൫. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. ബ്രഹ്മായുസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൩. ഏവം മേ സുതന്തി ബ്രഹ്മായുസുത്തം. തത്ഥ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിന്തി മഹതാതി ഗുണമഹത്തേനപി മഹതാ, സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി. സോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഗുണേഹിപി മഹാ അഹോസി അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമന്നാഗതത്താ, സങ്ഖ്യായപി മഹാ പഞ്ചസതസങ്ഖ്യത്താ. ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതസങ്ഖാതേന സമണഗണേനാതി അത്ഥോ. സദ്ധിന്തി ഏകതോ. പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹീതി പഞ്ച മത്താ ഏതേസന്തി പഞ്ചമത്താനി. മത്താതി പമാണം വുച്ചതി, തസ്മാ യഥാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി വുത്തേ ഭോജനേ മത്തം ജാനാതി പമാണം ജാനാതീതി അത്ഥോ ഹോതി, ഏവമിധാപി തേസം ഭിക്ഖുസതാനം പഞ്ചമത്താ പഞ്ചപമാണന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖൂനം സതാനി ഭിക്ഖുസതാനി. തേഹി പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി.

വീസവസ്സസതികോതി വീസാധികവസ്സസതികോ. തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാനം. ഓട്ഠപഹതകരണവസേന പാരം ഗതോതി പാരഗൂ. സഹ നിഘണ്ഡുനാ ച കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം, നിഘണ്ഡൂതി നാമനിഘണ്ടുരുക്ഖാദീനം വേവചനപ്പകാസകം സത്ഥം. കേടുഭന്തി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരായ സത്ഥം. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേന സക്ഖരപ്പഭേദാനം. അക്ഖരപ്പഭേദോതി സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ‘‘ഇതിഹ ആസ ഇതിഹ ആസാ’’തി ഈദിസവചനപ്പടിസംയുത്തോ പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ, തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം. പദഞ്ച തദവസേസഞ്ച ബ്യാകരണം അധീയതി പവേദേതി ചാതി പദകോ വേയ്യാകരണോ. ലോകായതം വുച്ചതി വിതണ്ഡവാദസത്ഥം. മഹാപുരിസലക്ഖണന്തി മഹാപുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം ലക്ഖണദീപകം ദ്വാദസസഹസ്സഗന്ഥപ്പമാണം സത്ഥം, യത്ഥ സോളസസഹസ്സഗാഥാപരിമാണായ ബുദ്ധമന്താ നാമ അഹേസും, യേസം വസേന ‘‘ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇമിനാ പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇമിനാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അസീതിമഹാസാവകാ, ബുദ്ധമാതാ, ബുദ്ധപിതാ, അഗ്ഗുപട്ഠാകോ, അഗ്ഗുപട്ഠായികാ, രാജാ ചക്കവത്തീ’’തി അയം വിസേസോ ഞായതി. അനവയോതി ഇമേസു ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനൂനോ പരിപൂരകാരീ, അവയോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അവയോ നാമ യോ താനി അത്ഥതോ ച ഗന്ഥതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. അസ്സോസി ഖോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സാലേയ്യകസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൩൯ ആദയോ) വുത്തമേവ.

൩൮൪. അയം താതാതി അയം മഹല്ലകതായ ഗന്തും അസക്കോന്തോ മാണവം ആമന്തേത്വാ ഏവമാഹ. അപിച ഏസ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ‘അഹം ബുദ്ധോ അഹം ബുദ്ധോ’തി ഉഗ്ഗതസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ ബഹൂ ജനാ വിചരന്തി, തസ്മാ ന മേ അനുസ്സവമത്തേനേവ ഉപസങ്കമിതും യുത്തം. ഏകച്ചഞ്ഹി ഉപസങ്കമന്തസ്സ അപക്കമനമ്പി ഗരു ഹോതി, അനത്ഥോപി ഉപ്പജ്ജതി. യംനൂനാഹം മമ അന്തേവാസികം പേസേത്വാ ‘ബുദ്ധോ വാ നോ വാ’തി ജാനിത്വാ ഉപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി തസ്മാ മാണവം ആമന്തേത്വാ ‘‘അയം താതാ’’തിആദിമാഹ. തം ഭവന്തന്തി തസ്സ ഭവതോ. തഥാ സന്തംയേവാതി തഥാ സതോയേവ. ഇദഞ്ഹി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. യഥാ കഥം പനാഹം, ഭോതി ഏത്ഥ കഥം പനാഹം, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമി, യഥാ സക്കാ സോ ഞാതും, തഥാ മേ ആചിക്ഖാതി അത്ഥോ. യഥാതി വാ നിപാതമത്തമേവേതം. കഥന്തി അയം ആകാരപുച്ഛാ, കേനാകാരേനാഹം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ഏവം വുത്തേ കിര നം ഉപജ്ഝായോ – ‘‘കിം ത്വം, താത, പഥവിയം ഠിതോ പഥവിം ന പസ്സാമീതി വിയ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഓഭാസേ ഠിതോ ചന്ദിമസൂരിയേ ന പസ്സാമീതി വിയ വദസീ’’തിആദീനി വത്വാ ജാനനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഗതാനി ഖോ താതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ മന്തേസൂതി വേദേസു. തഥാഗതോ കിര ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി പടികച്ചേവ സുദ്ധാവാസാ ദേവാ വേദേസു ലക്ഖണാനി പക്ഖിപിത്വാ ‘‘ബുദ്ധമന്താ നാമ ഏതേ’’തി ബ്രാഹ്മണവേസേന വേദേ വാചേന്തി ‘‘തദനുസാരേന മഹേസക്ഖാ സത്താ തഥാഗതം ജാനിസ്സന്തീ’’തി. തേന പുബ്ബേ വേദേസു മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ആഗച്ഛന്തി. പരിനിബ്ബുതേ പന തഥാഗതേ അനുക്കമേന അന്തരധായന്തി, തേന ഏതരഹി നത്ഥി. മഹാപുരിസസ്സാതി പണിധിസമാദാനഞാണകരുണാദിഗുണമഹതോ പുരിസസ്സ. ദ്വേയേവ ഗതിയോതി ദ്വേ ഏവ നിട്ഠാ. കാമഞ്ചായം ഗതിസദ്ദോ – ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൩) ഭവഭേദേ വത്തതി, ‘‘ഗതി മിഗാനം പവന’’ന്തിആദീസു (പരി. ൩൩൯) നിവാസട്ഠാനേ, ‘‘ഏവം അധിമത്തഗതിമന്തോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൬൧) പഞ്ഞായ, ‘‘ഗതിഗത’’ന്തിആദീസു വിസടഭാവേ, ഇധ പന നിട്ഠായം വത്തതീതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി യേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ഹോതി, ന തേഹേവ ബുദ്ധോ ഹോതി, ജാതിസാമഞ്ഞതോ പന താനിയേവ താനീതി വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘യേഹി സമന്നാഗതസ്സാ’’തി. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതീതി യദി അഗാരേ വസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ. ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ച ലോകം രഞ്ജനതോ രാജാ. ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തേതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ. ഏത്ഥ ച രാജാതി സാമഞ്ഞം, ചക്കവത്തീതി വിസേസനം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ, ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേന രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മകരണേന വാ ധമ്മികോ, അത്തഹിതധമ്മകരണേന ധമ്മരാജാ. ചതുരന്തായ ഇസ്സരോതി ചാതുരന്തോ, ചതുസമുദ്ദന്തായ ചതുബ്ബിധദീപഭൂസിതായ ച പഥവിയാ ഇസ്സരോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തം കോപാദിപച്ചത്ഥികേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബരാജാനോ വിജേസീതി വിജിതാവീ. ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോതി ജനപദേ ഥാവരഭാവം ധുവഭാവം പത്തോ, ന സക്കാ കേനചി ചാലേതും, ജനപദോ വാ തമ്ഹി ഥാവരിയപ്പത്തോ അനുസ്സുക്കോ സകമ്മനിരതോ അചലോ അസമ്പവേധീതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ താനി കതമാനീതി അത്ഥോ. ചക്കരതനന്തിആദീസു ചക്കഞ്ച തം രതിജനനത്ഥേന രതനഞ്ചാതി ചക്കരതനം. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഇമേസു പന രതനേസു അയം ചക്കവത്തിരാജാ ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ യഥാസുഖം അനുവിചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, സേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭുസത്തിയോഗോ, പച്ഛിമേന മന്തസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി, ഇത്ഥിമണിരതനേഹി തിവിധസത്തിയോഗഫലം. സോ ഇത്ഥിമണിരതനേഹി ഭോഗസുഖമനുഭവതി, സേസേഹി ഇസ്സരിയസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തേ രതനസുത്തസ്സ (സം. നി. ൫.൨൨൨-൨൨൩) ഉപദേസതോ ഗഹേതബ്ബോ. അപിച ബാലപണ്ഡിതസുത്തേപി (മ. നി. ൩.൨൫൫) ഇമേസം രതനാനം ഉപ്പത്തിക്കമേന സദ്ധിം വണ്ണനാ ആഗമിസ്സതി.

പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. സൂരാതി അഭീരുകജാതികാ. വീരങ്ഗരൂപാതി ദേവപുത്തസദിസകായാ, ഏവം താവ ഏകേ വണ്ണയന്തി, അയം പനേത്ഥ സഭാവോ – വീരാതി ഉത്തമസൂരാ വുച്ചന്തി. വീരാനം അങ്ഗം വീരങ്ഗം, വീരകാരണം വീരിയന്തി വുത്തം ഹോതി. വീരങ്ഗം രൂപം ഏതേസന്തി വീരങ്ഗരൂപാ, വീരിയമയസരീരാ വിയാതി വുത്തം ഹോതി. പരസേനപ്പമദ്ദനാതി സചേ പടിമുഖം തിട്ഠേയ്യ പരസേനാ, തം മദ്ദിതും സമത്ഥാതി അധിപ്പായോ. ധമ്മേനാതി ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ പഞ്ചസീലധമ്മേന.

അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോതി ഏത്ഥ രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിഅവിജ്ജാദുച്ചരിതഛദനേഹി സത്തഹി പടിച്ഛന്നേ കിലേസന്ധകാരലോകേ തം ഛദനം വിവട്ടേത്വാ സമന്തതോ സഞ്ജാതാലോകോ ഹുത്വാ ഠിതോതി വിവട്ടച്ഛദോ. തത്ഥ പഠമേന പദേന പൂജാരഹതാ, ദുതിയേന തസ്സാ ഹേതു യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി, തതിയേന ബുദ്ധത്തഹേതുഭൂതാ വിവട്ടച്ഛദതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ വിവട്ടോ ച വിച്ഛദോ ചാതി വിവട്ടച്ഛദോ, വട്ടരഹിതോ ഛദനരഹിതോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. തേന അരഹം വട്ടാഭാവേന, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛദനാഭാവേനാതി ഏവം പുരിമപദദ്വയസ്സേവ ഹേതുദ്വയം വുത്തം ഹോതി. ദുതിയവേസാരജ്ജേന ചേത്ഥ പുരിമസിദ്ധി, പഠമേന ദുതിയസിദ്ധി, തതിയചതുത്ഥേഹി തതിയസിദ്ധി ഹോതി. പുരിമഞ്ച ധമ്മചക്ഖും, ദുതിയം ബുദ്ധചക്ഖും, തതിയം സമന്തചക്ഖും സാധേതീതിപി വേദിതബ്ബം. ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാതി ഇമിനാസ്സ സൂരഭാവം ജനേതി.

൩൮൫. സോപി തായ ആചരിയകഥായ ലക്ഖണേസു വിഗതസമ്മോഹോ ഏകോഭാസജാതോ വിയ ബുദ്ധമന്തേ സമ്പസ്സമാനോ ഏവം, ഭോതി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ, ഭോ, മം ത്വം വദസി, ഏവം കരിസ്സാമീതി. സമന്നേസീതി ഗവേസി, ഏകം ദ്വേതി വാ ഗണയന്തോ സമാനയി. അദ്ദസാ ഖോതി കഥം അദ്ദസ? ബുദ്ധാനഞ്ഹി നിസിന്നാനം വാ നിപന്നാനം വാ കോചി ലക്ഖണം പരിയേസിതും ന സക്കോതി, ഠിതാനം പന ചങ്കമന്താനം വാ സക്കോതി. തസ്മാ ലക്ഖണപരിയേസനത്ഥം ആഗതം ദിസ്വാ ബുദ്ധാ ഉട്ഠായാസനാ തിട്ഠന്തി വാ ചങ്കമം വാ അധിട്ഠഹന്തി. ഇതി ലക്ഖണദസ്സനാനുരൂപേ ഇരിയാപഥേ വത്തമാനസ്സ അദ്ദസ. യേഭുയ്യേനാതി പായേന, ബഹുകാനി അദ്ദസ, അപ്പാനി ന അദ്ദസാതി അത്ഥോ. തതോ യാനി ന അദ്ദസ, തേസം ദീപനത്ഥം വുത്തം ഠപേത്വാ ദ്വേതി. കങ്ഖതീതി ‘‘അഹോ വത പസ്സേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഉപ്പാദേതി. വിചികിച്ഛതീതി തതോ തതോ താനി വിചിനന്തോ കിച്ഛതി ന സക്കോതി ദട്ഠും. നാധിമുച്ചതീതി തായ വിചികിച്ഛായ സന്നിട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. ന സമ്പസീദതീതി തതോ ‘‘പരിപുണ്ണലക്ഖണോ അയ’’ന്തി ഭഗവതി പസാദം നാപജ്ജതി. കങ്ഖായ വാ ദുബ്ബലാ വിമതി വുത്താ, വിചികിച്ഛായ മജ്ഝിമാ, അനധിമുച്ചനതായ ബലവതീ, അസമ്പസാദേന തേഹി തീഹി ധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ കാലുസ്സിയഭാവോ. കോസോഹിതേതി വത്ഥികോസേന പടിച്ഛന്നേ. വത്ഥഗുയ്ഹേതി അങ്ഗജാതേ. ഭഗവതോ ഹി വാരണസ്സേവ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹം സുവണ്ണവണ്ണം പദുമഗബ്ഭസമാനം, തം സോ വത്ഥപടിച്ഛന്നത്താ, അന്തോമുഖഗതായ ച ജിവ്ഹായ പഹൂതഭാവം അസല്ലക്ഖേന്തോ തേസു ദ്വീസു ലക്ഖണേസു കങ്ഖീ അഹോസി വിചികിച്ഛീ.

അഥ ഖോ ഭഗവാതി അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമസ്സ ഏതാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി ന ദസ്സേസ്സാമി, നിക്കങ്ഖോ ന ഭവിസ്സതി. ഏതസ്സ കങ്ഖായ സതി ആചരിയോപിസ്സ നിക്കങ്ഖോ ന ഭവിസ്സതി, അഥ മം ദസ്സനായ ന ആഗമിസ്സതി, അനാഗതോ ധമ്മം ന സോസ്സതി, ധമ്മം അസുണന്തോ തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി ന സച്ഛികരിസ്സതി. ഏതസ്മിം പന നിക്കങ്ഖേ ആചരിയോപിസ്സ നിക്കങ്ഖോ മം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരിസ്സതി. ഏതദത്ഥംയേവ ച മയാ പാരമിയോ പൂരിതാ. ദസ്സേസ്സാമിസ്സ താനി ലക്ഖണാനീ’’തി.

തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരമകാസി. കഥംരൂപം? കിമേത്ഥ അഞ്ഞേന വത്തബ്ബം? വുത്തമേതം നാഗസേനത്ഥേരേനേവ മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന –

ആഹ ച ദുക്കരം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം മഹാരാജാതി? മഹാജനേന ഹിരികരണോകാസം ബ്രഹ്മായുബ്രാഹ്മണസ്സ ച അന്തേവാസിഉത്തരസ്സ ച ബാവരിയസ്സ അന്തേവാസീനം സോളസബ്രാഹ്മണാനഞ്ച സേലസ്സ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ അന്തേവാസീനം തിസതമാണവാനഞ്ച ദസ്സേസി, ഭന്തേതി. ന, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഗുയ്ഹം ദസ്സേതി, ഛായം ഭഗവാ ദസ്സേതി, ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ നിവാസനനിവത്ഥം കായബന്ധനബദ്ധം ചീവരപാരുതം ഛായാരൂപകമത്തം ദസ്സേസി മഹാരാജാതി. ഛായം ദിട്ഠേ സതി ദിട്ഠോയേവ. നനു, ഭന്തേതി? തിട്ഠതേതം, മഹാരാജ, ഹദയരൂപം ദിസ്വാ ബുജ്ഝനകസത്തോ ഭവേയ്യ, ഹദയമംസം നീഹരിത്വാ ദസ്സേയ്യ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാതി.

നിന്നാമേത്വാതി നീഹരിത്വാ. അനുമസീതി കഥിനസൂചിം വിയ കത്വാ അനുമജ്ജി. തഥാ കരണേന ചേത്ഥ മുദുഭാവോ, കണ്ണസോതാനുമസനേന ദീഘഭാവോ, നാസികസോതാനുമസനേന തനുഭാവോ, നലാടച്ഛാദനേന പുഥുലഭാവോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഉഭോപി കണ്ണസോതാനീതിആദീസു ചേത്ഥ ബുദ്ധാനം കണ്ണസോതേസു മലം വാ ജല്ലികാ വാ നത്ഥി, ധോവിത്വാ ഠപിതരജതപനാളികാ വിയ ഹോന്തി, തഥാ നാസികസോതേസു, താനിപി ഹി സുപരികമ്മകതകഞ്ചനപനാളികാ വിയ ച മണിപനാളികാ വിയ ച ഹോന്തി. തസ്മാ ജിവ്ഹം നീഹരിത്വാ കഥിനസൂചിം വിയ കത്വാ മുഖപരിയന്തേ ഉപസംഹരന്തോ ദക്ഖിണകണ്ണസോതം പവേസേത്വാ തതോ നീഹരിത്വാ വാമകണ്ണസോതം പവേസേസി, തതോ നീഹരിത്വാ ദക്ഖിണനാസികസോതം പവേസേത്വാ തതോ നീഹരിത്വാ വാമനാസികസോതം പവേസേസി, തതോ നീഹരിത്വാ പുഥുലഭാവം ദസ്സേന്തോ രത്തവലാഹകേന അഡ്ഢചന്ദം വിയ ച സുവണ്ണപത്തം വിയ ച രത്തകമ്ബലപടലേന വിജ്ജുജോതസദിസായ ജിവ്ഹായ കേവലകപ്പം നലാടമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേസി.

യംനൂനാഹന്തി കസ്മാ ചിന്തേസി? അഹഞ്ഹി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി സമന്നേസിത്വാ ഗതോ ‘‘ദിട്ഠാനി തേ, താത, മഹാപുരിസലക്ഖണാനീ’’തി ആചരിയേന പുച്ഛിതോ ‘‘ആമ, ആചരിയാ’’തി വത്തും സക്ഖിസ്സാമി. സചേ പന മം ‘‘കിരിയാകരണമസ്സ കീദിസ’’ന്തി പുച്ഛിസ്സതി, തം വത്തും ന സക്ഖിസ്സാമി, ന ജാനാമീതി വുത്തേ പന ആചരിയോ കുജ്ഝിസ്സതി ‘‘നനു ത്വം മയാ സബ്ബമ്പേതം ജാനനത്ഥായ പേസിതോ, കസ്മാ അജാനിത്വാ ആഗതോസീ’’തി, തസ്മാ യന്നൂനാഹന്തി ചിന്തേത്വാ അനുബന്ധി. ഭഗവാ ന്ഹാനട്ഠാനം മുഖധോവനട്ഠാനം സരീരപടിജഗ്ഗനട്ഠാനം രാജരാജമഹാമത്താദീനം ഓരോധേഹി സദ്ധിം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നട്ഠാനന്തി ഇമാനി ചത്താരി ഠാനാനി ഠപേത്വാ സേസട്ഠാനേസു അന്തമസോ ഏകഗന്ധകുടിയമ്പി ഓകാസമകാസി.

ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ – ‘‘അയം കിര ബ്രഹ്മായുബ്രാഹ്മണസ്സ മാണവോ ഉത്തരോ നാമ ‘ബുദ്ധോ വാ നോ വാ’തി തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധഭാവം വീമംസന്തോ ചരതി, ബുദ്ധവീമംസകോ നാമായ’’ന്തി പാകടോ ജാതോ. യമ്ഹി യമ്ഹി ഠാനേ ബുദ്ധാ വസന്തി, പഞ്ച കിച്ചാനി കതാനേവ ഹോന്തി, താനി ഹേട്ഠാ ദസ്സിതാനേവ. തത്ഥ പച്ഛാഭത്തം അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ദന്തഖചിതം ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തേ ഭഗവതി ഉത്തരോപി അവിദൂരേ നിസീദതി. ധമ്മസ്സവനപരിയോസാനേ സദ്ധാ മനുസ്സാ സ്വാതനായ ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ മാണവമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദന്തി – ‘‘താത, അമ്ഹേഹി ഭഗവാ നിമന്തിതോ, ത്വമ്പി ഭഗവതാ സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ഗേഹേ ഭത്തം ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി. പുനദിവസേ തഥാഗതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഗാമം പവിസതി, ഉത്തരോപി പദവാരേ പദവാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പദാനുപദികോ അനുബന്ധതി. കുലഗേഹം പവിട്ഠകാലേ ദക്ഖിണോദകഗ്ഗഹണം ആദിം കത്വാ സബ്ബം ഓലോകേന്തോ നിസീദതി. ഭത്തകിച്ചാവസാനേ തഥാഗതസ്സ പത്തം ഭൂമിയം ഠപേത്വാ നിസിന്നകാലേ മാണവകസ്സ പാതരാസഭത്തം സജ്ജേന്തി. സോ ഏകമന്തേ നിസിന്നോ ഭുഞ്ജിത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ഠത്വാ ഭത്താനുമോദനം സുത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിംയേവ വിഹാരം ഗച്ഛതി.

തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനം ആഗമേന്തോ ഗന്ധമണ്ഡലമാളേ നിസീദതി. ഭിക്ഖൂഹി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസതി, മാണവോപി ഭഗവതാ സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛതി. ഭഗവാ പരിവാരേത്വാ ആഗതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠിതോ ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിസതി, മാണവോപി പവിസതി. ഭഗവാ ഖുദ്ദകമഞ്ചേ അപ്പമത്തകം കാലം നിസീദതി, മാണവോപി അവിദൂരേ ഓലോകേന്തോ നിസീദതി. ഭഗവാ മുഹുത്തം നിസീദിത്വാ സീസോക്കമനം ദസ്സേതി, – ‘‘ഭോതോ ഗോതമസ്സ വിഹാരവേലാ ഭവിസ്സതീ’’തി മാണവോ ഗന്ധകുടിദ്വാരം പിദഹന്തോ നിക്ഖമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദതി. മനുസ്സാ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ ഭുത്തപാതരാസാ സമാദിന്നഉപോസഥങ്ഗാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ മാലാഗന്ധാദിഹത്ഥാ ധമ്മം സുണിസ്സാമാതി വിഹാരം ആഗച്ഛന്തി, ചക്കവത്തിനോ ഖന്ധാവാരട്ഠാനം വിയ ഹോതി.

ഭഗവാ മുഹുത്തം സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ വുട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ മഹാജനസ്സ ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ മഹാജനപരിവുതോ ഗന്ധമണ്ഡലമാളം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനഗതോ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി. മാണവോപി അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ – ‘‘കിം നു ഖോ സമണോ ഗോതമോ ഗേഹസ്സിതവസേന പരിസം ഉസ്സാദേന്തോ വാ അപസാദേന്തോ വാ ധമ്മം ദേസേതി, ഉദാഹു നോ’’തി അക്ഖരക്ഖരം പദം പദം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഭഗവാ തഥാവിധം കഥം അകഥേത്വാവ കാലം ഞത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. മാണവോ ഇമിനാ നിയാമേന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്ത മാസേ ഏകതോ വിചരിത്വാ ഭഗവതോ കായദ്വാരാദീസു അണുമത്തമ്പി അവക്ഖലിതം ന അദ്ദസ. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ബുദ്ധഭൂതസ്സ മനുസ്സഭൂതോ മാണവോ ന പസ്സേയ്യ, യസ്സ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനഭൂമിയം അമനുസ്സഭൂതോ മാരോ ദേവപുത്തോ ഗേഹസ്സിതവിതക്കമത്തമ്പി അദിസ്വാ ബുദ്ധഭൂതം ഏകസംവച്ഛരം അനുബന്ധിത്വാ കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ –

‘‘സത്ത വസ്സാനി ഭഗവന്തം, അനുബന്ധിം പദാപദം;

ഓതാരം നാധിഗച്ഛിസ്സം, സമ്ബുദ്ധസ്സ സതീമതോ’’തി. (സു. നി. ൪൪൮) –

ആദിഗാഥായോ വത്വാ പക്കാമി. തതോ മാണവോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഭവന്തം ഗോതമം സത്ത മാസേ അനുബന്ധമാനോ കിഞ്ചി വജ്ജം ന പസ്സാമി. സചേ പനാഹം അഞ്ഞേപി സത്ത മാസേ സത്ത വാ വസ്സാനി വസ്സസതം വാ വസ്സസഹസ്സം വാ അനുബന്ധേയ്യം, നേവസ്സ വജ്ജം പസ്സേയ്യം. ആചരിയോ ഖോ പനസ്സ മേ മഹല്ലകോ, യോഗക്ഖേമം നാമ ന സക്കാ ജാനിതും. സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സഭാവഗുണേനേവ ബുദ്ധഭാവം വത്വാ മയ്ഹം ആചരിയസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ഭഗവന്തം ആപുച്ഛിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമി.

ആചരിയസ്സ സന്തികഞ്ച പന ഗന്ത്വാ – ‘‘കച്ചി, താത ഉത്തര, തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാസന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി പുച്ഛിതോ, ‘‘ആചരിയ, കിം വദേസി? ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ഭവഗ്ഗം അതിനീചം, തസ്സ ഹി, ഭോതോ ഗോതമസ്സ ആകാസം വിയ അപരിയന്തോ ഗുണഗണോ. തഥാസന്തംയേവ, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തിആദീനി വത്വാ യഥാദിട്ഠാനി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിപാടിയാ ആചിക്ഖിത്വാ കിരിയസമാചാരം ആചിക്ഖി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ…പേ… ഏദിസോ ച ഏദിസോ ച ഭവം ഗോതമോ തതോ ച ഭിയ്യോ’’തി.

൩൮൬. തത്ഥ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോതി യഥാ ഹി അഞ്ഞേസം ഭൂമിയം പാദം ഠപേന്താനം അഗ്ഗതലം വാ പണ്ഹി വാ പസ്സം വാ പഠമം ഫുസതി, വേമജ്ഝം വാ പന ഛിദ്ദം ഹോതി, ഉക്ഖിപന്താനമ്പി അഗ്ഗതലാദീസു ഏകകോട്ഠാസോവ പഠമം ഉട്ഠഹതി, ന ഏവം തസ്സ. തസ്സ പന സുവണ്ണപാദുകതലം വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ സകലം പാദതലം ഭൂമിം ഫുസതി, ഭൂമിതോ ഉട്ഠഹതി. തസ്മാ ‘‘സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ’’തി വദതി.

തത്രിദം ഭഗവതോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതായ – സചേപി ഹി ഭഗവാ അനേകസതപോരിസം നരകം അക്കമിസ്സാമീതി പാദം നീഹരതി, താവദേവ നിന്നട്ഠാനം വാതപൂരിതം വിയ കമ്മാരഭസ്തം ഉന്നമിത്വാ പഥവീസമം ഹോതി, ഉന്നതട്ഠാനമ്പി അന്തോ പവിസതി. ദൂരേ അക്കമിസ്സാമീതി അഭിനീഹരന്തസ്സ സിനേരുപ്പമാണോപി പബ്ബതോ സേദിതവേത്തങ്കുരോ വിയ നമിത്വാ പാദസമീപം ആഗച്ഛതി. തഥാ ഹിസ്സ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ യുഗന്ധരപബ്ബതം അക്കമിസ്സാമീതി പാദേ അഭിനീഹരതോ പബ്ബതോ നമിത്വാ പാദസമീപം ആഗതോ, സോ തം അക്കമിത്വാ ദുതിയപാദേന താവതിംസഭവനം അക്കമി. ന ഹി ചക്കലക്ഖണേന പതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാനം വിസമം ഭവിതും സക്കോതി. ഖാണു വാ കണ്ഡകോ വാ സക്ഖരകഥലാ വാ ഉച്ചാരപസ്സാവോ വാ ഖേളസിങ്ഘാണികാദീനി വാ പുരിമതരാവ അപഗച്ഛന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ച പഥവിം പവിസന്തി. തഥാഗതസ്സ ഹി സീലതേജേന പഞ്ഞാതേജേന ധമ്മതേജേന ദസന്നം പാരമീനം ആനുഭാവേന അയം മഹാപഥവീ സമാ മുദു പുപ്ഫാഭികിണ്ണാ ഹോതി. തത്ര തഥാഗതോ സമം പാദം നിക്ഖിപതി, സമം ഉദ്ധരതി, സബ്ബാവന്തേഹി പാദതലേഹി ഭൂമിം ഫുസതി.

ചക്കാനീതി ദ്വീസു പാദേസു ദ്വേ ചക്കാനി. തേസം അരാ ച നേമി ച നാഭി ച പാളിയം വുത്താവ. സബ്ബാകാരപരിപൂരാനീതി ഇമിനാ പന അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ – തേസം കിര ചക്കാനം പാദതലസ്സ മജ്ഝേ നാഭി ദിസ്സതി, നാഭിപരിച്ഛിന്നാ വട്ടലേഖാ ദിസ്സതി, നാഭിമുഖപരിക്ഖേപപട്ടോ ദിസ്സതി, പനാളിമുഖം ദിസ്സതി, അരാ ദിസ്സന്തി, അരേസു വട്ടലേഖാ ദിസ്സന്തി, നേമീ ദിസ്സന്തി, നേമിമണികാ ദിസ്സന്തി. ഇദം താവ പാളിആഗതമേവ.

സമ്ബഹുലവാരോ പന അനാഗതോ, സോ ഏവം ദട്ഠബ്ബോ – സത്തി സിരി വച്ഛോ നന്ദി സോവത്തികോ വടംസകോ വഡ്ഢമാനകം മച്ഛയുഗലം ഭദ്ദപീഠം അങ്കുസം തോമരോ പാസാദോ തോരണം സേതച്ഛത്തം ഖഗ്ഗോ താലവണ്ടം മോരഹത്ഥകോ വാളബീജനീ ഉണ്ഹീസം പത്തോ മണി കുസുമദാമം നീലുപ്പലം രത്തുപ്പലം സേതുപ്പലം പദുമം പുണ്ഡരീകം പുണ്ണഘടോ പുണ്ണപാതി സമുദ്ദോ ചക്കവാളോ ഹിമവാ സിനേരു ചന്ദിമസൂരിയാ നക്ഖത്താനി ചത്താരോ മഹാദീപാ ദ്വേപരിത്തദീപസഹസ്സാനി, അന്തമസോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ പരിസം ഉപാദായ സബ്ബോ ചക്കലക്ഖണസ്സേവ പരിവാരോ.

ആയതപണ്ഹീതി ദീഘപണ്ഹി, പരിപുണ്ണപണ്ഹീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി അഞ്ഞേസം അഗ്ഗപാദോ ദീഘോ ഹോതി, പണ്ഹിമത്ഥകേ ജങ്ഘാ പതിട്ഠാതി, പണ്ഹി തച്ഛേത്വാ ഠപിതാ വിയ ഹോതി, ന ഏവം തഥാഗതസ്സ. തഥാഗതസ്സ പന ചതൂസു കോട്ഠാസേസു ദ്വേ കോട്ഠാസാ അഗ്ഗപാദോ ഹോതി, തതിയേ കോട്ഠാസേ ജങ്ഘാ പതിട്ഠാതി, ചതുത്ഥേ കോട്ഠാസേ ആരഗ്ഗേന വട്ടേത്വാ ഠപിതാ വിയ രത്തകമ്ബലേ ഗേണ്ഡുകസദിസാ പണ്ഹി ഹോതി.

ദീഘങ്ഗുലീതി യഥാ അഞ്ഞേസം കാചി അങ്ഗുലി ദീഘാ ഹോതി, കാചി രസ്സാ, ന ഏവം തഥാഗതസ്സ. തഥാഗതസ്സ പന മക്കടസ്സേവ ദീഘഹത്ഥപാദങ്ഗുലിയോ മൂലേ ഥൂലാ അനുപുബ്ബേന ഗന്ത്വാ അഗ്ഗേ തനുകാ നിയ്യാസതേലേന മദ്ദിത്വാ വട്ടിതഹരിതാലവട്ടിസദിസാ ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ദീഘങ്ഗുലീ’’തി.

മുദുതലുനഹത്ഥപാദോതി സപ്പിമണ്ഡേ ഓസാദേത്വാ ഠപിതം സതവാരവിഹതകപ്പാസപടലം വിയ മുദൂ, ജാതമത്തകുമാരസ്സ വിയ ച നിച്ചകാലം തലുനാ ച ഹത്ഥപാദാ അസ്സാതി മുദുതലുനഹത്ഥപാദോ.

ജാലഹത്ഥപാദോതി ന ചമ്മേന പടിബദ്ധഅങ്ഗുലന്തരോ. ഏദിസോ ഹി ഫണഹത്ഥകോ പുരിസദോസേന ഉപഹതോ പബ്ബജ്ജമ്പി ന ലഭതി. തഥാഗതസ്സ പന ചതസ്സോ ഹത്ഥങ്ഗുലിയോ പഞ്ചപി പാദങ്ഗുലിയോ ഏകപ്പമാണാ ഹോന്തി, താസം ഏകപ്പമാണത്തായ യവലക്ഖണം അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിവിജ്ഝിത്വാ തിട്ഠതി. അഥസ്സ ഹത്ഥപാദാ കുസലേന വഡ്ഢകിനാ യോജിതജാലവാതപാനസദിസാ ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ജാലഹത്ഥപാദോ’’തി.

ഉദ്ധം പതിട്ഠിതഗോപ്ഫകത്താ ഉസ്സങ്ഖാ പാദാ അസ്സാതി ഉസ്സങ്ഖപാദോ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി പിട്ഠിപാദേ ഗോപ്ഫകാ ഹോന്തി. തേന തേസം പാദാ ആണിബദ്ധാ വിയ ഥദ്ധാ ഹോന്തി, ന യഥാസുഖം പരിവത്തന്തി, ഗച്ഛന്താനം പാദതലാനി ന ദിസ്സന്തി. തഥാഗതസ്സ പന അഭിരുഹിത്വാ ഉപരി ഗോപ്ഫകാ പതിട്ഠഹന്തി. തേനസ്സ നാഭിതോ പട്ഠായ ഉപരിമകായോ നാവായ ഠപിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ നിച്ചലോ ഹോതി, അധോകായോവ ഇഞ്ജതി. സുഖേന പാദാ പരിവത്തന്തി. പുരതോപി പച്ഛതോപി ഉഭയപസ്സേസുപി ഠത്വാ പസ്സന്താനം പാദതലാനി പഞ്ഞായന്തി, ന ഹത്ഥീനം വിയ പച്ഛതോയേവ.

ഏണിജങ്ഘോതി ഏണിമിഗസദിസജങ്ഘോ മംസുസ്സദേന പരിപുണ്ണജങ്ഘോ, ന ഏകതോ ബദ്ധപിണ്ഡികമംസോ, സമന്തതോ സമസണ്ഠിതേന മംസേന പരിക്ഖിത്താഹി സുവട്ടിതാഹി സാലിഗബ്ഭസദിസാഹി ജങ്ഘാഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

അനോനമന്തോതി അനമന്തോ. ഏതേനസ്സ അഖുജ്ജഅവാമനഭാവോ ദീപിതോ. അവസേസജനാ ഹി ഖുജ്ജാ വാ ഹോന്തി വാമനാ വാ, ഖുജ്ജാനം ഉപരിമകായോ അപരിപുണ്ണോ ഹോതി, വാമനാനം ഹേട്ഠിമകായോ. തേ അപരിപുണ്ണകായത്താ ന സക്കോന്തി അനോനമന്താ ജണ്ണുകാനി പരിമജ്ജിതും. തഥാഗതോ പന പരിപുണ്ണഉഭയകായത്താ സക്കോതി.

ഉസഭവാരണാദീനം വിയ സുവണ്ണപദുമകണ്ണികസദിസേ കോസേ ഓഹിതം പടിച്ഛന്നം വത്ഥഗുയ്ഹം അസ്സാതി കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ. വത്ഥഗുയ്ഹന്തി വത്ഥേന ഗൂഹിതബ്ബം അങ്ഗജാതം വുച്ചതി.

സുവണ്ണവണ്ണോതി ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ ദീപിദാഠായ ഘംസിത്വാ ഗേരുകപരികമ്മം കത്വാ ഠപിതഘനസുവണ്ണരൂപകസദിസോതി അത്ഥോ. ഏതേനസ്സ ഘനസിനിദ്ധസണ്ഹസരീരതം ദസ്സേത്വാ ഛവിവണ്ണദസ്സനത്ഥം കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോതി വുത്തം, പുരിമസ്സ വാ വേവചനമേവ ഏതം.

രജോജല്ലന്തി രജോ വാ മലം വാ. ന ഉപലിമ്പതീതി ന ലഗ്ഗതി, പദുമപലാസതോ ഉദകബിന്ദു വിയ വിവട്ടതി. ഹത്ഥധോവനപാദധോവനാദീനി പന ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥായ ചേവ ദായകാനം പുഞ്ഞഫലത്ഥായ ച ബുദ്ധാ കരോന്തി, വത്തസീസേനാപി ച കരോന്തിയേവ. സേനാസനം പവിസന്തേന ഹി ഭിക്ഖുനാ പാദേ ധോവിത്വാ പവിസിതബ്ബന്തി വുത്തമേതം.

ഉദ്ധഗ്ഗലോമോതി ആവട്ടപരിയോസാനേ ഉദ്ധഗ്ഗാനി ഹുത്വാ മുഖസോഭം ഉല്ലോകയമാനാനി വിയ ഠിതാനി ലോമാനി അസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ.

ബ്രഹ്മുജുഗത്തോതി ബ്രഹ്മാ വിയ ഉജുഗത്തോ, ഉജുമേവ ഉഗ്ഗതദീഘസരീരോ. യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ ഖന്ധേ കടിയം ജാണൂസൂതി തീസു ഠാനേസു നമന്തി. തേ കടിയം നമന്താ പച്ഛതോ നമന്തി, ഇതരേസു ദ്വീസു ഠാനേസു പുരതോ. ദീഘസരീരാ പനേകേ പസ്സവങ്കാ ഹോന്തി, ഏകേ മുഖം ഉന്നാമേത്വാ നക്ഖത്താനി ഗണയന്താ വിയ ചരന്തി, ഏകേ അപ്പമംസലോഹിതാ സൂലസദിസാ ഹോന്തി, പവേധമാനാ ഗച്ഛന്തി. തഥാഗതോ പന ഉജുമേവ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ദീഘപ്പമാണോ ദേവനഗരേ ഉസ്സിതസുവണ്ണതോരണം വിയ ഹോതി.

സത്തുസ്സദോതി ദ്വേ ഹത്ഥപിട്ഠിയോ ദ്വേ പാദപിട്ഠിയോ ദ്വേ അംസകൂടാനി ഖന്ധോതി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു പരിപുണ്ണമംസുസ്സദോ അസ്സാതി സത്തുസ്സദോ. അഞ്ഞേസം പന ഹത്ഥപാദപിട്ഠീസു ന്ഹാരുജാലാ പഞ്ഞായന്തി, അംസകൂടഖന്ധേസു അട്ഠികോടിയോ, തേ മനുസ്സപേതാ വിയ ഖായന്തി, ന തഥാഗതോ. തഥാഗതോ പന സത്തസു ഠാനേസു പരിപുണ്ണമംസുസ്സദത്താ നിഗൂള്ഹന്ഹാരുജാലേഹി ഹത്ഥപിട്ഠാദീഹി വട്ടേത്വാ ഠപിതസുവണ്ണവണ്ണാലിങ്ഗസദിസേന ഖന്ധേന സിലാരൂപകം വിയ ചിത്തകമ്മരൂപകം വിയ ച ഖായതി.

സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധം വിയ കായോ അസ്സാതി സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ. സീഹസ്സ ഹി പുരത്ഥിമകായോവ പരിപുണ്ണോ ഹോതി, പച്ഛിമകായോ അപരിപുണ്ണോ. തഥാഗതസ്സ പന സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധകായോവ സബ്ബോ കായോ പരിപുണ്ണോ. സോപി സീഹസ്സേവ ന തത്ഥ തത്ഥ വിനതുന്നതാദിവസേന ദുസ്സണ്ഠിതവിസണ്ഠിതോ, ദീഘയുത്തഠാനേ പന ദീഘോ, രസ്സകിസഥൂലഅനുവട്ടിതയുത്തട്ഠാനേസു തഥാവിധോവ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘മനാപിയേ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കമ്മവിപാകേ പച്ചുപട്ഠിതേ യേഹി അങ്ഗേഹി ദീഘേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി ദീഘാനി സണ്ഠഹന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി രസ്സേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി രസ്സാനി സണ്ഠഹന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി ഥൂലേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി ഥൂലാനി സണ്ഠഹന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി കിസേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി കിസാനി സണ്ഠഹന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി വട്ടേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി വട്ടാനി സണ്ഠഹന്തീ’’തി.

ഇതി നാനാചിത്തേന പുഞ്ഞചിത്തേന ചിത്തിതോ ദസഹി പാരമീഹി സജ്ജിതോ തഥാഗതസ്സ അത്തഭാവോ, തസ്സ ലോകേ സബ്ബസിപ്പിനോ വാ ഇദ്ധിമന്തോ വാ പടിരൂപകമ്പി കാതും ന സക്കോന്തി.

ചിതന്തരംസോതി അന്തരംസം വുച്ചതി ദ്വിന്നം കോട്ടാനമന്തരം, തം ചിതം പരിപുണ്ണമസ്സാതി ചിതന്തരംസോ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി തം ഠാനം നിന്നം ഹോതി, ദ്വേ പിട്ഠികോട്ടാ പാടിയേക്കം പഞ്ഞായന്തി. തഥാഗതസ്സ പന കടിതോ പട്ഠായ മംസപടലം യാവ ഖന്ധാ ഉഗ്ഗമ്മ സമുസ്സിതസുവണ്ണഫലകം വിയ പിട്ഠിം ഛാദേത്വാ പതിട്ഠിതം.

നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോതി നിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോ. യഥാ പണ്ണാസഹത്ഥതായ വാ സതഹത്ഥതായ വാ സമക്ഖന്ധസാഖോ നിഗ്രോധോ ദീഘതോപി വിത്ഥാരതോപി ഏകപ്പമാണോവ ഹോതി, ഏവം കായതോപി ബ്യാമതോപി ഏകപ്പമാണോ. യഥാ അഞ്ഞേസം കായോ വാ ദീഘോ ഹോതി ബ്യാമോ വാ, ന ഏവം വിസമപ്പമാണോതി അത്ഥോ. തേനേവ ‘‘യാവതക്വസ്സ കായോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാവതകോ അസ്സാതി യാവതക്വസ്സ.

സമവട്ടക്ഖന്ധോതി സമവട്ടിതക്ഖന്ധോ. യഥാ ഏകേ കോഞ്ചാ വിയ ബകാ വിയ വരാഹാ വിയ ച ദീഘഗലാ വങ്കഗലാ പുഥുലഗലാ ച ഹോന്തി, കഥനകാലേ സിരാജാലം പഞ്ഞായതി, മന്ദോ സരോ നിക്ഖമതി, ന ഏവം തസ്സ. തഥാഗതസ്സ പന സുവട്ടിതസുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസോ ഖന്ധോ ഹോതി, കഥനകാലേ സിരാജാലം ന പഞ്ഞായതി, മേഘസ്സ വിയ ഗജ്ജതോ സരോ മഹാ ഹോതി.

രസഗ്ഗസഗ്ഗീതി ഏത്ഥ രസം ഗസന്തീതി രസഗ്ഗസാ, രസഹരണീനമേതം അധിവചനം, താ അഗ്ഗാ അസ്സാതി രസഗ്ഗസഗ്ഗീ. തഥാഗതസ്സ ഹി സത്ത രസഹരണിസഹസ്സാനി ഉദ്ധഗ്ഗാനി ഹുത്വാ ഗീവായമേവ പടിമുക്കാനി. തിലഫലമത്തോപി ആഹാരോ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപിതോ സബ്ബം കായം അനുഫരതി, തേനേവ മഹാപധാനം പദഹന്തസ്സ ഏകതണ്ഡുലാദീഹിപി കാളായയൂസപസതേനാപി കായസ്സ യാപനം അഹോസി. അഞ്ഞേസം പന തഥാ അഭാവാ ന സകലകായം ഓജാ ഫരതി, തേന തേ ബഹ്വാബാധാ ഹോന്തി. ഇദം ലക്ഖണം അപ്പാബാധതാസങ്ഖാതസ്സ നിസ്സന്ദഫലസ്സ വസേന പാകടം ഹോതി.

സീഹസ്സേവ ഹനു അസ്സാതി സീഹഹനു. തത്ഥ സീഹസ്സ ഹേട്ഠിമഹനുമേവ പരിപുണ്ണം ഹോതി, ന ഉപരിമം. തഥാഗതസ്സ പന സീഹസ്സ ഹേട്ഠിമം വിയ ദ്വേപി പരിപുണ്ണാനി ദ്വാദസിയം പക്ഖസ്സ ചന്ദസദിസാനി ഹോന്തി.

ചത്താലീസദന്തോതിആദീസു ഉപരിമഹനുകേ പതിട്ഠിതാ വീസതി, ഹേട്ഠിമേ വീസതീതി ചത്താലീസ ദന്താ അസ്സാതി ചത്താലീസദന്തോ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി പരിപുണ്ണദന്താനമ്പി ദ്വത്തിംസ ദന്താ ഹോന്തി, തഥാഗതസ്സ ചത്താലീസം.

അഞ്ഞേസഞ്ച കേചി ദന്താ ഉച്ചാ കേചി നീചാതി വിസമാ ഹോന്തി, തഥാഗതസ്സ പന അയപട്ടഛിന്നസങ്ഖപടലം വിയ സമാ.

അഞ്ഞേസം കുമ്ഭീലാനം വിയ ദന്താ വിരളാ ഹോന്തി, മച്ഛമംസാദീനി ഖാദന്താനം ദന്തന്തരം പൂരതി. തഥാഗതസ്സ പന കനകലതായ സമുസ്സാപിതവജിരപന്തി വിയ അവിരളാ തുലികായ ദസ്സിതപരിച്ഛേദാ വിയ ദന്താ ഹോന്തി.

സുസുക്കദാഠോതി അഞ്ഞേസഞ്ച പൂതിദന്താ ഉട്ഠഹന്തി, തേന കാചി ദാഠാ കാളാപി വിവണ്ണാപി ഹോന്തി. തഥാഗതോ സുസുക്കദാഠോ ഓസധിതാരകമ്പി അതിക്കമ്മ വിരോചമാനായ പഭായ സമന്നാഗതദാഠോ, തേന വുത്തം ‘‘സുസുക്കദാഠോ’’തി.

പഹൂതജിവ്ഹോതി അഞ്ഞേസം ജിവ്ഹാ ഥൂലാപി ഹോതി കിസാപി രസ്സാപി ഥദ്ധാപി വിസമാപി, തഥാഗതസ്സ പന മുദു ദീഘാ പുഥുലാ വണ്ണസമ്പന്നാ ഹോതി. സോ തം ലക്ഖണം പരിയേസിതും ആഗതാനം കങ്ഖാവിനോദനത്ഥം മുദുകത്താ തം ജിവ്ഹം കഥിനസൂചിം വിയ വട്ടേത്വാ ഉഭോ നാസികസോതാനി പരാമസതി, ദീഘത്താ ഉഭോ കണ്ണസോതാനി പരാമസതി, പുഥുലത്താ കേസന്തപരിയോസാനം കേവലമ്പി നലാടം പടിച്ഛാദേതി. ഏവം തസ്സാ മുദുദീഘപുഥുലഭാവം പകാസേന്തോ കങ്ഖം വിനോദേതി. ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നം ജിവ്ഹം സന്ധായ ‘‘പഹൂതജിവ്ഹോ’’തി വുത്തം.

ബ്രഹ്മസ്സരോതി അഞ്ഞേ ഛിന്നസ്സരാപി ഭിന്നസ്സരാപി കാകസ്സരാപി ഹോന്തി, തഥാഗതോ പന മഹാബ്രഹ്മുനോ സരസദിസേന സരേന സമന്നാഗതോ. മഹാബ്രഹ്മുനോ ഹി പിത്തസേമ്ഹേഹി അപലിബുദ്ധത്താ സരോ വിസുദ്ധോ ഹോതി. തഥാഗതേനാപി കതകമ്മം വത്ഥും സോധേതി, വത്ഥുസ്സ സുദ്ധത്താ നാഭിതോ പട്ഠായ സമുട്ഠഹന്തോ സരോ വിസുദ്ധോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോവ സമുട്ഠാതി. കരവികോ വിയ ഭണതീതി കരവികഭാണീ, മത്തകരവികരുതമഞ്ജുഘോസോതി അത്ഥോ.

തത്രിദം കരവികരുതസ്സ മഞ്ജുതായ – കരവികസകുണേ കിര മധുരരസം അമ്ബപക്കം മുഖതുണ്ഡകേന പഹരിത്വാ പഗ്ഘരിതം രസം സായിത്വാ പക്ഖേന താലം ദത്വാ വികൂജമാനേ ചതുപ്പദാദീനി മത്താനി വിയ ലളിതും ആരഭന്തി. ഗോചരപ്പസുതാപി ചതുപ്പദാ മുഖഗതാനിപി തിണാനി ഛഡ്ഡേത്വാ തം സദ്ദം സുണന്തി, വാളമിഗാ ഖുദ്ദകമിഗേ അനുബന്ധമാനാ ഉക്ഖിത്തപാദം അനുക്ഖിപിത്വാവ തിട്ഠന്തി, അനുബദ്ധമിഗാപി മരണഭയം ഹിത്വാപി തിട്ഠന്തി, ആകാസേ പക്ഖന്ദപക്ഖിനോപി പക്ഖേ പസാരേത്വാ തിട്ഠന്തി, ഉദകേ മച്ഛാപി കണ്ണപടലം അപ്ഫോടേന്താ തം സദ്ദം സുണമാനാവ തിട്ഠന്തി. ഏവം മഞ്ജുരുതാ കരവികാ.

അസന്ധിമിത്താപി ധമ്മാസോകസ്സ ദേവീ – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ബുദ്ധസദ്ദേന സദിസോ കസ്സചി സദ്ദോ’’തി സങ്ഘം പുച്ഛി. അത്ഥി കരവികസകുണസ്സാതി. കുഹിം, ഭന്തേ, സകുണാതി? ഹിമവന്തേതി. സാ രാജാനം ആഹ, – ‘‘ദേവ, കരവികസകുണം ദട്ഠുകാമാ’’തി. രാജാ ‘‘ഇമസ്മിം പഞ്ജരേ നിസീദിത്വാ കരവികോ ആഗച്ഛതൂ’’തി സുവണ്ണപഞ്ജരം വിസ്സജ്ജേസി. പഞ്ജരോ ഗന്ത്വാ ഏകസ്സ കരവികസ്സ പുരതോ അട്ഠാസി. സോ ‘‘രാജാണായ ആഗതോ പഞ്ജരോ, ന സക്കാ അഗന്തു’’ന്തി തത്ഥ നിസീദി. പഞ്ജരോ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോവ അട്ഠാസി. കരവികം സദ്ദം കാരാപേതും ന സക്കോന്തി. അഥ രാജാ ‘‘കഥം ഭണേ ഇമേ സദ്ദം കരോന്തീ’’തി ആഹ? ഞാതകേ ദിസ്വാ ദേവാതി. അഥ നം രാജാ ആദാസേഹി പരിക്ഖിപാപേസി. സോ അത്തനോവ ഛായം ദിസ്വാ ‘‘ഞാതകാ മേ ആഗതാ’’തി മഞ്ഞമാനോ പക്ഖേന താളം ദത്വാ മഞ്ജുസ്സരേന മണിവംസം ധമമാനോ വിയ വിരവി. സകലനഗരേ മനുസ്സാ മത്താ വിയ ലളിംസു. അസന്ധിമിത്താ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്സ താവ തിരച്ഛാനസ്സ ഏവം മധുരോ സദ്ദോ, കീദിസോ നു ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസിരിപ്പത്തസ്സ ഭഗവതോ അഹോസീ’’തി പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തം പീതിം അവിജഹിത്വാ സത്തഹി ജങ്ഘസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. ഏവം മധുരോ കരവികസദ്ദോ. തതോ സതഭാഗേന സഹസ്സഭാഗേന ച മധുരതരോ തഥാഗതസ്സ സദ്ദോ, ലോകേ പന കരവികതോ അഞ്ഞസ്സ മധുരരസ്സ അഭാവതോ ‘‘കരവികഭാണീ’’തി വുത്തം.

അഭിനീലനേത്തോതി ന സകലനീലനേത്തോവ, നീലയുത്തട്ഠാനേ പനസ്സ ഉമാപുപ്ഫസദിസേന അതിവിസുദ്ധേന നീലവണ്ണേന സമന്നാഗതാനി അക്ഖീനി ഹോന്തി. പീതയുത്തട്ഠാനേ കണികാരപുപ്ഫസദിസേന പീതവണ്ണേന, ലോഹിതയുത്തട്ഠാനേ ബന്ധുജീവകപുപ്ഫസദിസേന ലോഹിതവണ്ണേന, സേതയുത്തട്ഠാനേ ഓസധിതാരകസദിസേന സേതവണ്ണേന, കാളയുത്തട്ഠാനേ അദ്ദാരിട്ഠകസദിസേന കാളവണ്ണേന സമന്നാഗതാനി സുവണ്ണവിമാനേ ഉഗ്ഘാടിതമണിസീഹപഞ്ജരസദിസാനി ഖായന്തി.

ഗോപഖുമോതി ഏത്ഥ പഖുമന്തി സകലം ചക്ഖുഭണ്ഡം അധിപ്പേതം. തം കാളവച്ഛകസ്സ ബഹലധാതുകം ഹോതി, രത്തവച്ഛകസ്സ വിപ്പസന്നം, തംമുഹുത്തജാതരത്തവച്ഛസദിസചക്ഖുഭണ്ഡോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി അക്ഖിഭണ്ഡാ അപരിപുണ്ണാ ഹോന്തി, ഹത്ഥിമൂസികകാകാദീനം അക്ഖിസദിസേഹി വിനിഗ്ഗതേഹി ഗമ്ഭീരേഹിപി അക്ഖീഹി സമന്നാഗതാ ഹോന്തി. തഥാഗതസ്സ പന ധോവിത്വാ മജ്ജിത്വാ ഠപിതമണിഗുളികാ വിയ മുദുസിനിദ്ധനീലസുഖുമപഖുമാചിതാനി അക്ഖീനി.

ഉണ്ണാതി ഉണ്ണലോമം. ഭമുകന്തരേതി ദ്വിന്നം ഭമുകാനം വേമജ്ഝേ നാസികമത്ഥകേയേവ ജാതാ. ഉഗ്ഗന്ത്വാ പന നലാടമജ്ഝജാതാ. ഓദാതാതി പരിസുദ്ധാ ഓസധിതാരകവണ്ണാ. മുദൂതി സപ്പിമണ്ഡേ ഓസാദേത്വാ ഠപിതസതവാരവിഹതകപ്പാസപടലസദിസാ. തൂലസന്നിഭാതി സിമ്ബലിതൂലലതാതൂലസമാനാ, അയമസ്സാ ഓദാതതായ ഉപമാ. സാ പനേസാ കോടിയം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിയമാനാ ഉപഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാ ഹോതി, വിസ്സട്ഠാ ദക്ഖിണാവട്ടവസേന ആവട്ടിത്വാ ഉദ്ധഗ്ഗാ ഹുത്വാ സന്തിട്ഠതി, സുവണ്ണഫലകമജ്ഝേ ഠപിതരജതപുപ്ഫുളകാ വിയ സുവണ്ണഘടതോ നിക്ഖമമാനാ ഖീരധാരാ വിയ അരുണപ്പഭാരഞ്ജിതേ ഗമനതലേ ഓസധിതാരകാ വിയ ച അതിമനോഹരായ സിരിയാ വിരോചതി.

ഉണ്ഹീസസീസോതി ഇദം പരിപുണ്ണനലാടതഞ്ചേവ പരിപുണ്ണസീസതഞ്ചാതി ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച വുത്തം. തഥാഗതസ്സ ഹി ദക്ഖിണകണ്ണചൂളികതോ പട്ഠായ മംസപടലം ഉട്ഠഹിത്വാ സകലം നലാടം ഛാദയമാനം പൂരയമാനം ഗന്ത്വാ വാമകണ്ണചൂളികായ പതിട്ഠിതം, രഞ്ഞോ ബദ്ധഉണ്ഹീസപട്ടോ വിയ വിരോചതി. പച്ഛിമഭവികബോധിസത്താനം കിര ഇമം ലക്ഖണം വിദിത്വാ രാജൂനം ഉണ്ഹീസപട്ടം അകംസു, അയം താവ ഏകോ അത്ഥോ. അഞ്ഞേ പന ജനാ അപരിപുണ്ണസീസാ ഹോന്തി, കേചി കപ്പസീസാ, കേചി ഫലസീസാ, കേചി അട്ഠിസീസാ, കേചി തുമ്ബസീസാ, കേചി പബ്ഭാരസീസാ. തഥാഗതസ്സ പന ആരഗ്ഗേന വട്ടേത്വാ ഠപിതം വിയ സുപരിപുണ്ണം ഉദകപുപ്ഫുളസദിസം സീസം ഹോതി. തത്ഥ പുരിമനയേന ഉണ്ഹീസവേഠിതസീസോ വിയാതി ഉണ്ഹീസസീസോ. ദുതിയനയേന ഉണ്ഹീസം വിയ സബ്ബത്ഥ പരിമണ്ഡലസീസോതി ഉണ്ഹീസസീസോ.

ഇമാനി പന മഹാപുരിസലക്ഖണാനി കമ്മം കമ്മസരിക്ഖകം ലക്ഖണം ലക്ഖണാനിസംസന്തി ഇമേ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ ഏകേകസ്മിം ലക്ഖണേ ദസ്സേത്വാ കഥിതാനി സുകഥിതാനി ഹോന്തി. തസ്മാ ഭഗവതാ ലക്ഖണസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൨൦൦-൨൦൨) വുത്താനി ഇമാനി കമ്മാദീനി ദസ്സേത്വാ കഥേതബ്ബാനി. സുത്തവസേന വിനിച്ഛിതും അസക്കോന്തേന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ തസ്സേവ സുത്തസ്സ വണ്ണനായ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബാനി.

ഇമേഹി ഖോ, ഭോ, സോ ഭവം ഗോതമോതി, ഭോ ആചരിയ, ഇമേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സോ ഭവം ഗോതമോ സമന്നാഗതോ ദേവനഗരേ സമുസ്സിതരതനവിചിത്തം സുവണ്ണതോരണം വിയ യോജനസതുബ്ബേധോ സബ്ബപാലിഫുല്ലോ പാരിച്ഛത്തകോ വിയ സേലന്തരമ്ഹി സുപുപ്ഫിതസാലരുക്ഖോ വിയ താരാഗണപടിമണ്ഡിതഗഗനതലമിവ ച അത്തനോ സിരിവിഭവേന ലോകം ആലോകം കുരുമാനോ വിയ ചരതീതി ഇമത്ഥമ്പി ദീപേത്വാ കിരിയാചാരം ആചിക്ഖിതും ഗച്ഛന്തോ ഖോ പനാതിആദിമാഹ.

൩൮൭. ദക്ഖിണേനാതി ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഠത്വാ വാ നിസീദിത്വാ വാ നിപജ്ജിത്വാ വാ ഗമനം അഭിനീഹരന്താനം ദക്ഖിണപാദോവ പുരതോ ഹോതി. സതതപാടിഹാരിയം കിരേതം. നാതിദൂരേ പാദം ഉദ്ധരതീതി തം ദക്ഖിണപാദം ന അതിദൂരേ ഠപേസ്സാമീതി ഉദ്ധരതി. അതിദൂരഞ്ഹി അഭിഹരിയമാനേ ദക്ഖിണപാദേന വാമപാദോ ആകഡ്ഢിയമാനോ ഗച്ഛേയ്യ, ദക്ഖിണപാദോപി ദൂരം ഗന്തും ന സക്കുണേയ്യ, ആസന്നേയേവ പതിട്ഠഹേയ്യ, ഏവം സതി പദവിച്ഛേദോ നാമ ഹോതി. ദക്ഖിണപാദേ പന പമാണേനേവ ഉദ്ധതേ വാമപാദോപി പമാണേനേവ ഉദ്ധരിയതി, പമാണേന ഉദ്ധതോ പതിട്ഠഹന്തോപി പമാണേയേവ പതിട്ഠാതി. ഏവമനേന തഥാഗതസ്സ ദക്ഖിണപാദകിച്ചം വാമപാദേന നിയമിതം, വാമപാദകിച്ചം ദക്ഖിണപാദേന നിയമിതന്തി വേദിതബ്ബം.

നാതിസീഘന്തി ദിവാ വിഹാരഭത്തത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ ഭിക്ഖു വിയ ന അതിസീഘം ഗച്ഛതി. നാതിസണികന്തി യഥാ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ ഓകാസം ന ലഭതി, ഏവം ന അതിസണികം ഗച്ഛതി. അദ്ദുവേന അദ്ദുവന്തി ജണ്ണുകേന ജണ്ണുകം, ന സത്ഥിം ഉന്നാമേതീതി ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ ഗച്ഛന്തോ വിയ ന ഊരും ഉന്നാമേതി. ന ഓനാമേതീതി രുക്ഖസാഖാഛേദനദണ്ഡങ്കുസപാദോ വിയ ന പച്ഛതോ ഓസക്കാപേതി. ന സന്നാമേതീതി ഓബദ്ധാനാബദ്ധട്ഠാനേഹി പാദം കോട്ടേന്തോ വിയ ന ഥദ്ധം കരോതി. ന വിനാമേതീതി യന്തരൂപകം കീളാപേന്തോ വിയ ന ഇതോ ചിതോ ച ചാലേതി. അധരകായോവാതി ഹേട്ഠിമകായോവ ഇഞ്ജതി, ഉപരിമകായോ നാവായ ഠപിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ നിച്ചലോ ഹോതി. ദൂരേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തോ ഹി ബുദ്ധാനം ഠിതഭാവം വാ ഗമനഭാവം വാ ന ജാനാതി. കായബലേനാതി ബാഹാ ഖിപന്തോ സരീരതോ സേദേഹി മുച്ചന്തേഹി ന കായബലേന ഗച്ഛതി. സബ്ബകായേനേവാതി ഗീവം അപരിവത്തേത്വാ രാഹുലോവാദേ വുത്തനാഗാപലോകിതവസേനേവ അപലോകേതി.

ന ഉദ്ധന്തിആദീസു നക്ഖത്താനി ഗണേന്തോ വിയ ന ഉദ്ധം ഉല്ലോകേതി, നട്ഠം കാകണികം വാ മാസകം വാ പരിയേസന്തോ വിയ ന അധോ ഓലോകേതി, ന ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ പസ്സന്തോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച വിപേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി. യുഗമത്തന്തി നവവിദത്ഥിമത്തേ ചക്ഖൂനി ഠപേത്വാ ഗച്ഛന്തോ യുഗമത്തം പേക്ഖതി നാമ, ഭഗവാപി യുഗേ യുത്തോ സുദന്തആജാനീയോ വിയ ഏത്തകം പസ്സന്തോ ഗച്ഛതി. തതോ ചസ്സ ഉത്തരീതി യുഗമത്തതോ പരം ന പസ്സതീതി ന വത്തബ്ബോ. ന ഹി കുട്ടം വാ കവാടം വാ ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ ആവരിതും സക്കോതി, അഥ ഖ്വസ്സ അനാവരണഞാണസ്സ അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനേവ ഹോന്തി. അന്തരഘരന്തി ഹേട്ഠാ മഹാസകുലുദായിസുത്തേ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അന്തരഘരം, ഇധ ഘരഉമ്മാരതോ പട്ഠായ വേദിതബ്ബം. ന കായന്തിആദി പകതിഇരിയപഥേനേവ പവിസതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ദലിദ്ദമനുസ്സാനം നീചഘരകം പവിസന്തേപി ഹി തഥാഗതേ ഛദനം വാ ഉഗ്ഗച്ഛതി, പഥവീ വാ ഓഗച്ഛതി, ഭഗവാ പന പകതിഗമനേനേവ ഗച്ഛതി. നാതിദൂരേതി അതിദൂരേ പരിവത്തന്തേന ഹി ഏകം ദ്വേ പദവാരേ പിട്ഠിഭാഗേന ഗന്ത്വാ നിസീദിതബ്ബം ഹോതി. നാച്ചാസന്നേതി അച്ചാസന്നേ പരിവത്തന്തേന ഏകം ദ്വേ പദവാരേ പുരതോ ഗന്ത്വാ നിസീദിതബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ യസ്മിം പദവാരേ ഠിതേന പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ അഗന്ത്വാ നിസീദിതബ്ബം ഹോതി, തത്ഥ പരിവത്തതി.

പാണിനാതി കടിവാതാബാധികോ വിയ ന ആസനം ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ നിസീദതി. പക്ഖിപതീതി യോ കിഞ്ചി കമ്മം കത്വാ കീളന്തോ ഠിതകോവ പതതി, യോപി ഓരിമം അങ്ഗം നിസ്സായ നിസിന്നോ ഘംസന്തോ യാവ പാരിമങ്ഗാ ഗച്ഛതി, പാരിമങ്ഗം വാ നിസ്സായ നിസിന്നോ തഥേവ യാവ ഓരിമങ്ഗാ ആഗച്ഛതി, സബ്ബോ സോ ആസനേ കായം പക്ഖിപതി നാമ. ഭഗവാ പന ഏവം അകത്വാ ആസനസ്സ മജ്ഝേ ഓലമ്ബകം ധാരേന്തോ വിയ തൂലപിചും ഠപേന്തോ വിയ സണികം നിസീദതി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചന്തി പത്തമുഖവട്ടിയം ഉദകബിന്ദുഠപനം മക്ഖികബീജനിയാ പണ്ണച്ഛേദനഫാലനാദി ഹത്ഥേന അസംയതകരണം. പാദകുക്കുച്ചന്തി പാദേന ഭൂമിഘംസനാദി അസംയതകരണം.

ന ഛമ്ഭതീതി ന ഭായതി. ന കമ്പതീതി ന ഓസീദതി. ന വേധതീതി ന ചലതി. ന പരിതസ്സതീതി ഭയപരിതസ്സനായപി തണ്ഹാപരിതസ്സനായപി ന പരിതസ്സതി. ഏകച്ചോ ഹി ധമ്മകഥാദീനം അത്ഥായ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സേസു വന്ദിത്വാ ഠിതേസു ‘‘സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ തേസം ചിത്തം ഗണ്ഹന്തോ ധമ്മം വാ കഥേതും, പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതോ വിസ്സജ്ജേതും, ഭത്താനുമോദനം വാ കാതു’’ന്തി ഭയപരിതസ്സനായ പരിതസ്സതി. ഏകച്ചോ ‘‘മനാപാ നു ഖോ മേ യാഗു ആഗച്ഛിസ്സതി, മനാപം അന്തരഖജ്ജക’’ന്തി വാ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ പരിതസ്സതി. തദുഭയമ്പി തസ്സ നത്ഥീതി ന പരിതസ്സതി. വിവേകാവട്ടോതി വിവേകേ നിബ്ബാനേ ആവട്ടമാനസോ ഹുത്വാ. വിവേകവത്തോതിപി പാഠോ, വിവേകവത്തയുത്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. വിവേകവത്തം നാമ കതഭത്തകിച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദിവാവിഹാരേ സമഥവിപസ്സനാവസേന മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദനം. ഏവം നിസിന്നസ്സ ഹി ഇരിയാപഥോ ഉപസന്തോ ഹോതി.

ന പത്തം ഉന്നാമേതീതിആദീസു ഏകച്ചോ പത്തമുഖവട്ടിയാ ഉദകദാനം ആഹരന്തോ വിയ പത്തം ഉന്നാമേതി, ഏകോ പാദപിട്ഠിയം ഠപേന്തോ വിയ ഓനാമേതി, ഏകോ ബദ്ധം കത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഏകോ ഇതോ ചിതോ ച ഫന്ദാപേതി, ഏവം അകത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ഈസകം നാമേത്വാ ഉദകം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. ന സമ്പരിവത്തകന്തി പരിവത്തേത്വാ പഠമമേവ പത്തപിട്ഠിം ന ധോവതി. നാതിദൂരേതി യഥാ നിസിന്നാസനതോ ദൂരേ പതതി, ന ഏവം ഛഡ്ഡേതി. നാച്ചാസന്നേതി പാദമൂലേയേവ ന ഛഡ്ഡേതി. വിച്ഛഡ്ഡയമാനോതി വികിരന്തോ, യഥാ പടിഗ്ഗാഹകോ തേമതി, ന ഏവം ഛഡ്ഡേതി.

നാതിഥോകന്തി യഥാ ഏകച്ചോ പാപിച്ഛോ അപ്പിച്ഛതം ദസ്സേന്തോ മുട്ഠിമത്തമേവ ഗണ്ഹാതി, ന ഏവം. അതിബഹുന്തി യാപനമത്തതോ അതിരേകം. ബ്യഞ്ജനമത്തായാതി ബ്യഞ്ജനസ്സ മത്താ നാമ ഓദനതോ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ. ഏകച്ചോ ഹി ഭത്തേ മനാപേ ഭത്തം ബഹും ഗണ്ഹാതി, ബ്യഞ്ജനേ മനാപേ ബ്യഞ്ജനം ബഹും. സത്ഥാ പന തഥാ ന ഗണ്ഹാതി. ന ച ബ്യഞ്ജനേനാതി അമനാപഞ്ഹി ബ്യഞ്ജനം ഠപേത്വാ ഭത്തമേവ ഭുഞ്ജന്തോ, ഭത്തം വാ ഠപേത്വാ ബ്യഞ്ജനമേവ ഖാദന്തോ ബ്യഞ്ജനേന ആലോപം അതിനാമേതി നാമ. സത്ഥാ ഏകന്തരികം ബ്യഞ്ജനം ഗണ്ഹാതി, ഭത്തമ്പി ബ്യഞ്ജനമ്പി ഏകതോവ നിട്ഠന്തി. ദ്വത്തിക്ഖത്തുന്തി തഥാഗതസ്സ ഹി പുഥുജിവ്ഹായ ദന്താനം ഉപനീതഭോജനം ദ്വത്തിക്ഖത്തും ദന്തേഹി ഫുട്ഠമത്തമേവ സണ്ഹകരണീയപിട്ഠവിലേപനം വിയ ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ന മുഖേ അവസിട്ഠാതി പോക്ഖരപത്തേ പതിതഉദകബിന്ദു വിയ വിനിവത്തിത്വാ പരഗലമേവ യാതി, തസ്മാ അവസിട്ഠാ ന ഹോതി. രസപടിസംവേദീതി മധുരതിത്തകദുകാദിരസം ജാനാതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി അന്തമസോ പാനീയേപി ദിബ്ബോജാ പക്ഖിത്താവ ഹോതി, തേന നേസം സബ്ബത്ഥേവ രസോ പാകടോ ഹോതി, രസഗേധോ പന നത്ഥി.

അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ‘‘നേവ ദവായാ’’തി വുത്തേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പനസ്സ വിനിച്ഛയോ ആഗതോതി സബ്ബാസവസുത്തേ വുത്തമേതം. ഹത്ഥേസു ധോതേസൂതി സത്ഥാ കിം കരോതി? പഠമം പത്തസ്സ ഗഹണട്ഠാനം ധോവതി. തത്ഥ പത്തം ഗഹേത്വാ സുഖുമജാലഹത്ഥം പേസേത്വാ ദ്വേ വാരേ സഞ്ചാരേതി. ഏത്താവതാ പോക്ഖരപത്തേ പതിതഉദകം വിയ വിനിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി. ന ച അനത്ഥികോതി യഥാ ഏകച്ചോ പത്തം ആധാരകേ ഠപേത്വാ പത്തേ ഉദകം ന പുഞ്ഛതി, രജേ പതന്തേ അജ്ഝുപേക്ഖതി, ന ഏവം കരോതി. ന ച അതിവേലാനുരക്ഖീതി യഥാ ഏകച്ചോ പമാണാതിക്കന്തം ആരക്ഖം ഠപേതി, ഭുഞ്ജിത്വാ വാ പത്തേ ഉദകം പുഞ്ഛിത്വാ ചീവരഭോഗന്തരം പവേസേത്വാ പത്തം ഉദരേന അക്കമിത്വാ ഗണ്ഹാതി, ന ഏവം കരോതി.

ന ച അനുമോദനസ്സാതി യോ ഹി ഭുത്തമത്തോവ ദാരകേസു ഭത്തത്ഥായ രോദന്തേസു ഛാതജ്ഝത്തേസു മനുസ്സേസു ഭുഞ്ജിത്വാ അനാഗതേസ്വേവ അനുമോദനം ആരഭതി, തതോ സബ്ബകമ്മാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഏകച്ചേ ആഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ അനാഗതാവ ഹോന്തി, അയം കാലം അതിനാമേതി. യോപി മനുസ്സേസു ആഗന്ത്വാ അനുമോദനത്ഥായ വന്ദിത്വാ നിസിന്നേസു അനുമോദനം അകത്വാവ ‘‘കഥം തിസ്സ, കഥം ഫുസ്സ, കഥം സുമന, കഥം തിസ്സേ, കഥം ഫുസ്സേ, കഥം സുമനേ, കച്ചിത്ഥ അരോഗാ, സസ്സം സമ്പന്ന’’ന്തിആദിം പാടിയേക്കം കഥം സമുട്ഠാപേതി, അയം അനുമോദനസ്സ കാലം അതിനാമേതി, മനുസ്സാനം പന ഓകാസം ഞത്വാ ആയാചിതകാലേ കരോന്തോ നാതിനാമേതി നാമ, സത്ഥാ തഥാ കരോതി.

ന തം ഭത്തന്തി കിം ഭത്തം നാമേതം ഉത്തണ്ഡുലം അതികിലിന്നന്തിആദീനി വത്വാ ന ഗരഹതി. ന അഞ്ഞം ഭത്തന്തി സ്വാതനായ വാ പുനദിവസായ വാ ഭത്തം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി ഹി അനുമോദനം കരോന്തോ അഞ്ഞം ഭത്തം പടികങ്ഖതി. യോ വാ – ‘‘യാവ മാതുഗാമാനം ഭത്തം പച്ചതി, താവ അനുമോദനം കരിസ്സാമി, അഥ മേ അനുമോദനാവസാനേ അത്തനോ പക്കഭത്തതോപി ഥോകം ദസ്സന്തീ’’തി അനുമോദനം വഡ്ഢേതി, അയമ്പി പടികങ്ഖതി നാമ. സത്ഥാ ന ഏവം കരോതി. ന ച മുച്ചിതുകാമോതി ഏകച്ചോ ഹി പടിസംമുഞ്ചിത്വാ ഗച്ഛതി, വേഗേന അനുബന്ധിതബ്ബോ ഹോതി. സത്ഥാ പന ന ഏവം ഗച്ഛതി, പരിസായ മജ്ഝേ ഠിതോവ ഗച്ഛതി. അച്ചുക്കട്ഠന്തി യോ ഹി യാവ ഹനുകട്ഠിതോ ഉക്ഖിപിത്വാ പാരുപതി, തസ്സ അച്ചുക്കട്ഠം നാമ ഹോതി. യോ യാവ ഗോപ്ഫകാ ഓതാരേത്വാവ പാരുപതി, തസ്സ അച്ചുക്കട്ഠം ഹോതി. യോപി ഉഭതോ ഉക്ഖിപിത്വാ ഉദരം വിവരിത്വാ യാതി, തസ്സപി അച്ചുക്കട്ഠം ഹോതി. യോ ഏകംസം കത്വാ ഥനം വിവരിത്വാ യാതി, തസ്സപി അച്ചുക്കട്ഠം. സത്ഥാ തം സബ്ബം ന കരോതി.

അല്ലീനന്തി യഥാ അഞ്ഞേസം സേദേന തിന്തം അല്ലീയതി, ന ഏവം സത്ഥു. അപകട്ഠന്തി ഖലിസാടകോ വിയ കായതോ മുച്ചിത്വാപി ന തിട്ഠതി. വാതോതി വേരമ്ഭവാതോപി ഉട്ഠഹിത്വാ ചാലേതും ന സക്കോതി. പാദമണ്ഡനാനുയോഗന്തി ഇട്ഠകായ ഘംസനാദീഹി പാദസോഭാനുയോഗം. പക്ഖാലേത്വാതി പാദേനേവ പാദം ധോവിത്വാ. സോ നേവ അത്തബ്യാബാധായാതിആദീനി ന പുബ്ബേനിവാസചേതോപരിയഞാണാനം അത്ഥിതായ വദതി, ഇരിയാപഥസന്തതം പന ദിസ്വാ അനുമാനേന വദതി. ധമ്മന്തി പരിയത്തിധമ്മം. ന ഉസ്സാദേതീതി കിം മഹാരട്ഠിക, കിം മഹാകുടുമ്ബികാതിആദീനി വത്വാ ഗേഹസ്സിതവസേന ന ഉസ്സാദേതി. ന അപസാദേതീതി ‘‘കിം, ഉപാസക, കഥം തേ വിഹാരമഗ്ഗോ ഞാതോ? കിം ഭയേന നാഗച്ഛസി? ന ഹി ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, മാ ഭായീ’’തി വാ ‘‘കിം തുയ്ഹം ഏവം മച്ഛരിയജീവിതം നാമാ’’തി വാ ആദീനി വത്വാ ഗേഹസ്സിതപേമേന ന അപസാദേതി.

വിസ്സട്ഠോതി സിനിദ്ധോ അപലിബുദ്ധോ. വിഞ്ഞേയ്യോതി വിഞ്ഞാപനീയോ പാകടോ, വിസ്സട്ഠത്തായേവ ചേസ വിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി. മഞ്ജൂതി മധുരോ. സവനീയോതി സോതസുഖോ, മധുരത്തായേവ ചേസ സവനീയോ ഹോതി. ബിന്ദൂതി സമ്പിണ്ഡിതോ. അവിസാരീതി അവിസടോ, ബിന്ദുത്തായേവ ചേസ അവിസാരീ ഹോതി. ഗമ്ഭീരോതി ഗമ്ഭീരസമുട്ഠിതോ. നിന്നാദീതി നിന്നാദവാ, ഗമ്ഭീരത്തായേവ ചേസ നിന്നാദീ ഹോതി. യഥാപരിസന്തി ചക്കവാളപരിയന്തമ്പി ഏകാബദ്ധപരിസം വിഞ്ഞാപേതി. ബഹിദ്ധാതി അങ്ഗുലിമത്തമ്പി പരിസതോ ബഹിദ്ധാ ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ? സോ ഏവരൂപോ മധുരസ്സരോ അകാരണാ മാ നസ്സീതി. ഇതി ഭഗവതോ ഘോസോ പരിസായ മത്ഥകേനേവ ചരതി.

അവലോകയമാനാതി സിരസ്മിം അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം ഓലോകേന്താവ പച്ചോസക്കിത്വാ ദസ്സനവിജഹനട്ഠാനേ വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി. അവിജഹിതത്താതി യോ ഹി കഥം സുത്വാ വുട്ഠിതോ അഞ്ഞം ദിട്ഠസുതാദികം കഥം കഥേന്തോ ഗച്ഛതി, ഏസ സഭാവേന വിജഹതി നാമ. യോ പന സുതധമ്മകഥായ വണ്ണം കഥേന്തോവ ഗച്ഛതി, അയം ന വിജഹതി നാമ, ഏവം അവിജഹന്തഭാവേന പക്കമന്തി. ഗച്ഛന്തന്തി രജ്ജുയന്തവസേന രതനസത്തുബ്ബേധം സുവണ്ണഗ്ഘികം വിയ ഗച്ഛന്തം. അദ്ദസാമ ഠിതന്തി സമുസ്സിതകഞ്ചനപബ്ബതം വിയ ഠിതം അദ്ദസാമ. തതോ ച ഭിയ്യോതി വിത്ഥാരേത്വാ ഗുണേ കഥേതും അസക്കോന്തോ അവസേസേ ഗുണേ സംഖിപിത്വാ കലാപം വിയ സുത്തകബദ്ധം വിയ ച കത്വാ വിസ്സജ്ജേന്തോ ഏവമാഹ. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – മയാ കഥിതഗുണേഹി അകഥിതാവ ബഹുതരാ. മഹാപഥവിമഹാസമുദ്ദാദയോ വിയ ഹി തസ്സ ഭോതോ അനന്താ അപ്പമേയ്യാ ഗുണാ ആകാസമിവ വിത്ഥാരിതാതി.

൩൯൦. അപ്പടിസംവിദിതോതി അവിഞ്ഞാതആഗമനോ. പബ്ബജിതേ ഉപസങ്കമന്തേന ഹി ചീവരപരികമ്മാദിസമയേ വാ ഏകം നിവാസേത്വാ സരീരഭഞ്ജനസമയേ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ തതോവ പടിനിവത്തിതബ്ബം ഹോതി, പടിസന്ഥാരമത്തമ്പി ന ജായതി. പുരേതരം പന ഓകാസേ കാരിതേ ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഭിക്ഖു വിവിത്തേ ഠാനേ നിസീദതി, തം ആഗന്ത്വാ പസ്സന്താ ദസ്സനേനപി പസീദന്തി, പടിസന്ഥാരോ ജായതി, പഞ്ഹബ്യാകരണം വാ ധമ്മകഥാ വാ ലബ്ഭതി. തസ്മാ പണ്ഡിതാ ഓകാസം കാരേന്തി. സോ ച നേസം അഞ്ഞതരോ, തേനസ്സ ഏതദഹോസി. ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോതി അത്തനോ ഉഗ്ഗതഭാവം അകഥേത്വാ കസ്മാ ഏവമാഹ? ബുദ്ധാ നാമ അനുദ്ദയസമ്പന്നാ ഹോന്തി, മഹല്ലകഭാവം ഞത്വാ സീഘം ഓകാസം കരിസ്സതീതി ഏവമാഹ.

൩൯൧. ഓരമിയ ഓകാസമകാസീതി വേഗേന ഉട്ഠായ ദ്വിധാ ഭിജ്ജിത്വാ ഓകാസമകാസി.

യേ മേതി യേ മയാ. നാരീസമാനസവ്ഹയാതി നാരീസമാനനാമം ഇത്ഥിലിങ്ഗം, തേന അവ്ഹാതബ്ബാതി നാരീസമാനസവ്ഹയാ, ഇത്ഥിലിങ്ഗേന വത്തബ്ബാതി വോഹാരകുസലതായ ഏവം വദതി. പഹൂതജിവ്ഹോതി പുഥുലജിവ്ഹോ. നിന്നാമയേതന്തി നീഹര ഏതം.

൩൯൩. കേവലീതി സകലഗുണസമ്പന്നോ.

൩൯൪. പച്ചഭാസീതി ഏകപ്പഹാരേന പുച്ഛിതേ അട്ഠ പഞ്ഹേ ബ്യാകരോന്തോ പതിഅഭാസി. യോ വേദീതി യോ വിദതി ജാനാതി, യസ്സ പുബ്ബേനിവാസോ പാകടോ. സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം കഥിതം. ജാതിക്ഖയം പത്തോതി അരഹത്തം പത്തോ. അഭിഞ്ഞാ വോസിതോതി തം അരഹത്തം അഭിജാനിത്വാ വോസിതോ വോസാനപ്പത്തോ. മുനീതി അരഹത്തഞാണമോനേയ്യേന സമന്നാഗതോ.

വിസുദ്ധന്തി പണ്ഡരം. മുത്തം രാഗേഹീതി കിലേസരാഗേഹി മുത്തം. പഹീനജാതിമരണോതി ജാതിക്ഖയപ്പത്തത്താ പഹീനജാതികോ, ജാതിപഹാനേനേവ പഹീനമരണോ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി യം ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീ സകലഭാവോ, തേന സമന്നാഗതോ, സകലചതുമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോതി അത്ഥോ. പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബേസം ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാനം അഭിഞ്ഞായ പാരം ഗതോ, സബ്ബധമ്മേ അഭിജാനിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. പാരഗൂതി വാ ഏത്താവതാ പരിഞ്ഞാപാരഗൂ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം, പഹാനപാരഗൂ സബ്ബകിലേസാനം, ഭാവനാപാരഗൂ ചതുന്നം മഗ്ഗാനം, സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ നിരോധസ്സ, സമാപത്തിപാരഗൂ സബ്ബസമാപത്തീനന്തി അയമത്ഥോ വുത്തോ. പുന സബ്ബധമ്മാനന്തി ഇമിനാ അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ വുത്തോതി. ബുദ്ധോ താദീ പവുച്ചതീതി താദിസോ ഛഹി ആകാരേഹി പാരം ഗതോ സബ്ബാകാരേന ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോതി പവുച്ചതീതി.

കിം പന ഏത്താവതാ സബ്ബേ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ ഹോന്തീതി? ആമ വിസ്സജ്ജിതാ, ചിത്തം വിസുദ്ധം ജാനാതി, മുത്തം രാഗേഹീതി ഇമിനാ താവ ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണോതി പഠമപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. പാരഗൂതി ഇമിനാ വേദേഹി ഗതത്താ വേദഗൂതി ദുതിയപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. പുബ്ബേനിവാസന്തിആദീഹി ഇമാസം തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം അത്ഥിതായ തേവിജ്ജോതി തതിയപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. മുത്തം രാഗേഹി സബ്ബസോതി ഇമിനാവ നിസ്സടത്താ പാപധമ്മാനം സോത്തിയോതി ചതുത്ഥപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. ജാതിക്ഖയം പത്തോതി ഇമിനാ പന അരഹത്തസ്സേവ വുത്തത്താ പഞ്ചമപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. വോസിതോതി ച ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീതി ച ഇമേഹി ഛട്ഠപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. അഭിഞ്ഞാ വോസിതോ മുനീതി ഇമിനാ സത്തമപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനം, ബുദ്ധോ താദീ പവുച്ചതീതി ഇമിനാ അട്ഠമപഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി.

൩൯൫. ദാനകഥന്തിആദീനി ഹേട്ഠാ സുത്തേ വിത്ഥാരിതാനേവ. പച്ചപാദീതി പടിപജ്ജി. ധമ്മസ്സാനുധമ്മന്തി ഇമസ്മിം സുത്തേ ധമ്മോ നാമ അരഹത്തമഗ്ഗോ, അനുധമ്മോ നാമ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ തീണി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, താനി പടിപാടിയാ പടിലഭീതി അത്ഥോ. ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസീതി മഞ്ച ധമ്മകാരണാ ന കിലമേസി, ന പുനപ്പുനം കഥാപേസീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി പന പദേന ദേസനായ അരഹത്തേനേവ കൂടം ഗഹിതന്തി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ബ്രഹ്മായുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സേലസുത്തവണ്ണനാ

൩൯൬. ഏവം മേ സുതന്തി സേലസുത്തം. തത്ഥ അങ്ഗുത്തരാപേസൂതിആദി പോതലിയസുത്തേ വിത്ഥാരിതമേവ. അഡ്ഢതേളസേഹീതി അഡ്ഢേന തേളസേഹി, ദ്വാദസഹി സതേഹി പഞ്ഞാസായ ച ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിന്തി വുത്തം ഹോതി. തേ പന സാവകസന്നിപാതേ സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂയേവ സബ്ബേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതാ ഖീണാസവാ. കേണിയോതി തസ്സ നാമം, ജടിലോതി താപസോ. സോ കിര ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ, ധനരക്ഖണത്ഥായ പന താപസപബ്ബജ്ജം സമാദായ രഞ്ഞോ പണ്ണാകാരം ദത്വാ ഭൂമിഭാഗം ഗഹേത്വാ തത്ഥ അസ്സമം കാരേത്വാ വസതി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി വണിജ്ജം പയോജേത്വാ കുലസഹസ്സസ്സ നിസ്സയോ ഹുത്വാ, അസ്സമേപി ചസ്സ ഏകോ താലരുക്ഖോ ദിവസേ ദിവസേ ഏകം സോവണ്ണമയം താലഫലം മുഞ്ചതീതി വദന്തി. സോ ദിവാ കാസായാനി ധാരേതി, ജടാ ച ബന്ധതി, രത്തിം കാമസമ്പത്തിം അനുഭവതി. ധമ്മിയാ കഥായാതി പാനകാനിസംസപടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ. അയഞ്ഹി കേണിയോ തുച്ഛഹത്ഥോ ഭഗവതോ ദസ്സനായ ഗന്തും ലജ്ജായമാനോ – ‘‘വികാലഭോജനാ വിരതാനമ്പി പാനകം കപ്പതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സുസങ്ഖതബദരപാനം പഞ്ചഹി കാജസതേഹി ഗാഹാപേത്വാ അഗമാസി. ഏവം ഗതഭാവോ ചസ്സ – ‘‘അഥ ഖോ കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ ഏതദഹോസി കിം നു ഖോ അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഹരാപേയ്യ’’ന്തി ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൦) പാളിആരുള്ഹോയേവ.

ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാതി കസ്മാ പുനപ്പുനം പടിക്ഖിപി? തിത്ഥിയാനം പടിക്ഖേപപസന്നതായ, അകാരണമേതം, നത്ഥി ബുദ്ധാനം പച്ചയഹേതു ഏവരൂപം കോഹഞ്ഞം. അയം പന അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി ദിസ്വാ ഏത്തകാനംയേവ ഭിക്ഖം പടിയാദേസ്സതി, സ്വേവ സേലോ തീഹി പുരിസസതേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സതി. അയുത്തം ഖോ പന നവകേ അഞ്ഞതോ പേസേത്വാ ഇമേഹേവ സദ്ധിം ഗന്തും, ഇമേ വാ അഞ്ഞതോ പേസേത്വാ നവകേഹി സദ്ധിം ഗന്തും. അഥാപി സബ്ബേ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമി, ഭിക്ഖാഹാരോ നപ്പഹോസ്സതി. തതോ ഭിക്ഖൂസു പിണ്ഡായ ചരന്തേസു മനുസ്സാ ഉജ്ഝായിസ്സന്തി – ‘‘ചിരസ്സാപി കേണിയോ സമണം ഗോതമം നിമന്തേത്വാ യാപനമത്തം ദാതും നാസക്ഖീ’’തി, സയമ്പി വിപ്പടിസാരീ ഭവിസ്സതി. പടിക്ഖേപേ പന കതേ ‘‘സമണോ ഗോതമോ പുനപ്പുനം ‘ത്വഞ്ച ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ’തി ബ്രാഹ്മണാനം നാമം ഗണ്ഹാതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ബ്രാഹ്മണേപി നിമന്തേതുകാമോ ഭവിസ്സതി, തതോ ബ്രാഹ്മണേ പാടിയേക്കം നിമന്തേസ്സതി, തേ തേന നിമന്തിതാ ഭിക്ഖൂ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സന്തി. ഏവമസ്സ സദ്ധാ അനുരക്ഖിതാ ഭവിസ്സതീതി പുനപ്പുനം പടിക്ഖിപി. കിഞ്ചാപി ഖോ, ഭോതി ഇമിനാ ഇദം ദീപേതി, – ‘‘ഭോ ഗോതമ, കിം ജാതം യദി അഹം ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ, അധിവാസേതു ഭവം ഗോതമോ, അഹം ബ്രാഹ്മണാനമ്പി ദാതും സക്കോമി തുമ്ഹാകമ്പീ’’തി.

കായവേയ്യാവടികന്തി കായവേയ്യാവച്ചം. മണ്ഡലമാളന്തി ദുസ്സമണ്ഡപം.

൩൯൭. ആവാഹോതി കഞ്ഞാഗഹണം. വിവാഹോതി കഞ്ഞാദാനം. സോ മേ നിമന്തിതോതി സോ മയാ നിമന്തിതോ. അഥ ബ്രാഹ്മണോ പരിപക്കോപനിസ്സയത്താ ബുദ്ധസദ്ദം സുത്വാവ അമതേനേവാഭിസിത്തോ പസാദം ആവികരോന്തോ ബുദ്ധോതി, ഭോ കേണിയ, വദേസീതി ആഹ. കേണിയോ യഥാഭൂതം ആചിക്ഖന്തോ ബുദ്ധോതി, ഭോ സേല, വദാമീതി ആഹ. തതോ നം പുനപി ദള്ഹീകരണത്ഥം പുച്ഛി, ഇതരോപി തഥേവ ആരോചേസി.

൩൯൮. അഥസ്സ കപ്പസതസഹസ്സേഹിപി ബുദ്ധസദ്ദസ്സേവ ദുല്ലഭഭാവം സമ്പസ്സതോ. ഏതദഹോസീതി. ഏതം ‘‘ഘോസോപി ഖോ’’തിആദി അഹോസി. നീലവനരാജീതി നീലവണ്ണരുക്ഖപന്തി. പദേ പദന്തി പദപ്പമാണേ പദം. അച്ചാസന്നേ ഹി അതിദൂരേ വാ പാദേ നിക്ഖിപമാനേ സദ്ദോ ഉട്ഠാതി, തം പടിസേധേന്തോ ഏവമാഹ. സീഹാവ ഏകചരാതി ഗണവാസീ സീഹോ സീഹപോതകാദീഹി സദ്ധിം പമാദം ആപജ്ജതി, ഏകചരോ അപ്പമത്തോ ഹോതി. ഇതി അപ്പമാദവിഹാരം ദസ്സേന്തോ ഏകചരസീഹേന ഓപമ്മം കരോതി. മാ മേ ഭോന്തോതി ആചാരം സിക്ഖാപേന്തോ ആഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേ തുമ്ഹേ കഥാവാരം അലഭിത്വാ മമ കഥായ അന്തരേ കഥം പവേസേസ്സഥ, ‘‘അന്തേവാസികേ സിക്ഖാപേതും നാസക്ഖീ’’തി മയ്ഹം ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്മാ ഓകാസം പസ്സിത്വാ മന്തേയ്യാഥാതി. നോ ച ഖോ നം ജാനാമീതി വിപസ്സീപി ബോധിസത്തോ ചതുരാസീതിസഹസ്സത്ഥേരപബ്ബജിതപരിവാരോ സത്ത മാസാനി ബോധിസത്തചാരികം ചരി, ബുദ്ധുപ്പാദകാലോ വിയ അഹോസി. അമ്ഹാകമ്പി ബോധിസത്തോ ഛബ്ബസ്സാനി ബോധിസത്തചാരികം ചരി. ഏവം പരിപുണ്ണസരീരലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാപി ബുദ്ധാ ന ഹോന്തി. തസ്മാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘നോ ച ഖോ നം ജാനാമീ’’തി ആഹ.

൩൯൯. പരിപുണ്ണകായോതി ലക്ഖണേഹി പരിപുണ്ണതായ അഹീനങ്ഗതായ ച പരിപുണ്ണസരീരോ. സുരുചീതി സുന്ദരസരീരപ്പഭോ. സുജാതോതി ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ സണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ച സുനിബ്ബത്തോ. ചാരുദസ്സനോതി സുചിരമ്പി പസ്സന്താനം അതിത്തിജനകോ മനോഹരദസ്സനോ. സുവണ്ണവണ്ണോതി സുവണ്ണസദിസവണ്ണോ. സുസുക്കദാഠോതി സുട്ഠു സുക്കദാഠോ. മഹാപുരിസലക്ഖണാതി പഠമം വുത്തബ്യഞ്ജനാനേവ വചനന്തരേന നിഗമേന്തോ ആഹ.

ഇദാനി തേസു ലക്ഖണേസു അത്തനോ ചിത്തരുചിതാനി ഗഹേത്വാ ഥോമേന്തോ പസന്നനേത്തോതിആദിമാഹ. ഭഗവാ ഹി പഞ്ചവണ്ണപസാദസമ്പത്തിയാ പസന്നനേത്തോ, പുണ്ണചന്ദസദിസമുഖതായ സുമുഖോ, ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ ബ്രഹാ, ബ്രഹ്മുജുഗത്തതായ ഉജു, ജുതിമന്തതായ പതാപവാ. യമ്പി ചേത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തം, തം ‘‘മജ്ഝേ സമണസങ്ഘസ്സാ’’തി ഇമിനാ പരിയായേന ഥോമയതാ പുന വുത്തം. ഏദിസോ ഹി ഏവം വിരോചതി. ഉത്തരഗാഥായപി ഏസേവ നയോ. ഉത്തമവണ്ണീനോതി ഉത്തമവണ്ണസമ്പന്നസ്സ. രഥേസഭോതി ഉത്തമസാരഥി. ജമ്ബുസണ്ഡസ്സാതി ജമ്ബുദീപസ്സ. പാകടേന ഇസ്സരിയം ഇസ്സരോ ഹോതി.

ഖത്തിയാതി ജാതിഖത്തിയാ. ഭോഗീതി ഭോഗിയാ. രാജാനോതി യേ കേചി രജ്ജം കാരേന്താ. രാജാഭിരാജാതി രാജൂനം പൂജനീയോ, അധിരാജാ ഹുത്വാ, ചക്കവത്തീതി അധിപ്പായോ. മനുജിന്ദോതി മനുസ്സാധിപതി പരമിസ്സരോ ഹുത്വാ.

ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ – ‘‘യേ തേ ഭവന്തി അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേ സകവണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്താനം പാതുകരോന്തീ’’തി ഇമം സേലസ്സ മനോരഥം പൂരേന്തോ രാജാഹമസ്മീതിആദിമാഹ. തത്രായമധിപ്പായോ – യം മം ത്വം സേല ‘‘രാജാ അരഹസി ഭവിതു’’ന്തി യാചസി, ഏത്ഥ അപ്പോസ്സുക്കോ ഹോതി രാജാഹമസ്മി. സതി ച രാജത്തേ യഥാ അഞ്ഞോ രാജാ യോജനസതം വാ അനുസാസതി യോജനസഹസ്സം വാ, ചക്കവത്തീ ഹുത്വാപി ചതുദീപപരിയന്തമത്തം വാ, നാഹമേവം പരിച്ഛിന്നവിസയോ, അഹഞ്ഹി ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ ഭവഗ്ഗതോ അവീചിപരിയന്തം കത്വാ തിരിയം അപ്പമാണലോകധാതുയോ അനുസാസാമി. യാവതാ ഹി അപദദ്വിപദാദിഭേദാ സത്താ, അഹം തേസം അഗ്ഗോ. ന ഹി മേ കോചി സീലേന വാ…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന വാ പടിഭാഗോ അത്ഥി, സ്വാഹം ഏവം ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ അനുത്തരേനേവ ചതുസതിപട്ഠാനാദിഭേദേന ധമ്മേന ചക്കം വത്തേമി. ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാതി ആണാചക്കം, ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തിആദിനാ പരിയത്തിധമ്മേന ധമ്മചക്കമേവ വാ. ചക്കം അപ്പടിവത്തിയന്തി യം ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം ഹോതി സമണേന വാ…പേ… കേനചി വാ ലോകസ്മിന്തി.

ഏവം അത്താനം ആവികരോന്തം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ സേലോ പുന ദള്ഹീകരണത്ഥം സമ്ബുദ്ധോ പടിജാനാസീതി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ കോ നു സേനാപതീതി രഞ്ഞോ ഭോതോ ധമ്മേന പവത്തിതസ്സ ചക്കസ്സ അനുപവത്തകോ സേനാപതി കോ നൂതി പുച്ഛി.

തേന ച സമയേന ഭഗവതോ ദക്ഖിണപസ്സേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ നിസിന്നോ ഹോതി സുവണ്ണപുഞ്ജോ വിയ സിരിയാ സോഭമാനോ, തം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ മയാ പവത്തിതന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അനുജാതോ തഥാഗതന്തി തഥാഗതം ഹേതും അനുജാതോ, തഥാഗതേന ഹേതുനാ ജാതോതി അത്ഥോ. അപിച അവജാതോ അനുജാതോ അതിജാതോതി തയോ വുത്താ. തേസു അവജാതോ ദുസ്സീലോ, സോ തഥാഗതസ്സ പുത്തോ നാമ ന ഹോതി. അതിജാതോ നാമ പിതരാ ഉത്തരിതരോ, താദിസോപി തഥാഗതസ്സ പുത്തോ നത്ഥി. തഥാഗതസ്സ പന ഏകോ അനുജാതോവ പുത്തോ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

ഏവം ‘‘കോ നു സേനാപതീ’’തി പഞ്ഹം ബ്യാകരിത്വാ യം സേലോ ആഹ ‘‘സമ്ബുദ്ധോ പടിജാനാസീ’’തി, തത്ര നം നിക്കങ്ഖം കാതുകാമോ ‘‘നാഹം പടിഞ്ഞാമത്തേനേവ പടിജാനാമി, അപിചാഹം ഇമിനാ കാരണേന ബുദ്ധോ’’തി ഞാപേതും അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ര അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. ഭാവേതബ്ബം മഗ്ഗസച്ചം. പഹാതബ്ബം സമുദയസച്ചം. ഹേതുവചനേന പന ഫലസിദ്ധിതോ തേസം ഫലാനി നിരോധസച്ചദുക്ഖസച്ചാനിപി വുത്താനേവ ഹോന്തി. ഏവം സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതം പരിഞ്ഞാതബ്ബം പരിഞ്ഞാതന്തി ഇദമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹിതന്തി ചതുസച്ചഭാവനാഫലഞ്ച വിമുത്തിഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുജ്ഝിതബ്ബം ബുജ്ഝിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോസ്മീ’’തി യുത്തഹേതുനാ ബുദ്ധഭാവം സാധേതി.

ഏവം നിപ്പരിയായേന അത്താനം ആവികത്വാ അത്തനി കങ്ഖാവിതരണത്ഥം ബ്രാഹ്മണം അതിചാരിയമാനോ വിനയസ്സൂതി ഗാഥത്തയമാഹ. തത്ഥ സല്ലകത്തോതി രാഗാദിസല്ലകന്തനോ. അനുത്തരോതി യഥാ ബാഹിരവേജ്ജേന വൂപസമിതരോഗോ ഇമസ്മിഞ്ഞേവത്തഭാവേ കുപ്പതി, ന ഏവം. മയാ വൂപസമിതസ്സ പന രോഗസ്സ ഭവന്തരേപി ഉപ്പത്തി നത്ഥി, തസ്മാ അഹം അനുത്തരോതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മഭൂതോതി സേട്ഠഭൂതോ. അതിതുലോതി തുലം അതീതോ, നിരുപമോതി അത്ഥോ. മാരസേനപ്പമദ്ദനോതി കാമാ തേ പഠമാ സേനാതി ഏവം ആഗതായ മാരസേനായ പമദ്ദനോ. സബ്ബാമിത്തേതി ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരമച്ചുദേവപുത്തമാരസങ്ഖാതേ സബ്ബപച്ചത്ഥികേ. വസീകത്വാതി അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ. അകുതോഭയോതി കുതോചി അഭയോ.

ഏവം വുത്തേ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ താവദേവ ഭഗവതി സഞ്ജാതപസാദോ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോ ഹുത്വാ ഇമം ഭോന്തോതി ഗാഥത്തയമാഹ. തത്ഥ കണ്ഹാഭിജാതികോതി ചണ്ഡാലാദിനീചകുലേ ജാതോ. തതോ തേപി മാണവകാ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖാ ഹുത്വാ ഏവഞ്ചേ രുച്ചതി, ഭോതോതി ഗാഥമാഹംസു. അഥ സേലോ തേസു മാണവകേസു തുട്ഠചിത്തോ തേ ച ദസ്സേന്തോ പബ്ബജ്ജം യാചന്തോ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ’’തി ഗാഥമാഹ.

തതോ ഭഗവാ യസ്മാ സേലോ അതീതേ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ തേസംയേവ തിണ്ണം പുരിസസതാനം ഗണസേട്ഠോ ഹുത്വാ തേഹി സദ്ധിം പരിവേണം കാരേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ തേന കമ്മേന ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ പച്ഛിമേ ഭവേ തേസംയേവ ആചരിയോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, തഞ്ച തേസം കമ്മം വിമുത്തിപരിപാകായ പരിപക്കം ഏഹിഭിക്ഖുഭാവസ്സ ച ഉപനിസ്സയഭൂതം, തസ്മാ തേ സബ്ബേവ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജം പബ്ബാജേന്തോ സ്വാക്ഖാതന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സന്ദിട്ഠികന്തി സയമേവ ദട്ഠബ്ബം പച്ചക്ഖം. അകാലികന്തി മഗ്ഗാനന്തരഫലുപ്പത്തിയാ ന കാലന്തരം പത്തബ്ബഫലം. യത്ഥ അമോഘാതി യസ്മിം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേ അപ്പമത്തസ്സ സിക്ഖത്തയപൂരണേന സിക്ഖതോ പബ്ബജ്ജാ അമോഘാ ഹോതി, സഫലാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച വത്വാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ അവോച. തേ സബ്ബേ പത്തചീവരധരാ ഹുത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ വസ്സസതികത്ഥേരാ വിയ സുവിനീതാ ഭഗവന്തം അഭിവാദയിംസു. ഏവമിമം തേസം ഏഹിഭിക്ഖുഭാവം സന്ധായ ‘‘അലത്ഥ ഖോ സേലോ’’തിആദി വുത്തം.

൪൦൦. ഇമാഹീതി ഇമാഹി കേണിയസ്സ ചിത്താനുകൂലാഹി ഗാഥാഹി. തത്ഥ അഗ്ഗിപരിചരിയം വിനാ ബ്രാഹ്മണാനം യഞ്ഞാഭാവതോ ‘‘അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാ യഞ്ഞാ’’തി വുത്തം. അഗ്ഗിഹുത്തസേട്ഠാ അഗ്ഗിജുഹനപ്പധാനാതി അത്ഥോ. വേദേ സജ്ഝായന്തേഹി പഠമം സജ്ഝായിതബ്ബതോ, സാവിത്തീ, ‘‘ഛന്ദസോ മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. മനുസ്സാനം സേട്ഠതോ രാജാ ‘‘മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. നദീനം ആധാരതോ പടിസരണതോ ച സാഗരോ ‘‘മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ചന്ദയോഗവസേന ‘‘അജ്ജ കത്തികാ അജ്ജ രോഹിണീ’’തി സഞ്ഞാണതോ ആലോകകരണതോ സോമ്മഭാവതോ ച ‘‘നക്ഖത്താനം മുഖം ചന്ദോ’’തി വുത്തം. തപന്താനം അഗ്ഗത്താ ആദിച്ചോ ‘‘തപതം മുഖ’’ന്തി വുത്തോ. ദക്ഖിണേയ്യാനം പന അഗ്ഗത്താ വിസേസേന തസ്മിം സമയേ ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം സന്ധായ ‘‘പുഞ്ഞം ആകങ്ഖമാനാനം, സങ്ഘോ ഏവ യജതം മുഖ’’ന്തി വുത്തം. തേന സങ്ഘോ പുഞ്ഞസ്സ ആയമുഖന്തി ദസ്സേതി.

യം തം സരണന്തി അഞ്ഞം ബ്യാകരണഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ ഭഗവാ യസ്മാ മയം ഇതോ അട്ഠമേ ദിവസേ തം സരണം ആഗതമ്ഹാ, തസ്മാ അത്തനാ തവ സാസനേ അനുത്തരേന ദമഥേന ദന്താമ്ഹാ, അഹോ തേ സരണസ്സ ആനുഭാവോതി.

തതോ പരം ഭഗവന്തം ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ഥോമേത്വാ തതിയായ വന്ദനം യാചന്തോ ഭിക്ഖവോ തിസതാ ഇമേതിആദിമാഹാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സേലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അസ്സലായനസുത്തവണ്ണനാ

൪൦൧. ഏവം മേ സുതന്തി അസ്സലായനസുത്തം. തത്ഥ നാനാവേരജ്ജകാനന്തി അങ്ഗമഗധാദീഹി നാനപ്പകാരേഹി വേരജ്ജേഹി ആഗതാനം, തേസു വാ രട്ഠേസു ജാതസംവഡ്ഢാനന്തിപി അത്ഥോ. കേനചിദേവാതി യഞ്ഞുപാസനാദിനാ അനിയമിതകിച്ചേന. ചാതുവണ്ണിന്തി ചതുവണ്ണസാധാരണം. മയം പന ന്ഹാനസുദ്ധിയാ ഭാവനാസുദ്ധിയാപി ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തീതി വദാമ, അയുത്തമ്പി സമണോ ഗോതമോ കരോതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ചിന്തയിംസു. വുത്തസിരോതി വാപിതസിരോ.

ധമ്മവാദീതി സഭാവവാദീ. ദുപ്പടിമന്തിയാതി അമ്ഹാദിസേഹി അധമ്മവാദീഹി ദുക്ഖേന പടിമന്തിതബ്ബാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദിനോ നാമ പരാജയോ ന സക്കാ കാതുന്തി ദസ്സേതി. പരിബ്ബാജകന്തി പബ്ബജ്ജാവിധാനം, തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബപച്ഛാ പബ്ബജന്താ യേഹി മന്തേഹി പബ്ബജന്തി, പബ്ബജിതാ ച യേ മന്തേ പരിഹരന്തി, യം വാ ആചാരം ആചരന്തി, തം സബ്ബം ഭോതാ ചരിതം സിക്ഖിതം. തസ്മാ തുയ്ഹം പരാജയോ നത്ഥി, ജയോവ ഭവിസ്സതീതി മഞ്ഞന്താ ഏവമാഹംസു.

൪൦൨. ദിസ്സന്തി ഖോ പനാതിആദി തേസം ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണിയോതി ബ്രാഹ്മണാനം പുത്തപടിലാഭത്ഥായ ആവാഹവിവാഹവസേന കുലാ ആനീതാ ബ്രാഹ്മണിയോ ദിസ്സന്തി. താ ഖോ പനേതാ അപരേന സമയേന ഉതുനിയോപി ഹോന്തി, സഞ്ജാതപുപ്ഫാതി അത്ഥോ. ഗബ്ഭിനിയോതി സഞ്ജാതഗബ്ഭാ. വിജായമാനാതി പുത്തധീതരോ ജനയമാനാ. പായമാനാതി ദാരകേ ഥഞ്ഞം പായന്തിയോ. യോനിജാവ സമാനാതി ബ്രാഹ്മണീനം പസ്സാവമഗ്ഗേന ജാതാ സമാനാ. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. കഥം? ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാതി. യദി പന നേസം സച്ചവചനം സിയാ, ബ്രാഹ്മണീനം കുച്ഛി മഹാബ്രഹ്മുനോ ഉരോ ഭവേയ്യ, ബ്രാഹ്മണീനം പസ്സാവമഗ്ഗോ മഹാബ്രഹ്മുനോ മുഖം ഭവേയ്യ, ഏത്താവതാ ‘‘മയം മഹാബ്രഹ്മുനോ ഉരേ വസിത്വാ മുഖതോ നിക്ഖന്താ’’തി വത്തും മാ ലഭന്തൂതി അയം മുഖതോ ജാതച്ഛേദകവാദോ വുത്തോ.

൪൦൩. അയ്യോ ഹുത്വാ ദാസോ ഹോതി, ദാസോ ഹുത്വാ അയ്യോ ഹോതീതി ബ്രാഹ്മണോ സഭരിയോ വണിജ്ജം പയോജേന്തോ യോനകരട്ഠം വാ കമ്ബോജരട്ഠം വാ ഗന്ത്വാ കാലം കരോതി, തസ്സ ഗേഹേ വയപ്പത്തേ പുത്തേ അസതി ബ്രാഹ്മണീ ദാസേന വാ കമ്മകരേന വാ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേതി. ഏകസ്മിം ദാരകേ ജാതേ സോ പുരിസോ ദാസോവ ഹോതി, തസ്സ ജാതദാരകോ പന ദായജ്ജസാമികോ ഹോതി. മാതിതോ സുദ്ധോ പിതിതോ അസുദ്ധോ സോ വണിജ്ജം പയോജേന്തോ മജ്ഝിമപദേസം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണദാരികം ഗഹേത്വാ തസ്സാ കുച്ഛിസ്മിം പുത്തം പടിലഭതി, സോപി മാതിതോവ സുദ്ധോ ഹോതി പിതിതോ അസുദ്ധോ. ഏവം ബ്രാഹ്മണസമയസ്മിഞ്ഞേവ ജാതിസമ്ഭേദോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥമേതം വുത്തം. കിം ബലം, കോ അസ്സാസോതി യത്ഥ തുമ്ഹേ ദാസാ ഹോന്താ സബ്ബേവ ദാസാ ഹോഥ, അയ്യാ ഹോന്താ സബ്ബേവ അയ്യാ ഹോഥ, ഏത്ഥ വോ കോ ഥാമോ, കോ അവസ്സയോ, യം ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോതി വദഥാതി ദീപേതി.

൪൦൪. ഖത്തിയോവ നു ഖോതിആദയോ സുത്തച്ഛേദകവാദാ നാമ ഹോന്തി.

൪൦൮. ഇദാനി ചാതുവണ്ണിസുദ്ധിം ദസ്സേന്തോ ഇധ രാജാതിആദിമാഹ. സാപാനദോണിയാതി സുനഖാനം പിവനദോണിയാ. അഗ്ഗികരണീയന്തി സീതവിനോദനഅന്ധകാരവിധമനഭത്തപചനാദി അഗ്ഗികിച്ചം. ഏത്ഥ അസ്സലായനാതി ഏത്ഥ സബ്ബസ്മിം അഗ്ഗികിച്ചം കരോന്തേ.

൪൦൯. ഇദാനി യദേതം ബ്രാഹ്മണാ ചാതുവണ്ണിസുദ്ധീതി വദന്തി, ഏത്ഥ ചാതുവണ്ണാതി നിയമോ നത്ഥി. പഞ്ചമോ ഹി പാദസികവണ്ണോപി അത്ഥീതി സംഖിത്തേന തേസം വാദേ ദോസദസ്സനത്ഥം ഇധ ഖത്തിയകുമാരോതിആദിമാഹ. തത്ര അമുത്ര ച പനേസാനന്തി അമുസ്മിഞ്ച പന പുരിമനയേ ഏതേസം മാണവകാനം കിഞ്ചി നാനാകരണം ന പസ്സാമീതി വദതി. നാനാകരണം പന തേസമ്പി അത്ഥിയേവ. ഖത്തിയകുമാരസ്സ ഹി ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ ഉപ്പന്നോ ഖത്തിയപാദസികോ നാമ, ഇതരോ ബ്രാഹ്മണപാദസികോ നാമ, ഏതേ ഹീനജാതിമാണവകാ.

ഏവം പഞ്ചമസ്സ വണ്ണസ്സ അത്ഥിതായ ചാതുവണ്ണിസുദ്ധീതി ഏതേസം വാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പുന ചാതുവണ്ണിസുദ്ധിയം ഓവദന്തോ തം കിം മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സദ്ധേതി മതകഭത്തേ. ഥാലിപാകേതി പണ്ണാകാരഭത്തേ. യഞ്ഞേതി യഞ്ഞഭത്തേ. പാഹുനേതി ആഗന്തുകാനം കതഭത്തേ. കിം ഹീതി കിം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതി, നോ ഭവിസ്സതീതി ദീപേതി.

൪൧൦. ഭൂതപുബ്ബന്തി അസ്സലായന പുബ്ബേ മയി ജാതിയാ ഹീനതരേ തുമ്ഹേ സേട്ഠതരാ സമാനാപി മയാ ജാതിവാദേ പഞ്ഹം പുട്ഠാ സമ്പാദേതും ന സക്ഖിത്ഥ, ഇദാനി തുമ്ഹേ ഹീനതരാ ഹുത്വാ മയാ സേട്ഠതരേന ബുദ്ധാനം സകേ ജാതിവാദപഞ്ഹം പുട്ഠാ കിം സമ്പാദേസ്സഥ? ന ഏത്ഥ ചിന്താ കാതബ്ബാതി മാണവം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അസിതോതി കാളകോ. ദേവലോതി തസ്സ നാമം, അയമേവ ഭഗവാ തേന സമയേന. പടലിയോതി ഗണങ്ഗണുപാഹനാ. പത്ഥണ്ഡിലേതി പണ്ണസാലപരിവേണേ. കോ നു ഖോതി കഹം നു ഖോ. ഗാമണ്ഡലരൂപോ വിയാതി ഗാമദാരകരൂപോ വിയ. സോ ഖ്വാഹം, ഭോ, ഹോമീതി സോ അഹം, ഭോ, അസിതദേവലോ ഹോമീതി വദതി. തദാ കിര മഹാസത്തോ കോണ്ഡദമകോ ഹുത്വാ വിചരതി. അഭിവാദേതും ഉപക്കമിംസൂതി വന്ദിതും ഉപക്കമം അകംസു. തതോ പട്ഠായ ച വസ്സസതികതാപസോപി തദഹുജാതം ബ്രാഹ്മണകുമാരം അവന്ദന്തോ കോണ്ഡിതോ ഹോതി.

൪൧൧. ജനികാ മാതാതി യായ തുമ്ഹേ ജനിതാ, സാ വോ ജനികാ മാതാ. ജനികാമാതൂതി ജനികായ മാതു. യോ ജനകോതി യോ ജനകോ പിതാ. ‘‘യോ ജനികോ പിതാതേവ’’ വാ പാഠോ.

അസിതേനാതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞേന അസിതേന ദേവലേന ഇസിനാ ഇമം ഗന്ധബ്ബപഞ്ഹം പുട്ഠാ ന സമ്പായിസ്സന്തി. യേസന്തി യേസം സത്തന്നം ഇസീനം. ന പുണ്ണോ ദബ്ബിഗാഹോതി തേസം സത്തന്നം ഇസീനം ദബ്ബിം ഗഹേത്വാ പണ്ണം പചിത്വാ ദായകോ പുണ്ണോ നാമ ഏകോ അഹോസി, സോ ദബ്ബിഗഹണസിപ്പം ജാനാതി. ത്വം സാചരിയകോ തേസം പുണ്ണോപി ന ഹോതി, തേന ഞാതം ദബ്ബിഗഹണസിപ്പമത്തമ്പി ന ജാനാസീതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അയം പന അസ്സലായനോ സദ്ധോ അഹോസി പസന്നോ, അത്തനോ അന്തോനിവേസനേയേവ ചേതിയം കാരേസി. യാവജ്ജദിവസാ അസ്സലായനവംസേ ജാതാ നിവേസനം കാരേത്വാ അന്തോനിവേസനേ ചേതിയം കരോന്തേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അസ്സലായനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഘോടമുഖസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൨. ഏവം മേ സുതന്തി ഘോടമുഖസുത്തം. തത്ഥ ഖേമിയമ്ബവനേതി ഏവംനാമകേ അമ്ബവനേ. ധമ്മികോ പരിബ്ബജോതി ധമ്മികാ പബ്ബജ്ജാ. അദസ്സനാതി തുമ്ഹാദിസാനം വാ പണ്ഡിതാനം അദസ്സനേന. യോ വാ പനേത്ഥ ധമ്മോതി യോ വാ പന ഏത്ഥ ധമ്മോ സഭാവോ, തസ്സേവ വാ അദസ്സനേന. ഇമിനാ ‘‘അമ്ഹാകം കഥാ അപ്പമാണം, ധമ്മോവ പമാണ’’ന്തി ദസ്സേതി. തതോ ഥേരോ ‘‘നവഉപോസഥാഗാരേ വിയ ബഹുനാ കമ്മേന ഇധ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ചങ്കമാ ഓരുയ്ഹ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിസീദി. തം ദസ്സേതും ഏവം വുത്തേതിആദി വുത്തം.

൪൧൩. ചത്താരോമേ ബ്രാഹ്മണാതി ഥേരസ്സ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ‘ധമ്മികം പബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ നത്ഥീ’തി വദതി. ഇമസ്സ ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ ദ്വേ ച പരിസാ ദസ്സേത്വാ ‘ചതുത്ഥം പുഗ്ഗലം കതരായ പരിസായ ബഹുലം പസ്സസീ’തി പുച്ഛിസ്സാമി, ജാനമാനോ ‘അനാഗാരിയപരിസായ’ന്തി വക്ഖതി. ഏവമേതം സകമുഖേനേവ ‘ധമ്മികോ പരിബ്ബജോ അത്ഥീ’തി വദാപേസ്സാമീ’’തി ഇമം ദേസനം ആരഭി.

൪൧൪. തത്ഥ സാരത്തരത്താതി സുട്ഠു രത്തരത്താ. സാനുഗ്ഗഹാ വാചാ ഭാസിതാ സകാരണാ വാചാ ഭാസിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം മയാ ‘‘അമ്ഹാകം കഥാ അപ്പമാണം, ധമ്മോവ പമാണ’’ന്തി.

൪൨൧. കിം പന തേതി ഗിഹി നാമ കപ്പിയമ്പി അകപ്പിയമ്പി വദേയ്യാതി വിവേചനത്ഥം പുച്ഛി. കാരാപേസീതി മാപേസി. കാരാപേത്വാ ച പന കാലം കത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ. ഏതസ്സ കിര ജാനനസിപ്പേ മാതരമ്പി പിതരമ്പി ഘാതേത്വാ അത്താവ ഘാതേതബ്ബോതി ആഗച്ഛതി. ഏതം സിപ്പം ജാനന്തോ ഠപേത്വാ ഏതം അഞ്ഞോ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ നാമ നത്ഥി, ഏസ പന ഥേരം ഉപനിസ്സായ പുഞ്ഞം കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തിത്വാ ച പന ‘‘കേനാഹം കമ്മേന ഇധ നിബ്ബത്തോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ യഥാഭൂതം ഞത്വാ ഏകദിവസം ജിണ്ണായ ഭോജനസാലായ പടിസങ്ഖരണത്ഥം സങ്ഘേ സന്നിപതിതേ മനുസ്സവേസേന ആഗന്ത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കിമത്ഥം, ഭന്തേ, സങ്ഘോ സന്നിപതിതോ’’തി? ഭോജനസാലായ പടിസങ്ഖരണത്ഥന്തി. കേനേസാ കാരിതാതി? ഘോടമുഖേനാതി. ഇദാനി സോ കുഹിന്തി? കാലങ്കതോതി. അത്ഥി പനസ്സ കോചി ഞാതകോതി? അത്ഥി ഏകാ ഭഗിനീതി. പക്കോസാപേഥ നന്തി. ഭിക്ഖൂ പക്കോസാപേസും. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘അഹം, തവ ഭാതാ, ഘോടമുഖോ നാമ ഇമം സാലം കാരേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ, അസുകേ ച അസുകേ ച ഠാനേ മയാ ഠപിതം ധനം അത്ഥി, തം ഗഹേത്വാ ഇമഞ്ച ഭോജനസാലം കാരേഹി, ദാരകേ ച പോസേഹീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം വന്ദിത്വാ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ദേവലോകമേവ അഗമാസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഘോടമുഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചങ്കീസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൨. ഏവം മേ സുതന്തി ചങ്കീസുത്തം. തത്ഥ ദേവവനേ സാലവനേതി തസ്മിം കിര ദേവതാനം ബലികമ്മം കരീയതി, തേന തം ദേവവനന്തിപി സാലവനന്തിപി വുച്ചതി. ഓപാസാദം അജ്ഝാവസതീതി ഓപാസാദനാമകേ ബ്രാഹ്മണഗാമേ വസതി, അഭിഭവിത്വാ വാ ആവസതി, തസ്സ സാമീ ഹുത്വാ യായ മരിയാദായ തത്ഥ വസിതബ്ബം, തായ മരിയാദായ വസതി. ഉപസഗ്ഗവസേന പനേത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബം, തഥസ്സ അനുപ്പയോഗത്താവ സേസപദേസു. തത്ഥ ലക്ഖണം സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബം. സത്തുസ്സദന്തി സത്തേഹി ഉസ്സദം ഉസ്സന്നം, ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സം പോസാവനിയഹത്ഥിഅസ്സമോരമിഗാദിഅനേകസത്തസമാകിണ്ണഞ്ചാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന സോ ഗാമോ ബഹി ആവിജ്ഝിത്വാ ജാതേന ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം ഘാസതിണേന ചേവ ഗേഹച്ഛദനതിണേന ച സമ്പന്നോ, തഥാ ദാരുകട്ഠേഹി ചേവ ഗേഹസമ്ഭാരകട്ഠേഹി ച, യസ്മാ ചസ്സ അബ്ഭന്തരേ വട്ടചതുരസ്സാദിസണ്ഠാനാ ബഹൂ പോക്ഖരണിയോ, ജലജകുസുമവിചിത്താനി ച ബഹി അനേകാനി തളാകാനി വാ ഉദകസ്സ നിച്ചഭരിതാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ സതിണകട്ഠോദകന്തി വുത്തം.

സഹ ധഞ്ഞേന സധഞ്ഞം, പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാദിഭേദം ബഹുധഞ്ഞസന്നിചയന്തി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ യസ്മിം ഗാമേ ബ്രാഹ്മണോ സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രാജലീലായ വസതി. തസ്സ സമിദ്ധിസമ്പത്തി ദീപിതാ ഹോതി. രാജതോ ലദ്ധം ഭോഗ്ഗം രാജഭോഗ്ഗം. കേന ദിന്നന്തി ചേ, രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം. രാജദായന്തി രഞ്ഞോ ദായഭൂതം, ദായജ്ജന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മദേയ്യന്തി സേട്ഠദേയ്യം, ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രാജസങ്ഖേപേന ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ രാജഭോഗ്ഗന്തി സബ്ബം ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തേന തിത്ഥപബ്ബതാദീസു സുങ്കം ഗണ്ഹന്തേന സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രഞ്ഞാ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. തത്ഥ രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായന്തി. ഏത്ഥ രഞ്ഞാ ദിന്നത്താ രാജദായം, ദായകരാജദീപനത്ഥം പനസ്സ ‘‘രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്ന’’ന്തി ഇദം വുത്തം. ബ്രഹ്മദേയ്യന്തി സേട്ഠദേയ്യം, യഥാ ദിന്നം ന പുന ഗഹേതബ്ബം ഹോതി നിസ്സട്ഠപരിച്ചത്തം, ഏവം ദിന്നന്തി അത്ഥോ.

൪൨൩. ബഹൂ ബഹൂ ഹുത്വാ സംഹതാതി സങ്ഘാ. ഏകേകിസ്സാ ദിസായ സങ്ഘോ തേസം അത്ഥീതി സങ്ഘീ. പുബ്ബേ ഗാമസ്സ അന്തോ അഗണാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഗണാ സമ്പന്നാതി ഗണീഭൂതാ. ഉത്തരേനമുഖാതി ഉത്തരദിസാഭിമുഖാ. ഖത്തം ആമന്തേസീതി ഖത്താ വുച്ചതി പുച്ഛിതപഞ്ഹബ്യാകരണസമത്ഥോ മഹാമത്തോ, തം ആമന്തേസി. ആഗമേന്തൂതി മുഹുത്തം പടിമാനേന്തു, അച്ഛന്തൂതി വുത്തം ഹോതി.

൪൨൪. നാനാവേരജ്ജകാനന്തി നാനാവിധേസു രജ്ജേസു അഞ്ഞേസു കാസികോസലാദീസു ജാതാ വാ നിവസന്തി വാ, തതോ വാ ആഗതാതി നാനാവേരജ്ജകാ, തേസം നാനാവേരജ്ജകാനം. കേനചിദേവാതി അനിയമിതേന യഞ്ഞുപാസനാദിനാ കേനചി കിച്ചേന. തേ തസ്സ ഗമനം സുത്വാ ചിന്തേസും – ‘‘അയം, ചങ്കീ, ഉഗ്ഗതബ്രാഹ്മണോ, യേഭുയ്യേന ച അഞ്ഞേ ബ്രാഹ്മണാ സമണം ഗോതമം സരണം ഗതാ, അയമേവ ന ഗതോ. സ്വായം സചേ തത്ഥ ഗമിസ്സതി, അദ്ധാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ആവട്ടനിയാ മായായ ആവട്ടിതോ സരണം ഗമിസ്സതി. തതോ ഏതസ്സാപി ഗേഹദ്വാരേ ബ്രാഹ്മണാനം അസന്നിപാതോ ഭവിസ്സതി. ഹന്ദസ്സ ഗമനന്തരായം കരോമാ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ തത്ഥ അഗമംസു. തം സന്ധായ ‘‘അഥ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഉഭതോതി ദ്വീഹി പക്ഖേഹി. മാതിതോ ച പിതിതോ ചാതി, ഭോതോ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ, മാതുമാതാ ബ്രാഹ്മണീ, തസ്സാപി മാതാ ബ്രാഹ്മണീ. പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, പിതുപിതാ ബ്രാഹ്മണോ, തസ്സപി പിതാ ബ്രാഹ്മണോതി. ഏവം ഭവം ഉഭതോ സുജാതോ, മാതിതോ ച പിതിതോ ച. സംസുദ്ധഗഹണികോതി സംസുദ്ധാ തേ മാതു ഗഹണീ, സംസുദ്ധാ തേ മാതു കുച്ഛീതി അത്ഥോ. യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതു പിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹോവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ. അഥ വാ അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി ദസ്സേതി. അക്ഖിത്തോതി അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാതി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപക്കുട്ഠോതി ന ഉപകുട്ഠോ, ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ പത്തപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി. ജാതിവാദേന, ഇതിപി ഹീനജാതികോ ഏസോതി ഏവരൂപേന വചനേനാതി അത്ഥോ. ഇമിനാപങ്ഗേനാതി ഇമിനാപി കാരണേന.

അഡ്ഢോതി ഇസ്സരോ. മഹദ്ധനോതി മഹതാ ധനേന സമന്നാഗതോ. ഭോതോ ഹി ഗേഹേ പഥവിയം പംസുവാലികാ വിയ ബഹു ധനം, സമണോ പന ഗോതമോ അധനോ ഭിക്ഖായ ഉദരം പൂരേത്വാ യാപേതീതി ദസ്സേന്തി. മഹാഭോഗോതി പഞ്ചകാമഗുണവസേന മഹാഉപഭോഗോ. ഏവം യം യം ഗുണം വദന്തി, തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖവസേന ഭഗവതോ അഗുണംയേവ ദസ്സേമാതി മഞ്ഞമാനാ വദന്തി.

അഭിരൂപോതി അഞ്ഞേഹി മനുസ്സേഹി അധികരൂപോ. ദസ്സനീയോതി ദിവസമ്പി പസ്സന്താനം അതിത്തികരണതോ ദസ്സനയോഗ്ഗോ, ദസ്സനേനേവ ചിത്തപസാദജനനതോ പാസാദികോ. പോക്ഖരതാ വുച്ചതി സുന്ദരഭാവോ, വണ്ണസ്സ പോക്ഖരതാ വണ്ണപോക്ഖരതാ, തായ വണ്ണപോക്ഖരതായ, വണ്ണസമ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. പോരാണാ പന പോക്ഖരന്തി സരീരം വദന്തി, വണ്ണം വണ്ണമേവ. തേസം മതേന വണ്ണോ ച പോക്ഖരഞ്ച വണ്ണപോക്ഖരാനി, തേസം ഭാവോ വണ്ണപോക്ഖരതാ. ഇതി പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായാതി ഉത്തമപരിസുദ്ധേന വണ്ണേന ചേവ സരീരസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ചാതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മവണ്ണീതി സേട്ഠവണ്ണീ, പരിസുദ്ധവണ്ണേസുപി സേട്ഠേന സുവണ്ണവണ്ണേനേവ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മവച്ഛസീതി മഹാബ്രഹ്മുനോ സരീരസദിസേന സരീരേന സമന്നാഗതോ. അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായാതി ഭോതോ സരീരേ ദസ്സനസ്സ ഓകാസോ ന ഖുദ്ദകോ മഹാ. സബ്ബാനേവ തേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ദസ്സനീയാനേവ, താനി ചാപി മഹന്താനേവാതി ദീപേതി.

സീലമസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ. വുദ്ധം വഡ്ഢിതം സീലമസ്സാതി വുദ്ധസീലീ. വുദ്ധസീലേനാതി വുദ്ധേന വഡ്ഢിതേന സീലേന. സമന്നാഗതോതി യുത്തോ, ഇദം വുദ്ധസീലീപദസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബമേതം പഞ്ചസീലമത്തമേവ സന്ധായ വദന്തി.

കാല്യാണവാചോതിആദീസു കല്യാണാ സുന്ദരാ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ വാചാ അസ്സാതി കല്യാണവാചോ. കല്യാണം മധുരം വാക്കരണം അസ്സാതി കല്യാണവാക്കരണോ. വാക്കരണന്തി ഉദാഹരണഘോസോ. ഗുണപരിപുണ്ണഭാവേന പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ വാ ഭവത്താ പോരീ. നാഗരികിത്ഥിയാ സുഖുമാലത്തനേന സദിസാതിപി പോരീ. തായ പോരിയാ. വിസ്സട്ഠായാതി അപലിബുദ്ധായ, സന്ദിട്ഠവിലമ്ബിതാദിദോസരഹിതായ. അനേലഗലായാതി ഏലഗലേന വിരഹിതായ. ഏകച്ചസ്സ ഹി കഥേന്തസ്സ ഏലം ഗലതി, ലാലാ വാ പഗ്ഘരതി, ഖേളഫുസിതാനി വാ നിക്ഖമന്തി, തസ്സ വാചാ ഏലഗലാ നാമ ഹോതി. തബ്ബിപരിതായാതി അത്ഥോ. അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതിആദിമജ്ഝപരിയോസാനം പാകടം കത്വാ ഭാസിതത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനസമത്ഥായ. സേസമേത്ഥ ബ്രാഹ്മണവണ്ണേ ഉത്താനമേവ.

൪൨൫. ഏവം വുത്തേതി ഏവം തേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വുത്തേ, ചങ്കീ, ‘‘ഇമേ ബ്രാഹ്മണാ അത്തനോ വണ്ണേ വുച്ചമാനേ അതുസ്സനകസത്തോ നാമ നത്ഥി, വണ്ണമസ്സ ഭണിത്വാ നിവാരേസ്സാമാതി ജാതിആദീഹി മമ വണ്ണം വദന്തി, ന ഖോ പന മേ യുത്തം അത്തനോ വണ്ണേ രജ്ജിതും. ഹന്ദാഹം ഏതേസം വാദം ഭിന്ദിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ മഹന്തഭാവം ഞാപേത്വാ ഏതേസം തത്ഥ ഗമനം കരോമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തേന ഹി, ഭോ, മമാപി സുണാഥാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യേപി ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തിആദയോ അത്തനോ ഗുണേഹി സദിസാ ഗുണാ, തേപി ‘‘കോ ചാഹം, കേ ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ജാതിസമ്പത്തിആദയോ ഗുണാ’’തി അത്തനോ ഗുണേഹി ഉത്തരിതരേയേവ മഞ്ഞമാനോ, ഇതരേ പന ഏകന്തേനേവ ഭഗവതോ മഹന്തഭാവദീപനത്ഥം പകാസേതി. മയമേവ അരഹാമാതി ഏവം നിയമേന്തോ ചേത്ഥ ഇദം ദീപേതി – യദി ഗുണമഹന്തതായ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ നാമ ഹോതി, യഥാ സിനേരും ഉപനിധായ സാസപോ, മഹാസമുദ്ദം ഉപനിധായ ഗോപദകം, സത്തസു മഹാസരേസു ഉദകം ഉപനിധായ ഉസ്സാവബിന്ദു പരിത്തോ ലാമകോ, ഏവമേവം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ജാതിസമ്പത്തിആദയോ ഗുണേ ഉപനിധായ അമ്ഹാകം ഗുണാ പരിത്താ ലാമകാ, തസ്മാ മയമേവ അരഹാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുന്തി.

ഭൂമിഗതഞ്ച വേഹാസട്ഠഞ്ചാതി ഏത്ഥ രാജങ്ഗണേ ചേവ ഉയ്യാനേ ച സുധാമട്ഠാ പോക്ഖരണിയോ സത്തരതനപൂരിം കത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതം ധനം ഭൂമിഗതം നാമ, പാസാദനിയൂഹാദയോ പന പൂരേത്വാ ഠപിതം വേഹാസട്ഠം നാമ. ഏവം താവ കുലപരിയായേന ആഗതം. തഥാഗതസ്സ പന ജാതദിവസേയേവ സങ്ഖോ ഏലോ ഉപ്പലോ പുണ്ഡരീകോതി ചത്താരോ നിധയോ ഉപഗതാ. തേസു സങ്ഖോ ഗാവുതികോ, ഏലോ അഡ്ഢയോജനികോ, ഉപ്പലോ തിഗാവുതികോ പുണ്ഡരീകോ യോജനികോതി. തേസുപി ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പൂരതിയേവ. ഇതി ഭഗവാ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഓഹായ പബ്ബജിതോതി വേദിതബ്ബോ. ദഹരോ വാതിആദീനി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാനേവ.

അഖുദ്ദാവകാസോതി ഏത്ഥ ഭഗവതി അപരിമാണോയേവ ദസ്സനാവകാസോതി വേദിതബ്ബോ. തത്രിദം വത്ഥും – രാജഗഹേ കിര അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘സമണസ്സ കിര ഗോതമസ്സ പമാണം ഗഹേതും ന സക്കാ’’തി സുത്വാ ഭഗവതോ പിണ്ഡായ പവിസനകാലേ സട്ഠിഹത്ഥം വേളും ഗഹേത്വാ നഗരദ്വാരസ്സ ബഹി ഠത്വാ സമ്പത്തേ ഭഗവതി വേളും ഗഹേത്വാ സമീപേ അട്ഠാസി, വേളു ഭഗവതോ ജാണുമത്തം പാപുണി. പുനദിവസേ ദ്വേ വേളൂ ഘടേത്വാ സമീപേ അട്ഠാസി, ഭഗവാ ദ്വിന്നം വേളൂനം ഉപരി ദ്വിവേണുമത്തമേവ പഞ്ഞായമാനോ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം കരോസീ’’തി ആഹ? തുമ്ഹാകം പമാണം ഗണ്ഹാമീതി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, സചേപി ത്വം സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേത്വാ ഠിതവേളും ഘടേത്വാ ആഗമിസ്സസി, നേവ മേ പമാണം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സസി. ന ഹി മയാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച തഥാ പാരമിയോ പൂരിതാ, യഥാ മേ പരോ പമാണം ഗണ്ഹേയ്യ, അതുലോ ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ അപ്പമേയ്യോ’’തി വത്വാ ധമ്മപദേ ഗാഥമാഹ. ഗാഥാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതം പിവിംസു.

അപരമ്പി വത്ഥു – രാഹു കിര അസുരിന്ദോ ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി അട്ഠ ച യോജനസതാനി ഉച്ചോ, ബാഹന്തരമസ്സ ദ്വാദസയോജനസതാനി, ഹത്ഥതലപാദതലാനം പുഥുലതാ തീണി യോജനസതാനി, അങ്ഗുലിപബ്ബാനി പണ്ണാസയോജനാനി, ഭമുകന്തരം പണ്ണാസയോജനം, നലാടം തിയോജനസതം, സീസം നവയോജനസതം. സോ – ‘‘അഹം ഉച്ചോസ്മി, സത്ഥാരം ഓനമിത്വാ ഓലോകേതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ന ഗച്ഛതി. സോ ഏകദിവസം ഭഗവതോ വണ്ണം സുത്വാ ‘‘യഥാ കഥഞ്ച ഓലോകേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ. ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ‘‘ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു കതരേന ദസ്സേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഠിതകോ നാമ നീചോപി ഉച്ചോ വിയ പഞ്ഞായതി, നിപന്നോവസ്സ അത്താനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി, ‘‘ആനന്ദ, ഗന്ധകുടിപരിവേണേ മഞ്ചകം പഞ്ഞാപേഹീ’’തി വത്വാ തത്ഥ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. രാഹു ആഗന്ത്വാ നിപന്നം ഭഗവന്തം ഗീവം ഉന്നാമേത്വാ നഭമജ്ഝേ പുണ്ണചന്ദം വിയ ഉല്ലോകേതി. കിമിദം അസുരിന്ദാതി ച വുത്തേ, ഭഗവാ ഓനമിത്വാ ഓലോകേതും ന സക്ഖിസ്സാമീതി ന ഗച്ഛിന്തി. ന മയാ അസുരിന്ദ അധോമുഖേന പാരമിയോ പൂരിതാ, ഉദ്ധഗ്ഗം മേ കത്വാ ദാനം ദിന്നന്തി. തംദിവസം രാഹു സരണം അഗമാസി. ഏവം ഭഗവാ അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായ.

ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന സീലവാ. തം പന സീലം അരിയം ഉത്തമം പരിസുദ്ധം, തേനാഹ അരിയസീലീതി. തദേവ അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം, തേനാഹ കുസലസീലീതി. കുസലേന സീലേനാതി ഇദമസ്സ വേവചനം. ബഹൂനം ആചരിയപാചരിയോതി ഭഗവതോ ഏകേകായ ധമ്മദേസനായ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അപരിമാണാപി ദേവമനുസ്സാ മഗ്ഗഫലാമതം പിവന്തി. തസ്മാ ബഹൂനം ആചരിയോ, സാവകവിനേയ്യാനം പാചരിയോതി.

ഖീണകാമരാഗോതി ഏത്ഥ കാമം ഭഗവതോ സബ്ബേപി കിലേസാ ഖീണാ, ബ്രാഹ്മണോ പന തേ ന ജാനാതി, അത്തനോ ജാനനട്ഠാനേയേവ ഗുണം കഥേതി. വിഗതചാപല്ലോതി ‘‘പത്തമണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാ ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സ…പേ… കേലനാ പടികേലനാ’’തി ഏവം വുത്തചാപല്യവിരഹിതോ.

അപാപപുരേക്ഖാരോതി അപാപേ നവലോകുത്തരധമ്മേ പുരതോ കത്വാ വിചരതി. ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായാതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപാദിഭേദായ ബ്രാഹ്മണപജായ. (അവിരുദ്ധോ ഹി സോ) ഏതിസ്സായ പജായ പുരേക്ഖാരോ. അയഞ്ഹി പജാ സമണം ഗോതമം പുരതോ കത്വാ ചരതീതി അത്ഥോ. അപിച അപാപപുരേക്ഖാരോതി ന പാപുപുരേക്ഖാരോ, ന പാപം പുരതോ കത്വാ ചരതി, പാപം ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. കസ്സ? ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായ അത്തനാ സദ്ധിം പടിവിരുദ്ധായപി ബ്രാഹ്മണപജായ അവിരുദ്ധോ ഹിതസുഖത്ഥികോയേവാതി വുത്തം ഹോതി.

തിരോരട്ഠാതി പരരട്ഠതോ. തിരോജനപദാതി പരജനപദതോ. സംപുച്ഛിതും ആഗച്ഛന്തീതി ഖത്തിയപണ്ഡിതാദയോ ചേവ ബ്രാഹ്മണഗന്ധബ്ബാദയോ ച പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമാതി ആഗച്ഛന്തി. തത്ഥ കേചി പുച്ഛായ വാ ദോസം വിസ്സജ്ജനസമ്പടിച്ഛനേ വാ അസമത്ഥതം സല്ലക്ഖേത്വാ അപുച്ഛിത്വാവ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, കേചി പുച്ഛന്തി, കേസഞ്ചി ഭഗവാ പുച്ഛായ ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ വിസ്സജ്ജേതി. ഏവം സബ്ബേസമ്പി തേസം വിമതിയോ തീരം പത്വാ മഹാസമുദ്ദസ്സ ഊമിയോ വിയ ഭഗവന്തം പത്വാവ ഭിജ്ജന്തി. സേസമേത്ഥ തഥാഗതസ്സ വണ്ണേ ഉത്താനമേവ.

അതിഥീ നോ തേ ഹോന്തീതി തേ അമ്ഹാകം ആഗന്തുകാ നവകാ പാഹുനകാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. പരിയാപുണാമീതി ജാനാമി. അപരിമാണവണ്ണോതി തഥാരൂപേനേവ സബ്ബഞ്ഞുനാപി അപ്പമേയ്യവണ്ണോ, പഗേവ മാദിസേനാതി ദസ്സേതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി.