൮. വാസേട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൪൫൪. ഏവം മേ സുതന്തി വാസേട്ഠസുത്തം. തത്ഥ ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേതി ഇച്ഛാനങ്ഗലഗാമസ്സ അവിദൂരേ വനസണ്ഡേ. ചങ്കീതി ആദയോ പഞ്ചപി ജനാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പുരോഹിതാ ഏവ. അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാതി അഞ്ഞേ ച ബഹൂ അഭിഞ്ഞാതാ ബ്രാഹ്മണാ. തേ കിര ഛട്ഠേ ഛട്ഠേ മാസേ ദ്വീസു ഠാനേസു സന്നിപതന്തി. യദാ ജാതിം സോധേതുകാമാ ഹോന്തി, തദാ പോക്ഖരസാതിസ്സ സന്തികേ ജാതിസോധനത്ഥം ഉക്കട്ഠായ സന്നിപതന്തി. യദാ മന്തേ സോധേതുകാമാ ഹോന്തി, തദാ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ സന്നിപതന്തി. ഇമസ്മിം കാലേ മന്തസോധനത്ഥം സന്നിപതിംസു. അയമന്തരാ കഥാതി യം അത്തനോ സഹായകഭാവാനുരൂപം കഥം കഥേന്താ അനുവിചരിംസു, തസ്സാ കഥായ അന്തരാ അയമഞ്ഞാ കഥാ ഉദപാദി. സീലവാതി ഗുണവാ. വത്തസമ്പന്നോതി ആചാരസമ്പന്നോ.

൪൫൫. അനുഞ്ഞാതപടിഞ്ഞാതാതി സിക്ഖിതാ തുമ്ഹേതി ഏവം ആചരിയേഹി അനുഞ്ഞാതാ, ആമ ആചരിയ സിക്ഖിതമ്ഹാതി ഏവം സയഞ്ച പടിഞ്ഞാതാ. അസ്മാതി ഭവാമ. അഹം പോക്ഖരസാതിസ്സ, താരുക്ഖസ്സായം മാണവോതി അഹം പോക്ഖരസാതിസ്സ ജേട്ഠന്തേവാസീ അഗ്ഗസിസ്സോ, അയം താരുക്ഖസ്സാതി ദീപേതി.

തേവിജ്ജാനന്തി തിവേദാനം ബ്രാഹ്മണാനം. യദക്ഖാതന്തി യം അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച ഏകം പദമ്പി അക്ഖാതം. തത്ര കേവലിനോസ്മസേതി തം സകലം ജാനനതോ തത്ഥ നിട്ഠാഗതമ്ഹാതി അത്ഥോ. ഇദാനി തം കേവലിഭാവം ആവികരോന്തോ പദകസ്മാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജപ്പേ ആചരിയസാദിസാതി കഥനട്ഠാനേ മയം ആചരിയസദിസായേവ.

കമ്മുനാതി ദസകുസലകമ്മപഥകമ്മുനാ. അയഞ്ഹി പുബ്ബേ സത്തവിധം കായവചീകമ്മം സന്ധായ ‘‘യതോ ഖോ, ഭോ, സീലവാ ഹോതീ’’തി ആഹ, തിവിധം മനോകമ്മം സന്ധായ ‘‘വത്തസമ്പന്നോ’’തി. തേന സമന്നാഗതോ ഹി ആചാരസമ്പന്നോ ഹോതി. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമന്തഭാവേന ഭഗവന്തം ആലപതി.

ഖയാതീതന്തി ഊനഭാവം അതീതം, പരിപുണ്ണന്തി അത്ഥോ. പേച്ചാതി ഉപഗന്ത്വാ. നമസ്സന്തീതി നമോ കരോന്തി.

ചക്ഖും ലോകേ സമുപ്പന്നന്തി അവിജ്ജന്ധകാരേ ലോകേ തം അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥദസ്സനേന ചക്ഖു ഹുത്വാ സമുപ്പന്നം.

൪൫൬. ഏവം വാസേട്ഠേന ഥോമേത്വാ യാചിതോ ഭഗവാ ദ്വേപി ജനേ സങ്ഗണ്ഹന്തോ തേസം വോ അഹം ബ്യക്ഖിസ്സന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബ്യക്ഖിസ്സന്തി ബ്യാകരിസ്സാമി. അനുപുബ്ബന്തി തിട്ഠതു താവ ബ്രാഹ്മണചിന്താ, തിണരുക്ഖകീടപടങ്ഗതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടിയാ ആചിക്ഖിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ജാതിവിഭങ്ഗന്തി ജാതിവിത്ഥാരം. അഞ്ഞമഞ്ഞാ ഹി ജാതിയോതി തേസം തേസഞ്ഹി പാണാനം ജാതിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞാ നാനപ്പകാരാതി അത്ഥോ.

തിണരുക്ഖേതി അനുപാദിന്നകജാതിം കത്വാ പച്ഛാ ഉപാദിന്നകജാതിം കഥേസ്സാമി, ഏവം തസ്സ ജാതിഭേദോ പാകടോ ഭവിസ്സതീതി ഇമം ദേസനം ആരഭി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘കിം, ഭന്തേ, അനുപാദിന്നകം ബീജനാനതായ നാനം, ഉപാദിന്നം കമ്മനാനതായാതി? ഏവം വത്തും ന വട്ടതീ’’തി പുച്ഛിതോ ആമ ന വട്ടതി. കമ്മഞ്ഹി യോനിയം ഖിപതി. യോനിസിദ്ധാ ഇമേ സത്താ നാനാവണ്ണാ ഹോന്തീതി. തിണരുക്ഖേതി ഏത്ഥ അന്തോഫേഗ്ഗൂ ബഹിസാരാ അന്തമസോ താലനാളികേരാദയോപി തിണാനേവ, അന്തോസാരാ പന ബഹിഫേഗ്ഗൂ സബ്ബേ രുക്ഖാ നാമ. ന ചാപി പടിജാനരേതി മയം തിണാ മയം രുക്ഖാതി വാ, അഹം തിണം, അഹം രുക്ഖോതി വാ ഏവം ന ജാനന്തി. ലിങ്ഗം ജാതിമയന്തി അജാനന്താനമ്പി ച തേസം ജാതിമയമേവ സണ്ഠാനം അത്തനോ മൂലഭൂതതിണാദിസദിസമേവ ഹോതി. കിം കാരണാ? അഞ്ഞമഞ്ഞാ ഹി ജാതിയോ. യസ്മാ അഞ്ഞാ തിണജാതി, അഞ്ഞാ രുക്ഖജാതി. തിണേസുപി അഞ്ഞാ താലജാതി, അഞ്ഞാ നാളികേരജാതി, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി – യം ജാതിവസേന നാനാ ഹോതി, തം അത്തനോ പടിഞ്ഞം പരേസം വാ ഉപദേസം വിനാപി അഞ്ഞജാതിതോ വിസേസേന ഗയ്ഹതി. യദി ച ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ, സോപി അത്തനോ പടിഞ്ഞം പരേസം വാ ഉപദേസം വിനാ ഖത്തിയതോ വേസ്സതോ സുദ്ദതോ വാ വിസേസേന ഗയ്ഹേയ്യ, ന ച ഗയ്ഹതി. തസ്മാ ന ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോതി. പരതോ പന ‘‘യഥാ ഏതാസു ജാതീസൂ’’തി ഗാഥായ ഏതമത്ഥം വചീഭേദേനേവ ആവികരിസ്സതി.

ഏവം അനുപാദിന്നകേസു ജാതിം ദസ്സേത്വാ ഉപാദിന്നകേസു ദസ്സേന്തോ തതോ കീടേതിആദിമാഹ. യാവ കുന്ഥകിപില്ലികേതി കുന്ഥകിപില്ലികം പരിയന്തം കത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച യേ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തേ പടങ്ഗാ നാമ. അഞ്ഞമഞ്ഞാ ഹി ജാതിയോതി തേസമ്പി നീലരത്താദിവണ്ണവസേന ജാതിയോ നാനപ്പകാരാവ ഹോന്തി.

ഖുദ്ദകേതി കാളകാദയോ. മഹല്ലകേതി സസബിളാരാദയോ.

പാദൂദരേതി ഉദരപാദേ, ഉദരംയേവ നേസം പാദാതി വുത്തം ഹോതി. ദീഘപിട്ഠികേതി സപ്പാനഞ്ഹി സീസതോ യാവ നങ്ഗുട്ഠാ പിട്ഠിയേവ ഹോതി, തേന തേ ‘‘ദീഘപിട്ഠികാ’’തി വുച്ചന്തി.

ഉദകേതി ഓദകേ, ഉദകമ്ഹി ജാതേ.

പക്ഖീതി സകുണേ. തേ ഹി പത്തേഹി യന്തീതി പത്തയാനാ, വേഹാസം ഗച്ഛന്തീതി വിഹങ്ഗമാ.

ഏവം ഥലജലാകാസഗോചരാനം പാണാനം ജാതിഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേനാധിപ്പായേന തം ദസ്സേതി, തം ആവികരോന്തോ യഥാ ഏതാസൂതി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ സങ്ഖേപേന വുത്തോവ. വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം സയമേവ ദസ്സേന്തോ ന കേസേഹീതിആദിമാഹ. തത്രായം യോജനാ – യം വുത്തം ‘‘നത്ഥി മനുസ്സേസു ലിങ്ഗജാതിമയം പുഥൂ’’തി, തം ഏവം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. സേയ്യഥിദം? ന കേസേഹീതി. ന ഹി – ‘‘ബ്രാഹ്മണാനം ഏദിസാ കേസാ ഹോന്തി, ഖത്തിയാനം ഏദിസാ’’തി നിയമോ അത്ഥി യഥാ ഹത്ഥിഅസ്സമിഗാദീനന്തി ഇമിനാ നയേന സബ്ബം യോജേതബ്ബം.

ലിങ്ഗം ജാതിമയം നേവ, യഥാ അഞ്ഞാസു ജാതിസൂതി ഇദം പന വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്സായം യോജനാ – ഏവം യസ്മാ ഇമേഹി കേസാദീഹി നത്ഥി മനുസ്സേസു ലിങ്ഗം ജാതിമയം പുഥു, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ‘‘ബ്രാഹ്മണാദിഭേദേസു മനുസ്സേസു ലിങ്ഗം ജാതിമയം നേവ, യഥാ അഞ്ഞാസു ജാതിസൂ’’തി.

൪൫൭. ഇദാനി ഏവം ജാതിഭേദേ അസതിപി ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഖത്തിയോ’’തി ഇദം നാനത്തം യഥാ ജാതം, തം ദസ്സേതും പച്ചത്തന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ വോകാരന്തി നാനത്തം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ ഹി തിരച്ഛാനാനം യോനിസിദ്ധമേവ കേസാദിസണ്ഠാനേന നാനത്തം, തഥാ ബ്രാഹ്മണാദീനം അത്തനോ അത്തനോ സരീരേ തം നത്ഥി. ഏവം സന്തേപി യദേതം ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഖത്തിയോ’’തി വോകാരം, തം വോകാരഞ്ച മനുസ്സേസു സമഞ്ഞായ പവുച്ചതി, വോഹാരമത്തേനേവ പവുച്ചതീതി.

ഏത്താവതാ ഭഗവാ ഭാരദ്വാജസ്സ വാദം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഇദാനി യദി ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ, ആജീവസീലാചാരവിപന്നോപി ബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ. യസ്മാ പന പോരാണാ ബ്രാഹ്മണാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണഭാവം ന ഇച്ഛന്തി, ലോകേ ച അഞ്ഞേപി പണ്ഡിതമനുസ്സാ, തസ്മാ വാസേട്ഠസ്സ വാദം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസൂതി അട്ഠ ഗാഥാ ആഹ. തത്ഥ ഗോരക്ഖന്തി ഖേത്തരക്ഖം, കസികമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. ഗോതി ഹി പഥവിയാ നാമം, തസ്മാ ഏവമാഹ. പുഥുസിപ്പേനാതി തന്തവായകമ്മാദിനാനാസിപ്പേന. വോഹാരന്തി വണിജ്ജം. പരപേസ്സേനാതി പരേസം വേയ്യാവച്ചകമ്മേന. ഇസ്സത്ഥന്തി ആവുധജീവികം, ഉസുഞ്ച സത്തിം ചാതി വുത്തം ഹോതി. പോരോഹിച്ചേനാതി പുരോഹിതകമ്മേന.

ഏവം ബ്രാഹ്മണസമയേന ച ലോകവോഹാരേന ച ആജീവസീലാചാരവിപന്നസ്സ അബ്രാഹ്മണഭാവം സാധേത്വാ ഏവം സന്തേ ന ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണോ, ഗുണേഹി പന ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി. തസ്മാ യത്ഥ കത്ഥചി കുലേ ജാതോ യോ ഗുണവാ, സോ ബ്രാഹ്മണോ, അയമേത്ഥ ഞായോതി ഏവമേതം ഞായം അത്ഥതോ ആപാദേത്വാ ഇദാനി നം വചീഭേദേന പകാസേന്തോ ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – അഹഞ്ഹി യ്വായം ചതുന്നം യോനീനം യത്ഥ കത്ഥചി ജാതോ, തത്രാപി വിസേസേന യോ ബ്രാഹ്മണസ്സ സംവണ്ണിതായ മാതരി സമ്ഭൂതോ, തം യോനിജം മത്തിസമ്ഭവം, യാ ചായം ഉഭതോ സുജാതോതിആദിനാ നയേന ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിസുദ്ധഉപ്പത്തിമഗ്ഗസങ്ഖാതാ യോനി വുത്താ, സംസുദ്ധഗഹണികോതി ഇമിനാ ച മാതിസമ്പത്തി, തതോപി ജാതസമ്ഭൂതത്താ യോനിജോ മത്തിസമ്ഭവോതി വുച്ചതി, തം യോനിജം മത്തിസമ്ഭവം ഇമിനാ ച യോനിജമത്തിസമ്ഭവമത്തേന ന ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി. കസ്മാ? യസ്മാ, ഭോ ഭോതി, വചനമത്തേന അഞ്ഞേഹി സകിഞ്ചനേഹി വിസിട്ഠത്താ ഭോവാദി നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ സപലിബോധോ. യോ പനായം യത്ഥ കത്ഥചി ജാതോപി രാഗാദികിഞ്ചനാഭാവേന അകിഞ്ചനോ, സബ്ബഗഹണപടിനിസ്സഗ്ഗേന അനാദാനോ, അകിഞ്ചനം അനാദാനം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം. കസ്മാ? യസ്മാ ബാഹിതപാപോതി.

൪൫൮. കിഞ്ചഭിയ്യോ സബ്ബസംയോജനം ഛേത്വാതിആദി സത്തവീസതി ഗാഥാ. തത്ഥ സബ്ബസംയോജനന്തി ദസവിധസംയോജനം. ന പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാപരിതസ്സനായ ന പരിതസ്സതി. സങ്ഗാതിഗന്തി രാഗസങ്ഗാദയോ അതിക്കന്തം. വിസംയുത്തന്തി ചതൂഹി യോനീഹി സബ്ബകിലേസേഹി വാ വിസംയുത്തം.

നദ്ധിന്തി ഉപനാഹം. വരത്തന്തി തണ്ഹം. സന്ദാനന്തി യുത്തപാസം, ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. സഹനുക്കമന്തി അനുക്കമോ വുച്ചതി പാസേ പവേസനഗണ്ഠി, ദിട്ഠാനുസയസ്സേതം നാമം. ഉക്ഖിത്തപലിഘന്തി ഏത്ഥ പലിഘോതി അവിജ്ജാ. ബുദ്ധന്തി ചതുസച്ചബുദ്ധം. തിതിക്ഖതീതി ഖമതി.

ഖന്തിബലന്തി അധിവാസനഖന്തിബലം. സാ പന സകിം ഉപ്പന്നാ ബലാനീകം നാമ ന ഹോതി, പുനപ്പുനം ഉപ്പന്നാ പന ഹോതി. തസ്സാ അത്ഥിതായ ബലാനീകം.

വതവന്തന്തി ധുതങ്ഗവന്തം. സീലവന്തന്തി ഗുണവന്തം. അനുസ്സദന്തി രാഗാദിഉസ്സദവിരഹിതം. ‘‘അനുസ്സുത’’ന്തിപി പാഠോ, അനവസ്സുതന്തി അത്ഥോ. ദന്തന്തി നിബ്ബിസേവനം.

ന ലിമ്പതീതി ന അല്ലീയതി. കാമേസൂതി കിലേസകാമവത്ഥുകാമേസു.

ദുക്ഖസ്സ പജാനാതി, ഇധേവ ഖയന്തി ഏത്ഥ അരഹത്തഫലം ദുക്ഖക്ഖയോതി അധിപ്പേതം. പജാനാതീതി അധിഗമവസേന ജാനാതി. പന്നഭാരന്തി ഓഹിതഭാരം, ഖന്ധകിലേസഅഭിസങ്ഖാരകാമഗുണഭാരേ ഓതാരേത്വാ ഠിതം. വിസംയുത്തപദം വുത്തത്ഥമേവ.

ഗമ്ഭീരപഞ്ഞന്തി ഗമ്ഭീരേസു ആരമ്മണേസു പവത്തപഞ്ഞം. മേധാവിന്തി പകതിപഞ്ഞായ പഞ്ഞവന്തം.

അനാഗാരേഹി ചൂഭയന്തി അനാഗാരേഹി ച വിസംസട്ഠം ഉഭയഞ്ച, ദ്വീഹിപി ചേതേഹി വിസംസട്ഠമേവാതി അത്ഥോ. അനോകസാരിന്തി ഓകം വുച്ചതി പഞ്ചകാമഗുണാലയോ, തം അനല്ലീയമാനന്തി അത്ഥോ. അപ്പിച്ഛന്തി അനിച്ഛം.

തസേസൂതി സതണ്ഹേസു. ഥാവരേസൂതി നിത്തണ്ഹേസു.

അത്തദണ്ഡേസൂതി ഗഹിതദണ്ഡേസു. നിബ്ബുതന്തി കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതം. സാദാനേസൂതി സഉപാദാനേസു.

ഓഹിതോതി പതിതോ.

൪൫൯. അകക്കസന്തി നിദ്ദോസം. സദോസോ ഹി രുക്ഖോപി സകക്കസോതി വുച്ചതി. വിഞ്ഞാപനിന്തി അത്ഥവിഞ്ഞാപനികം. സച്ചന്തി അവിസംവാദികം. ഉദീരയേതി ഭണതി. യായ നാഭിസജ്ജേതി യായ ഗിരായ പരസ്സ സജ്ജനം വാ ലഗ്ഗനം വാ ന കരോതി, താദിസം അഫരുസം ഗിരം ഭാസതീതി അത്ഥോ.

ദീഘന്തി സുത്താരുള്ഹഭണ്ഡം. രസ്സന്തി വിപ്പകിണ്ണഭണ്ഡം. അണുന്തി ഖുദ്ദകം. ഥൂലന്തി മഹന്തം. സുഭാസുഭന്തി സുന്ദരാസുന്ദരം. ദീഘഭണ്ഡഞ്ഹി അപ്പഗ്ഘമ്പി ഹോതി മഹഗ്ഘമ്പി. രസ്സാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഏത്താവതാ ന സബ്ബം പരിയാദിണ്ണം, ‘‘സുഭാസുഭ’’ന്തി ഇമിനാ പന പരിയാദിണ്ണം ഹോതി.

നിരാസയന്തി നിത്തണ്ഹം.

ആലയാതി തണ്ഹാലയാ. അഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. അമതോഗധന്തി അമതബ്ഭന്തരം. അനുപ്പത്തന്തി അനുപവിട്ഠം.

ഉഭോ സങ്ഗന്തി ഉഭയമ്പേതം സങ്ഗം. പുഞ്ഞഞ്ഹി സഗ്ഗേ ലഗ്ഗാപേതി, അപുഞ്ഞം അപായേ, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം സങ്ഗന്തി ആഹ. ഉപച്ചഗാതി അതീതോ.

അനാവിലന്തി ആവിലകരണകിലേസവിരഹിതം. നന്ദീഭവപരിക്ഖീണന്തി പരിക്ഖീണനന്ദിം പരിക്ഖീണഭവം.

‘‘യോ ഇമ’’ന്തി ഗാഥായ അവിജ്ജായേവ വിസംവാദകട്ഠേന പലിപഥോ, മഹാവിദുഗ്ഗതായ ദുഗ്ഗം, സംസരണട്ഠേന സംസാരോ, മോഹനട്ഠേന മോഹോതി വുത്തോ. തിണ്ണോതി ചതുരോഘതിണ്ണോ. പാരങ്ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ. ഝായീതി ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ഝായീ. അനേജോതി നിത്തണ്ഹോ. അനുപാദായ നിബ്ബുതോതി കിഞ്ചി ഗഹണം അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബകിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതോ.

കാമേതി ദുവിധേപി കാമേ. അനാഗാരോതി അനാഗാരോ ഹുത്വാ. പരിബ്ബജേതി പരിബ്ബജതി. കാമഭവപരിക്ഖീണന്തി ഖീണകാമം ഖീണഭവം.

മാനുസകം യോഗന്തി മാനുസകം പഞ്ചകാമഗുണയോഗം. ദിബ്ബം യോഗന്തി ദിബ്ബം പഞ്ചകാമഗുണയോഗം. സബ്ബയോഗവിസംയുത്തന്തി സബ്ബകിലേസയോഗവിസംയുത്തം.

രതിന്തി പഞ്ചകാമഗുണരതിം. അരതിന്തി കുസലഭാവനായ ഉക്കണ്ഠിതം. വീരന്തി വീരിയവന്തം.

സുഗതന്തി സുന്ദരം ഠാനം ഗതം, സുന്ദരായ വാ പടിപത്തിയാ ഗതം.

ഗതിന്തി നിബ്ബത്തിം. പുരേതി അതീതേ. പച്ഛാതി അനാഗതേ. മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നേ. കിഞ്ചനന്തി കിഞ്ചനകാരകോ കിലേസോ.

മഹേസിന്തി മഹന്തേ ഗുണേ പരിയേസനട്ഠേന മഹേസിം. വിജിതാവിനന്തി വിജിതവിജയം.

൪൬൦. ഏവം ഭഗവാ ഗുണതോ ഖീണാസവംയേവ ബ്രാഹ്മണം ദസ്സേത്വാ യേ ജാതിതോ ബ്രാഹ്മണോതി അഭിനിവേസം കരോന്തി, തേ ഇദം അജാനന്താ, സാവ നേസം ദിട്ഠി ദുദ്ദിട്ഠീതി ദസ്സേന്തോ സമഞ്ഞാ ഹേസാതി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യദിദം ബ്രാഹ്മണോ ഖത്തിയോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോതി നാമഗോത്തം പകപ്പിതം കതം അഭിസങ്ഖതം, സമഞ്ഞാ ഹേസാ ലോകസ്മിം, വോഹാരമത്തന്തി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ സമുച്ചാ സമുദാഗതം സമഞ്ഞായ ആഗതം. ഏതഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ജാതകാലേയേവസ്സ ഞാതിസാലോഹിതേഹി പകപ്പിതം കതം. നോ ചേ നം ഏവം പകപ്പേയ്യും, ന കോചി കിഞ്ചി ദിസ്വാ അയം ബ്രാഹ്മണോതി വാ ഭാരദ്വാജോതി വാ ജാനേയ്യ. ഏവം പകപ്പിതം പേതം ദീഘരത്താനുസയിതം, ദിട്ഠിഗതമജാനതം, തം പകപ്പിതം നാമഗോത്തം ‘‘നാമഗോത്തമത്തമേതം, വോഹാരത്ഥം പകപ്പിത’’ന്തി, അജാനന്താനം സത്താനം ഹദയേ ദീഘരത്തം ദിട്ഠിഗതമനുസയിതം. തസ്സ അനുസയിതത്താ തം നാമഗോത്തം അജാനന്താ നോ പബ്രുന്തി, ‘‘ജാതിയാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി അജാനന്താവ ഏവം വദന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം ‘‘യേ ‘ജാതിതോ ബ്രാഹ്മണോ’തി അഭിനിവേസം കരോന്തി, തേ ഇദം വോഹാരമത്തം അജാനന്താ, സാവ നേസം ദിട്ഠി ദുദ്ദിട്ഠീ’’തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിപ്പരിയായമേവ ജാതിവാദം പടിക്ഖിപന്തോ കമ്മവാദഞ്ച പതിട്ഠപേന്തോ ന ജച്ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘കമ്മുനാ’’തി ഉപഡ്ഢഗാഥായ വിത്ഥാരണത്ഥം കസ്സകോ കമ്മുനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ കമ്മുനാതി പച്ചുപ്പന്നേന കസികമ്മാദിനിബ്ബത്തകചേതനാകമ്മുനാ.

പടിച്ചസമുപ്പാദദസ്സാതി ഇമിനാ പച്ചയേന ഏവം ഹോതീതി ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദദസ്സാവിനോ. കമ്മവിപാകകോവിദാതി സമ്മാനാവമാനാരഹകുലേ കമ്മവസേന ഉപ്പത്തി ഹോതി, അഞ്ഞാപി ഹീനപണീതതാ ഹീനപണീതേ കമ്മേ വിപച്ചമാനേ ഹോതീതി. ഏവം കമ്മവിപാകകുസലാ.

കമ്മുനാ വത്തതീതി ഗാഥായ പന ലോകോതി വാ പജാതി വാ സത്തോതി വാ ഏകോയേവത്ഥോ, വചനമത്തഭേദോ. പുരിമപദേന ചേത്ഥ ‘‘അത്ഥി ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ സേട്ഠോ സജിതാ’’തി ദിട്ഠിയാ പടിസേധോ വേദിതബ്ബോ. കമ്മുനാ ഹി താസു താസു ഗതീസു വത്തതി ലോകോ, തസ്സ കോ സജിതാതി. ദുതിയപദേന ‘‘ഏവം കമ്മുനാ നിബ്ബത്തോപി ച പവത്തേപി അതീതപച്ചുപ്പന്നഭേദേന കമ്മുനാ വത്തതി, സുഖദുക്ഖാനി പച്ചനുഭോന്തോ ഹീനപണീതാദിഭേദഞ്ച ആപജ്ജന്തോ പവത്തതീ’’തി ദസ്സേതി. തതിയേന തമേവത്ഥം നിഗമേതി ‘‘ഏവം സബ്ബഥാപി കമ്മനിബന്ധനാ സത്താ കമ്മേനേവ ബദ്ധാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ന അഞ്ഞഥാ’’തി. ചതുത്ഥേന തമേത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതി. യഥാ ഹി രഥസ്സ യായതോ ആണി നിബന്ധനം ഹോതി, ന തായ അനിബദ്ധോ യാതി, ഏവം ലോകസ്സ നിബ്ബത്തതോ ച പവത്തതോ ച കമ്മം നിബന്ധനം, ന തേന അനിബദ്ധോ നിബ്ബത്തതി ന പവത്തതി.

ഇദാനി യസ്മാ ഏവം കമ്മനിബന്ധനോ ലോകോ, തസ്മാ സേട്ഠേന കമ്മുനാ സേട്ഠഭാവം ദസ്സേന്തോ തപേനാതി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ തപേനാതി ധുതങ്ഗതപേന. ബ്രഹ്മചരിയേനാതി മേഥുനവിരതിയാ. സംയമേനാതി സീലേന. ദമേനാതി ഇന്ദ്രിയദമേന. ഏതേനാതി ഏതേന സേട്ഠേന പരിസുദ്ധേന ബ്രഹ്മഭൂതേന കമ്മുനാ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ ഏതം ബ്രാഹ്മണമുത്തമം, യസ്മാ ഏതം കമ്മം ഉത്തമോ ബ്രാഹ്മണഗുണോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ബ്രഹ്മാന’’ന്തിപി പാഠോ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – ബ്രഹ്മം ആനേതീതി ബ്രഹ്മാനം, ബ്രാഹ്മണഭാവം ആവഹതീതി വുത്തം ഹോതി.

ദുതിയഗാഥായ സന്തോതി സന്തകിലേസോ. ബ്രഹ്മാ സക്കോതി ബ്രഹ്മാ ച സക്കോ ച, യോ ഏവരൂപോ, സോ ന കേവലം ബ്രാഹ്മണോ, അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ ച സക്കോ ച സോ വിജാനതം പണ്ഡിതാനം, ഏവം വാസേട്ഠ, ജാനാഹീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

വാസേട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.