൯. ധമ്മചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൪. ഏവം മേ സുതന്തി ധമ്മചേതിയസുത്തം. തത്ഥ മേദാളുപന്തി നാമേതം തസ്സ, തസ്സ ഹി നിഗമസ്സ മേദവണ്ണാ പാസാണാ കിരേത്ഥ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ മേദാളുപന്തി സങ്ഖം ഗതം. സേനാസനം പനേത്ഥ അനിയതം, തസ്മാ ന തം വുത്തം. നഗരകന്തി ഏവംനാമകം സക്യാനം നിഗമം. കേനചിദേവ കരണീയേനാതി ന അഞ്ഞേന കരണീയേന, അയം പന ബന്ധുലസേനാപതിം സദ്ധിം ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി ഏകദിവസേനേവ ഗണ്ഹഥാതി ആണാപേസി, തംദിവസഞ്ചസ്സ ഭരിയായ മല്ലികായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഭഗവാ നിമന്തിതോ, ബുദ്ധപ്പമുഖേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഘരം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നമത്തേ ‘‘സേനാപതി കാലങ്കതോ’’തി സാസനം ആഹരിത്വാ മല്ലികായ അദംസു. സാ പണ്ണം ഗഹേത്വാ മുഖസാസനം പുച്ഛി. ‘‘രഞ്ഞാ അയ്യേ സേനാപതി സദ്ധിം ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി ഏകപ്പഹാരേനേവ ഗഹാപിതോ’’തി ആരോചേസും. മഹാജനഗതം മാ കരിത്ഥാതി ഓവട്ടികായ പണ്ണം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസി. തസ്മിം സമയേ ഏകാ സപ്പിചാടി നീഹരിതാ, സാ ഉമ്മാരേ ആഹച്ച ഭിന്നാ, തം അപനേത്വാ അഞ്ഞം ആഹരാപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസി.

സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം – ‘‘സപ്പിചാടിയാ ഭിന്നപച്ചയാ ന ചിന്തേതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തസ്മിം സമയേ മല്ലികാ പണ്ണം നീഹരിത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ ഠപേത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ഇമം ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി സദ്ധിം സേനാപതിനോ മതസാസനം, അഹം ഏതമ്പി ന ചിന്തയാമി, സപ്പിചാടിപച്ചയാ കിം ചിന്തേയ്യാമീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ – ‘‘മല്ലികേ, മാ ചിന്തയി, അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ നാമ വത്തമാനാനം ഹോതി ഏത’’ന്തി അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മകഥം കത്വാ അഗമാസി. മല്ലികാ ദ്വത്തിംസസുണിസായോ പക്കോസാപേത്വാ ഓവാദം അദാസി. രാജാ മല്ലികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സേനാപതിനോ അമ്ഹാകം അന്തരേ ഭിന്നദോസോ അത്ഥി നത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. നത്ഥി സാമീതി. സോ തസ്സാ വചനേന തസ്സ നിദ്ദോസഭാവം ഞത്വാ വിപ്പടിസാരീ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പാദേസി. സോ – ‘‘ഏവരൂപം നാമ അദോസകാരകം മം സമ്ഭാവയിത്വാ ആഗതം സഹായകം വിനാസേസി’’ന്തി തതോ പട്ഠായ പാസാദേ വാ നാടകേസു വാ രജ്ജസുഖേസു വാ ചിത്തസ്സാദം അലഭമാനോ തത്ഥ തത്ഥ വിചരിതും ആരദ്ധോ. ഏതദേവ കിച്ചം അഹോസി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കേനചിദേവ കരണീയേനാ’’തി.

ദീഘം കാരായനന്തി ദീഘകാരായനോ നാമ ബന്ധുലസേനാപതിസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ‘‘ഏതസ്സ മേ മാതുലോ അദോസകാരകോ നിക്കാരണേന ഘാതിതോ’’തി രഞ്ഞാ സേനാപതിട്ഠാനേ ഠപിതോ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. മഹച്ചാ രാജാനുഭാവേനാതി മഹതാ രാജാനുഭാവേന, ധരണിതലം ഭിന്ദന്തോ വിയ സാഗരം പരിവത്തേന്തോ വിയ വിചിത്തവേസസോഭേന മഹതാ ബലകായേനാതി അത്ഥോ. പാസാദികാനീതി ദസ്സനേനേവ സഹ രഞ്ജനകാനി. പസാദനീയാനീതി തസ്സേവ വേവചനം. അഥ വാ പാസാദികാനീതി പസാദജനകാനി. അപ്പസദ്ദാനീതി നിസ്സദ്ദാനി. അപ്പനിഗ്ഘോസാനീതി അവിഭാവിതത്ഥേന നിഗ്ഘോസേന രഹിതാനി. വിജനവാതാനീതി വിഗതജനവാതാനി. മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനീതി മനുസ്സാനം രഹസ്സകമ്മാനുച്ഛവികാനി, രഹസ്സമന്തം മന്തേന്താനം അനുരൂപാനീതി അത്ഥോ. പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി നിലീയനഭാവസ്സ ഏകീഭാവസ്സ അനുച്ഛവികാനി. യത്ഥ സുദം മയന്തി ന തേന തത്ഥ ഭഗവാ പയിരുപാസിതപുബ്ബോ, താദിസേസു പന പയിരുപാസിതപുബ്ബോ, തസ്മാ യാദിസേസു സുദം മയന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

അത്ഥി, മഹാരാജാതി പണ്ഡിതോ സേനാപതി ‘‘രാജാ ഭഗവന്തം മമായതീ’’തി ജാനാതി, സോ സചേ മം രാജാ ‘‘കഹം ഭഗവാ’’തി വദേയ്യ, അദന്ധായന്തേന ആചിക്ഖിതും യുത്തന്തി ചരപുരിസേ പയോജേത്വാ ഭഗവതോ നിവാസനട്ഠാനം ഞത്വാവ വിഹരതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ആരാമം പാവിസീതി ബഹിനിഗമേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധാപേത്വാ കാരായനേന സദ്ധിം പാവിസി.

൩൬൬. വിഹാരോതി ഗന്ധകുടിം സന്ധായാഹംസു. ആളിന്ദന്തി പമുഖം. ഉക്കാസിത്വാതി ഉക്കാസിതസദ്ദം കത്വാ. അഗ്ഗളന്തി കവാടം. ആകോടേഹീതി അഗ്ഗനഖേന ഈസകം കുഞ്ചികച്ഛിദ്ദസമീപേ കോടേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ദ്വാരം കിര അതിഉപരി അമനുസ്സാ, അതിഹേട്ഠാ ദീഘജാതികാ കോടേന്തി. തഥാ അകോടേത്വാ മജ്ഝേ ഛിദ്ദസമീപേ കോടേതബ്ബം, ഇദം ദ്വാരകോട്ടകവത്തന്തി ദീപേന്താ വദന്തി. തത്ഥേവാതി ഭിക്ഖൂഹി വുത്തട്ഠാനേയേവ. ഖഗ്ഗഞ്ച ഉണ്ഹീസഞ്ചാതി ദേസനാമത്തമേതം,

വാലബീജനിമുണ്ഹീസം, ഖഗ്ഗം ഛത്തഞ്ചുപാഹനം;

ഓരുയ്ഹ രാജാ യാനമ്ഹാ, ഠപയിത്വാ പടിച്ഛദന്തി. –

ആഗതാനി പന പഞ്ചപി രാജകകുധഭണ്ഡാനി അദാസി. കസ്മാ പന അദാസീതി. അതിഗരുനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികം ഉദ്ധതവേസേന ഗന്തും ന യുത്തന്തി ച, ഏകകോവ ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ രുചിവസേന സമ്മോദിസ്സാമി ചാതി. പഞ്ചസു ഹി രാജകകുധഭണ്ഡേസു നിവത്തിതേസു ത്വം നിവത്താതി വത്തബ്ബം ന ഹോതി, സബ്ബേ സയമേവ നിവത്തന്തി. ഇതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി അദാസി. രഹായതീതി രഹസ്സം കരോതി നിഗൂഹതി. അയം കിരസ്സ അധിപ്പായോ ‘‘പുബ്ബേപി അയം രാജാ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം ചതുക്കണ്ണമന്തം മന്തേത്വാ മയ്ഹം മാതുലം സദ്ധിം ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി ഗണ്ഹാപേസി, ഇദാനിപി ചതുക്കണ്ണമന്തം മന്തേതുകാമോ, കച്ചി നു ഖോ മം ഗണ്ഹാപേസ്സതീ’’തി. ഏവം കോപവസേനസ്സ ഏതദഹോസി.

വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരന്തി ന ഭഗവാ ഉട്ഠായ ദ്വാരം വിവരി, വിവരതൂതി പന ഹത്ഥം പസാരേസി. തതോ – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേഹി അനേകേസു കപ്പകോടീസു ദാനം ദദമാനേഹി ന സഹത്ഥാ ദ്വാരവിവരണകമ്മം കത’’ന്തി സയമേവ ദ്വാരം വിവടം. തം പന യസ്മാ ഭഗവതോ മനേന വിവടം, തസ്മാ ‘‘വിവരി ഭഗവാ ദ്വാര’’ന്തി വത്തും വട്ടതി. വിഹാരം പവിസിത്വാതി ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ. തസ്മിം പന പവിട്ഠമത്തേയേവ കാരായനോ പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ ഖന്ധാവാരം ഗന്ത്വാ വിടടൂഭം ആമന്തേസി ‘‘ഛത്തം സമ്മ ഉസ്സാപേഹീ’’തി. മയ്ഹം പിതാ കിം ഗതോതി? പിതരം മാ പുച്ഛ, സചേ ത്വം ന ഉസ്സാപേസി, തം ഗണ്ഹിത്വാ അഹം ഉസ്സാപേമീതി. ‘‘ഉസ്സാപേമി സമ്മാ’’തി സമ്പടിച്ഛി. കാരായനോ രഞ്ഞോ ഏകം അസ്സഞ്ച അസിഞ്ച ഏകമേവ ച പരിചാരികം ഇത്ഥിം ഠപേത്വാ – ‘‘സചേ രാജാ ജീവിതേന അത്ഥികോ, മാ ആഗച്ഛതൂ’’തി വിടടൂഭസ്സ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ തം ഗഹേത്വാ സാവത്ഥിമേവ ഗതോ.

൩൬൭. ധമ്മന്വയോതി പച്ചക്ഖഞാണസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സ അനുനയോ അനുമാനം, അനുബുദ്ധീതി അത്ഥോ. ഇദാനി യേനസ്സ ധമ്മന്വയേന ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദി ഹോതി, തം ദസ്സേതും ഇധ പനാഹം, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആപാണകോടികന്തി പാണോതി ജീവിതം, തം മരിയാദം അന്തോ കരിത്വാ, മരണസമയേപി ചരന്തിയേവ, തം ന വീതിക്കമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അപാണകോടിക’’ന്തിപി പാഠോ, ആജീവിതപരിയന്തന്തി അത്ഥോ. യഥാ ഏകച്ചേ ജീവിതഹേതു അതിക്കമന്താ പാണകോടികം കത്വാ ചരന്തി, ന ഏവന്തി അത്ഥോ. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേതി ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ ധമ്മസ്വാക്ഖാതതായ സങ്ഘസുപ്പടിപന്നതായ ച ഏതം ഏവം ഹോതി, ഏവഞ്ഹി മേ, ഭന്തേ, അയം ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതീതി ദീപേതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൩൬൯. ന വിയ മഞ്ഞേ ചക്ഖും ബന്ധന്തേതി ചക്ഖും അബന്ധന്തേ വിയ. അപാസാദികഞ്ഹി ദിസ്വാ പുന ഓലോകനകിച്ചം ന ഹോതി, തസ്മാ സോ ചക്ഖും ന ബന്ധതി നാമ. പാസാദികം ദിസ്വാ പുനപ്പുനം ഓലോകനകിച്ചം ഹോതി, തസ്മാ സോ ചക്ഖും ബന്ധതി നാമ. ഇമേ ച അപാസാദികാ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ബന്ധുകരോഗോ നോതി കുലരോഗോ. അമ്ഹാകം കുലേ ജാതാ ഏവരൂപാ ഹോന്തീതി വദന്തി. ഉളാരന്തി മഹേസക്ഖം. പുബ്ബേനാപരന്തി പുബ്ബതോ അപരം വിസേസം. തത്ഥ കസിണപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേന്തോ ഉളാരം പുബ്ബേ വിസേസം സഞ്ജാനാതി നാമ, സമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹന്തോ ഉളാരം പുബ്ബതോ അപരം വിസേസം സഞ്ജാനാതി നാമ.

൩൭൦. ഘാതേതായം വാ ഘാതേതുന്തി ഘാതേതബ്ബയുത്തകം ഘാതേതും. ജാപേതായം വാ ജാപേതുന്തി ധനേന വാ ജാപേതബ്ബയുത്തകം ജാപേതും ജാനിതും അധനം കാതും. പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതുന്തി രട്ഠതോ വാ പബ്ബാജേതബ്ബയുത്തകം പബ്ബാജേതും.

൩൭൩. ഇസിദത്തപുരാണാതി ഇസിദത്തോ ച പുരാണോ ച. തേസു ഏകോ ബ്രഹ്മചാരീ, ഏകോ സദാരസന്തുട്ഠോ. മമഭത്താതി മമ സന്തകം ഭത്തം ഏതേസന്തി മമഭത്താ. മമയാനാതി മമ സന്തകം യാനം ഏതേസന്തി മമയാനാ. ജീവികായ ദാതാതി ജീവിതവുത്തിം ദാതാ. വീമംസമാനോതി ഉപപരിക്ഖമാനോ. തദാ കിര രാജാ നിദ്ദം അനോക്കന്തോവ ഓക്കന്തോ വിയ ഹുത്വാ നിപജ്ജി. അഥ തേ ഥപതയോ ‘‘കതരസ്മിം ദിസാഭാഗേ ഭഗവാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസുകസ്മിം നാമാ’’തി സുത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘യേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തേന സീസേ കതേ രാജാ പാദതോ ഹോതി. യേന രാജാ, തേന സീസേ കതേ സത്ഥാ പാദതോ ഹോതി, കിം കരിസ്സാമാ’’തി? തതോ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘രാജാ കുപ്പമാനോ യം അമ്ഹാകം ദേതി, തം അച്ഛിന്ദേയ്യ. ന ഖോ പന മയം സക്കോമ ജാനമാനാ സത്ഥാരം പാദതോ കാതു’’ന്തി രാജാനം പാദതോ കത്വാ നിപജ്ജിംസു. തം സന്ധായ അയം രാജാ ഏവമാഹ.

൩൭൪. പക്കാമീതി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ കാരായനസ്സ ഠിതട്ഠാനം ഗതോ, തം തത്ഥ അദിസ്വാ ഖന്ധാവാരട്ഠാനം ഗതോ, തത്ഥാപി അഞ്ഞം അദിസ്വാ തം ഇത്ഥിം പുച്ഛി. സാ സബ്ബം പവത്തിം ആചിക്ഖി. രാജാ – ‘‘ന ഇദാനി മയാ ഏകകേന തത്ഥ ഗന്തബ്ബം, രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ഭാഗിനേയ്യേന സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി രാജഗഹം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ കണാജകഭത്തഞ്ചേവ ഭുഞ്ജി, ബഹലഉദകഞ്ച പിവി. തസ്സ സുഖുമാലപകതികസ്സ ആഹാരോ ന സമ്മാ പരിണാമി. സോ രാജഗഹം പാപുണന്തോപി വികാലേ ദ്വാരേസു പിഹിതേസു പാപുണി. ‘‘അജ്ജ സാലായം സയിത്വാ സ്വേ മയ്ഹം ഭാഗിനേയ്യം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ബഹിനഗരേ സാലായ നിപജ്ജി. തസ്സ രത്തിഭാഗേ ഉട്ഠാനാനി പവത്തിംസു, കതിപയവാരേ ബഹി നിക്ഖമി. തതോ പട്ഠായ പദസാ ഗന്തും അസക്കോന്തോ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ അങ്കേ നിപജ്ജിത്വാ ബലവപച്ചൂസേ കാലമകാസി. സാ തസ്സ മതഭാവം ഞത്വാ – ‘‘ദ്വീസു രജ്ജേസു രജ്ജം കാരേത്വാ ഇദാനി പരസ്സ ബഹിനഗരേ അനാഥസാലായ അനാഥകാലകിരിയം കത്വാ നിപന്നോ മയ്ഹം സാമി കോസലരാജാ’’തിആദീനി വദമാനാ ഉച്ചാസദ്ദേന പരിദേവിതും ആരഭി. മനുസ്സാ സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ആഗന്ത്വാ ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ആഗതകാരണം ഞത്വാ മഹാപരിഹാരേന സരീരകിച്ചം കരിത്വാ ‘‘വിടടൂഭം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ ബലകായം സന്നിപാതേസി. അമച്ചാ പാദേസു പതിത്വാ – ‘‘സചേ, ദേവ, തുമ്ഹാകം മാതുലോ അരോഗോ അസ്സ, തുമ്ഹാകം ഗന്തും യുത്തം ഭവേയ്യ, ഇദാനി പന വിടടൂഭോപി തുമ്ഹേ നിസ്സായ ഛത്തം ഉസ്സാപേതും അരഹതിയേവാ’’തി സഞ്ഞാപേത്വാ നിവാരേസും.

ധമ്മചേതിയാനീതി ധമ്മസ്സ ചിത്തീകാരവചനാനി. തീസു ഹി രതനേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തീകാരേ കതേ സബ്ബത്ഥ കതോയേവ ഹോതി, തസ്മാ ഭഗവതി ചിത്തീകാരേ കതേ ധമ്മോപി കതോവ ഹോതീതി ഭഗവാ ‘‘ധമ്മചേതിയാനീ’’തി ആഹ. ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനീതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാനി, പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിഭൂതാനീതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ധമ്മചേതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.