൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. ഘടികാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൮൨. ഏവം മേ സുതന്തി ഘടികാരസുത്തം. തത്ഥ സിതം പാത്വാകാസീതി മഹാമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തോ അഞ്ഞതരം ഭൂമിപ്പദേസം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മയാ ചരിയം ചരമാനേന ഇമസ്മിം ഠാനേ നിവുത്ഥപുബ്ബ’’ന്തി ആവജ്ജന്തോ അദ്ദസ – ‘‘കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഇമസ്മിം ഠാനേ വേഗളിങ്ഗം നാമ ഗാമനിഗമോ അഹോസി, അഹം തദാ ജോതിപാലോ നാമ മാണവോ അഹോസിം, മയ്ഹം സഹായോ ഘടികാരോ നാമ കുമ്ഭകാരോ അഹോസി, തേന സദ്ധിം മയാ ഇധ ഏകം സുകാരണം കതം, തം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അപാകടം പടിച്ഛന്നം, ഹന്ദ നം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാകടം കരോമീ’’തി മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ ഠിതകോവ സിതപാതുകമ്മമകാസി, അഗ്ഗഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേത്വാ മന്ദഹസിതം ഹസി. യഥാ ഹി ലോകിയമനുസ്സാ ഉരം പഹരന്താ – ‘‘കുഹം കുഹ’’ന്തി ഹസന്തി, ന ഏവം ബുദ്ധാ, ബുദ്ധാനം പന ഹസിതം ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരമത്തമേവ ഹോതി.

ഹസിതഞ്ച നാമേതം തേരസഹി സോമനസ്സസഹഗതചിത്തേഹി ഹോതി. തത്ഥ ലോകിയമഹാജനോ അകുസലതോ ചതൂഹി, കാമാവചരകുസലതോ ചതൂഹീതി അട്ഠഹി ചിത്തേഹി ഹസതി, സേക്ഖാ അകുസലതോ ദിട്ഠിസമ്പയുത്താനി ദ്വേ അപനേത്വാ ഛഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി, ഖീണാസവാ ചതൂഹി സഹേതുകകിരിയചിത്തേഹി ഏകേന അഹേതുകകിരിയചിത്തേനാതി പഞ്ചഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. തേസുപി ബലവാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ദ്വീഹി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേഹി ഹസന്തി, ദുബ്ബലാരമ്മണേ ദുഹേതുകചിത്തദ്വയേന ച അഹേതുകചിത്തേന ചാതി തീഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസോമനസ്സസഹഗതചിത്തം ഭഗവതോ ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരമത്തം ഹസിതം ഉപ്പാദേസി.

തം പനേതം ഹസിതം ഏവം അപ്പമത്തകമ്പി ഥേരസ്സ പാകടം അഹോസി. കഥം? തഥാരൂപേ ഹി കാലേ തഥാഗതസ്സ ചതൂഹി ദാഠാഹി ചതുദ്ദീപികമഹാമേഘമുഖതോ സതേരതാവിജ്ജുലതാ വിയ വിരോചമാനാ മഹാതാലക്ഖന്ധപമാണാ രസ്മിവട്ടിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ തിക്ഖത്തും സീസവരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദാഠഗ്ഗേസുയേവ അന്തരധായന്തി. തേന സഞ്ഞാണേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ഛതോ ഗച്ഛമാനോപി സിതപാതുഭാവം ജാനാതി.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി – ‘‘ഏത്ഥ കിര കസ്സപോ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓവദി, ചതുസച്ചപ്പകാസനം അകാസി, ഭഗവതോപി ഏത്ഥ നിസീദിതും രുചിം ഉപ്പാദേസ്സാമി, ഏവമയം ഭൂമിഭാഗോ ദ്വീഹി ബുദ്ധേഹി പരിഭുത്തോ ഭവിസ്സതി, മഹാജനോ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ചേതിയട്ഠാനം കത്വാ പരിചരന്തോ സഗ്ഗമഗ്ഗപരായണോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ,’’തിആദിവചനം അവോച.

൨൮൩. മുണ്ഡകേന സമണകേനാതി മുണ്ഡം മുണ്ഡോതി, സമണം വാ സമണോതി വത്തും വട്ടതി, അയം പന അപരിപക്കഞാണത്താ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉഗ്ഗഹിതവോഹാരവസേനേവ ഹീളേന്തോ ഏവമാഹ. സോത്തിസിനാനിന്തി സിനാനത്ഥായ കതസോത്തിം. സോത്തി നാമ കുരുവിന്ദപാസാണചുണ്ണാനി ലാഖായ ബന്ധിത്വാ കതഗുളികകലാപകാ വുച്ചതി, യം സന്ധായ – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ കുരുവിന്ദകസുത്തിയാ നഹായന്തീ’’തി (ചൂളവ. ൨൪൩) വുത്തം. തം ഉഭോസു അന്തേസു ഗഹേത്വാ സരീരം ഘംസന്തി. ഏവം സമ്മാതി യഥാ ഏതരഹിപി മനുസ്സാ ‘‘ചേതിയവന്ദനായ ഗച്ഛാമ, ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്താ ഉസ്സാഹം ന കരോന്തി, ‘‘നടസമജ്ജാദിദസ്സനത്ഥായ ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്താ പന ഏകവചനേനേവ സമ്പടിച്ഛന്തി, തഥേവ സിന്ഹായിതുന്തി വുത്തേ ഏകവചനേന സമ്പടിച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

൨൮൪. ജോതിപാലം മാണവം ആമന്തേസീതി ഏകപസ്സേ അരിയപരിഹാരേന പഠമതരം ന്ഹായിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഠിതോ തസ്സ മഹന്തേന ഇസ്സരിയപരിഹാരേന ന്ഹായന്തസ്സ ന്ഹാനപരിയോസാനം ആഗമേത്വാ തം നിവത്ഥനിവാസനം കേസേ വോദകേ കുരുമാനം ആമന്തേസി. അയന്തി ആസന്നത്താ ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഓവട്ടികം വിനിവട്ഠേത്വാതി നാഗബലോ ബോധിസത്തോ ‘‘അപേഹി സമ്മാ’’തി ഈസകം പരിവത്തമാനോവ തേന ഗഹിതഗഹണം വിസ്സജ്ജാപേത്വാതി അത്ഥോ. കേസേസു പരാമസിത്വാ ഏതദവോചാതി സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം ജോതിപാലോ പഞ്ഞവാ, സകിം ദസ്സനം ലഭമാനോ തഥാഗതസ്സ ദസ്സനേപി പസീദിസ്സതി, ധമ്മകഥായപി പസീദിസ്സതി, പസന്നോ ച പസന്നാകാരം കാതും സക്ഖിസ്സതി, മിത്താ നാമ ഏതദത്ഥം ഹോന്തി, യംകിഞ്ചി കത്വാ മമ സഹായം ഗഹേത്വാ ദസബലസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ നം കേസേസു പരാമസിത്വാ ഏതദവോച.

ഇത്തരജച്ചോതി അഞ്ഞജാതികോ, മയാ സദ്ധിം അസമാനജാതികോ, ലാമകജാതികോതി അത്ഥോ. ന വതിദന്തി ഇദം അമ്ഹാകം ഗമനം ന വത ഓരകം ഭവിസ്സതി ന ഖുദ്ദകം, മഹന്തം ഭവിസ്സതി. അയഞ്ഹി ന അത്തനോ ഥാമേന ഗണ്ഹി, സത്ഥു ഥാമേന ഗണ്ഹീതി ഗഹണസ്മിംയേവ നിട്ഠം അഗമാസി. യാവതാദോഹിപീതി ഏത്ഥ ദോകാരഹികാരപികാരാ നിപാതാ, യാവതുപരിമന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘വാചായ ആലപനം ഓവട്ടികായ ഗഹണഞ്ച അതിക്കമിത്വാ യാവ കേസഗ്ഗഹണമ്പി തത്ഥ ഗമനത്ഥം പയോഗോ കത്തബ്ബോ’’തി.

൨൮൫. ധമ്മിയാ കഥായാതി ഇധ സതിപടിലാഭത്ഥായ പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്താ ധമ്മീ കഥാ വേദിതബ്ബാ. തസ്സ ഹി ഭഗവാ, – ‘‘ജോതിപാല, ത്വം ന ലാമകട്ഠാനം ഓതിണ്ണസത്തോ, മഹാബോധിപല്ലങ്കേ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്ഥേത്വാ ഓതിണ്ണോസി, താദിസസ്സ നാമ പമാദവിഹാരോ ന യുത്തോ’’തിആദിനാ നയേന സതിപടിലാഭായ ധമ്മം കഥേസി. പരസമുദ്ദവാസീഥേരാ പന വദന്തി – ‘‘ജോതിപാല, യഥാ അഹം ദസപാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ വീസതിസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ ലോകേ വിചരാമി, ഏവമേവം ത്വമ്പി ദസപാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ സമണഗണപരിവാരോ ലോകേ വിചരിസ്സസി. ഏവരൂപേന നാമ തയാ പമാദം ആപജ്ജിതും ന യുത്ത’’ന്തി യഥാസ്സ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമതി, ഏവം കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം കഥേസീതി.

൨൮൬. അലത്ഥ ഖോ, ആനന്ദ,…പേ… പബ്ബജ്ജം അലത്ഥ ഉപസമ്പദന്തി പബ്ബജിത്വാ കിമകാസി? യം ബോധിസത്തേഹി കത്തബ്ബം. ബോധിസത്താ ഹി ബുദ്ധാനം സമ്മുഖേ പബ്ബജന്തി. പബ്ബജിത്വാ ച പന ഇത്തരസത്താ വിയ പതിതസിങ്ഗാ ന ഹോന്തി, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പന സുപതിട്ഠായ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരയമാനാ സമണധമ്മം കരോന്താ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ യാവ അനുലോമഞാണം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി, മഗ്ഗഫലത്ഥം വായാമം ന കരോന്തി. ജോതിപാലോപി തഥേവ അകാസി.

൨൮൭. അഡ്ഢമാസുപസമ്പന്നേതി കുലദാരകഞ്ഹി പബ്ബാജേത്വാ അഡ്ഢമാസമ്പി അവസിത്വാ ഗതേ മാതാപിതൂനം സോകോ ന വൂപസമ്മതി, സോപി പത്തചീവരഗ്ഗഹണം ന ജാനാതി, ദഹരഭിക്ഖുസാമണേരേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഥേരേഹി സദ്ധിം സിനേഹോ ന പതിട്ഠാതി, ഗതഗതട്ഠാനേ അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജതി. ഏത്തകം പന കാലം നിവാസേ സതി മാതാപിതരോ പസ്സിതും ലഭന്തി. തേന തേസം സോകോ തനുഭാവം ഗച്ഛതി, പത്തചീവരഗ്ഗഹണം ജാനാതി, സാമണേരദഹരഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ ജായതി, ഥേരേഹി സദ്ധിം സിനേഹോ പതിട്ഠാതി, ഗതഗതട്ഠാനേ അഭിരമതി, ന ഉക്കണ്ഠതി. തസ്മാ ഏത്തകം വസിതും വട്ടതീതി അഡ്ഢമാസം വസിത്വാ പക്കാമി.

പണ്ഡുപുടകസ്സ സാലിനോതി പുടകേ കത്വാ സുക്ഖാപിതസ്സ രത്തസാലിനോ. തസ്സ കിര സാലിനോ വപ്പകാലതോ പട്ഠായ അയം പരിഹാരോ – കേദാരാ സുപരികമ്മകതാ ഹോന്തി, തത്ഥ ബീജാനി പതിട്ഠാപേത്വാ ഗന്ധോദകേന സിഞ്ചിംസു, വപ്പകാലേ വിതാനം വിയ ഉപരി വത്ഥകിലഞ്ജം ബന്ധിത്വാ പരിപക്കകാലേ വീഹിസീസാനി ഛിന്ദിത്വാ മുട്ഠിമത്തേ പുടകേ കത്വാ യോത്തബദ്ധേ വേഹാസംയേവ സുക്ഖാപേത്വാ ഗന്ധചുണ്ണാനി അത്ഥരിത്വാ കോട്ഠകേസു പൂരേത്വാ തതിയേ വസ്സേ വിവരിംസു. ഏവം തിവസ്സം പരിവുത്ഥസ്സ സുഗന്ധരത്തസാലിനോ അപഗതകാളകേ സുപരിസുദ്ധേ തണ്ഡുലേ ഗഹേത്വാ ഖജ്ജകവികതിമ്പി ഭത്തമ്പി പടിയാദിയിംസു. തം സന്ധായ വുത്തം പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം…പേ… കാലം ആരോചാപേസീതി.

൨൮൮. അധിവുട്ഠോ മേതി കിം സന്ധായ വദതി? വേഗളിങ്ഗതോ നിക്ഖമനകാലേ ഘടികാരോ അത്തനോ സന്തികേ വസ്സാവാസം വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം അഗ്ഗഹേസി, തം സന്ധായ വദതി. അഹുദേവ അഞ്ഞഥത്തം അഹു ദോമനസ്സന്തി തേമാസം ദാനം ദാതും, ധമ്മഞ്ച സോതും, ഇമിനാ ച നിയാമേന വീസതി ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി പടിജഗ്ഗിതും നാലത്ഥന്തി അലാഭം ആരബ്ഭ ചിത്തഞ്ഞഥത്തം ചിത്തദോമനസ്സം അഹോസി, ന തഥാഗതം ആരബ്ഭ. കസ്മാ? സോതാപന്നത്താ. സോ കിര പുബ്ബേ ബ്രാഹ്മണഭത്തോ അഹോസി. അഥേകസ്മിം സമയേ പച്ചന്തേ കുപിതേ വൂപസമനത്ഥം ഗച്ഛന്തോ ഉരച്ഛദം നാമ ധീതരമാഹ – ‘‘അമ്മ അമ്ഹാകം ദേവേ മാ പമജ്ജീ’’തി. ബ്രാഹ്മണാ തം രാജധീതരം ദിസ്വാ വിസഞ്ഞിനോ അഹേസും. കേ ഇമേ ചാതി വുത്തേ തുമ്ഹാകം ഭൂമിദേവാതി. ഭൂമിദേവാ നാമ ഏവരൂപാ ഹോന്തീതി നിട്ഠുഭിത്വാ പാസാദം അഭിരുഹി. സാ ഏകദിവസം വീഥിം ഓലോകേന്തീ ഠിതാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകം ദിസ്വാ പക്കോസാപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ അനുമോദനം സുണമാനായേവ സോതാപന്നാ ഹുത്വാ ‘‘അഞ്ഞേപി ഭിക്ഖൂ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സത്ഥാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സേഹി സദ്ധിം ഇസിപതനേ വസതീ’’തി ച സുത്വാ നിമന്തേത്വാ ദാനം അദാസി.

രാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ആഗതോ. അഥ നം പഠമതരമേവ ബ്രാഹ്മണാ ആഗന്ത്വാ ധീതു അവണ്ണം വത്വാ പരിഭിന്ദിംസു. രാജാ പന ധീതു ജാതകാലേയേവ വരം അദാസി. തസ്സാ ‘‘സത്ത ദിവസാനി രജ്ജം ദാതബ്ബ’’ന്തി വരം ഗണ്ഹിംസു. അഥസ്സാ രാജാ സത്ത ദിവസാനി രജ്ജം നിയ്യാതേസി. സാ സത്ഥാരം ഭോജയമാനാ രാജാനം പക്കോസാപേത്വാ ബഹിസാണിയം നിസീദാപേസി. രാജാ സത്ഥു അനുമോദനം സുത്വാവ സോതാപന്നോ ജാതോ. സോതാപന്നസ്സ ച നാമ തഥാഗതം ആരബ്ഭ ആഘാതോ നത്ഥി. തേന വുത്തം – ‘‘ന തഥാഗതം ആരബ്ഭാ’’തി.

യം ഇച്ഛതി തം ഹരതൂതി സോ കിര ഭാജനാനി പചിത്വാ കയവിക്കയം ന കരോതി, ഏവം പന വത്വാ ദാരുത്ഥായ വാ മത്തികത്ഥായ വാ പലാലത്ഥായ വാ അരഞ്ഞം ഗച്ഛതി. മഹാജനാ ‘‘ഘടികാരേന ഭാജനാനി പക്കാനീ’’തി സുത്വാ പരിസുദ്ധതണ്ഡുലലോണദധിതേലഫാണിതാദീനി ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തി. സചേ ഭാജനം മഹഗ്ഘം ഹോതി, മൂലം അപ്പം, യം വാ തം വാ ദത്വാ ഗണ്ഹാമാതി തം ന ഗണ്ഹന്തി. ധമ്മികോ വാണിജോ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഉപട്ഠഹതി, ബഹു നോ അകുസലം ഭവിസ്സതീതി പുന ഗന്ത്വാ മൂലം ആഹരന്തി. സചേ പന ഭാജനം അപ്പഗ്ഘം ഹോതി, ആഭതം മൂലം ബഹു, ധമ്മികോ വാണിജോ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീതി യഥാഭതം ഘരസാമികാ വിയ സാധുകം പടിസാമേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഏവംഗുണോ പന കസ്മാ ന പബ്ബജതീതി. രഞ്ഞോ വചനപഥം പച്ഛിന്ദന്തോ അന്ധേ ജിണ്ണേ മാതാപിതരോ പോസേതീതി ആഹ.

൨൮൯. കോ നു ഖോതി കുഹിം നു ഖോ. കുമ്ഭിയാതി ഉക്ഖലിതോ. പരിയോഗാതി സൂപഭാജനതോ. പരിഭുഞ്ജാതി ഭുഞ്ജ. കസ്മാ പനേതേ ഏവം വദന്തി? ഘടികാരോ കിര ഭത്തം പചിത്വാ സൂപം സമ്പാദേത്വാ മാതാപിതരോ ഭോജേത്വാ സയമ്പി ഭുഞ്ജിത്വാ ഭഗവതോ വഡ്ഢമാനകം ഭത്തസൂപം പട്ഠപേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ ആധാരകം ഉപട്ഠപേത്വാ ഉദകം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ മാതാപിതൂനം സഞ്ഞം ദത്വാ അരഞ്ഞം ഗച്ഛതി. തസ്മാ ഏവം വദന്തി. അഭിവിസ്സത്ഥോതി അതിവിസ്സത്ഥോ. പീതിസുഖം ന വിജഹതീതി ന നിരന്തരം വിജഹതി, അഥ ഖോ രത്തിഭാഗേ വാ ദിവസഭാഗേ വാ ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ യസ്മിം യസ്മിം ഖണേ – ‘‘സദേവകേ നാമ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ മയ്ഹം ഗേഹം പവിസിത്വാ സഹത്ഥേന ആമിസം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ലാഭാ വത മേ’’തി അനുസ്സരതി, തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. തം സന്ധായ ഏവം വുത്തം.

൨൯൦. കളോപിയാതി പച്ഛിതോ. കിം പന ഭഗവാ ഏവമകാസീതി. പച്ചയോ ധമ്മികോ, ഭിക്ഖൂനം പത്തേ ഭത്തസദിസോ, തസ്മാ ഏവമകാസി. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിപി ച സാവകാനംയേവ ഹോതി, ബുദ്ധാനം സിക്ഖാപദവേലാ നാമ നത്ഥി. യഥാ ഹി രഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ പുപ്ഫഫലാനി ഹോന്തി, അഞ്ഞേസം താനി ഗണ്ഹന്താനം നിഗ്ഗഹം കരോന്തി, രാജാ യഥാരുചിയാ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവംസമ്പദമേതം. പരസമുദ്ദവാസീഥേരാ പന ‘‘ദേവതാ കിര പടിഗ്ഗഹേത്വാ അദംസൂ’’തി വദന്തി.

൨൯൧. ഹരഥ, ഭന്തേ, ഹരഥ ഭദ്രമുഖാതി അമ്ഹാകം പുത്തോ ‘‘കുഹിം ഗതോസീ’’തി വുത്തേ – ‘‘ദസബലസ്സ സന്തിക’’ന്തി വദതി, കുഹിം നു ഖോ ഗച്ഛതി, സത്ഥു വസനട്ഠാനസ്സ ഓവസ്സകഭാവമ്പി ന ജാനാതീതി പുത്തേ അപരാധസഞ്ഞിനോ ഗഹണേ തുട്ഠചിത്താ ഏവമാഹംസു.

തേമാസം ആകാസച്ഛദനം അട്ഠാസീതി ഭഗവാ കിര ചതുന്നം വസ്സികാനം മാസാനം ഏകം മാസം അതിക്കമിത്വാ തിണം ആഹരാപേസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – ആകാസം ഛദനമസ്സാതി ആകാസച്ഛദനം. ന ദേവോതിവസ്സീതി കേവലം നാതിവസ്സി, യഥാ പനേത്ഥ പകതിയാ ച നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപാതട്ഠാനബ്ഭന്തരേ ഏകമ്പി ഉദകബിന്ദു നാതിവസ്സി, ഏവം ഘനഛദനഗേഹബ്ഭന്തരേ വിയ ന വാതാതപാപി ആബാധം അകംസു, പകതിയാ ഉതുഫരണമേവ അഹോസി. അപരഭാഗേ തസ്മിം നിഗമേ ഛഡ്ഡിതേപി തം ഠാനം അനോവസ്സകമേവ അഹോസി. മനുസ്സാ കമ്മം കരോന്താ ദേവേ വസ്സന്തേ തത്ഥ സാടകേ ഠപേത്വാ കമ്മം കരോന്തി. യാവ കപ്പുട്ഠാനാ തം ഠാനം താദിസമേവ ഭവിസ്സതി. തഞ്ച ഖോ പന ന തഥാഗതസ്സ ഇദ്ധാനുഭാവേന, തേസംയേവ പന ഗുണസമ്പത്തിയാ. തേസഞ്ഹി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കത്ഥ ന ലഭേയ്യ, അമ്ഹാകം നാമ ദ്വിന്നം അന്ധകാനം നിവേസനം ഉത്തിണം കാരേസീ’’തി ന തപ്പച്ചയാ ദോമനസ്സം ഉദപാദി – ‘‘സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ അമ്ഹാകം നിവേസനാ തിണം ആഹരാപേത്വാ ഗന്ധകുടിം ഛാദാപേസീ’’തി പന തേസം അനപ്പകം ബലവസോമനസ്സം ഉദപാദി. ഇതി തേസംയേവ ഗുണസമ്പത്തിയാ ഇദം പാടിഹാരിയം ജാതന്തി വേദിതബ്ബം.

൨൯൨. തണ്ഡുലവാഹസതാനീതി ഏത്ഥ ദ്വേ സകടാനി ഏകോ വാഹോതി വേദിതബ്ബോ. തദുപിയഞ്ച സൂപേയ്യന്തി സൂപത്ഥായ തദനുരൂപം തേലഫാണിതാദിം. വീസതിഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സ തേമാസത്ഥായ ഭത്തം ഭവിസ്സതീതി കിര സഞ്ഞായ രാജാ ഏത്തകം പേസേസി. അലം മേ രഞ്ഞോവ ഹോതൂതി കസ്മാ പടിക്ഖിപി? അധിഗതഅപ്പിച്ഛതായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘നാഹം രഞ്ഞാ ദിട്ഠപുബ്ബോ, കഥം നു ഖോ പേസേസീ’’തി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ ബാരാണസിം ഗതോ, അദ്ധാ സോ രഞ്ഞോ വസ്സാവാസം യാചിയമാനോ മയ്ഹം പടിഞ്ഞാതഭാവം ആരോചേത്വാ മമ ഗുണകഥം കഥേസി, ഗുണകഥായ ലദ്ധലാഭോ പന നടേന നച്ചിത്വാ ലദ്ധം വിയ ഗായകേന ഗായിത്വാ ലദ്ധം വിയ ച ഹോതി. കിം മയ്ഹം ഇമിനാ, കമ്മം കത്വാ ഉപ്പന്നേന മാതാപിതൂനമ്പി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സപി ഉപട്ഠാനം സക്കാ കാതു’’ന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഘടികാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൩. ഏവം മേ സുതന്തി രട്ഠപാലസുത്തം. തത്ഥ ഥുല്ലകോട്ഠികന്തി ഥുല്ലകോട്ഠം പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരം. സോ കിര ജനപദോ നിച്ചസസ്സോ സദാ ബീജഭണ്ഡം നിക്ഖമതി, ഖലഭണ്ഡം പവിസതി. തേന തസ്മിം നിഗമേ കോട്ഠാ നിച്ചപൂരാവ ഹോന്തി. തസ്മാ സോ ഥുല്ലകോട്ഠികന്തേവ സങ്ഖം ഗതോ.

൨൯൪. രട്ഠപാലോതി കസ്മാ രട്ഠപാലോ? ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും പാലേതും സമത്ഥോതി രട്ഠപാലോ. കദാ പനസ്സേതം നാമം ഉപ്പന്നന്തി. പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ. ഇതോ ഹി പുബ്ബേ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ വസ്സസതസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ ലോകഹിതായ ചാരികം ചരി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘നഗരം ഹംസവതീ നാമ, ആനന്ദോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുജാതാ നാമ ജനികാ, പദുമുത്തരസ്സ സത്ഥുനോ’’തി. (ബു. വം. ൧൨.൧൯);

പദുമുത്തരേ പന അനുപ്പന്നേ ഏവ ഹംസവതിയാ ദ്വേ കുടുമ്ബികാ സദ്ധാ പസന്നാ കപണദ്ധികയാചകാദീനം ദാനം പട്ഠപയിംസു. തദാ പബ്ബതവാസിനോ പഞ്ചസതാ താപസാ ഹംസവതിം അനുപ്പത്താ. തേ ദ്വേപി ജനാ താപസഗണം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. താപസാ കിഞ്ചികാലം വസിത്വാ പബ്ബതപാദമേവ ഗതാ. ദ്വേ സങ്ഘത്ഥേരാ ഓഹീയിംസു. തദാ തേസം തേ യാവജീവം ഉപട്ഠാനം അകംസു. താപസേസു ഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം കരോന്തേസു ഏകോ സക്കഭവനസ്സ വണ്ണം കഥേസി, ഏകോ ഭൂമിന്ധരനാഗരാജഭവനസ്സ.

കുടുമ്ബികേസു ഏകോ സക്കഭവനം പത്ഥനം കത്വാ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, ഏകോ നാഗഭവനേ പാലിതനാഗരാജാ നാമ. തം സക്കോ അത്തനോ ഉപട്ഠാനം ആഗതം ദിസ്വാ നാഗയോനിയം അഭിരമസീതി പുച്ഛി. സോ നാഭിരമാമീതി ആഹ. തേന ഹി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ദാനം ദത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ പത്ഥനം കരോഹി, ഉഭോ സുഖം വസിസ്സാമാതി. നാഗരാജാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരസ്സ ഭഗവതോ സത്താഹം മഹാദാനം ദദമാനോ പദുമുത്തരസ്സ ദസബലസ്സ പുത്തം ഉപരേവതം നാമ സാമണേരം ദിസ്വാ സത്തമേ ദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദിബ്ബവത്ഥാനി ദത്വാ സാമണേരസ്സ ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. ഭഗവാ അനാഗതം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ ബുദ്ധസ്സ പുത്തോ രാഹുലകുമാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി തേ പത്ഥനാ’’തി കഥേസി. നാഗരാജാ തമത്ഥം സക്കസ്സ കഥേസി. സക്കോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തഥേവ സത്താഹം ദാനം ദത്വാ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും പാലേതും സമത്ഥകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സദ്ധാപബ്ബജിതം രട്ഠപാലം നാമ കുലപുത്തം ദിസ്വാ – ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ ലോകസ്മിം തുമ്ഹാദിസേ ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും പാലേതും സമത്ഥകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ അയം കുലപുത്തോ വിയ സദ്ധാപബ്ബജിതോ രട്ഠപാലോ നാമ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനമകാസി. സത്ഥാ സമിജ്ഝനകഭാവം ഞത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സരാജികം ചാതുവണ്ണം, പോസേതും യം പഹോസ്സതി;

രട്ഠപാലകുലം നാമ, തത്ഥ ജായിസ്സതേ അയ’’ന്തി. –

ഏവം പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ തസ്സേതം നാമം ഉപ്പന്നന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏതദഹോസീതി കിം അഹോസി? യഥാ യഥാ ഖോതിആദി. തത്രായം സങ്ഖേപകഥാ – അഹം ഖോ യേന യേന കാരണേന ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോ ഏവം ഹോതി – ‘‘യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകദിവസമ്പി അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ചരിതബ്ബം, ഏകദിവസമ്പി ച കിലേസമലേന അമലീനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം, സങ്ഖലിഖിതം വിലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം കത്വാ ചരിതബ്ബം, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും, യംനൂനാഹം കേസഞ്ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ കാസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി.

അചിരപക്കന്തേസു ഥുല്ലകോട്ഠികേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി രട്ഠപാലോ അനുട്ഠിതേസു തേസു ന ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി. കസ്മാ? തത്ഥസ്സ ബഹൂ ഞാതിസാലോഹിതാ മിത്താമച്ചാ സന്തി, തേ – ‘‘ത്വം മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ, ന ലബ്ഭാ തയാ പബ്ബജിതു’’ന്തി ബാഹായമ്പി ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യും, തതോ പബ്ബജ്ജായ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീതി സഹേവ പരിസായ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ പുന കേനചി സരീരകിച്ചലേസേന നിവത്തിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ അചിരപക്കന്തേസു ഥുല്ലകോട്ഠികേസു…പേ… പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി. ഭഗവാ പന യസ്മാ രാഹുലകുമാരസ്സ പബ്ബജിതതോ പഭുതി മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം ന പബ്ബാജേതി, തസ്മാ നം പുച്ഛി അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വം, രട്ഠപാല, മാതാപിതൂഹി…പേ… പബ്ബജ്ജായാതി.

൨൯൫. അമ്മതാതാതി ഏത്ഥ അമ്മാതി മാതരം ആലപതി, താതാതി പിതരം. ഏകപുത്തകോതി ഏകോവ പുത്തകോ, അഞ്ഞോ കോചി ജേട്ഠോ വാ കനിട്ഠോ വാ നത്ഥി. ഏത്ഥ ച ഏകപുത്തോതി വത്തബ്ബേ അനുകമ്പാവസേന ഏകപുത്തകോതി വുത്തം. പിയോതി പീതിജനകോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. സുഖേധിതോതി സുഖേന ഏധിതോ, സുഖസംവഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. സുഖപരിഭതോതി സുഖേന പരിഭതോ, ജാതകാലതോ പഭുതി ധാതീഹി അങ്കതോ അങ്കം ആഹരിത്വാ ധാരിയമാനോ അസ്സകരഥകാദീഹി ബാലകീളനകേഹി കീളയമാനോ സാദുരസഭോജനം ഭോജയമാനോ സുഖേന പരിഹടോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസീതി ത്വം, താത രട്ഠപാല അപ്പമത്തകമ്പി കലഭാഗം ദുക്ഖസ്സ ന ജാനാസി ന സരസീതി അത്ഥോ. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമാതി സചേപി തവ അമ്ഹേസു ജീവമാനേസു മരണം ഭവേയ്യ, തേന തേ മരണേനപി മയം അകാമകാ അനിച്ഛകാ ന അത്തനോ രുചിയാ വിനാ ഭവിസ്സാമ, തയാ വിയോഗം പാപുണിസ്സാമാതി അത്ഥോ. കിം പന മയം തന്തി ഏവം സന്തേ കിം പന കിം നാമ തം കാരണം, യേന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ. അഥ വാ കിം പന മയം തന്തി കേന പന കാരണേന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൯൬. തത്ഥേവാതി യത്ഥ നം ഠിതം മാതാപിതരോ നാനുജാനിംസു, തത്ഥേവ ഠാനേ. അനന്തരഹിതായാതി കേനചി അത്ഥരണേന അനത്ഥതായ. പരിചാരേഹീതി ഗന്ധബ്ബനടനാടകാദീനി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ തത്ഥ സഹായകേഹി സദ്ധിം യഥാസുഖം ഇന്ദ്രിയാനി ചാരേഹി സഞ്ചാരേഹി, ഇതോ ചിതോ ച ഉപനേഹീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പരിചാരേഹീതി ഗന്ധബ്ബനടനാടകാദീനി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സഹായകേഹി സദ്ധിം ലള ഉപലള രമ, കീളസ്സൂതിപി വുത്തം ഹോതി. കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോതി അത്തനോ പുത്തദാരേഹി സദ്ധിം ഭോഗേ ഭുഞ്ജന്തോ. പുഞ്ഞാനി കരോന്തോതി ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച ആരബ്ഭ ദാനപ്പദാനാദീനി സുഗതിമഗ്ഗസംസോധകാനി കുസലകമ്മാനി കരോന്തോ. തുണ്ഹീ അഹോസീതി കഥാനുപ്പബന്ധവിച്ഛേദനത്ഥം നിരാലാപസല്ലാപോ അഹോസി.

അഥസ്സ മാതാപിതരോ തിക്ഖത്തും വത്വാ പടിവചനമ്പി അലഭമാനാ സഹായകേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏസ വോ സഹായകോ പബ്ബജിതുകാമോ, നിവാരേഥ ന’’ന്തി ആഹംസു. തേപി തം ഉപസങ്കമിത്വാ തിക്ഖത്തും അവോചും, തേസമ്പി തുണ്ഹീ അഹോസി. തേന വുത്തം – അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ…പേ… തുണ്ഹീ അഹോസീതി. അഥസ്സ സഹായകാനം തിക്ഖത്തും വത്വാ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ അയം പബ്ബജ്ജം അലഭമാനോ മരിസ്സതി, ന കോചി ഗുണോ ലബ്ഭതി. പബ്ബജിതം പന നം മാതാപിതരോപി കാലേന കാലം പസ്സിസ്സന്തി, മയമ്പി പസ്സിസ്സാമ, പബ്ബജ്ജാപി ച നാമേസാ ഭാരിയാ, ദിവസേ ദിവസേ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം, ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയം അതിദുക്കരം, അയഞ്ച സുഖുമാലോ നാഗരികജാതിയോ, സോ തം ചരിതും അസക്കോന്തോ പുന ഇധേവ ആഗമിസ്സതി, ഹന്ദസ്സ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേസ്സാമാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. മാതാപിതരോപി നം ‘‘പബ്ബജിതേന ച പന തേ മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി ഇമം കതികം കത്വാ അനുജാനിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ…പേ… അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹി…പേ… ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാതി ഉദ്ധം ദസ്സേതബ്ബാ, യഥാ തം കാലേന കാലം പസ്സന്തി, ഏവം ആഗന്ത്വാ അത്താനം ദസ്സേതബ്ബാ.

൨൯൯. ബലം ഗഹേത്വാതി സപ്പായഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തോ ഉച്ഛാദനാദീഹി ച കായം പരിഹരന്തോ കായബലം ജനേത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ അസ്സുമുഖം ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാതി. ഭഗവാ സമീപേ ഠിതം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖു രട്ഠപാലം പബ്ബാജേഹി ചേവ ഉപസമ്പാദേഹി ചാ’’തി. സാധു, ഭന്തേതി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ജിനദത്തിയം സദ്ധിവിഹാരികം ലദ്ധാ പബ്ബാജേസി ചേവ ഉപസമ്പാദേസി ച. തേന വുത്തം – ‘‘അലത്ഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

പഹിതത്തോ വിഹരന്തോതി ദ്വാദസ സംവച്ഛരാനി ഏവം വിഹരന്തോ. നേയ്യപുഗ്ഗലോ ഹി അയമായസ്മാ, തസ്മാ പുഞ്ഞവാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോപി സമാനോ ‘‘അജ്ജ അജ്ജേവ അരഹത്ത’’ന്തി സമണധമ്മം കരോന്തോപി ദ്വാദസമേ വസ്സേ അരഹത്തം പാപുണി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി മയ്ഹം മാതാപിതരോ പബ്ബജ്ജം അനുജാനമാനാ – ‘‘തയാ കാലേന കാലം ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ദസ്സനം ദാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ അനുജാനിംസു, ദുക്കരകാരികാ ഖോ പന മാതാപിതരോ, അഹഞ്ച യേനജ്ഝാസയേന പബ്ബജിതോ, സോ മേ മത്ഥകം പത്തോ, ഇദാനി ഭഗവന്തം ആപുച്ഛിത്വാ അത്താനം മാതാപിതൂനം ദസ്സേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ആപുച്ഛിതുകാമോ ഉപസങ്കമി. മനസാകാസീതി ‘‘കിം നു ഖോ രട്ഠപാലേ ഗതേ കോചി ഉപദ്ദവോ ഭവിസ്സതീ’’തി മനസി അകാസി. തതോ ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ രട്ഠപാലോ തം മദ്ദിതു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ തസ്സ അരഹത്തസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. തേന വുത്തം – യഥാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി…പേ… കാലം മഞ്ഞസീതി.

മിഗചീരേതി ഏവംനാമകേ ഉയ്യാനേ. തഞ്ഹി രഞ്ഞാ – ‘‘അകാലേ സമ്പത്തപബ്ബജിതാനം ദിന്നമേവ ഇദം, യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’തി ഏവമനുഞ്ഞാതമേവ അഹോസി, തസ്മാ ഥേരോ – ‘‘മമ ആഗതഭാവം മാതാപിതൂനം ആരോചേസ്സാമി, തേ മേ പാദധോവനഉണ്ഹോദകപാദമക്ഖനതേലാദീനി പേസിസ്സന്തീ’’തി ചിത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ ഉയ്യാനമേവ പാവിസി. പിണ്ഡായ പാവിസീതി ദുതിയദിവസേ പാവിസി.

മജ്ഝിമായാതി സത്തദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ഘരസ്സ മജ്ഝിമേ ദ്വാരകോട്ഠകേ. ഉല്ലിഖാപേതീതി കപ്പകേന കേസേ പഹരാപേതി. ഏതദവോചാതി – ‘‘ഇമേ സമണകാ അമ്ഹാകം പിയപുത്തകം പബ്ബാജേത്വാ ചോരാനം ഹത്ഥേ നിക്ഖിപിത്വാ വിയ ഏകദിവസമ്പി ന ദസ്സാപേന്തി, ഏവം ഫരുസകാരകാ ഏതേ പുന ഇമം ഠാനം ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, ഏത്തോവ നികഡ്ഢിതബ്ബാ ഏതേ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘ഇമേഹി മുണ്ഡകേഹീ’’തിആദിവചനം അവോച. ഞാതിദാസീതി ഞാതകാനം ദാസീ. ആഭിദോസികന്തി പാരിവാസികം ഏകരത്താതിക്കന്തം പൂതിഭൂതം. തത്ഥായം പദത്ഥോ – പൂതിഭാവദോസേന അഭിഭൂതോതി അഭിദോസോ, അഭിദോസോവ ആഭിദോസികോ. ഏകരത്താതിക്കന്തസ്സേവ നാമസഞ്ഞാ ഏസാ യദിദം ആഭിദോസികോതി, തം ആഭിദോസികം. കുമ്മാസന്തി യവകുമ്മാസം. ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതീതി യസ്മാ അന്തമസോ ദാസകമ്മകാരാനം ഗോരൂപാനമ്പി അപരിഭോഗാരഹോ, തസ്മാ നം കചവരം വിയ ബഹി ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതി. സചേതന്തി സചേ ഏതം. ഭഗിനീതി അരിയവോഹാരേന അത്തനോ ധാതിം ഞാതിദാസിം ആലപതി. ഛഡ്ഡനീയധമ്മന്തി ഛഡ്ഡേതബ്ബസഭാവം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഭഗിനി ഏതം സചേ ബഹി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹം, ഇധ മേ പത്തേ ആകിരാഹീ’’തി. കിം പന ഏവം വത്തും ലബ്ഭതി, വിഞ്ഞത്തി വാ പയുത്തവാചാ വാ ന ഹോതീതി. ന ഹോതി. കസ്മാ? നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹത്താ. യഞ്ഹി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹം, യത്ഥ സാമികാ അനാലയാ ഹോന്തി, തം സബ്ബം ‘‘ദേഥ ആഹരഥ ആകിരഥാ’’തി വത്തും വട്ടതി. തേനേവ ഹി അയമായസ്മാ അഗ്ഗഅരിയവംസികോ സമാനോപി ഏവമാഹ.

ഹത്ഥാനന്തി ഭിക്ഖാഗഹണത്ഥം പത്തം ഉപനാമയതോ മണിബന്ധതോ പഭുതി ദ്വിന്നമ്പി ഹത്ഥാനം. പാദാനന്തി നിവാസനന്തതോ പട്ഠായ ദ്വിന്നമ്പി പാദാനം. സരസ്സാതി സചേ തം ഭഗിനീതി വാചം നിച്ഛാരയതോ സരസ്സ ച. നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി ഹത്ഥപിട്ഠിആദീനി ഓലോകയമാനാ – ‘‘പുത്തസ്സ മേ രട്ഠപാലസ്സ വിയ സുവണ്ണകച്ഛപപിട്ഠിസദിസാ ഇമാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിയോ, ഹരിതാലവട്ടിയോ വിയ സുവട്ടിതാ അങ്ഗുലിയോ, മധുരോ സരോ’’തി ഗിഹികാലേ സല്ലക്ഖിതപുബ്ബം ആകാരം അഗ്ഗഹേസി സഞ്ജാനി സല്ലക്ഖേസി. തസ്സ ഹായസ്മതോ ദ്വാദസവസ്സാനി അരഞ്ഞാവാസഞ്ചേവ പിണ്ഡിയാലോപഭോജനഞ്ച പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അഞ്ഞാദിസോ സരീരവണ്ണോ അഹോസി, തേന നം സാ ഞാതിദാസീ ദിസ്വാവ ന സഞ്ജാനി, നിമിത്തം പന അഗ്ഗഹേസീതി.

൩൦൦. രട്ഠപാലസ്സ മാതരം ഏതദവോചാതി ഥേരസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സണ്ഠാപേത്വാ ഥഞ്ഞം പായേത്വാ സംവഡ്ഢിതധാതീപി സമാനാ പബ്ബജിത്വാ മഹാഖീണാസവഭാവപ്പത്തേന സാമിപുത്തേന സദ്ധിം – ‘‘ത്വം നു ഖോ, മേ ഭന്തേ, പുത്തോ രട്ഠപാലോ’’തിആദിവചനം വത്തും അവിസഹന്തീ വേഗേന ഘരം പവിസിത്വാ രട്ഠപാലസ്സ മാതരം ഏതദവോച. യഗ്ഘേതി ആരോചനത്ഥേ നിപാതോ. സചേ ജേ സച്ചന്തി ഏത്ഥ ജേതി ആലപനേ നിപാതോ. ഏവഞ്ഹി തസ്മിം ദേസേ ദാസിജനം ആലപന്തി, തസ്മാ ‘‘ത്വഞ്ഹി, ഭോതി ദാസി, സചേ സച്ചം ഭണസീ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഉപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? മഹാകുലേ ഇത്ഥിയോ ബഹി നിക്ഖമന്താ ഗരഹം പാപുണന്തി, ഇദഞ്ച അച്ചായികകിച്ചം, സേട്ഠിസ്സ നം ആരോചേസ്സാമീതി ചിന്തേതി. തസ്മാ ഉപസങ്കമി. അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലന്തി തസ്മിം കിര ദേസേ ദാനപതീനം ഘരേസു സാലാ ഹോന്തി, ആസനാനി ചേത്ഥ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ഉപട്ഠാപിതം ഉദകകഞ്ജിയം. തത്ഥ പബ്ബജിതാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. സചേ ഇച്ഛന്തി, ദാനപതീനമ്പി സന്തകം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തമ്പി അഞ്ഞതരസ്സ കുലസ്സ ഈദിസായ സാലായ അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി പബ്ബജിതാ കപണമനുസ്സാ വിയ അസാരുപ്പേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തീതി.

അത്ഥി നാമ താതാതി ഏത്ഥ അത്ഥീതി വിജ്ജമാനത്ഥേ, നാമാതി പുച്ഛനത്ഥേ മഞ്ഞനത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – അത്ഥി നു ഖോ, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ധനം, നനു മയം നിദ്ധനാതി വത്തബ്ബാ, യേസം നോ ത്വം ഈദിസേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി. തഥാ അത്ഥി നു ഖോ, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ജീവിതം, നനു മയം മതാതി വത്തബ്ബാ, യേസം നോ ത്വം ഈദിസേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി. തഥാ അത്ഥി മഞ്ഞേ, താത രട്ഠപാല, തവ അബ്ഭന്തരേ സാസനം നിസ്സായ പടിലദ്ധോ സമണഗുണോ, യം ത്വം സുഭോജനരസസംവഡ്ഢിതോപി ഇമം ജിഗുച്ഛനേയ്യം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം അമതമിവ നിബ്ബികാരോ പരിഭുഞ്ജിസ്സസീതി. സോ പന ഗഹപതി ദുക്ഖാഭിതുന്നതായ ഏതമത്ഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ വത്തുമസക്കോന്തോ – ‘‘അത്ഥി നാമ, താത രട്ഠപാല, ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി ഏത്തകമേവ അവച. അക്ഖരചിന്തകാ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം വദന്തി – അനോകപ്പനാമരിസനത്ഥവസേനേതം അത്ഥിസദ്ദേ ഉപപദേ ‘‘പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി അനാഗതവചനം കതം. തസ്സായമത്ഥോ – ‘‘അത്ഥി നാമ…പേ… പരിഭുഞ്ജിസ്സസി, ഇദം പച്ചക്ഖമ്പി അഹം ന സദ്ദഹാമി ന മരിസയാമീ’’തി. ഇദം ഏത്തകം വചനം ഗഹപതി ഥേരസ്സ പത്തമുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ ഠിതകോവ കഥേസി. ഥേരോപി പിതരി പത്തമുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ ഠിതേയേവ തം പൂതികുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജി സുനഖവന്തസദിസം പൂതികുക്കുടണ്ഡമിവ ഭിന്നട്ഠാനേ പൂതികം വായന്തം. പുഥുജ്ജനേന കിര തഥാരൂപം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കാ. ഥേരോ പന അരിയിദ്ധിയം ഠത്വാ ദിബ്ബോജം അമതരസം പരിഭുഞ്ജമാനോ വിയ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ധമകരണേന ഉദകം ഗഹേത്വാ പത്തഞ്ച മുഖഞ്ച ഹത്ഥപാദേ ച ധോവിത്വാ കുതോ നോ ഗഹപതീതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കുതോ നോതി കുതോ നു. നേവ ദാനന്തി ദേയ്യധമ്മവസേന നേവ ദാനം അലത്ഥമ്ഹ. ന പച്ചക്ഖാനന്തി ‘‘കിം, താത രട്ഠപാല, കച്ചി തേ ഖമനീയം, കച്ചിസി അപ്പകിലമഥേന ആഗതോ, ന താവ താത ഗേഹേ ഭത്തം സമ്പാദിയതീ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരവസേന പച്ചക്ഖാനമ്പി ന അലത്ഥമ്ഹ. കസ്മാ പന ഥേരോ ഏവമാഹ? പിതു അനുഗ്ഗഹേന. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘യഥാ ഏസ മം വദതി, അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതേ ഏവം വദതി മഞ്ഞേ. ബുദ്ധസാസനേ ച പത്തന്തരേ പദുമം വിയ ഭസ്മാഛന്നോ അഗ്ഗി വിയ ഫേഗ്ഗുപടിച്ഛന്നോ ചന്ദനസാരോ വിയ സുത്തികാപടിച്ഛന്നം മുത്തരതനം വിയ വലാഹകപടിച്ഛന്നോ ചന്ദിമാ വിയ മാദിസാനം പടിച്ഛന്നഗുണാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തോ നത്ഥി, തേസുപി ന ഏവരൂപം വചനം പവത്തേസ്സതി, സംവരേ ഠസ്സതീ’’തി അനുഗ്ഗഹേന ഏവമാഹ.

ഏഹി താതാതി താത തുയ്ഹം ഘരം മാ ഹോതു, ഏഹി ഘരം ഗമിസ്സാമാതി വദതി. അലന്തി ഥേരോ ഉക്കട്ഠഏകാസനികതായ പടിക്ഖിപന്തോ ഏവമാഹ. അധിവാസേസീതി ഥേരോ പന പകതിയാ ഉക്കട്ഠസപദാനചാരികോ സ്വാതനായഭിക്ഖം നാമ നാധിവാസേതി, മാതു അനുഗ്ഗഹേന പന അധിവാസേസി. മാതു കിരസ്സ ഥേരം അനുസ്സരിത്വാ മഹാസോകോ ഉപ്പജ്ജി, രോദനേനേവ പക്കക്ഖി വിയ ജാതാ, തസ്മാ ഥേരോ ‘‘സചാഹം തം അപസ്സിത്വാ ഗമിസ്സാമി, ഹദയമ്പിസ്സാ ഫാലേയ്യാ’’തി അനുഗ്ഗഹേന അധിവാസേസി. കാരാപേത്വാതി ഏകം ഹിരഞ്ഞസ്സ, ഏകം സുവണ്ണസ്സാതി ദ്വേ പുഞ്ജേ കാരാപേത്വാ. കീവമഹന്താ പന പുഞ്ജാ അഹേസുന്തി. യഥാ ഓരതോ ഠിതോ പുരിസോ പാരതോ ഠിതം മജ്ഝിമപ്പമാണം പുരിസം ന പസ്സതി, ഏവംമഹന്താ.

൩൦൧. ഇദം തേ താതാതി കഹാപണപുഞ്ജഞ്ച സുവണ്ണപുഞ്ജഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ. മത്തികന്തി മാതിതോ ആഗതം, ഇദം തേ മാതാമഹിയാ മാതു ഇമം ഗേഹം ആഗച്ഛന്തിയാ ഗന്ധമാലാദീനം അത്ഥായ ദിന്നം ധനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞം പേത്തികം അഞ്ഞം പിതാമഹന്തി യം പന തേ പിതു ച പിതാമഹാനഞ്ച സന്തകം, തം അഞ്ഞംയേവ, നിഹിതഞ്ച പയുത്തഞ്ച അതിവിയ ബഹു. ഏത്ഥ ച ‘‘പിതാമഹ’’ന്തി തദ്ധിതലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പേതാമഹ’’ന്തി വാ പാഠോ. സക്കാ തതോനിദാനന്തി ധനഹേതു ധനപച്ചയാ. തം തം ധനം രക്ഖന്തസ്സ ച രാജാദീനം വസേന ധനപരിക്ഖയം പാപുണന്തസ്സ കസ്സചി ഉപ്പജ്ജമാനസോകാദയോ സന്ധായ ഏവമാഹ. ഏവം വുത്തേ സേട്ഠി ഗഹപതി – ‘‘അഹം ഇമം ഉപ്പബ്ബാജേസ്സാമീതി ആനേസിം, സോ ദാനി മേ ധമ്മകഥം കാതും ആരദ്ധോ, അയം ന മേ വചനം കരിസ്സതീ’’തി ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ അസ്സ ഓരോധാനം ദ്വാരം വിവരാപേത്വാ – ‘‘അയം വോ സാമികോ, ഗച്ഛഥ യം കിഞ്ചി കത്വാ നം ഗണ്ഹിതും വായമഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. സുവയേ ഠിതാ നാടകിത്ഥിയോ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരം പരിവാരയിംസു, താസു ദ്വേ ജേട്ഠകിത്ഥിയോ സന്ധായ പുരാണദുതിയികാതിആദി വുത്തം. പച്ചേകം പാദേസു ഗഹേത്വാതി ഏകേകമ്ഹി പാദേ നം ഗഹേത്വാ.

കീദിസാ നാമ താ അയ്യപുത്ത അച്ഛരായോതി കസ്മാ ഏവമാഹംസു? തദാ കിര സമ്ബഹുലേ ഖത്തിയകുമാരേപി ബ്രാഹ്മണകുമാരേപി സേട്ഠിപുത്തേപി മഹാസമ്പത്തിയോ പഹായ പബ്ബജന്തേ ദിസ്വാ പബ്ബജ്ജാഗുണം അജാനന്താ കഥം സമുട്ഠാപേന്തി ‘‘കസ്മാ ഏതേ പബ്ബജന്തീ’’തി. അഥഞ്ഞേ വദന്തി ‘‘ദേവച്ഛരാദേവനാടകാനം കാരണാ’’തി. സാ കഥാ വിത്ഥാരികാ അഹോസി. തം ഗഹേത്വാ സബ്ബാ ഏവമാഹംസു. അഥ ഥേരോ പടിക്ഖിപന്തോ ന ഖോ മയം ഭഗിനീതിആദിമാഹ. സമുദാചരതീതി വോഹരതി വദതി. തത്ഥേവ മുച്ഛിതാ പപതിംസൂതി തം ഭഗിനിവാദേന സമുദാചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയം അജ്ജ ആഗമിസ്സതി, അജ്ജ ആഗമിസ്സതീ’’തി ദ്വാദസ വസ്സാനി ബഹി ന നിക്ഖന്താ, ഏതം നിസ്സായ നോ ദാരകാ ന ലദ്ധാ, യേസം ആനുഭാവേന ജീവേയ്യാമ, ഇതോ ചമ്ഹാ പരിഹീനാ അഞ്ഞതോ ച. അയം ലോകോ നാമ അത്തനോവ ചിന്തേസി, തസ്മാ താപി ‘‘ഇദാനി മയം അനാഥാ ജാതാ’’തി അത്തനോവ ചിന്തയമാനാ – ‘‘അനത്ഥികോ ദാനി അമ്ഹേഹി അയം, സോ അമ്ഹേ പജാപതിയോ സമാനാ അത്തനാ സദ്ധിം ഏകമാതുകുച്ഛിയാ സയിതദാരികാ വിയ മഞ്ഞതീ’’തി സമുപ്പന്നബലവസോകാ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ പദേസേ മുച്ഛിതാ പപതിംസു, പതിതാതി അത്ഥോ.

മാ നോ വിഹേഠേഥാതി മാ അമ്ഹേ ധനം ദസ്സേത്വാ മാതുഗാമേ ച ഉയ്യോജേത്വാ വിഹേഠയിത്ഥ, വിഹേസാ ഹേസാ പബ്ബജിതാനന്തി. കസ്മാ ഏവമാഹ? മാതാപിതൂനം അനുഗ്ഗഹേന. സോ കിര സേട്ഠി – ‘‘പബ്ബജിതലിങ്ഗം നാമ കിലിട്ഠം, പബ്ബജ്ജാവേസം ഹാരേത്വാ ന്ഹായിത്വാ തയോ ജനാ ഏകതോ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖം ന ദേതി. ഥേരോ – ‘‘മാദിസസ്സ ഖീണാസവസ്സ ആഹാരന്തരായം കത്വാ ഏതേ ബഹും അപുഞ്ഞം പസവേയ്യു’’ന്തി തേസം അനുഗ്ഗഹേന ഏവമാഹ.

൩൦൨. ഗാഥാ അഭാസീതി ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ പസ്സാതി സന്തികേ ഠിതജനം സന്ധായ വദതി. ചിത്തന്തി ചിത്തവിചിത്തം. ബിമ്ബന്തി അത്തഭാവം. അരുകായന്തി നവന്നം വണമുഖാനം വസേന വണകായം. സമുസ്സിതന്തി തീണി അട്ഠിസതാനി നവഹി ന്ഹാരുസതേഹി ബന്ധിത്വാ നവഹി മംസപേസിസതേഹി ലിമ്പിത്വാ സമന്തതോ ഉസ്സിതം. ആതുരന്തി ജരാതുരതായ രോഗാതുരതായ കിലേസാതുരതായ ച നിച്ചാതുരം. ബഹുസങ്കപ്പന്തി പരേസം ഉപ്പന്നപത്ഥനാസങ്കപ്പേഹി ബഹുസങ്കപ്പം. ഇത്ഥീനഞ്ഹി കായേ പുരിസാനം സങ്കപ്പാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം കായേ ഇത്ഥീനം. സുസാനേ ഛഡ്ഡിതകളേവരഭൂതമ്പി ചേതം കാകകുലലാദയോ പത്ഥയന്തിയേവാതി ബഹുസങ്കപ്പോ നാമ ഹോതി. യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതീതി യസ്സ കായസ്സ മായാമരീചിഫേണപിണ്ഡ ഉദകപുപ്ഫുളാദീനം വിയ ഏകംസേനേവ ഠിതി നാമ നത്ഥി, ഭിജ്ജനധമ്മതാവ നിയതാ.

തചേന ഓനദ്ധന്തി അല്ലമനുസ്സചമ്മേന ഓനദ്ധം. സഹ വത്ഥേഭി സോഭതീതി ഗന്ധാദീഹി മണികുണ്ഡലേഹി ച ചിത്തകതമ്പി രൂപം വത്ഥേഹി സഹേവ സോഭതി, വിനാ വത്ഥേഹി ജേഗുച്ഛം ഹോതി അനോലോകനക്ഖമം.

അലത്തകകതാതി അലത്തകേന രഞ്ജിതാ. ചുണ്ണകമക്ഖിതന്തി സാസപകക്കേന മുഖപീളകാദീനി നീഹരിത്വാ ലോണമത്തികായ ദുട്ഠലോഹിതം വിലിയാപേത്വാ തിലപിട്ഠേന ലോഹിതം പസാദേത്വാ ഹലിദ്ദിയാ വണ്ണം സമ്പാദേത്വാ ചുണ്ണകഗണ്ഡികായ മുഖം പഹരന്തി, തേനേസ അതിവിയ വിരോചതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

അട്ഠാപദകതാതി രസോദകേന മക്ഖിത്വാ നലാടപരിയന്തേ ആവത്തനപരിവത്തേ കത്വാ അട്ഠപദകരചനായ രചിതാ. അഞ്ജനീതി അഞ്ജനനാളികാ.

ഓദഹീതി ഠപേസി. പാസന്തി വാകരാജാലം. നാസദാതി ന ഘട്ടയി. നിവാപന്തി നിവാപസുത്തേ വുത്തനിവാപതിണസദിസഭോജനം. കന്ദന്തേതി വിരവമാനേ പരിദേവമാനേ. ഇമായ ഹി ഗാഥായ ഥേരോ മാതാപിതരോ മിഗലുദ്ദകേ വിയ കത്വാ ദസ്സേസി, അവസേസഞാതകേ മിഗലുദ്ദകപരിസം വിയ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വാകരാജാലം വിയ, അത്തനാ ഭുത്തഭോജനം നിവാപതിണം വിയ, അത്താനം മഹാമിഗം വിയ കത്വാ ദസ്സേസി. യഥാ ഹി മഹാമിഗോ യാവദത്ഥം നിവാപതിണം ഖാദിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ദിസം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇമം നാമ ഠാനം ഗതസ്സ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി മിഗലുദ്ദകാനം പരിദേവന്താനംയേവ വാകരം അഘട്ടയമാനോവ ഉപ്പതിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘനച്ഛായസ്സ ഛത്തസ്സ വിയ ഗുമ്ബസ്സ ഹേട്ഠാ മന്ദമന്ദേന വാതേന ബീജയമാനോ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവമേവ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥാ ഭാസിത്വാ ആകാസേനേവ ഗന്ത്വാ മിഗചീരേ പച്ചുപട്ഠാസി.

കസ്മാ പന ഥേരോ ആകാസേന ഗതോതി. പിതാ കിരസ്സ സേട്ഠി സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു അഗ്ഗളം ദാപേത്വാ മല്ലേ ആണാപേസി – ‘‘സചേ നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛതി, ഹത്ഥപാദേസു നം ഗഹേത്വാ കാസായാനി ഹരിത്വാ ഗിഹിവേസം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി. തസ്മാ ഥേരോ – ‘‘ഏതേ മാദിസം മഹാഖീണാസവം ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഗഹേത്വാ അപുഞ്ഞം പസവേയ്യും, തം നേസം മാ അഹോസീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആകാസേന അഗമാസി. പരസമുദ്ദവാസിത്ഥേരാനം പന – ‘‘ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ ഭാസിത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗചീരേ പച്ചുപട്ഠാസീ’’തി അയം വാചനാമഗ്ഗോയേവ.

൩൦൩. മിഗവോതി തസ്സ ഉയ്യാനപാലസ്സ നാമം. സോധേന്തോതി ഉയ്യാനമഗ്ഗം സമം കാരേത്വാ അന്തോഉയ്യാനേ തച്ഛിതബ്ബയുത്തട്ഠാനാനി തച്ഛാപേന്തോ സമ്മജ്ജിതബ്ബയുത്താനി ഠാനാനി സമ്മജ്ജാപേന്തോ വാലുകാഓകിരണ-പുപ്ഫവികിരണ-പുണ്ണഘടട്ഠപന-കദലിക്ഖന്ധഠപനാദീനി ച കരോന്തോതി അത്ഥോ. യേന രാജാ കോരബ്യോ തേനുപസങ്കമീതി അമ്ഹാകം രാജാ സദാ ഇമസ്സ കുലപുത്തസ്സ വണ്ണം കഥേസി, പസ്സിതുകാമോ ഏതം, ആഗതഭാവം പനസ്സ ന ജാനാതി, മഹാ ഖോ പനായം പണ്ണാകാരോ, ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ യേന രാജാ കോരബ്യോ തേനുപസങ്കമി.

കിത്തയമാനോ അഹോസീതി സോ കിര രാജാ ഥേരം അനുസ്സരിത്വാ ബലമജ്ഝേപി നാടകമജ്ഝേപി – ‘‘ദുക്കരം കതം കുലപുത്തേന താവ മഹന്തം സമ്പത്തിം പഹായ പബ്ബജിത്വാ പുനനിവത്തിത്വാ അനപലോകേന്തേനാ’’തി ഗുണം കഥേസി, തം ഗഹേത്വാ അയം ഏവമാഹ. വിസ്സജ്ജേഥാതി വത്വാതി ഓരോധമഹാമത്തബലകായാദീസു യസ്സ യം അനുച്ഛവികം, തസ്സ തം ദാപേത്വാതി അത്ഥോ. ഉസ്സടായ ഉസ്സടായാതി ഉസ്സിതായ ഉസ്സിതായ, മഹാമത്തമഹാരട്ഠികാദീനം വസേന ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതമേവ പരിസം ഗഹേത്വാ ഉപസങ്കമീതി അത്ഥോ. ഇധ ഭവം രട്ഠപാലോ ഹത്ഥത്ഥരേ നിസീദതൂതി ഹത്ഥത്ഥരോ തനുകോ ബഹലപുപ്ഫാദിഗുണം കത്വാ അത്ഥതോ അഭിലക്ഖിതോ ഹോതി, താദിസേ അനാപുച്ഛിത്വാ നിസീദിതും ന യുത്തന്തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

൩൦൪. പാരിജുഞ്ഞാനീതി പാരിജുഞ്ഞഭാവാ പരിക്ഖയാ. ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണോ. വുഡ്ഢോതി വയോവുഡ്ഢോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകോ. അദ്ധഗതോതി അദ്ധാനം അതിക്കന്തോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. പബ്ബജതീതി ധുരവിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ, – ‘‘ഭന്തേ, മയാ ദഹരകാലേ ബഹും കുസലം കതം, ഇദാനി മഹല്ലകോമ്ഹി, മഹല്ലകസ്സ ചേസാ പബ്ബജ്ജാ നാമ, ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജിത്വാ അപ്പഹരിതം കത്വാ ജീവിസ്സാമി, പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ,’’തി കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തോ യാചതി, ഥേരാ അനുകമ്പായ പബ്ബാജേന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

അപ്പാബാധോതി അരോഗോ. അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ. സമവേപാകിനിയാതി സമവിപാചനിയാ. ഗഹണിയാതി കമ്മജതേജോധാതുയാ. തത്ഥ യസ്സ ഭുത്തഭുത്തോ ആഹാരോ ജീരതി, യസ്സ വാ പന പുടഭത്തം വിയ തഥേവ തിട്ഠതി, ഉഭോപേതേ ന സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതാ. യസ്സ പന ഭുത്തകാലേ ഭത്തച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതേവ, അയം സമവേപാകിനിയാ സമന്നാഗതോ. നാതിസീതായ നച്ചുണ്ഹായാതി തേനേവ കാരണേന നാതിസീതായ നച്ചുണ്ഹായ. അനുപുബ്ബേനാതി രാജാനോ വാ ഹരന്തീതിആദിനാ അനുക്കമേന. ദുതിയവാരേ രാജഭയചോരഭയഛാതകഭയാദിനാ അനുക്കമേന.

൩൦൫. ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാതി ധമ്മനിദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ. ഉപനിയ്യതീതി ജരാമരണസന്തികം ഗച്ഛതി, ആയുക്ഖയേന വാ തത്ഥ നിയ്യതി. അദ്ധുവോതി ധുവട്ഠാനവിരഹിതോ. അതാണോതി തായിതും സമത്ഥേന വിരഹിതോ. അനഭിസ്സരോതി അസരണോ അഭിസരിത്വാ അഭിഗന്ത്വാ അസ്സാസേതും സമത്ഥേന വിരഹിതോ. അസ്സകോതി നിസ്സകോ സകഭണ്ഡവിരഹിതോ. സബ്ബം പഹായ ഗമനീയന്തി സകഭണ്ഡന്തി സല്ലക്ഖിതം സബ്ബം പഹായ ലോകേന ഗന്തബ്ബം. തണ്ഹാദാസോതി തണ്ഹായ ദാസോ.

൩൦൬. ഹത്ഥിസ്മിന്തി ഹത്ഥിസിപ്പേ. കതാവീതി കതകരണീയോ, സിക്ഖിതസിക്ഖോ പഗുണസിപ്പോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഊരുബലീതി ഊരുബലസമ്പന്നോ. യസ്സ ഹി ഫലകഞ്ച ആവുധഞ്ച ഗഹേത്വാ പരസേനം പവിസിത്വാ അഭിന്നം ഭിന്ദതോ ഭിന്നം സന്ധാരയതോ പരഹത്ഥഗതം രജ്ജം ആഹരിതും ഊരുബലം അത്ഥി, അയം ഊരുബലീ നാമ. ബാഹുബലീതി ബാഹുബലസമ്പന്നോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ. അലമത്തോതി സമത്ഥഅത്തഭാവോ.

പരിയോധായ വത്തിസ്സന്തീതി ഉപ്പന്നം ഉപ്പദ്ദവം ഓധായ അവത്ഥരിത്വാ വത്തിസ്സന്തീതി സല്ലക്ഖേത്വാ ഗഹിതാ.

സംവിജ്ജതി ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണന്തി ഇദം സോ രാജാ ഉപരി ധമ്മുദ്ദേസസ്സ കാരണം ആഹരന്തോ ആഹ.

അഥാപരം ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘പസ്സാമി ലോകേ’’തിആദിനാ നയേന ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അനുഗീതിം അവോച.

൩൦൭. തത്ഥ ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തീതി ഏകം ലഭിത്വാ ദ്വേ പത്ഥയന്തി, ദ്വേ ലഭിത്വാ ചത്താരോതി ഏവം ഉത്തരുത്തരി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ പത്ഥയന്തിയേവ.

പസയ്ഹാതി സപത്തഗണം അഭിഭവിത്വാ. സസാഗരന്തന്തി സദ്ധിം സാഗരന്തേന. ഓരം സമുദ്ദസ്സാതി യം സമുദ്ദസ്സ ഓരതോ സകരട്ഠം, തേന അതിത്തരൂപോതി അത്ഥോ. ന ഹത്ഥീതി ന ഹി അത്ഥി.

അഹോ വതാ നോതി അഹോ വത നു, അയമേവ വാ പാഠോ. അമരാതി ചാഹൂതി അമരം ഇതി ച ആഹു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം മതം ഞാതീ പരിവാരേത്വാ കന്ദന്തി, തം – ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകം ഭാതാ മതോ, പുത്തോ മതോ’’തിആദീനിപി വദന്തി.

ഫുസന്തി ഫസ്സന്തി മരണഫസ്സം ഫുസന്തി. തഥേവ ഫുട്ഠോതി യഥാ ബാലോ, ധീരോപി തഥേവ മരണഫസ്സേന ഫുട്ഠോ, അഫുട്ഠോ നാമ നത്ഥി, അയം പന വിസേസോ. ബാലോ ച ബാല്യാ വധിതോവ സേതീതി ബാലോ ബാലഭാവേന മരണഫസ്സം ആഗമ്മ വധിതോവ സേതി അഭിഹതോവ സയതി. അകതം വത മേ കല്യാണന്തിആദിവിപ്പടിസാരവസേന ചലതി വേധതി വിപ്ഫന്ദതി. ധീരോ ച ന വേധതീതി ധീരോ സുഗതിനിമിത്തം പസ്സന്തോ ന വേധതി ന ചലതി.

യായ വോസാനം ഇധാധിഗച്ഛതീതി യായ പഞ്ഞായ ഇമസ്മിം ലോകേ സബ്ബകിച്ചവോസാനം അരഹത്തം അധിഗച്ഛതി, സാവ ധനതോ ഉത്തമതരാ. അബ്യോസിതത്താതി അപരിയോസിതത്താ, അരഹത്തപത്തിയാ, അഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഭവാഭവേസൂതി ഹീനപ്പണീതേസു ഭവേസു.

ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകന്തി തേസു പാപം കരോന്തേസു യോ കോചി സത്തോ പരമ്പരായ സംസാരം ആപജ്ജിത്വാ ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം ഉപേതി. തസ്സപ്പപഞ്ഞോതി തസ്സ താദിസസ്സ അപ്പപഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞോ അപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ.

സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതീതി അത്തനാ കതകമ്മവസേന ‘‘കസാഹിപി താലേതീ’’തിആദീഹി കമ്മകാരണാഹി ഹഞ്ഞതി. പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേതി ഇതോ ഗന്ത്വാ പരമ്ഹി അപായലോകേ.

വിരൂപരൂപേനാതി വിവിധരൂപേന, നാനാസഭാവേനാതി അത്ഥോ. കാമഗുണേസൂതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേസു സബ്ബകാമഗുണേസു ആദീനവം ദിസ്വാ. ദഹരാതി അന്തമസോ കലലമത്തഭാവം ഉപാദായ തരുണാ. വുഡ്ഢാതി വസ്സസതാതിക്കന്താ. അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോതി അവിരുദ്ധം അദ്വജ്ഝഗാമിം ഏകന്തനിയ്യാനികം സാമഞ്ഞമേവ ‘‘സേയ്യോ, ഉത്തരിതരഞ്ച പണീതതരഞ്ചാ’’തി ഉപധാരേത്വാ പബ്ബജിതോസ്മി മഹാരാജാതി. തസ്മാ യം ത്വം വദസി – ‘‘കിം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ’’തി, ഇദം ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച പബ്ബജിതോസ്മീതി മം ധാരേഹീതി ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഘദേവസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൮. ഏവം മേ സുതന്തി മഘദേവസുത്തം. തത്ഥ മഘദേവഅമ്ബവനേതി പുബ്ബേ മഘദേവോ നാമ രാജാ തം അമ്ബവനം രോപേസി. തേസു രുക്ഖേസു പലുജ്ജമാനേസു അപരഭാഗേ അഞ്ഞേപി രാജാനോ രോപേസുംയേവ. തം പന പഠമവോഹാരവസേന മഘദേവമ്ബവനന്തേവ സങ്ഖം ഗതം. സിതം പാത്വാകാസീതി സായന്ഹസമയേ വിഹാരചാരികം ചരമാനോ രമണീയം ഭൂമിഭാഗം ദിസ്വാ – ‘‘വസിതപുബ്ബം നു ഖോ മേ ഇമസ്മിം ഓകാസേ’’തി ആവജ്ജന്തോ – ‘‘പുബ്ബേ അഹം മഘദേവോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ ഇമം അമ്ബവനം രോപേസിം, ഏത്ഥേവ പബ്ബജിത്വാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിം. തം ഖോ പനേതം കാരണം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അപാകടം, പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി അഗ്ഗഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേന്തോ സിതം പാതു അകാസി.

ധമ്മോ അസ്സ അത്ഥീതി ധമ്മികോ. ധമ്മേന രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. ധമ്മേ ഠിതോതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ ഠിതോ. ധമ്മം ചരതീതി സമം ചരതി. തത്ര ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസൂതി യോപി സോ പുബ്ബരാജൂഹി ബ്രാഹ്മണാനം ദിന്നപരിഹാരോ, തം അഹാപേത്വാ പകതിനിയാമേനേവ അദാസി, തഥാ ഗഹപതികാനം. തം സന്ധായേതം വുത്തം. പക്ഖസ്സാതി ഇമിനാ പാടിഹാരികപക്ഖോപി സങ്ഗഹിതോ. അട്ഠമീഉപോസഥസ്സ ഹി പച്ചുഗ്ഗമനാനുഗ്ഗമനവസേന സത്തമിയഞ്ച നവമിയഞ്ച, ചാതുദ്ദസപന്നരസാനം പച്ചുഗ്ഗമനാനുഗ്ഗമനവസേന തേരസിയഞ്ച പാടിപദേ ചാതി ഇമേ ദിവസാ പാടിഹാരികപക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. തേസുപി ഉപോസഥം ഉപവസി.

൩൦൯. ദേവദൂതാതി ദേവോതി മച്ചു, തസ്സ ദൂതാതി ദേവദൂതാ. സിരസ്മിഞ്ഹി പലിതേസു പാതുഭൂതേസു മച്ചുരാജസ്സ സന്തികേ ഠിതോ വിയ ഹോതി, തസ്മാ പലിതാനി മച്ചുദേവസ്സ ദൂതാതി വുച്ചന്തി. ദേവാ വിയ ദൂതാതിപി ദേവദൂതാ. യഥാ ഹി അലങ്കതപടിയത്തായ ദേവതായ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘അസുകദിവസേ മരിസ്സതീ’’തി വുത്തേ തം തഥേവ ഹോതി, ഏവം സിരസ്മിം പലിതേസു പാതുഭൂതേസു ദേവതാബ്യാകരണസദിസമേവ ഹോതി. തസ്മാ പലിതാനി ദേവസദിസാ ദൂതാതി വുച്ചന്തി. വിസുദ്ധിദേവാനം ദൂതാതിപി ദേവദൂതാ. സബ്ബബോധിസത്താ ഹി ജിണ്ണബ്യാധിതമതപബ്ബജിതേ ദിസ്വാവ സംവേഗമാപജ്ജിത്വാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജന്തി. യഥാഹ –

‘‘ജിണ്ണഞ്ച ദിസ്വാ ദുഖിതഞ്ച ബ്യാധിതം,

മതഞ്ച ദിസ്വാ ഗതമായുസങ്ഖയം;

കാസായവത്ഥം പബ്ബജിതഞ്ച ദിസ്വാ,

തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജാ’’തി.

ഇമിനാ പരിയായേന പലിതാനി വിസുദ്ധിദേവാനം ദൂതത്താ ദേവദൂതാതി വുച്ചന്തി.

കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാതി സതസഹസ്സുട്ഠാനകം ജേട്ഠകഗാമം ദത്വാ. കസ്മാ അദാസി? സംവിഗ്ഗമാനസത്താ. തസ്സ ഹി അഞ്ജലിസ്മിം ഠപിതാനി പലിതാനി ദിസ്വാവ സംവേഗോ ഉപ്പജ്ജതി. അഞ്ഞാനി ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയു അത്ഥി, ഏവം സന്തേപി മച്ചുരാജസ്സ സന്തികേ ഠിതം വിയ അത്താനം മഞ്ഞമാനോ സംവിഗ്ഗോ പബ്ബജ്ജം രോചേതി. തേന വുത്തം –

‘‘സിരേ ദിസ്വാന പലിതം, മഘദേവോ ദിസമ്പതി;

സംവേഗം അലഭീ ധീരോ, പബ്ബജ്ജം സമരോചയീ’’തി.

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘ഉത്തമങ്ഗരുഹാ മയ്ഹം, ഇമേ ജാതാ വയോഹരാ;

പാതുഭൂതാ ദേവദൂതാ, പബ്ബജ്ജാസമയോ മമാ’’തി.

പുരിസയുഗേതി വംസസമ്ഭവേ പുരിസേ. കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാതി താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജന്താപി ഹി പഠമം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ പബ്ബജന്തി, തതോ പട്ഠായ വഡ്ഢിതേ കേസേ ബന്ധിത്വാ ജടാകലാപധരാ ഹുത്വാ വിചരന്തി. ബോധിസത്തോപി താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. പബ്ബജിതോ പന അനേസനം അനനുയുഞ്ജിത്വാ രാജഗേഹതോ ആഹടഭിക്ഖായ യാപേന്തോ ബ്രഹ്മവിഹാരം ഭാവേസി. തസ്മാ സോ മേത്താസഹഗതേനാതിആദി വുത്തം.

കുമാരകീളിതം കീളീതി അങ്കേന അങ്കം പരിഹരിയമാനോ കീളി. മാലാകലാപം വിയ ഹി നം ഉക്ഖിപിത്വാവ വിചരിംസു. രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തോ…പേ… പബ്ബജീതി ഇമസ്സ പബ്ബജിതദിവസേ പഞ്ച മങ്ഗലാനി അഹേസും. മഘദേവരഞ്ഞോ മതകഭത്തം, തസ്സ രഞ്ഞോ പബ്ബജിതമങ്ഗലം, തസ്സ പുത്തസ്സ ഛത്തുസ്സാപനമങ്ഗലം, തസ്സ പുത്തസ്സ ഉപരജ്ജമങ്ഗലം, തസ്സ പുത്തസ്സ നാമകരണമങ്ഗലന്തി ഏകസ്മിംയേവ സമയേ പഞ്ച മങ്ഗലാനി അഹേസും, സകലജമ്ബുദീപതലേ ഉന്നങ്ഗലമഹോസി.

൩൧൧. പുത്തപപുത്തകാതി പുത്താ ച പുത്തപുത്താ ചാതി ഏവം പവത്താ തസ്സ പരമ്പരാ. പച്ഛിമകോ അഹോസീതി പബ്ബജ്ജാപച്ഛിമകോ അഹോസി. ബോധിസത്തോ കിര ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ – ‘‘പവത്തതി നു ഖോ തം മയാ മനുസ്സലോകേ നിഹതം കല്യാണവത്ത’’ന്തി ആവജ്ജന്തോ അദ്ദസ – ‘‘ഏത്തകം അദ്ധാനം പവത്തതി, ഇദാനി ന പവത്തിസ്സതീ’’തി. ന ഖോ പനാഹം മയ്ഹം പവേണിയാ ഉച്ഛിജ്ജിതും ദസ്സാമീതി അത്തനോ വംസേ ജാതരഞ്ഞോയേവ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അത്തനോ വംസസ്സ നേമിം ഘടേന്തോ വിയ നിബ്ബത്തോ, തേനേവസ്സ നിമീതി നാമം അഹോസി. ഇതി സോ പബ്ബജിതരാജൂനം സബ്ബപച്ഛിമകോ ഹുത്വാ പബ്ബജിതോതി പബ്ബജ്ജാപച്ഛിമകോ അഹോസി. ഗുണേഹി പന അതിരേകതരോ. തസ്സ ഹി സബ്ബരാജൂഹി അതിരേകതരാ ദ്വേ ഗുണാ അഹേസും. ചതൂസു ദ്വാരേസു സതസഹസ്സം സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദേവസികം ദാനം അദാസി, അനുപോസഥികസ്സ ച ദസ്സനം നിവാരേസി. അനുപോസഥികേസു ഹി രാജാനം പസ്സിസ്സാമാതി ഗതേസു ദോവാരികോ പുച്ഛതി ‘‘തുമ്ഹേ ഉപോസഥികാ നോ വാ’’തി. യേ അനുപോസഥികാ ഹോന്തി, തേ നിവാരേതി ‘‘അനുപോസഥികാനം രാജാ ദസ്സനം ന ദേതീ’’തി. ‘‘മയം ജനപദവാസിനോ കാലേ ഭോജനം കുഹിം ലഭിസ്സാമാ’’തിപി തത്ഥ വചനോകാസോ നത്ഥി. ചതൂസു ഹി ദ്വാരേസു രാജങ്ഗണേ ച അനേകാനി ഭത്തചാടിസഹസ്സാനി പടിയത്താനേവ ഹോന്തി. തസ്മാ മഹാജനോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനേ മസ്സും കാരേത്വാ ന്ഹായിത്വാ വത്ഥാനി പരിവത്തേത്വാ യഥാരുചിതം ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ രഞ്ഞോ ഗേഹദ്വാരം ഗച്ഛതി. ദോവാരികേന ‘‘ഉപോസഥികാ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛിതപുച്ഛിതാ ‘‘ആമ ആമാ’’തി വദന്തി. തേന ഹി ആഗച്ഛഥാതി പവേസേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേതി. ഇതി ഇമേഹി ദ്വീഹി ഗുണേഹി അതിരേകതരോ അഹോസി.

൩൧൨. ദേവാനം താവതിംസാനന്തി താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തദേവാനം. തേ കിര ദേവാ വിദേഹരട്ഠേ മിഥിലനഗരവാസിനോ രഞ്ഞോ ഓവാദേ ഠത്വാ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്താ രഞ്ഞോ ഗുണകഥം കഥേന്തി. തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ദേവാനം താവതിംസാന’’ന്തി.

നിസിന്നോ ഹോതീതി പാസാദവരസ്സ ഉപരിഗതോ ദാനഞ്ച സീലഞ്ച ഉപപരിക്ഖമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ദാനം നു ഖോ മഹന്തം ഉദാഹു സീലം, യദി ദാനം മഹന്തം, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ദാനമേവ ദസ്സാമി. അഥ സീലം, സീലമേവ പൂരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സ ‘‘ഇദം മഹന്തം ഇദം മഹന്ത’’ന്തി നിച്ഛിതും അസക്കോന്തസ്സേവ സക്കോ ഗന്ത്വാ പുരതോ പാതുരഹോസി. തേന വുത്തം അഥ ഖോ, ആനന്ദ,…പേ… സമ്മുഖേ പാതുരഹോസീതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘രഞ്ഞോ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ കങ്ഖച്ഛേദനത്ഥം പഞ്ഹഞ്ച കഥേസ്സാമി, ഇധാഗമനത്ഥായ പടിഞ്ഞഞ്ച ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഗന്ത്വാ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. രാജാ അദിട്ഠപുബ്ബം രൂപം ദിസ്വാ ഭീതോ അഹോസി ലോമഹട്ഠജാതോ. അഥ നം സക്കോ – ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, വിസ്സത്ഥോ പഞ്ഹം പുച്ഛ, കങ്ഖം തേ പടിവിനോദേസ്സാമീ’’തി ആഹ.

രാജാ –

‘‘പുച്ഛാമി തം മഹാരാജ, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ദാനം വാ ബ്രഹ്മചരിയം വാ, കതമം സു മഹപ്ഫല’’ന്തി. –

പഞ്ഹം പുച്ഛി. സക്കോ – ‘‘ദാനം നാമ കിം, സീലമേവ ഗുണവിസിട്ഠതായ മഹന്തം. അഹഞ്ഹി പുബ്ബേ, മഹാരാജ, ദസവസ്സസഹസ്സാനി ദസന്നം ജടിലസഹസ്സാനം ദാനം ദത്വാ പേത്തിവിസയതോ ന മുത്തോ, സീലവന്താ പന മയ്ഹം ദാനം ഭുഞ്ജിത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്താ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതി.

ന ഹേതേ സുലഭാ കായാ, യാചയോഗേന കേനചി;

യേ കായേ ഉപപജ്ജന്തി, അനാഗാരാ തപസ്സിനോ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൨൯-൪൩൦);

ഏവം രഞ്ഞോ കങ്ഖം വിനോദേത്വാ ദേവലോകഗമനായ പടിഞ്ഞാഗഹണത്ഥം ലാഭാ തേ മഹാരാജാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അവികമ്പമാനോതി അഭായമാനോ. അധിവാസേസീതി അഹം മഹാജനം കുസലം സമാദപേമി, പുഞ്ഞവന്താനം പന വസനട്ഠാനം ദിസ്വാ ആഗതേന മനുസ്സപഥേ സുഖം കഥേതും ഹോതീതി അധിവാസേസി.

൩൧൩. ഏവം ഭദ്ദന്തവാതി ഏവം ഹോതു ഭദ്ദകം തവ വചനന്തി വത്വാ. യോജേത്വാതി ഏകസ്മിംയേവ യുഗേ സഹസ്സഅസ്സാജാനീയേ യോജേത്വാ. തേസം പന പാടിയേക്കം യോജനകിച്ചം നത്ഥി, മനം ആഗമ്മ യുത്തായേവ ഹോന്തി. സോ പന ദിബ്ബരഥോ ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ ഹോതി, നദ്ധിതോ പട്ഠായ രഥസീസം പഞ്ഞാസയോജനാനി, അക്ഖബന്ധോ പണ്ണാസയോജനാനി, അക്ഖബന്ധതോ പട്ഠായ പച്ഛാഭാഗോ പണ്ണാസയോജനാനി, സബ്ബോ സത്തവണ്ണരതനമയോ. ദേവലോകോ നാമ ഉദ്ധം, മനുസ്സലോകോ അധോ, തസ്മാ ഹേട്ഠാമുഖം രഥം പേസേസീതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബം. യഥാ പന പകതിമഗ്ഗം പേസേതി, ഏവമേവ മനുസ്സാനം സായമാസഭത്തേ നിട്ഠിതേ ചന്ദേന സദ്ധിം യുഗനദ്ധം കത്വാ പേസേസി, യമകചന്ദാ ഉട്ഠിതാ വിയ അഹേസും. മഹാജനോ ദിസ്വാ ‘‘യമകചന്ദാ ഉഗ്ഗതാ’’തി ആഹ. ആഗച്ഛന്തേ ആഗച്ഛന്തേ ന യമകചന്ദാ, ഏകം വിമാനം, ന വിമാനം, ഏകോ രഥോതി. രഥോപി ആഗച്ഛന്തോ ആഗച്ഛന്തോ പകതിരഥപ്പമാണോവ, അസ്സാപി പകതിഅസ്സപ്പമാണാവ അഹേസും. ഏവം രഥം ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ പാസാദം പദക്ഖിണം കത്വാ പാചീനസീഹപഞ്ജരട്ഠാനേ രഥം നിവത്തേത്വാ ആഗതമഗ്ഗാഭിമുഖം കത്വാ സീഹപഞ്ജരേ ഠത്വാവ ആരോഹനസജ്ജം ഠപേസി.

അഭിരുഹ മഹാരാജാതി രാജാ – ‘‘ദിബ്ബയാനം മേ ലദ്ധ’’ന്തി ന താവദേവ അഭിരുഹി, നാഗരാനം പന ഓവാദം അദാസി ‘‘പസ്സഥ താതാ, യം മേ സക്കേന ദേവരഞ്ഞാ ദിബ്ബരഥോ പേസിതോ, സോ ച ഖോ ന ജാതിഗോത്തം വാ കുലപ്പദേസം വാ പടിച്ച പേസിതോ, മയ്ഹം പന സീലാചാരഗുണേ പസീദിത്വാ പേസിതോ. സചേ തുമ്ഹേപി സീലം രക്ഖിസ്സഥ, തുമ്ഹാകമ്പി പേസേസ്സതി, ഏവം രക്ഖിതും യുത്തം നാമേതം സീലം. നാഹം ദേവലോകം ഗന്ത്വാ ചിരായിസ്സാമി, അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി മഹാജനം ഓവദിത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ രഥം അഭിരുഹി. തതോ മാതലി സങ്ഗാഹകോ ‘‘അഹമ്പി മഹാരാജസ്സ മമാനുച്ഛവികം കരിസ്സാമീ’’തി ആകാസമ്ഹി ദ്വേ മഗ്ഗേ ദസ്സേത്വാ അപിച മഹാരാജാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കതമേനാതി, മഹാരാജ, ഇമേസു മഗ്ഗേസു ഏകോ നിരയം ഗച്ഛതി, ഏകോ ദേവലോകം, തേസു തം കതമേന നേമി. യേനാതി യേന മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ യത്ഥ പാപകമ്മന്താ പാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദിയന്തി, തം ഠാനം സക്കാ ഹോതി പസ്സിതുന്തി അത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ജാതകേപി –

‘‘കേന തം നേമി മഗ്ഗേന, രാജസേട്ഠ ദിസമ്പതി;

യേന വാ പാപകമ്മന്താ, പുഞ്ഞകമ്മാ ച യേ നരാ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൫൦) –

ഗാഥായ അയമേവത്ഥോ. തേനേവാഹ –

‘‘നിരയേ താവ പസ്സാമി, ആവാസേ പാപകമ്മിനം;

ഠാനാനി ലുദ്ദകമ്മാനം, ദുസ്സീലാനഞ്ച യാ ഗതീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൫൧);

ഉഭയേനേവ മം മാതലി നേഹീതി മാതലി ദ്വീഹി മഗ്ഗേഹി മം നേഹി, അഹം നിരയം പസ്സിതുകാമോ ദേവലോകമ്പീതി. പഠമം കതമേന നേമീതി. പഠമം നിരയമഗ്ഗേന നേഹീതി. തതോ മാതലി അത്തനോ ആനുഭാവേന രാജാനം പഞ്ചദസ മഹാനിരയേ ദസ്സേസി. വിത്ഥാരകഥാ പനേത്ഥ –

‘‘ദസ്സേസി മാതലി രഞ്ഞോ, ദുഗ്ഗം വേതരണിം നദിം;

കുഥിതം ഖാരസംയുത്തം, തത്തം അഗ്ഗിസിഖൂപമ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൫൨) –

ജാതകേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. നിരയം ദസ്സേത്വാ രഥം നിവത്തേത്വാ ദേവലോകാഭിമുഖം ഗന്ത്വാ ബീരണീദേവധീതായ സോണദിന്നദേവപുത്തസ്സ ഗണദേവപുത്താനഞ്ച വിമാനാനി ദസ്സേന്തോ ദേവലോകം നേസി. തത്രാപി വിത്ഥാരകഥാ –

‘‘യദി തേ സുതാ ബീരണീ ജീവലോകേ,

ആമായദാസീ അഹു ബ്രാഹ്മണസ്സ;

സാ പത്തകാലേ അതിഥിം വിദിത്വാ,

മാതാവ പുത്തം സകിമാഭിനന്ദീ;

സംയമാ സംവിഭാഗാ ച,

സാ വിമാനസ്മി മോദതീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൫൦൭) –

ജാതകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഏവം ഗച്ഛതോ പന തസ്സ രഥനേമി വട്ടിയാ ചിത്തകൂടദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ഉമ്മാരേ പഹതമത്തേവ ദേവനഗരേ കോലാഹലം അഹോസി. സക്കം ദേവരാജാനം ഏകകംയേവ ഓഹായ ദേവസങ്ഘോ മഹാസത്തം പച്ചുഗ്ഗമനമകാസി, തം ദേവതാനം ആദരം ദിസ്വാ സക്കോ ചിത്തം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ – ‘‘അഭിരമ, മഹാരാജ, ദേവേസു ദേവാനുഭാവേനാ’’തി ആഹ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അയം രാജാ അജ്ജ ആഗന്ത്വാ ഏകദിവസേനേവ ദേവഗണം അത്തനോ അഭിമുഖമകാസി. സചേ ഏകം ദ്വേ ദിവസേ വസിസ്സതി, ന മം ദേവാ ഓലോകേസ്സന്തീ’’തി. സോ ഉസൂയമാനോ, ‘‘മഹാരാജ, തുയ്ഹം ഇമസ്മിം ദേവലോകേ വസിതും പുഞ്ഞം നത്ഥി, അഞ്ഞേസം പുഞ്ഞേന വസാഹീ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഏവമാഹ. ബോധിസത്തോ – ‘‘നാസക്ഖി ജരസക്കോ മനം സന്ധാരേതും, പരം നിസ്സായ ലദ്ധം ഖോ പന യാചിത്വാ ലദ്ധഭണ്ഡകം വിയ ഹോതീ’’തി പടിക്ഖിപന്തോ അലം മാരിസാതിആദിമാഹ. ജാതകേപി വുത്തം –

‘‘യഥാ യാചിതകം യാനം, യഥാ യാചിതകം ധനം;

ഏവംസമ്പദമേവേ തം, യം പരതോ ദാനപച്ചയാ;

ന ചാഹമേതമിച്ഛാമി, യം പരതോ ദാനപച്ചയാ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൫൮൫-൫൮൬) –

സബ്ബം വത്തബ്ബം. ബോധിസത്തോ പന മനുസ്സത്തഭാവേന കതിവാരേ ദേവലോകം ഗതോതി. ചത്താരോ – മന്ധാതുരാജകാലേ സാധിനരാജകാലേ ഗുത്തിലവീണാവാദകകാലേ നിമിമഹാരാജകാലേതി. സോ മന്ധാതുകാലേ ദേവലോകേ അസങ്ഖ്യേയ്യം കാലം വസി, തസ്മിഞ്ഹി വസമാനേയേവ ഛത്തിംസ സക്കാ ചവിംസു. സാധിനരാജകാലേ സത്താഹം വസി, മനുസ്സഗണനായ സത്ത വസ്സസതാനി ഹോന്തി. ഗുത്തിലവീണാവാദകകാലേ ച നിമിരാജകാലേ ച മുഹുത്തമത്തം വസി, മനുസ്സഗണനായ സത്ത ദിവസാനി ഹോന്തി.

൩൧൪. തത്ഥേവ മിഥിലം പടിനേസീതി പടിനേത്വാ പകതിസിരിഗബ്ഭേയേവ പതിട്ഠാപേസി.

൩൧൫. കളാരജനകോതി തസ്സ നാമം. കളാരദന്തതായ പന കളാരജനകോതി വുത്തോ. ന സോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജീതി ഏത്തകമത്തമേവ ന അകാസി, സേസം സബ്ബം പാകതികമേവ അഹോസി.

൩൧൬. സമുച്ഛേദോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കല്യാണവത്തം കോ സമുച്ഛിന്ദതി, കേന സമുച്ഛിന്നം, കോ പവത്തേതി, കേന പവത്തിതം നാമ ഹോതീതി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സീലവാ ഭിക്ഖു ‘‘ന സക്കാ മയാ അരഹത്തം ലദ്ധു’’ന്തി വീരിയം അകരോന്തോ സമുച്ഛിന്ദതി. ദുസ്സീലേന സമുച്ഛിന്നം നാമ ഹോതി. സത്ത സേഖാ പവത്തേന്തി. ഖീണാസവേന പവത്തിതം നാമ ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഘദേവസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മധുരസുത്തവണ്ണനാ

൩൧൭. ഏവം മേ സുതന്തി മധുരസുത്തം. തത്ഥ മഹാകച്ചാനോതി ഗിഹികാലേ ഉജ്ജേനികരഞ്ഞോ പുരോഹിതപുത്തോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ സുവണ്ണവണ്ണോ ച. മധുരായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഗുന്ദാവനേതി കണ്ഹകഗുന്ദാവനേ. അവന്തിപുത്തോതി അവന്തിരട്ഠേ രഞ്ഞോ ധീതായ പുത്തോ. വുദ്ധോ ചേവ അരഹാ ചാതി ദഹരം അരഹന്തമ്പി ന തഥാ സമ്ഭാവേന്തി യഥാ മഹല്ലകം, ഥേരോ പന വുദ്ധോ ചേവ അഹോസി അരഹാ ച. ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ കച്ചാനാതി സോ കിര രാജാ ബ്രാഹ്മണലദ്ധികോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോതിആദീസു ജാതിഗോത്താദീനം പഞ്ഞാപനട്ഠാനേ ബ്രാഹ്മണാവ സേട്ഠാതി ദസ്സേതി. ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോതി ഇതരേ തയോ വണ്ണാ ഹീനാ ലാമകാതി വദതി. സുക്കോതി പണ്ഡരോ. കണ്ഹോതി കാളകോ. സുജ്ഝന്തീതി ജാതിഗോത്താദിപഞ്ഞാപനട്ഠാനേസു സുജ്ഝന്തി. ബ്രഹ്മുനോ പുത്താതി മഹാബ്രഹ്മുനോ പുത്താ. ഓരസാ മുഖതോ ജാതാതി ഉരേ വസിത്വാ മുഖതോ നിക്ഖന്താ, ഉരേ കത്വാ സംവദ്ധിതാതി വാ ഓരസാ. ബ്രഹ്മജാതി ബ്രഹ്മതോ നിബ്ബത്താ. ബ്രഹ്മനിമ്മിതാതി ബ്രഹ്മുനാ നിമ്മിതാ. ബ്രഹ്മദായാദാതി ബ്രഹ്മുനോ ദായാദാ. ഘോസോയേവ ഖോ ഏസോതി വോഹാരമത്തമേവേതം.

൩൧൮. ഇജ്ഝേയ്യാതി സമിജ്ഝേയ്യ, യത്തകാനി ധനാദീനി പത്ഥേയ്യ, തത്തകേഹിസ്സ മനോരഥോ പൂരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സാതി ഖത്തിയോപി അസ്സ ഇസ്സരിയസമ്പത്തസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ അസ്സ. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചീതി ന ഏതേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി.

൩൨൨. ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യാമാതി നിസിന്നാസനം പപ്ഫോടേത്വാ ഇധ നിസീദാതി വദേയ്യാമ. അഭിനിമന്തേയ്യാമപി നന്തി അഭിഹരിത്വാ തം നിമന്തേയ്യാമ. തത്ഥ ദുവിധോ അഭിഹാരോ വാചായ ചേവ കായേന ച. ‘‘തുമ്ഹാകം ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ മമം ചീവരാദീഹി വദേയ്യാഥ യേനത്ഥോ’’തി വദന്തോ ഹി വാചായ അഭിഹരിത്വാ നിമന്തേതി നാമ. ചീവരാദിവേകല്ലം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഇദം ഗണ്ഹഥാ’’തി താനി ദേന്തോ പന കായേന അഭിഹരിത്വാ നിമന്തേതി നാമ. തദുഭയമ്പി സന്ധായ ‘‘അഭിനിമന്തേയ്യാമപി ന’’ന്തി ആഹ. രക്ഖാവരണഗുത്തിന്തി രക്ഖാസങ്ഖാതഞ്ചേവ ആവരണസങ്ഖാതഞ്ച ഗുത്തിം. യാ പനേസാ ആവുധഹത്ഥേ പുരിസേ ഠപേന്തേന രക്ഖാ, സാ ധമ്മികാ നാമ സംവിഹിതാ ന ഹോതി. യഥാ പന അവേലായ കട്ഠഹാരികാപണ്ണഹാരികാദയോ വിഹാരം ന പവിസന്തി, മിഗലുദ്ദകാദയോ വിഹാരസീമായ മിഗേ വാ മച്ഛേ വാ ന ഗണ്ഹന്തി, ഏവം സംവിദഹന്തേന ധമ്മികാ നാമ സംവിഹിതാ ഹോതി. തം സന്ധായാഹ ‘‘ധമ്മിക’’ന്തി.

ഏവം സന്തേതി ഏവം ചതുന്നമ്പി വണ്ണാനം പബ്ബജിതാനം പബ്ബജിതസക്കാരേന സമേ സമാനേ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മധുരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ബോധിരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൪. ഏവം മേ സുതന്തി ബോധിരാജകുമാരസുത്തം. തത്ഥ കോകനദോതി കോകനദം വുച്ചതി പദുമം. സോ ച മങ്ഗലപാസാദോ ഓലോകനകപദുമം ദസ്സേത്വാ കതോ, തസ്മാ കോകനദോതി സങ്ഖം ലഭി.

൩൨൫. യാവ പച്ഛിമസോപാനകളേവരാതി ഏത്ഥ പച്ഛിമസോപാനകളേവരന്തി പഠമം സോപാനഫലകം വുത്തം. അദ്ദസാ ഖോതി ഓലോകനത്ഥംയേവ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ അദ്ദസ. ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസീതി ‘‘കിസ്സ നു ഖോ അത്ഥായ രാജകുമാരേന അയം മഹാസക്കാരോ കതോ’’തി ആവജ്ജന്തോ പുത്തപത്ഥനായ കതഭാവം അഞ്ഞാസി. സോ ഹി രാജകുമാരോ അപുത്തകോ, സുതഞ്ചാനേന അഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാനം കിര അധികാരം കത്വാ മനസാ ഇച്ഛിതം ലഭന്തീ’’തി. സോ – ‘‘സചാഹം പുത്തം ലഭിസ്സാമി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മമ ചേലപ്പടികം അക്കമിസ്സതി. നോ ചേ ലഭിസ്സാമി, ന അക്കമിസ്സതീ’’തി പത്ഥനം കത്വാ സന്ഥരാപേസി. അഥ ഭഗവാ ‘‘നിബ്ബത്തിസ്സതി നു ഖോ ഏതസ്സ പുത്തോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ന നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ.

പുബ്ബേ കിര സോ ഏകസ്മിം ദീപേ വസമാനോ സമച്ഛന്ദേന സകുണപോതകേ ഖാദി. സചസ്സ മാതുഗാമോ അഞ്ഞോവ ഭവേയ്യ, പുത്തം ലഭേയ്യ. ഉഭോഹി പന സമാനച്ഛന്ദേഹി ഹുത്വാ പാപകമ്മം കതം, തേനസ്സ പുത്തോ ന നിബ്ബത്തിസ്സതീതി അഞ്ഞാസി. ദുസ്സേ പന അക്കന്തേ – ‘‘ബുദ്ധാനം അധികാരം കത്വാ പത്ഥിതപത്ഥിതം ലഭന്തീതി ലോകേ അനുസ്സവോ, മയാ ച മഹാഅഭിനീഹാരോ കതോ, ന ച പുത്തം ലഭാമി, തുച്ഛം ഇദം വചന’’ന്തി മിച്ഛാഗഹണം ഗണ്ഹേയ്യ. തിത്ഥിയാപി – ‘‘നത്ഥി സമണാനം അകത്തബ്ബം നാമ, ചേലപ്പടികം മദ്ദന്താ ആഹിണ്ഡന്തീ’’തി ഉജ്ഝായേയ്യും. ഏതരഹി ച അക്കമന്തേസു ബഹൂ ഭിക്ഖൂ പരചിത്തവിദുനോ, തേ ഭബ്ബം ജാനിത്വാ അക്കമിസ്സന്തി, അഭബ്ബം ജാനിത്വാ ന അക്കമിസ്സന്തി. അനാഗതേ പന ഉപനിസ്സയോ മന്ദോ ഭവിസ്സതി, അനാഗതം ന ജാനിസ്സന്തി. തേസു അക്കമന്തേസു സചേ പത്ഥിതം ഇജ്ഝിസ്സതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ഇജ്ഝിസ്സതി, – ‘‘പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഭിനീഹാരം കത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം ലഭന്തി, തം ഇദാനി ന ലഭന്തി. തേയേവ മഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ പടിപത്തിപൂരകാ അഹേസും, ഇമേ പടിപത്തിം പൂരേതും ന സക്കോന്തീ’’തി മനുസ്സാ വിപ്പടിസാരിനോ ഭവിസ്സന്തീതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഭഗവാ അക്കമിതും അനിച്ഛന്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചേലപ്പടികാ അക്കമിതബ്ബാ’’തി (ചൂളവ. ൨൬൮). മങ്ഗലത്ഥായ പഞ്ഞത്തം അനക്കമന്തേസു പന അക്കമനത്ഥായ അനുപഞ്ഞത്തിം ഠപേസി – ‘‘ഗിഹീ, ഭിക്ഖവേ, മങ്ഗലികാ, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹീനം മങ്ഗലത്ഥായാ’’തി (ചൂളവ. ൨൬൮).

൩൨൬. പച്ഛിമം ജനതം തഥാഗതോ അനുകമ്പതീതി ഇദം ഥേരോ വുത്തേസു കാരണേസു തതിയം കാരണം സന്ധായാഹ. ന ഖോ സുഖേന സുഖന്തി കസ്മാ ആഹ? കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസഞ്ഞീ ഹുത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ന അക്കമി, തസ്മാ അഹമ്പി സത്ഥാരാ സമാനച്ഛന്ദോ ഭവിസ്സാമീതി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

൩൨൭. സോ ഖോ അഹന്തിആദി ‘‘യാവ രത്തിയാ പച്ഛിമേ യാമേ’’തി താവ മഹാസച്ചകേ (മ. നി. ൧.൩൬൪ ആദയോ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തതോ പരം യാവ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ആസവക്ഖയാ പാസരാസിസുത്തേ (മ. നി. ൧.൨൭൨ ആദയോ) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൩൪൩. അങ്കുസഗയ്ഹേ സിപ്പേതി അങ്കുസഗഹണസിപ്പേ. കുസലോ അഹന്തി ഛേകോ അഹം. കസ്സ പനായം സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹീതി? പിതു സന്തികേ, പിതാപിസ്സ പിതു സന്തികേവ ഉഗ്ഗണ്ഹി. കോസമ്ബിയം കിര പരന്തപരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. രാജമഹേസീ ഗരുഭാരാ ആകാസതലേ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ബാലാതപം തപ്പമാനാ രത്തകമ്ബലം പാരുപിത്വാ നിസിന്നാ ഹോതി, ഏകോ ഹത്ഥിലിങ്ഗസകുണോ ‘‘മംസപേസീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഗഹേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. സാ ‘‘ഛഡ്ഡേയ്യ മ’’ന്തി ഭയേന നിസ്സദ്ദാ അഹോസി, സോ തം പബ്ബതപാദേ രുക്ഖവിടപേ ഠപേസി. സാ പാണിസ്സരം കരോന്തീ മഹാസദ്ദമകാസി. സകുണോ പലായി, തസ്സാ തത്ഥേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. തിയാമരത്തിം ദേവേ വസ്സന്തേ കമ്ബലം പാരുപിത്വാ നിസീദി. തതോ ച അവിദൂരേ താപസോ വസതി. സോ തസ്സാ സദ്ദേന അരുണേ ഉഗ്ഗതേ രുക്ഖമൂലം ആഗതോ ജാതിം പുച്ഛിത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ ഓതാരേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ യാഗും പായേസി. ദാരകസ്സ മേഘഉതുഞ്ച പബ്ബതഉതുഞ്ച ഗഹേത്വാ ജാതത്താ ഉദേനോതി നാമം അകാസി. താപസോ ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ ദ്വേപി ജനേ പോസേസി.

സാ ഏകദിവസം താപസസ്സ ആഗമനവേലായ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ഇത്ഥികുത്തം ദസ്സേത്വാ താപസം സീലഭേദം ആപാദേസി. തേസം ഏകതോ വസന്താനം കാലേ ഗച്ഛന്തേ പരന്തപരാജാ കാലം അകാസി. താപസോ രത്തിഭാഗേ നക്ഖത്തം ഓലോകേത്വാ രഞ്ഞോ മതഭാവം ഞത്വാ – ‘‘തുയ്ഹം രാജാ മതോ, പുത്തോ തേ കിം ഇധ വസിതും ഇച്ഛതി, ഉദാഹു പേത്തികേ രജ്ജേ ഛത്തം ഉസ്സാപേതു’’ന്തി പുച്ഛി. സാ പുത്തസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ഛത്തം ഉസ്സാപേതുകാമതഞ്ചസ്സ ഞത്വാ താപസസ്സ ആരോചേസി. താപസോ ച ഹത്ഥിഗന്ഥസിപ്പം ജാനാതി, കുതോനേന ലദ്ധം? സക്കസ്സ സന്തികാ. പുബ്ബേ കിരസ്സ സക്കോ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ‘‘കേന കിലമഥാ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘ഹത്ഥിപരിസ്സയോ അത്ഥീ’’തി ആരോചേസി. തസ്സ സക്കോ ഹത്ഥിഗന്ഥഞ്ചേവ വീണകഞ്ച ദത്വാ ‘‘പലാപേതുകാമതായ സതി ഇമം തന്തിം വാദേത്വാ ഇമം സിലോകം വദേയ്യാഥ, പക്കോസിതുകാമതായ സതി ഇമം സിലോകം വദേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. താപസോ തം സിപ്പം കുമാരസ്സ അദാസി. സോ ഏകം വടരുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ ഹത്ഥീസു ആഗതേസു തന്തിം വാദേത്വാ സിലോകം വദതി, ഹത്ഥീ ഭീതാ പലായിംസു.