൧൦. കണ്ണകത്ഥലസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൫. ഏവം മേ സുതന്തി കണ്ണകത്ഥലസുത്തം. തത്ഥ ഉരുഞ്ഞായന്തി ഉരുഞ്ഞാതി തസ്സ രട്ഠസ്സപി നഗരസ്സപി ഏതദേവ നാമം, ഭഗവാ ഉരുഞ്ഞാനഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. കണ്ണകത്ഥലേ മിഗദായേതി തസ്സ നഗരസ്സ അവിദൂരേ കണ്ണകത്ഥലം നാമ ഏകോ രമണീയോ ഭൂമിഭാഗോ അത്ഥി, സോ മിഗാനം അഭയത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി, തസ്മിം കണ്ണകത്ഥലേ മിഗദായേ. കേനചിദേവ കരണീയേനാതി ന അഞ്ഞേന, അനന്തരസുത്തേ വുത്തകരണീയേനേവ. സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീതി ഇമാ ദ്വേ ഭഗിനിയോ രഞ്ഞോ പജാപതിയോ. ഭത്താഭിഹാരേതി ഭത്തം അഭിഹരണട്ഠാനേ. രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജനട്ഠാനഞ്ഹി സബ്ബാപി ഓരോധാ കടച്ഛുആദീനി ഗഹേത്വാ രാജാനം ഉപട്ഠാതും ഗച്ഛന്തി, താപി തഥേവ അഗമംസു.

൩൭൬. കിം പന, മഹാരാജാതി കസ്മാ ഏവമാഹ? രഞ്ഞോ ഗരഹപരിമോചനത്ഥം. ഏവഞ്ഹി പരിസാ ചിന്തേയ്യ – ‘‘അയം രാജാ ആഗച്ഛമാനോവ മാതുഗാമാനം സാസനം ആരോചേതി, മയം അത്തനോ ധമ്മതായ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ആഗതോതി മഞ്ഞാമ, അയം പന മാതുഗാമാനം സാസനം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, മാതുഗാമദാസോ മഞ്ഞേ, ഏസ പുബ്ബേപി ഇമിനാവ കാരണേന ആഗച്ഛതീ’’തി. പുച്ഛിതോ പന സോ അത്തനോ ആഗമനകാരണം കഥേസ്സതി, ഏവമസ്സ അയം ഗരഹാ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഗരഹമോചനത്ഥം ഏവമാഹ.

൩൭൮. അബ്ഭുദാഹാസീതി കഥേസി. സകിദേവ സബ്ബം ഉസ്സതി സബ്ബം ദക്ഖിതീതി യോ ഏകാവജ്ജനേന ഏകചിത്തേന അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം സബ്ബം ഉസ്സതി വാ ദക്ഖിതി വാ, സോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഏകേന ഹി ചിത്തേന അതീതം സബ്ബം ജാനിസ്സാമീതി ആവജ്ജിത്വാപി അതീതം സബ്ബം ജാനിതും ന സക്കാ, ഏകദേസമേവ ജാനാതി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നം പന തേന ചിത്തേന സബ്ബേനേവ സബ്ബം ന ജാനാതീതി. ഏസ നയോ ഇതരേസു. ഏവം ഏകചിത്തവസേനായം പഞ്ഹോ കഥിതോ. ഹേതുരൂപന്തി ഹേതുസഭാവം കാരണജാതികം. സഹേതുരൂപന്തി സകാരണജാതികം. സമ്പരായികാഹം, ഭന്തേതി സമ്പരായഗുണം അഹം, ഭന്തേ, പുച്ഛാമി.

൩൭൯. പഞ്ചിമാനീതി ഇമസ്മിം സുത്തേ പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി ലോകുത്തരമിസ്സകാനി കഥിതാനി. കഥിനങ്ഗണവാസീചൂളസമുദ്ദത്ഥേരോ പന ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, കിം രുച്ചതീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ലോകുത്തരാനേവാതി രുച്ചതീ’’തി ആഹ. പധാനവേമത്തതന്തി പധാനനാനത്തം. അഞ്ഞാദിസമേവ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സ പധാനം, അഞ്ഞാദിസം സോതാപന്നസ്സ, അഞ്ഞാദിസം സകദാഗാമിനോ, അഞ്ഞാദിസം അനാഗാമിനോ, അഞ്ഞാദിസം അരഹതോ, അഞ്ഞാദിസം അസീതിമഹാസാവകാനം, അഞ്ഞാദിസം ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം, അഞ്ഞാദിസം പച്ചേകബുദ്ധാനം, അഞ്ഞാദിസം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം. പുഥുജ്ജനസ്സ പധാനം സോതാപന്നസ്സ പധാനം ന പാപുണാതി…പേ… പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പധാനം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ പധാനം ന പാപുണാതി. ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘പധാനവേമത്തതം വദാമീ’’തി ആഹ. ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യുന്തി യം അകൂടകരണം, അനവച്ഛിന്ദനം, ധുരസ്സ അച്ഛിന്ദനന്തി ദന്തേസു കാരണം ദിസ്സതി, തം കാരണം ഉപഗച്ഛേയ്യുന്തി അത്ഥോ. ദന്തഭൂമിന്തി ദന്തേഹി ഗന്തബ്ബഭൂമിം. അസ്സദ്ധോതിആദീസു പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ ചത്താരോപി അസ്സദ്ധാ നാമ. പുഥുജ്ജനോ ഹി സോതാപന്നസ്സ സദ്ധം അപ്പത്തോതി അസ്സദ്ധോ, സോതാപന്നോ സകദാഗാമിസ്സ, സകദാഗാമീ അനാഗാമിസ്സ, അനാഗാമീ അരഹതോ സദ്ധം അപ്പത്തോതി അസ്സദ്ധോ, ആബാധോ അരഹതോപി ഉപ്പജ്ജതീതി പഞ്ചപി ബഹ്വാബാധാ നാമ ഹോന്തി. അരിയസാവകസ്സ പന സഠോ മായാവീതി നാമം നത്ഥി. തേനേവ ഥേരോ – ‘‘പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി ലോകുത്തരാനി കഥിതാനീതി മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തി ആഹ. അസ്സഖളുങ്കസുത്തന്തേ പന – ‘‘തയോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസ്സഖളുങ്കേ തയോ ച പുരിസഖളുങ്കേ ദേസേസ്സാമീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൪൧) ഏത്ഥ അരിയസാവകസ്സാപി സമ്ബോധിനാമം ആഗതം, തസ്സ വസേന ലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാതി വുത്തം. പുഥുജ്ജനോ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗവീരിയം അസമ്പത്തോ…പേ… അനാഗാമീ അരഹത്തമഗ്ഗവീരിയം അസമ്പത്തോതി കുസീതോപി അസ്സദ്ധോ വിയ ചത്താരോവ ഹോന്തി, തഥാ ദുപ്പഞ്ഞോ.

ഏവം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – അദന്തഹത്ഥിആദയോ വിയ ഹി മഗ്ഗപധാനരഹിതോ പുഗ്ഗലോ. ദന്തഹത്ഥിആദയോ വിയ മഗ്ഗപധാനവാ. യഥാ അദന്താ ഹത്ഥിആദയോ കൂടാകാരം അകത്വാ അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ധുരം അപാതേത്വാ ദന്തഗമനം വാ ഗന്തും ദന്തഭൂമിം വാ പത്തും ന സക്കോന്തി, ഏവമേവം മഗ്ഗപധാനരഹിതോ മഗ്ഗപധാനവതാ പത്തബ്ബം പാപുണിതും നിബ്ബത്തേതബ്ബം ഗുണം നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി. യഥാ പന ദന്തഹത്ഥിആദയോ കൂടാകാരം അകത്വാ അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ധുരം അപാതേത്വാ ദന്തഗമനം വാ ഗന്തും ദന്തഭൂമിം വാ പത്തും സക്കോന്തി, ഏവമേവം മഗ്ഗപധാനവാ മഗ്ഗപധാനവതാ പത്തബ്ബം പാപുണിതും നിബ്ബത്തേതബ്ബം ഗുണം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗപധാനവാ സോതാപത്തിമഗ്ഗപധാനവതാ പത്തോകാസം പാപുണിതും നിബ്ബത്തേതബ്ബം ഗുണം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗപധാനവാ അരഹത്തമഗ്ഗപധാനവതാ പത്തോകാസം പാപുണിതും നിബ്ബത്തേതബ്ബം ഗുണം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതീ’’തി.

൩൮൦. സമ്മപ്പധാനാതി മഗ്ഗപധാനേന സമ്മപ്പധാനാ. ന കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തിന്തി യം ഏകസ്സ ഫലവിമുത്തിയാ ഇതരസ്സ ഫലവിമുത്തിം ആരബ്ഭ നാനാകരണം വത്തബ്ബം സിയാ, തം ന കിഞ്ചി വദാമീതി അത്ഥോ. അച്ചിയാ വാ അച്ചിന്തി അച്ചിയാ വാ അച്ചിമ്ഹി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ, ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം ഉപയോഗവചനം. കിം പന ത്വം, മഹാരാജാതി, മഹാരാജ, കിം ത്വം? ‘‘സന്തി ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ, സന്തി ദേവാ താവതിംസാ…പേ… സന്തി ദേവാ പരനിമ്മിതവസവത്തിനോ, സന്തി ദേവാ തതുത്തരി’’ന്തി ഏവം ദേവാനം അത്ഥിഭാവം ന ജാനാസി, യേന ഏവം വദേസീതി. തതോ അത്ഥിഭാവം ജാനാമി, മനുസ്സലോകം പന ആഗച്ഛന്തി നാഗച്ഛന്തീതി ഇദം പുച്ഛന്തോ യദി വാ തേ, ഭന്തേതിആദിമാഹ. സബ്യാബജ്ഝാതി സദുക്ഖാ, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന അപ്പഹീനചേതസികദുക്ഖാ. ആഗന്താരോതി ഉപപത്തിവസേന ആഗന്താരോ. അബ്യാബജ്ഝാതി സമുച്ഛിന്നദുക്ഖാ. അനാഗന്താരോതി ഉപപത്തിവസേന അനാഗന്താരോ.

൩൮൧. പഹോതീതി സക്കോതി. രാജാ ഹി പുഞ്ഞവന്തമ്പി ലാഭസക്കാരസമ്പന്നം യഥാ ന കോചി ഉപസങ്കമതി, ഏവം കരോന്തോ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും സക്കോതി. തം അപുഞ്ഞവന്തമ്പി സകലഗാമം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാപനമത്തം അലഭന്തം യഥാ ലാഭസക്കാരസമ്പന്നോ ഹോതി, ഏവം കരോന്തോ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും സക്കോതി. ബ്രഹ്മചരിയവന്തമ്പി ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം സമ്പയോജേത്വാ സീലവിനാസം പാപേന്തോ ബലക്കാരേന വാ ഉപ്പബ്ബാജേന്തോ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും സക്കോതി. അബ്രഹ്മചരിയവന്തമ്പി സമ്പന്നകാമഗുണം അമച്ചം ബന്ധനാഗാരം പവേസേത്വാ ഇത്ഥീനം മുഖമ്പി പസ്സിതും അദേന്തോ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതി നാമ. രട്ഠതോ പന യം ഇച്ഛതി, തം പബ്ബാജേതി നാമ.

ദസ്സനായപി നപ്പഹോന്തീതി കാമാവചരേ താവ അബ്യാബജ്ഝേ ദേവേ സബ്യാബജ്ഝാ ദേവാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദസ്സനായപി നപ്പഹോന്തി. കസ്മാ? അരഹതോ തത്ഥ ഠാനാഭാവതോ. രൂപാവചരേ പന ഏകവിമാനസ്മിംയേവ തിട്ഠന്തി ച നിസീദന്തി ചാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദസ്സനായ പഹോന്തി, ഏതേഹി ദിട്ഠം പന സല്ലക്ഖിതം പടിവിദ്ധം ലക്ഖണം ദട്ഠും സല്ലക്ഖിതും പടിവിജ്ഝിതും ന സക്കോന്തീതി ഞാണചക്ഖുനാ ദസ്സനായ നപ്പഹോന്തി, ഉപരിദേവേ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദസ്സനേനാപീതി.

൩൮൨. കോ നാമോ അയം, ഭന്തേതി രാജാ ഥേരം ജാനന്തോപി അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതി. കസ്മാ? പസംസിതുകാമതായ. ആനന്ദരൂപോതി ആനന്ദസഭാവോ. ബ്രഹ്മപുച്ഛാപി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ പുരിസോതി സാ കിര കഥാ വിടടൂഭേനേവ കഥിതാ, തേ ‘‘തയാ കഥിതാ, തയാ കഥിതാ’’തി കുപിതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ അത്തനോ അത്തനോ ബലകായം ഉട്ഠാപേത്വാ കലഹമ്പി കരേയ്യുന്തി നിവാരണത്ഥം സോ രാജപുരിസോ ഏതദവോച. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. അയം പന ദേസനാ നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേന നിട്ഠിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

കണ്ണകത്ഥലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.