച അമൂള്ഹവിനയേന ച വൂപസന്തം ഹോതി. ദിന്നേ പന അമൂള്ഹവിനയേ പുന തസ്മിം പുഗ്ഗലേ കസ്സചി തപ്പച്ചയാ അനുവാദോ ന രുഹതി.

യദാ പന പാരാജികേന വാ പാരാജികസാമന്തേന വാ ചോദിയമാനസ്സ അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതോ പാപുസ്സന്നതായ പാപിയസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ – ‘‘സചായം അച്ഛിന്നമൂലോ ഭവിസ്സതി, സമ്മാ വത്തിത്വാ ഓസാരണം ലഭിസ്സതി, സചേ ഛിന്നമൂലോ, അയമേവസ്സ നാസനാ ഭവിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സങ്ഘോ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന തസ്സപാപിയസികം കരോതി, തദാ സമ്മുഖാവിനയേന ച തസ്സ പാപിയസികായ ച വൂപസന്തം ഹോതി. ഏവം അനുവാദാധികരണം ചതൂഹി സമഥേഹി സമ്മതി.

ആപത്താധികരണം തീഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച പടിഞ്ഞാതകരണേന ച തിണവത്ഥാരകേന ച. തസ്സ സമ്മുഖാവിനയേനേവ വൂപസമോ നത്ഥി. യദാ പന ഏകസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ സങ്ഘഗണമജ്ഝേസു വാ ഭിക്ഖു ലഹുകം ആപത്തിം ദേസേതി, തദാ ആപത്താധികരണം സമ്മുഖാവിനയേന ച പടിഞ്ഞാതകരണേന ച വൂപസമ്മതി. തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ താവ യോ ച ദേസേതി, യസ്സ ച ദേസേതി, തേസം സമ്മുഖതാ. സേസം വുത്തനയമേവ. പുഗ്ഗലസ്സ ച ഗണസ്സ ച ദേസനാകാലേ സങ്ഘസമ്മുഖതാ പരിഹായതി. യം പനേത്ഥ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം അപന്നോ’’തി ച, ആമ ‘‘പസ്സാമീ’’തി ച പടിഞ്ഞാതായ ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി കരണം, തം പടിഞ്ഞാതകരണം നാമ. സങ്ഘാദിസേസേ പരിവാസാദിയാചനാ പടിഞ്ഞാ, പരിവാസാദീനം ദാനം പടിഞ്ഞാതകരണം നാമ.

ദ്വേപക്ഖജാതാ പന ഭണ്ഡനകാരകാ ഭിക്ഖൂ ബഹും അസ്സാമണകം അജ്ഝാചാരം ചരിത്വാ പുന ലജ്ജിധമ്മേ ഉപ്പന്നേ ‘‘സചേ മയം ഇമാഹി ആപത്തീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം കാരേസ്സാമ, സിയാപി തം അധികരണം കക്ഖളത്തായ സംവത്തേയ്യാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ആപത്തിയാ കാരാപനേ ദോസം ദിസ്വാ യദാ തിണവത്ഥാരകകമ്മം കരോന്തി, തദാ ആപത്താധികരണം സമ്മുഖാവിനയേന ച തിണവത്ഥാരകേന ച സമ്മതി. തത്ര ഹി യത്തകാ ഹത്ഥപാസുപഗതാ ‘‘ന മേ തം ഖമതീ’’തി ഏവം ദിട്ഠാവികമ്മം അകത്വാ ‘‘ദുക്കടം കമ്മം പുന കാതബ്ബം കമ്മ’’ന്തി ന ഉക്കോടേന്തി, നിദ്ദമ്പി ഓക്കന്താ ഹോന്തി, സബ്ബേസമ്പി ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജഞ്ച ഗിഹിപടിസംയുത്തഞ്ച സബ്ബാപത്തിയോ വുട്ഠഹന്തി. ഏവം ആപത്താധികരണം തീഹി സമഥേഹി സമ്മതി. കിച്ചാധികരണം ഏകേന സമഥേന സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേനേവ.

ഇമാനി ചത്താരി അധികരണാനി യഥാനുരൂപം ഇമേഹി സത്തഹി സമഥേഹി സമ്മന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം അധികരണാനം സമഥായ വൂപസമായ സമ്മുഖാവിനയോ ദാതബ്ബോ…പേ… തിണവത്ഥാരകോ’’തി. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയനയോ, വിത്ഥാരോ പന സമഥക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൧൮൫) ആഗതോയേവ. വിനിച്ഛയോപിസ്സ സമന്തപാസാദികായ വുത്തോ.

൪൭. യോ പനായം ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ വിവദന്തീ’’തിആദികോ വിത്ഥാരോ വുത്തോ, സോ ഏതേന നയേന സങ്ഖേപതോവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ധമ്മോതിആദീസു സുത്തന്തപരിയായേന താവ ദസ കുസലകമ്മപഥാ ധമ്മോ, അകുസലകമ്മപഥാ അധമ്മോ. തഥാ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി ഹേട്ഠാ ആഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, തയോ സതിപട്ഠാനാ തയോ സമ്മപ്പധാനാ തയോ ഇദ്ധിപാദാ ഛ ഇന്ദ്രിയാനി ഛ ബലാനി അട്ഠ ബോജ്ഝങ്ഗാ നവങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ചാതി, ചത്താരോ ഉപാദാനാ പഞ്ച നീവരണാനീതിആദയോ സങ്കലിട്ഠധമ്മാ ചാതി അയം അധമ്മോ.

തത്ഥ യംകിഞ്ചി ഏകം അധമ്മകോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം അധമ്മം ധമ്മോതി കരിസ്സാമ, ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയകുലം നിയ്യാനികം ഭവിസ്സതി, മയഞ്ച ലോകേ പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി തം അധമ്മം ‘‘ധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ ധമ്മോതി വിവദന്തി. തത്ഥേവ ധമ്മകോട്ഠാസേസു ഏകം ഗഹേത്വാ ‘‘അധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ അധമ്മോതി വിവദന്തി.

വിനയപരിയായേന പന ഭൂതേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കാതബ്ബകമ്മം ധമ്മോ നാമ, അഭൂതേന പന വത്ഥുനാ അചോദേത്വാ അസാരേത്വാ അപടിഞ്ഞായ കതബ്ബകമ്മം അധമ്മോ നാമ. തേസുപി അധമ്മം ‘‘ധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ ധമ്മോതി വിവദന്തി, ‘‘അധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ അധമ്മോതി വിവദന്തി.

സുത്തന്തപരിയായേന പന രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ സംവരോ പഹാനം പടിസങ്ഖാതി അയം വിനയോ നാമ, രാഗാദീനം അവിനയോ അസംവരോ അപ്പഹാനം അപ്പടിസങ്ഖാതി അയം അവിനയോ നാമ. വിനയപരിയായേന വത്ഥുസമ്പത്തി ഞത്തിസമ്പത്തി അനുസാവനസമ്പത്തി സീമസമ്പതി പരിസസമ്പത്തീതി അയം വിനയോ നാമ, വത്ഥുവിപത്തി…പേ… പരിസവിപത്തീതി അയം അവിനയോ നാമ. തേസുപി യംകിഞ്ചി അവിനയം ‘‘വിനയോ അയ’’ന്തി കഥേന്താ വിനയോതി വിവദന്തി, വിനയം അവിനയോതി കഥേന്താ അവിനയോതി വിവദന്തി.

ധമ്മനേത്തി സമനുമജ്ജിതബ്ബാതി ധമ്മരജ്ജു അനുമജ്ജിതബ്ബാ ഞാണേന ഘംസിതബ്ബാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ. സാ പനേസാ ധമ്മനേത്തി ‘‘ഇതി ഖോ വച്ഛ ഇമേ ദസ ധമ്മാ അകുസലാ ദസ ധമ്മാ കുസലാ’’തി ഏവം മഹാവച്ഛഗോത്തസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൯൪) ആഗതാതി വുത്താ. സാ ഏവ വാ ഹോതു, യോ വാ ഇധ ധമ്മോതി ച വിനയോ ച വുത്തോ. യഥാ തത്ഥ സമേതീതി യഥാ തായ ധമ്മനേത്തിയാ സമേതി, ‘‘ധമ്മോ ധമ്മോവ ഹോതി, അധമ്മോ അധമ്മോവ, വിനയോ വിനയോവ ഹോതി, അവിനയോ അവിനയോവ’’. തഥാ തന്തി ഏവം തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം. ഏകച്ചാനം അധികരണാനന്തി ഇധ വിവാദാധികരണമേവ ദസ്സിതം, സമ്മുഖാവിനയോ പന ന കിസ്മിഞ്ചി അധികരണേ ന ലബ്ഭതി.

൪൮. തം പനേതം യസ്മാ ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച, തസ്മാ ഹേട്ഠാ മാതികായ ഠപിതാനുക്കമേന ഇദാനി സതിവിനയസ്സ വാരേ പത്തേപി തം അവത്വാ വിവാദാധികരണയേവ താവ ദുതിയസമഥം ദസ്സേന്തോ കഥഞ്ചാനന്ദ, യേഭുയ്യസികാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബഹുതരാതി അന്തമസോ ദ്വീഹി തീഹിപി അതിരേകതരാ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൯. ഇദാനി ഹേട്ഠാ അവിത്ഥാരിതം സതിവിനയം ആദിം കത്വാ വിത്ഥാരിതാവസേസസമഥേ പടിപാടിയാ വിത്ഥാരേതും കഥഞ്ചാനന്ദ, സതിവിനയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പാരാജികസാമന്തേന വാതി ദ്വേ സാമന്താനി ഖന്ധസാമന്തഞ്ച ആപത്തിസാമന്തഞ്ച. തത്ഥ പാരാജികാപത്തിക്ഖന്ധോ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിക്ഖന്ധോ ഥുല്ലച്ചയ-പാചിത്തിയ-പാടിദേസനീയ-ദുക്കട-ദുബ്ഭാസിതാപത്തിക്ഖന്ധോതി ഏവം പുരിമസ്സ പച്ഛിമഖന്ധം ഖന്ധസാമന്തം നാമ ഹോതി. പഠമപാരാജികസ്സ പന പുബ്ബഭാഗേ ദുക്കടം, സേസാനം ഥുല്ലച്ചയന്തി ഇദം ആപത്തിസാമന്തം നാമ. തത്ഥ ഖന്ധസാമന്തേ പാരാജികസാമന്തം ഗരുകാപത്തി നാമ ഹോതി. സരതായസ്മാതി സരതു ആയസ്മാ. ഏകച്ചാനം അധികരണാനന്തി ഇധ അനുവാദാധികരണമേവ ദസ്സിതം.

൫൦. ഭാസിതപരിക്കന്തന്തി വാചായ ഭാസിതം കായേന ച പരിക്കന്തം, പരക്കമിത്വാ കതന്തി അത്ഥോ. ഏകച്ചാനന്തി ഇധാപി അനുവാദാധികരണമേവ അധിപ്പേതം. പടിഞ്ഞാതകരണേ ‘‘ഏകച്ചാന’’ന്തി ആപത്താധികരണം ദസ്സിതം.

൫൨. ദവാതി സഹസാ. രവാതി അഞ്ഞം ഭണിതുകാമേന അഞ്ഞം വുത്തം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, തസ്സപാപിയസികാ ഹോതീതി തസ്സപുഗ്ഗലസ്സ പാപുസ്സന്നതാ പാപിയസികാ ഹോതി. ഇമിനാ കമ്മസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം. ഏവരൂപസ്സ ഹി പുഗ്ഗലസ്സ കമ്മം കാത്തബ്ബം. കമ്മേന ഹി അധികരണസ്സ വൂപസമോ ഹോതി, ന പുഗ്ഗലസ്സ പാപുസ്സന്നതായ. ഇധാപി ച അനുവാദാധികരണമേവ അധികരണന്തി വേദിതബ്ബം.

൫൩. കഥഞ്ചാനന്ദ, തിണവത്ഥാരകോതി ഏത്ഥ ഇദം കമ്മം തിണവത്ഥാരകസദിസത്താ തിണവത്ഥാരകോതി വുത്തം. യഥാ ഹി ഗൂഥം വാ മുത്തം വാ ഘട്ടിയമാനം ദുഗ്ഗന്ധതായ ബാധതി, തിണേഹി അവത്ഥരിത്വാ സുപ്പടിച്ഛാദിതസ്സ പനസ്സ സോ ഗന്ധോ ന ബാധതി, ഏവമേവ യം അധികരണം മൂലാനുമൂലം ഗന്ത്വാ വൂപസമിയമാനം കക്ഖളത്തായ വാളത്തായ ഭേദായ സംവത്തതി, തം ഇമിനാ കമ്മേന വൂപസന്തം ഗൂഥം വിയ തിണവത്ഥാരകേന പടിച്ഛന്നം വൂപസന്തം ഹോതീതി ഇദം കമ്മം തിണവത്ഥാരകസദിസത്താ തിണവത്ഥാരകോതി വുത്തം. തസ്സ ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂനം ഭണ്ഡനജാതാനന്തിആദിവചനേന ആകാരമത്തമേവ ദസ്സിതം, ഖന്ധകേ ആഗതായേവ പനേത്ഥ കമ്മവാചാ പമാണം. ഠപേത്വാ ഥുല്ലവജ്ജം ഠപേത്വാ ഗിഹിപടിസംയുത്തന്തി. ഏത്ഥ പന ഥുല്ലവജ്ജന്തി ഥൂല്ലവജ്ജം പാരാജികഞ്ചേവ സങ്ഘാദിസേസഞ്ച. ഗിഹിപടിസംയുത്തന്തി ഗിഹീനം ഹീനേന ഖുംസനവമ്ഭനധമ്മികപടിസ്സവേസു ആപന്നാ ആപത്തി. അധികരണാനന്തി ഇധ ആപത്താധികരണമേവ വേദിതബ്ബം. കിച്ചാധികരണസ്സ പന വസേന ഇധ ന കിഞ്ചി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ന വുത്തം, സമ്മുഖാവിനയേനേവ പനസ്സ വൂപസമോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൫൪. ഛയിമേ, ആനന്ദ, ധമ്മാ സാരണീയാതി ഹേട്ഠാ കലഹവസേന സുത്തം ആരദ്ധം, ഉപരി സാരണീയധമ്മാ ആഗതാ. ഇതി യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനാ ഗതാ ഹോതി. ഹേട്ഠാ കോസമ്ബിയസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൯൮-൫൦൦) പന സോതാപത്തിമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി കഥിതാ, ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിഫലസമ്മാദിട്ഠി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അണുന്തി അപ്പസാവജ്ജം. ഥൂലന്തി മഹാസാവജ്ജം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സാമഗാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുനക്ഖത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഏവം മേ സുതന്തി സുനക്ഖത്തസുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞാതി അരഹത്തം. ബ്യാകതാതി ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി ചതൂഹി പദേഹി കഥിതാ. അധിമാനേനാതി അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിനോ, അനധിഗതേ അധിഗതസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ അധിഗതം അമ്ഹേഹീതി മാനേന ബ്യാകരിംസു.

൫൬. ഏവഞ്ചേത്ഥ സുനക്ഖത്ത തഥാഗതസ്സ ഹോതീതി സുനക്ഖത്ത ഏത്ഥ ഏതേസം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ഹബ്യാകരണേ – ‘‘ഇദം ഠാനം ഏതേസം അവിഭൂതം അന്ധകാരം, തേനിമേ അനധിഗതേ അധിഗതസഞ്ഞിനോ, ഹന്ദ നേസം വിസോധേത്വാ പാകടം കത്വാ ധമ്മം ദേസേമീ’’തി, ഏവഞ്ച തഥാഗതസ്സ ഹോതി. അഥ ച പനിധേകച്ചേ…പേ… തസ്സപി ഹോതി അഞ്ഞഥത്തന്തി ഭഗവാ പടിപന്നകാനം ധമ്മം ദേസേതി. യത്ഥ പന ഇച്ഛാചാരേ ഠിതാ ഏകച്ചേ മോഘപുരിസാ ഹോന്തി, തത്ര ഭഗവാ പസ്സതി – ‘‘ഇമേ ഇമം പഞ്ഹം ഉഗ്ഗഹേത്വാ അജാനിത്വാവ ജാനന്താ വിയ അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ ഗാമനിഗമാദീസു വിസേവമാനാ വിചരിസ്സന്തി, തം നേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി ഏവമസ്സായം ഇച്ഛാചാരേ ഠിതാനം കാരണാ പടിപന്നകാനമ്പി അത്ഥായ ‘‘ധമ്മം ദേസിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നസ്സ ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

൫൮. ലോകാമിസാധിമുത്തോതി വട്ടാമിസ-കാമാമിസ-ലോകാമിസഭൂതേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അധിമുത്തോ തന്നിന്നോ തഗ്ഗരുകോ തപ്പബ്ഭാരോ. തപ്പതിരൂപീതി കാമഗുണസഭാഗാ. ആനേഞ്ജപടിസംയുത്തായാതി ആനേഞ്ജസമാപത്തിപടിസംയുത്തായ. സംസേയ്യാതി കഥേയ്യ. ആനേഞ്ജസംയോജനേന ഹി ഖോ വിസംയുത്തോതി ആനേഞ്ജസമാപത്തിസംയോജനേന വിസംസട്ഠോ. ലോകാമിസാധിമുത്തോതി ഏവരൂപോ ഹി ലൂഖചീവരധരോ മത്തികാപത്തം ആദായ അത്തനോ സദിസേഹി കതിപയേഹി സദ്ധിം പച്ചന്തജനപദം ഗച്ഛതി, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠകാലേ മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘മഹാപംസുകുലികാ ആഗതാ’’തി യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേത്വാ സക്കച്ചം ദാനം ദേന്തി, ഭത്തകിച്ചേ നിട്ഠിതേ അനുമോദനം സുത്വാ – ‘‘സ്വേപി, ഭന്തേ, ഇധേവ പിണ്ഡായ പവിസഥാ’’തി വദന്തി. അലം ഉപാസകാ, അജ്ജാപി വോ ബഹൂനം ദിന്നന്തി. തേന ഹി, ഭന്തേ, അന്തോവസ്സം ഇധ വസേയ്യാഥാതി അധിവാസേത്വാ വിഹാരമഗ്ഗം പുച്ഛിത്വാ വിഹാരം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ സേനാസനം ഗഹേത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേന്തി. സായം ഏകോ ആവാസികോ തേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛതി ‘‘കത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്ഥാ’’തി? അസുകഗാമേതി. ഭിക്ഖാസമ്പന്നാതി? ആമ ഏവരൂപാ നാമ മനുസ്സാനം സദ്ധാ ഹോതി. ‘‘അജ്ജേവ നു ഖോ ഏതേ ഏദിസാ, നിച്ചമ്പി ഏദിസാ’’തി? സദ്ധാ തേ മനുസ്സാ നിച്ചമ്പി ഏദിസാ, തേ നിസ്സായേവ അയം വിഹാരോ വഡ്ഢതീതി. തതോ തേ പംസുകുലികാ പുനപ്പുനം തേസം വണ്ണം കഥേന്തി, ദിവസാവസേസം കഥേത്വാ രത്തിമ്പി കഥേന്തി. ഏത്താവതാ ഇച്ഛാചാരേ ഠിതസ്സ സീസം നിക്ഖന്തം ഹോതി ഉദരം ഫാലിതം. ഏവം ലോകാമിസാധിമുത്തോ വേദിതബ്ബോ.

൫൯. ഇദാനി ആനേഞ്ജസമാപത്തിലാഭിം അധിമാനികം ദസ്സേന്തോ ഠാനം ഖോ പനേതന്തിആദിമാഹ. ആനേഞ്ജാധിമുത്തസ്സാതി കിലേസസിഞ്ചനവിരഹിതാസു ഹേട്ഠിമാസു ഛസു സമാപത്തീസു അധിമുത്തസ്സ തന്നിന്നസ്സ തഗ്ഗരുനോ തപ്പബ്ഭാരസ്സ. സേ പവുത്തേതി തം പവുത്തം. ഛ സമാപത്തിലാഭിനോ ഹി അധിമാനികസ്സ പഞ്ചകാമഗുണാമിസബന്ധനാ പതിതപണ്ഡുപലാസോ വിയ ഉപട്ഠാതി. തേനേതം വുത്തം.

൬൦. ഇദാനി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി ലാഭിനോ അധിമാനികസ്സ നിഘംസം ദസ്സേതും ഠാനം ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വേധാ ഭിന്നാതി മജ്ഝേ ഭിന്നാ. അപ്പടിസന്ധികാതി ഖുദ്ദകാ മുട്ഠിപാസാണമത്താ ജതുനാ വാ സിലേസേന വാ അല്ലീയാപേത്വാ പടിസന്ധാതും സക്കാ. മഹന്തം പന കുടാഗാരപ്പമാണം സന്ധായേതം വുത്തം. സേ ഭിന്നേതി തം ഭിന്നം. ഉപരി സമാപത്തിലാഭിനോ ഹി ഹേട്ഠാസമാപത്തി ദ്വേധാഭിന്നാ സേലാ വിയ ഹോതി, തം സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി. തേനേതം വുത്തം.

൬൧. ഇദാനി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനലാഭിനോ അധിമാനികസ്സ ച നിഘംസം ദസ്സേന്തോ ഠാനം ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സേ വന്തേതി തം വന്തം. അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ഹി ഹേട്ഠാസമാപത്തിയോ വന്തസദിസാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, പുന സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി. തേനേതം വുത്തം.

൬൨. ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ നിഘംസം ദസ്സേന്തോ ഠാനം ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സേ ഉച്ഛിന്നമൂലേതി സോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ. ഉപരി സമാപത്തിലാഭിനോ ഹി ഹേട്ഠാസമാപത്തി മൂലച്ഛിന്നതാലോ വിയ ഉപട്ഠാതി, തം സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി. തേനേതം വുത്തം.

൬൩. ഠാനം ഖോ പനാതി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഹേട്ഠാ ഹി സമാപത്തിലാഭിനോ അധിമാനികസ്സപി ഖീണാസവസ്സപി നിഘംസോ കഥിതോ, സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ പന അധിമാനികസ്സപി ഖീണാസവസ്സപി ന കഥിതോ. തേസം ദ്വിന്നമ്പി നിഘംസം ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തം പന പടിക്ഖിത്തം. സമാപത്തിലാഭിനോ ഹി അധിമാനികസ്സ നിഘംസേ കഥിതേ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സപി അധിമാനികസ്സ കഥിതോവ ഹോതി, സമാപത്തിലാഭിനോ ച ഖീണാസവസ്സ കഥിതേ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവസ്സ കഥിതോവ ഹോതി. ഏതേസം പന ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം സപ്പായാസപ്പായം കഥേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ സിയാ – പുഥുജ്ജനസ്സ താവ ആരമ്മണം അസപ്പായം ഹോതു, ഖീണാസവസ്സ കഥം അസപ്പായന്തി. യദഗ്ഗേന പുഥുജ്ജനസ്സ അസപ്പായം, തദഗ്ഗേന ഖീണാസവസ്സാപി അസപ്പായമേവ. വിസം നാമ ജാനിത്വാ ഖാദിതമ്പി അജാനിത്വാ ഖാദിതമ്പി വിസമേവ. ന ഹി ഖീണാസവേനപി ‘‘അഹം ഖീണാസവോ’’തി അസംവുതേന ഭവിതബ്ബം. ഖീണാസവേനപി യുത്തപയുത്തേനേവ ഭവിതും വട്ടതി.

൬൪. തത്ഥ സമണേനാതി ബുദ്ധസമണേന. ഛന്ദരാഗബ്യാപാദേനാതി സോ അവിജ്ജാസങ്ഖാതോ വിസദോസോ ഛന്ദരാഗേന ച ബ്യാപാദേന ച രുപ്പതി കുപ്പതി. അസപ്പായാനീതി അവഡ്ഢികരാനി ആരമ്മണാനി. അനുദ്ധംസേയ്യാതി സോസേയ്യ മിലാപേയ്യ. സഉപാദിസേസന്തി സഗഹണസേസം, ഉപാദിതബ്ബം ഗണ്ഹിതബ്ബം ഇധ ഉപാദീതി വുത്തം. അനലഞ്ച തേ അന്തരായായാതി ജീവിതന്തരായം തേ കാതും അസമത്ഥം. രജോസൂകന്തി രജോ ച വീഹിസുകാദി ച സൂകം. അസു ച വിസദോസോതി സോ ച വിസദോസോ. തദുഭയേനാതി യാ സാ അസപ്പായകിരിയാ ച യോ വിസദോസോ ച, തേന ഉഭയേന. പുഥുത്തന്തി മഹന്തഭാവം.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സഉപാദാനസല്ലുദ്ധാരോ വിയ അപ്പഹീനോ അവിജ്ജാവിസദോസോ ദട്ഠബ്ബോ, അസപ്പായകിരിയായ ഠിതഭാവോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു അസംവുതകാലോ, തദുഭയേന വണേ പുഥുത്തം ഗതേ മരണം വിയ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തനം, മരണമത്തം ദുക്ഖം വിയ അഞ്ഞതരായ ഗരുകായ സംകിലിട്ഠായ ആപത്തിയാ ആപജ്ജനം ദട്ഠബ്ബം. സുക്കപക്ഖേപി ഇമിനാവ നയേന ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

൬൫. സതിയായേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ സതി പഞ്ഞാഗതികാ. ലോകികായ പഞ്ഞായ ലോകികാ ഹോതി, ലോകുത്തരായ ലോകുത്തരാ. അരിയായേതം പഞ്ഞായാതി പരിസുദ്ധായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ.

ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ ബലം ദസ്സേന്തോ സോ വതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സംവുതകാരീതി പിഹിതകാരീ. ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധീതി ഏവം ജാനിത്വാ കിലേസുപധിപഹാനാ നിരുപധി ഹോതി, നിരുപാദാനോതി അത്ഥോ. ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോതി ഉപധീനം സങ്ഖയഭൂതേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ. ഉപധിസ്മിന്തി കാമുപധിസ്മിം. കായം ഉപസംഹരിസ്സതീതി കായം അല്ലീയാപേസ്സതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തണ്ഹക്ഖയേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ ഖീണാസവോ പഞ്ച കാമഗുണേ സേവിതും, കായം വാ ഉപസംഹരിസ്സതി ചിത്തം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സുനക്ഖത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ആനേഞ്ജസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഏവം മേ സുതന്തി ആനേഞ്ജസപ്പായസുത്തം. തത്ഥ അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ. കാമാതി വത്ഥുകാമാപി കിലേസകാമാപി. തുച്ഛാതി നിച്ചസാരധുവസാരഅത്തസാരവിരഹിതത്താ രിത്താ, ന പന നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബാ. ന ഹി തുച്ഛമുട്ഠീതി വുത്തേ മുട്ഠി നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സ പന അബ്ഭന്തരേ കിഞ്ചി നത്ഥി, സോ വുച്ചതി തുച്ഛോ. മുസാതി നാസനകാ. മോസധമ്മാതി നസ്സനസഭാവാ, ഖേത്തം വിയ വത്ഥു വിയ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വിയ ച ന പഞ്ഞായിത്ഥ, കതിപാഹേനേവ സുപിനകേ ദിട്ഠാ വിയ നസ്സന്തി ന പഞ്ഞായന്തി. തേന വുത്തം ‘‘മോസധമ്മാ’’തി, മായാകതമേതന്തി യഥാ മായായ ഉദകം മണീതി കത്വാ ദസ്സിതം, ബദരിപണ്ണം കഹാപണോതി കത്വാ ദസ്സിതം, അഞ്ഞം വാ പന ഏവരൂപം ദസ്സനൂപചാരേ ഠിതസ്സേവ തഥാ പഞ്ഞായതി, ഉപചാരാതിക്കമതോ പട്ഠായ പാകതികമേവ പഞ്ഞായതി. ഏവം കാമാപി ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന ‘‘മായാകത’’ന്തി വുത്താ. യഥാ ച മായാകാരോ ഉദകാദീനി മണിആദീനം വസേന ദസ്സേന്തോ വഞ്ചേതി, ഏവം കാമാപി അനിച്ചാദീനി നിച്ചാദിസഭാവം ദസ്സേന്താ വഞ്ചേന്തീതി വഞ്ചനകട്ഠേനപി ‘‘മായാകത’’ന്തി വുത്താ. ബാലലാപനന്തി മയ്ഹം പുത്തോ, മയ്ഹം ധീതാ, മയ്ഹം ഹിരഞ്ഞം മയ്ഹം സുവണ്ണന്തി ഏവം ബാലാനം ലാപനതോ ബാലലാപനം. ദിട്ഠധമ്മികാ കാമാതി മാനുസകാ പഞ്ച കാമഗുണാ. സമ്പരായികാതി തേ ഠപേത്വാ അവസേസാ. ദിട്ഠധമ്മികാ. കാമസഞ്ഞാതി മാനുസകേ കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. ഉഭയമേതം മാരധേയ്യന്തി ഏതേ കാമാ ച കാമസഞ്ഞാ ച ഉഭയമ്പി മാരധേയ്യം. യേഹി ഉഭയമേതം ഗഹിതം, തേസഞ്ഹി ഉപരി മാരോ വസം വത്തേതി. തം സന്ധായ ‘‘ഉഭയമേതം മാരധേയ്യ’’ന്തി വുത്തം.

മാരസ്സേസ വിസയോതിആദീസുപി യഥാ ചോളസ്സ വിസയോ ചോളവിസയോ, പണ്ഡസ്സ വിസയോ പണ്ഡവിസയോ, സംവരാനം വിസയോ സംവരവിസയോതി പവത്തനട്ഠാനം വിസയോതി വുച്ചതി, ഏവം യേഹി ഏതേ കാമാ ഗഹിതാ, തേസം ഉപരി മാരോ വസം വത്തേതി. തം സന്ധായ മാരസ്സേസ വിസയോതി വുത്തം. പഞ്ച പന കാമഗുണേ നിവാപബീജം വിയ വിപ്പകിരന്തോ മാരോ ഗച്ഛതി. യേഹി പന തേ ഗഹിതാ, തേസം ഉപരി മാരോ വസം വത്തേതി. തം സന്ധായ മാരസ്സേസ നിവാപോതി വുത്തം. യഥാ ച യത്ഥ ഹത്ഥിആദയോ വസം വത്തേന്തി, സോ ഹത്ഥിഗോചരോ അസ്സഗോചരോ അജഗോചരോതി വുച്ചതി, ഏവം യേഹി ഏതേ കാമാ ഗഹിതാ, തേസു മാരോ വസം വത്തേതി. തം സന്ധായ മാരസ്സേസ ഗോചരോതി വുത്തം.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു കാമേസു. മാനസാതി ചിത്തസമ്ഭൂതാ. തത്ഥ സിയാ – ദുവിധേ താവ കാമേ ആരബ്ഭ അഭിജ്ഝാനലക്ഖണാ അഭിജ്ഝാ, കരണുത്തരിയലക്ഖണോ സാരമ്ഭോ ച ഉപ്പജ്ജതു, ബ്യാപാദോ കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി? മമായിതേ വത്ഥുസ്മിം അച്ഛിന്നേപി സോചന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി സോചന്തി, അച്ഛിന്നസങ്കിനോപി സോചന്തി, യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോതി ഏവം ഉപ്പജ്ജതി. തേവ അരിയസാവകസ്സാതി തേ അരിയസാവകസ്സ. വകാരോ ആഗമസന്ധിമത്തം ഹോതി. ഇധ മനുസിക്ഖതോതി ഇമസ്മിം സാസനേ സിക്ഖന്തസ്സ തേ തയോപി കിലേസാ അന്തരായകരാ ഹോന്തി. അഭിഭുയ്യ ലോകന്തി കാമലോകം അഭിഭവിത്വാ. അധിട്ഠായ മനസാതി ഝാനാരമ്മണചിത്തേന അധിട്ഠഹിത്വാ. അപരിത്തന്തി കാമാവചരചിത്തം പരിത്തം നാമ, തസ്സ പടിക്ഖേപേന മഹഗ്ഗതം അപരിത്തം നാമ. പമാണന്തിപി കാമാവചരമേവ, രൂപാവചരം അരൂപാവചരം അപ്പമാണം. സുഭാവിതന്തി പന ഏതം കാമാവചരാദീനം നാമം ന ഹോതി, ലോകുത്തരസ്സേവേതം നാമം. തസ്മാ ഏതസ്സ വസേന അപരിത്തം അപ്പമാണം സുഭാവിതന്തി സബ്ബം ലോകുത്തരമേവ വട്ടതി.

തബ്ബഹുലവിഹാരിനോതി കാമപടിബാഹനേന തമേവ പടിപദം ബഹുലം കത്വാ വിഹരന്തസ്സ. ആയതനേ ചിത്തം പസീദതീതി കാരണേ ചിത്തം പസീദതി. കിം പനേത്ഥ കാരണം? അരഹത്തം വാ, അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനം വാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരം വാ. സമ്പസാദേ സതീതി ഏത്ഥ ദുവിധോ സമ്പസാദോ അധിമോക്ഖസമ്പസാദോ ച പടിലാഭസമ്പസാദോ ച. അരഹത്തസ്സ ഹി വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ വിഹരതോ മഹാഭൂതാദീസു ഉപട്ഠഹന്തേസു യേനിമേ നീഹാരേന മഹാഭൂതാ ഉപട്ഠഹന്തി, ഉപാദാരൂപാ ഉപട്ഠഹന്തി നാമരൂപാ ഉപട്ഠഹന്തി, പച്ചയാ സബ്ബഥാ ഉപട്ഠഹന്തി, ലക്ഖണാരമ്മണാ വിപസ്സനാ ഉപട്ഠഹതി, അജ്ജേവ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി അപ്പടിലദ്ധേയേവ ആസാ സന്തിട്ഠതി, അധിമോക്ഖം പടിലഭതി. തതിയജ്ഝാനം വാ പാദകം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനത്ഥായ കസിണപരികമ്മം കരോന്തസ്സ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനാദീനി സമനുപസ്സതോ യേനിമേ നീഹാരേന നീവരണാ വിക്ഖമ്ഭന്തി, കിലേസാ സന്നിസീദന്തി, സതി സന്തിട്ഠതി, സങ്ഖാരഗതം വാ വിഭൂതം പാകടം ഹുത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുകസ്സ പരലോകോ വിയ ഉപട്ഠാതി, ചിത്തുപ്പാദോ ലേപപിണ്ഡേ ലഗ്ഗമാനോ വിയ ഉപചാരേന സമാധിയതി, അജ്ജേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേസ്സാമീതി അപടിലദ്ധേയേവ ആസാ സന്തിട്ഠതി, അധിമോക്ഖം പടിലഭതി. അയം അധിമോക്ഖസമ്പസാദോ നാമ. തസ്മിം സമ്പസാദേ സതി. യോ പന അരഹത്തം വാ പടിലഭതി ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ, തസ്സ ചിത്തം വിപ്പസന്നം ഹോതിയേവ. ഇധ പന ‘‘ആയതനേ ചിത്തം പസീദതീ’’തി വചനതോ അരഹത്തവിപസ്സനായ ചേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരസ്സ ച പടിലാഭോ പടിലാഭസമ്പസാദോതി വേദിതബ്ബോ. വിപസ്സനാ ഹി പഞ്ഞായ അധിമുച്ചനസ്സ കാരണം, ഉപചാരം ആനേഞ്ജസമാപത്തിയാ.

ഏതരഹി വാ ആനേഞ്ജം സമാപജ്ജതി. പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതീതി ഏത്ഥ ഏതരഹി വാ പഞ്ഞായ അധിമുച്ചതി, ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതീതി ഏവം പദപരിവത്തനം കത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – തസ്മിം സമ്പസാദേ സതി ഏതരഹി വാ പഞ്ഞായ അധിമുച്ചതി, അരഹത്തം സച്ഛികരോതീതി അത്ഥോ. തം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതി, അഥ വാ പഞ്ഞായ വാ അധിമുച്ചതീതി അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേതി, തം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതി. അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേതും അസക്കോന്തോ ഏതരഹി ചതുസച്ചം വാ സച്ഛികരോതി. തം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ ആനേഞ്ജം വാ സമാപജ്ജതീതി.

തത്രായം നയോ – ഇധ ഭിക്ഖു തതിയജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ കസിണപരികമ്മം കരോതി. തസ്സ നീവരണാ വിക്ഖമ്ഭന്തി, സതി സന്തിട്ഠതി, ഉപചാരേന ചിത്തം സമാധിയതി. സോ രൂപാരൂപം പരിഗണ്ഹാതി, പച്ചയം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ലക്ഖണാരമ്മണികം വിപസ്സനം വവത്ഥപേതി, തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘ഉപചാരേന മേ ഝാനം വിസേസഭാഗിയം ഭവേയ്യ, തിട്ഠതു വിസേസഭാഗിയതാ, നിബ്ബേധഭാഗിയം നം കരിസ്സാമീ’’തി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികരോതി. ഏത്തകേനസ്സ കിച്ചം കതം നാമ ഹോതി. അരഹത്തം സച്ഛികാതും അസക്കോന്തോ പന തതോ ഓസക്കിതമാനസോ അന്തരാ ന തിട്ഠതി, ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജതിയേവ. യഥാ കിം? യഥാ പുരിസോ ‘‘വനമഹിംസം ഘാതേസ്സാമീ’’തി സത്തിം ഗഹേത്വാ അനുബന്ധന്തോ സചേ തം ഘാതേതി, സകലഗാമവാസിനോ തോസേസ്സതി, അസക്കോന്തോ പന അന്തരാമഗ്ഗേ സസഗോധാദയോ ഖുദ്ദകമിഗേ ഘാതേത്വാ കാജം പൂരേത്വാ ഏതിയേവ.

തത്ഥ പുരിസസ്സ സത്തിം ഗഹേത്വാ വനമഹിംസാനുബന്ധനം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തതിയജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ പരികമ്മകരണം, വനമഹിംസഘാതനം വിയ – ‘‘നീവരണവിക്ഖമ്ഭനാദീനി സമനുപസ്സതോ വിസേസഭാഗിയം ഭവേയ്യ, തിട്ഠതു വിസേസഭാഗിയതാ, നിബ്ബേധഭാഗിയം നം കരിസ്സാമീ’’തി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തസ്സ സച്ഛികരണം, മഹിംസം ഘാതേതും അസക്കോന്തസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ സസഗോധാദയോ ഖുദ്ദകമിഗേ ഘാതേത്വാ കാജം പൂരേത്വാ ഗമനം വിയ അരഹത്തം സച്ഛികാതും അസക്കോന്തസ്സ, തതോ ഓസക്കിത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപജ്ജനം വേദിതബ്ബം. മഗ്ഗഭാവനാ ചതുസച്ചസച്ഛികിരിയായോജനാസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി അരഹത്തം സച്ഛികാതും അസക്കോന്തസ്സ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ കായസ്സ ഭേദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യന്തി യേന കാരണേന തം സംവത്തനികം വിഞ്ഞാണം അസ്സ ആനേഞ്ജൂപഗം, തം കാരണം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച തംസംവത്തനികന്തി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സംവത്തനികം. യേന വിപാകവിഞ്ഞാണേന സോ ഭിക്ഖു സംവത്തതി നിബ്ബത്തതി, തം വിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജൂപഗന്തി കുസലാനേഞ്ജസഭാവൂപഗതം അസ്സ, താദിസമേവ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. കേചി കുസലവിഞ്ഞാണം വദന്തി. യം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സംവത്തനികം ഉപപത്തിഹേതുഭൂതം കുസലവിഞ്ഞാണം ആനേഞ്ജൂപഗതം അസ്സ, വിപാകകാലേപി തന്നാമകമേവ അസ്സാതി അത്ഥോ. സോ പനായമത്ഥോ – ‘‘പുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. അപുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാരോതി, അപുഞ്ഞുപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, ആനേഞ്ജൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൫൧) ഇമിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. ആനേഞ്ജസപ്പായാതി ആനേഞ്ജസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ സപ്പായാ. ന കേവലഞ്ച സാ ആനേഞ്ജസ്സേവ, ഉപരി അരഹത്തസ്സാപി സപ്പായാവ ഉപകാരഭൂതായേവാതി വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമസ്മിം പഠമകആനേഞ്ജേ സമാധിവസേന ഓസക്കനാ കഥിതാ.