൨. രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൯൩. ഏവം മേ സുതന്തി രട്ഠപാലസുത്തം. തത്ഥ ഥുല്ലകോട്ഠികന്തി ഥുല്ലകോട്ഠം പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരം. സോ കിര ജനപദോ നിച്ചസസ്സോ സദാ ബീജഭണ്ഡം നിക്ഖമതി, ഖലഭണ്ഡം പവിസതി. തേന തസ്മിം നിഗമേ കോട്ഠാ നിച്ചപൂരാവ ഹോന്തി. തസ്മാ സോ ഥുല്ലകോട്ഠികന്തേവ സങ്ഖം ഗതോ.

൨൯൪. രട്ഠപാലോതി കസ്മാ രട്ഠപാലോ? ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും പാലേതും സമത്ഥോതി രട്ഠപാലോ. കദാ പനസ്സേതം നാമം ഉപ്പന്നന്തി. പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ. ഇതോ ഹി പുബ്ബേ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ വസ്സസതസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ ലോകഹിതായ ചാരികം ചരി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘നഗരം ഹംസവതീ നാമ, ആനന്ദോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുജാതാ നാമ ജനികാ, പദുമുത്തരസ്സ സത്ഥുനോ’’തി. (ബു. വം. ൧൨.൧൯);

പദുമുത്തരേ പന അനുപ്പന്നേ ഏവ ഹംസവതിയാ ദ്വേ കുടുമ്ബികാ സദ്ധാ പസന്നാ കപണദ്ധികയാചകാദീനം ദാനം പട്ഠപയിംസു. തദാ പബ്ബതവാസിനോ പഞ്ചസതാ താപസാ ഹംസവതിം അനുപ്പത്താ. തേ ദ്വേപി ജനാ താപസഗണം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. താപസാ കിഞ്ചികാലം വസിത്വാ പബ്ബതപാദമേവ ഗതാ. ദ്വേ സങ്ഘത്ഥേരാ ഓഹീയിംസു. തദാ തേസം തേ യാവജീവം ഉപട്ഠാനം അകംസു. താപസേസു ഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം കരോന്തേസു ഏകോ സക്കഭവനസ്സ വണ്ണം കഥേസി, ഏകോ ഭൂമിന്ധരനാഗരാജഭവനസ്സ.

കുടുമ്ബികേസു ഏകോ സക്കഭവനം പത്ഥനം കത്വാ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, ഏകോ നാഗഭവനേ പാലിതനാഗരാജാ നാമ. തം സക്കോ അത്തനോ ഉപട്ഠാനം ആഗതം ദിസ്വാ നാഗയോനിയം അഭിരമസീതി പുച്ഛി. സോ നാഭിരമാമീതി ആഹ. തേന ഹി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ദാനം ദത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ പത്ഥനം കരോഹി, ഉഭോ സുഖം വസിസ്സാമാതി. നാഗരാജാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരസ്സ ഭഗവതോ സത്താഹം മഹാദാനം ദദമാനോ പദുമുത്തരസ്സ ദസബലസ്സ പുത്തം ഉപരേവതം നാമ സാമണേരം ദിസ്വാ സത്തമേ ദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദിബ്ബവത്ഥാനി ദത്വാ സാമണേരസ്സ ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. ഭഗവാ അനാഗതം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ ബുദ്ധസ്സ പുത്തോ രാഹുലകുമാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി തേ പത്ഥനാ’’തി കഥേസി. നാഗരാജാ തമത്ഥം സക്കസ്സ കഥേസി. സക്കോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തഥേവ സത്താഹം ദാനം ദത്വാ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും പാലേതും സമത്ഥകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സദ്ധാപബ്ബജിതം രട്ഠപാലം നാമ കുലപുത്തം ദിസ്വാ – ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ ലോകസ്മിം തുമ്ഹാദിസേ ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും പാലേതും സമത്ഥകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ അയം കുലപുത്തോ വിയ സദ്ധാപബ്ബജിതോ രട്ഠപാലോ നാമ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനമകാസി. സത്ഥാ സമിജ്ഝനകഭാവം ഞത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സരാജികം ചാതുവണ്ണം, പോസേതും യം പഹോസ്സതി;

രട്ഠപാലകുലം നാമ, തത്ഥ ജായിസ്സതേ അയ’’ന്തി. –

ഏവം പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ തസ്സേതം നാമം ഉപ്പന്നന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏതദഹോസീതി കിം അഹോസി? യഥാ യഥാ ഖോതിആദി. തത്രായം സങ്ഖേപകഥാ – അഹം ഖോ യേന യേന കാരണേന ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോ ഏവം ഹോതി – ‘‘യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകദിവസമ്പി അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ചരിതബ്ബം, ഏകദിവസമ്പി ച കിലേസമലേന അമലീനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം, സങ്ഖലിഖിതം വിലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം കത്വാ ചരിതബ്ബം, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും, യംനൂനാഹം കേസഞ്ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ കാസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി.

അചിരപക്കന്തേസു ഥുല്ലകോട്ഠികേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി രട്ഠപാലോ അനുട്ഠിതേസു തേസു ന ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി. കസ്മാ? തത്ഥസ്സ ബഹൂ ഞാതിസാലോഹിതാ മിത്താമച്ചാ സന്തി, തേ – ‘‘ത്വം മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ, ന ലബ്ഭാ തയാ പബ്ബജിതു’’ന്തി ബാഹായമ്പി ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യും, തതോ പബ്ബജ്ജായ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീതി സഹേവ പരിസായ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ പുന കേനചി സരീരകിച്ചലേസേന നിവത്തിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ അചിരപക്കന്തേസു ഥുല്ലകോട്ഠികേസു…പേ… പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി. ഭഗവാ പന യസ്മാ രാഹുലകുമാരസ്സ പബ്ബജിതതോ പഭുതി മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം ന പബ്ബാജേതി, തസ്മാ നം പുച്ഛി അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വം, രട്ഠപാല, മാതാപിതൂഹി…പേ… പബ്ബജ്ജായാതി.

൨൯൫. അമ്മതാതാതി ഏത്ഥ അമ്മാതി മാതരം ആലപതി, താതാതി പിതരം. ഏകപുത്തകോതി ഏകോവ പുത്തകോ, അഞ്ഞോ കോചി ജേട്ഠോ വാ കനിട്ഠോ വാ നത്ഥി. ഏത്ഥ ച ഏകപുത്തോതി വത്തബ്ബേ അനുകമ്പാവസേന ഏകപുത്തകോതി വുത്തം. പിയോതി പീതിജനകോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. സുഖേധിതോതി സുഖേന ഏധിതോ, സുഖസംവഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. സുഖപരിഭതോതി സുഖേന പരിഭതോ, ജാതകാലതോ പഭുതി ധാതീഹി അങ്കതോ അങ്കം ആഹരിത്വാ ധാരിയമാനോ അസ്സകരഥകാദീഹി ബാലകീളനകേഹി കീളയമാനോ സാദുരസഭോജനം ഭോജയമാനോ സുഖേന പരിഹടോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസീതി ത്വം, താത രട്ഠപാല അപ്പമത്തകമ്പി കലഭാഗം ദുക്ഖസ്സ ന ജാനാസി ന സരസീതി അത്ഥോ. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമാതി സചേപി തവ അമ്ഹേസു ജീവമാനേസു മരണം ഭവേയ്യ, തേന തേ മരണേനപി മയം അകാമകാ അനിച്ഛകാ ന അത്തനോ രുചിയാ വിനാ ഭവിസ്സാമ, തയാ വിയോഗം പാപുണിസ്സാമാതി അത്ഥോ. കിം പന മയം തന്തി ഏവം സന്തേ കിം പന കിം നാമ തം കാരണം, യേന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ. അഥ വാ കിം പന മയം തന്തി കേന പന കാരണേന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൯൬. തത്ഥേവാതി യത്ഥ നം ഠിതം മാതാപിതരോ നാനുജാനിംസു, തത്ഥേവ ഠാനേ. അനന്തരഹിതായാതി കേനചി അത്ഥരണേന അനത്ഥതായ. പരിചാരേഹീതി ഗന്ധബ്ബനടനാടകാദീനി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ തത്ഥ സഹായകേഹി സദ്ധിം യഥാസുഖം ഇന്ദ്രിയാനി ചാരേഹി സഞ്ചാരേഹി, ഇതോ ചിതോ ച ഉപനേഹീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പരിചാരേഹീതി ഗന്ധബ്ബനടനാടകാദീനി പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സഹായകേഹി സദ്ധിം ലള ഉപലള രമ, കീളസ്സൂതിപി വുത്തം ഹോതി. കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോതി അത്തനോ പുത്തദാരേഹി സദ്ധിം ഭോഗേ ഭുഞ്ജന്തോ. പുഞ്ഞാനി കരോന്തോതി ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച ആരബ്ഭ ദാനപ്പദാനാദീനി സുഗതിമഗ്ഗസംസോധകാനി കുസലകമ്മാനി കരോന്തോ. തുണ്ഹീ അഹോസീതി കഥാനുപ്പബന്ധവിച്ഛേദനത്ഥം നിരാലാപസല്ലാപോ അഹോസി.

അഥസ്സ മാതാപിതരോ തിക്ഖത്തും വത്വാ പടിവചനമ്പി അലഭമാനാ സഹായകേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏസ വോ സഹായകോ പബ്ബജിതുകാമോ, നിവാരേഥ ന’’ന്തി ആഹംസു. തേപി തം ഉപസങ്കമിത്വാ തിക്ഖത്തും അവോചും, തേസമ്പി തുണ്ഹീ അഹോസി. തേന വുത്തം – അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ…പേ… തുണ്ഹീ അഹോസീതി. അഥസ്സ സഹായകാനം തിക്ഖത്തും വത്വാ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ അയം പബ്ബജ്ജം അലഭമാനോ മരിസ്സതി, ന കോചി ഗുണോ ലബ്ഭതി. പബ്ബജിതം പന നം മാതാപിതരോപി കാലേന കാലം പസ്സിസ്സന്തി, മയമ്പി പസ്സിസ്സാമ, പബ്ബജ്ജാപി ച നാമേസാ ഭാരിയാ, ദിവസേ ദിവസേ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം, ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയം അതിദുക്കരം, അയഞ്ച സുഖുമാലോ നാഗരികജാതിയോ, സോ തം ചരിതും അസക്കോന്തോ പുന ഇധേവ ആഗമിസ്സതി, ഹന്ദസ്സ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേസ്സാമാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. മാതാപിതരോപി നം ‘‘പബ്ബജിതേന ച പന തേ മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി ഇമം കതികം കത്വാ അനുജാനിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ…പേ… അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹി…പേ… ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാതി ഉദ്ധം ദസ്സേതബ്ബാ, യഥാ തം കാലേന കാലം പസ്സന്തി, ഏവം ആഗന്ത്വാ അത്താനം ദസ്സേതബ്ബാ.

൨൯൯. ബലം ഗഹേത്വാതി സപ്പായഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തോ ഉച്ഛാദനാദീഹി ച കായം പരിഹരന്തോ കായബലം ജനേത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ അസ്സുമുഖം ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാതി. ഭഗവാ സമീപേ ഠിതം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖു രട്ഠപാലം പബ്ബാജേഹി ചേവ ഉപസമ്പാദേഹി ചാ’’തി. സാധു, ഭന്തേതി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ജിനദത്തിയം സദ്ധിവിഹാരികം ലദ്ധാ പബ്ബാജേസി ചേവ ഉപസമ്പാദേസി ച. തേന വുത്തം – ‘‘അലത്ഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

പഹിതത്തോ വിഹരന്തോതി ദ്വാദസ സംവച്ഛരാനി ഏവം വിഹരന്തോ. നേയ്യപുഗ്ഗലോ ഹി അയമായസ്മാ, തസ്മാ പുഞ്ഞവാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോപി സമാനോ ‘‘അജ്ജ അജ്ജേവ അരഹത്ത’’ന്തി സമണധമ്മം കരോന്തോപി ദ്വാദസമേ വസ്സേ അരഹത്തം പാപുണി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി മയ്ഹം മാതാപിതരോ പബ്ബജ്ജം അനുജാനമാനാ – ‘‘തയാ കാലേന കാലം ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ദസ്സനം ദാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ അനുജാനിംസു, ദുക്കരകാരികാ ഖോ പന മാതാപിതരോ, അഹഞ്ച യേനജ്ഝാസയേന പബ്ബജിതോ, സോ മേ മത്ഥകം പത്തോ, ഇദാനി ഭഗവന്തം ആപുച്ഛിത്വാ അത്താനം മാതാപിതൂനം ദസ്സേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ആപുച്ഛിതുകാമോ ഉപസങ്കമി. മനസാകാസീതി ‘‘കിം നു ഖോ രട്ഠപാലേ ഗതേ കോചി ഉപദ്ദവോ ഭവിസ്സതീ’’തി മനസി അകാസി. തതോ ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ രട്ഠപാലോ തം മദ്ദിതു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ തസ്സ അരഹത്തസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. തേന വുത്തം – യഥാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി…പേ… കാലം മഞ്ഞസീതി.

മിഗചീരേതി ഏവംനാമകേ ഉയ്യാനേ. തഞ്ഹി രഞ്ഞാ – ‘‘അകാലേ സമ്പത്തപബ്ബജിതാനം ദിന്നമേവ ഇദം, യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’തി ഏവമനുഞ്ഞാതമേവ അഹോസി, തസ്മാ ഥേരോ – ‘‘മമ ആഗതഭാവം മാതാപിതൂനം ആരോചേസ്സാമി, തേ മേ പാദധോവനഉണ്ഹോദകപാദമക്ഖനതേലാദീനി പേസിസ്സന്തീ’’തി ചിത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ ഉയ്യാനമേവ പാവിസി. പിണ്ഡായ പാവിസീതി ദുതിയദിവസേ പാവിസി.

മജ്ഝിമായാതി സത്തദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ഘരസ്സ മജ്ഝിമേ ദ്വാരകോട്ഠകേ. ഉല്ലിഖാപേതീതി കപ്പകേന കേസേ പഹരാപേതി. ഏതദവോചാതി – ‘‘ഇമേ സമണകാ അമ്ഹാകം പിയപുത്തകം പബ്ബാജേത്വാ ചോരാനം ഹത്ഥേ നിക്ഖിപിത്വാ വിയ ഏകദിവസമ്പി ന ദസ്സാപേന്തി, ഏവം ഫരുസകാരകാ ഏതേ പുന ഇമം ഠാനം ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, ഏത്തോവ നികഡ്ഢിതബ്ബാ ഏതേ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘ഇമേഹി മുണ്ഡകേഹീ’’തിആദിവചനം അവോച. ഞാതിദാസീതി ഞാതകാനം ദാസീ. ആഭിദോസികന്തി പാരിവാസികം ഏകരത്താതിക്കന്തം പൂതിഭൂതം. തത്ഥായം പദത്ഥോ – പൂതിഭാവദോസേന അഭിഭൂതോതി അഭിദോസോ, അഭിദോസോവ ആഭിദോസികോ. ഏകരത്താതിക്കന്തസ്സേവ നാമസഞ്ഞാ ഏസാ യദിദം ആഭിദോസികോതി, തം ആഭിദോസികം. കുമ്മാസന്തി യവകുമ്മാസം. ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതീതി യസ്മാ അന്തമസോ ദാസകമ്മകാരാനം ഗോരൂപാനമ്പി അപരിഭോഗാരഹോ, തസ്മാ നം കചവരം വിയ ബഹി ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതി. സചേതന്തി സചേ ഏതം. ഭഗിനീതി അരിയവോഹാരേന അത്തനോ ധാതിം ഞാതിദാസിം ആലപതി. ഛഡ്ഡനീയധമ്മന്തി ഛഡ്ഡേതബ്ബസഭാവം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഭഗിനി ഏതം സചേ ബഹി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹം, ഇധ മേ പത്തേ ആകിരാഹീ’’തി. കിം പന ഏവം വത്തും ലബ്ഭതി, വിഞ്ഞത്തി വാ പയുത്തവാചാ വാ ന ഹോതീതി. ന ഹോതി. കസ്മാ? നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹത്താ. യഞ്ഹി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹം, യത്ഥ സാമികാ അനാലയാ ഹോന്തി, തം സബ്ബം ‘‘ദേഥ ആഹരഥ ആകിരഥാ’’തി വത്തും വട്ടതി. തേനേവ ഹി അയമായസ്മാ അഗ്ഗഅരിയവംസികോ സമാനോപി ഏവമാഹ.

ഹത്ഥാനന്തി ഭിക്ഖാഗഹണത്ഥം പത്തം ഉപനാമയതോ മണിബന്ധതോ പഭുതി ദ്വിന്നമ്പി ഹത്ഥാനം. പാദാനന്തി നിവാസനന്തതോ പട്ഠായ ദ്വിന്നമ്പി പാദാനം. സരസ്സാതി സചേ തം ഭഗിനീതി വാചം നിച്ഛാരയതോ സരസ്സ ച. നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി ഹത്ഥപിട്ഠിആദീനി ഓലോകയമാനാ – ‘‘പുത്തസ്സ മേ രട്ഠപാലസ്സ വിയ സുവണ്ണകച്ഛപപിട്ഠിസദിസാ ഇമാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിയോ, ഹരിതാലവട്ടിയോ വിയ സുവട്ടിതാ അങ്ഗുലിയോ, മധുരോ സരോ’’തി ഗിഹികാലേ സല്ലക്ഖിതപുബ്ബം ആകാരം അഗ്ഗഹേസി സഞ്ജാനി സല്ലക്ഖേസി. തസ്സ ഹായസ്മതോ ദ്വാദസവസ്സാനി അരഞ്ഞാവാസഞ്ചേവ പിണ്ഡിയാലോപഭോജനഞ്ച പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അഞ്ഞാദിസോ സരീരവണ്ണോ അഹോസി, തേന നം സാ ഞാതിദാസീ ദിസ്വാവ ന സഞ്ജാനി, നിമിത്തം പന അഗ്ഗഹേസീതി.

൩൦൦. രട്ഠപാലസ്സ മാതരം ഏതദവോചാതി ഥേരസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സണ്ഠാപേത്വാ ഥഞ്ഞം പായേത്വാ സംവഡ്ഢിതധാതീപി സമാനാ പബ്ബജിത്വാ മഹാഖീണാസവഭാവപ്പത്തേന സാമിപുത്തേന സദ്ധിം – ‘‘ത്വം നു ഖോ, മേ ഭന്തേ, പുത്തോ രട്ഠപാലോ’’തിആദിവചനം വത്തും അവിസഹന്തീ വേഗേന ഘരം പവിസിത്വാ രട്ഠപാലസ്സ മാതരം ഏതദവോച. യഗ്ഘേതി ആരോചനത്ഥേ നിപാതോ. സചേ ജേ സച്ചന്തി ഏത്ഥ ജേതി ആലപനേ നിപാതോ. ഏവഞ്ഹി തസ്മിം ദേസേ ദാസിജനം ആലപന്തി, തസ്മാ ‘‘ത്വഞ്ഹി, ഭോതി ദാസി, സചേ സച്ചം ഭണസീ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഉപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? മഹാകുലേ ഇത്ഥിയോ ബഹി നിക്ഖമന്താ ഗരഹം പാപുണന്തി, ഇദഞ്ച അച്ചായികകിച്ചം, സേട്ഠിസ്സ നം ആരോചേസ്സാമീതി ചിന്തേതി. തസ്മാ ഉപസങ്കമി. അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലന്തി തസ്മിം കിര ദേസേ ദാനപതീനം ഘരേസു സാലാ ഹോന്തി, ആസനാനി ചേത്ഥ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ഉപട്ഠാപിതം ഉദകകഞ്ജിയം. തത്ഥ പബ്ബജിതാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. സചേ ഇച്ഛന്തി, ദാനപതീനമ്പി സന്തകം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തമ്പി അഞ്ഞതരസ്സ കുലസ്സ ഈദിസായ സാലായ അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി പബ്ബജിതാ കപണമനുസ്സാ വിയ അസാരുപ്പേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തീതി.

അത്ഥി നാമ താതാതി ഏത്ഥ അത്ഥീതി വിജ്ജമാനത്ഥേ, നാമാതി പുച്ഛനത്ഥേ മഞ്ഞനത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – അത്ഥി നു ഖോ, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ധനം, നനു മയം നിദ്ധനാതി വത്തബ്ബാ, യേസം നോ ത്വം ഈദിസേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി. തഥാ അത്ഥി നു ഖോ, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ജീവിതം, നനു മയം മതാതി വത്തബ്ബാ, യേസം നോ ത്വം ഈദിസേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി. തഥാ അത്ഥി മഞ്ഞേ, താത രട്ഠപാല, തവ അബ്ഭന്തരേ സാസനം നിസ്സായ പടിലദ്ധോ സമണഗുണോ, യം ത്വം സുഭോജനരസസംവഡ്ഢിതോപി ഇമം ജിഗുച്ഛനേയ്യം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം അമതമിവ നിബ്ബികാരോ പരിഭുഞ്ജിസ്സസീതി. സോ പന ഗഹപതി ദുക്ഖാഭിതുന്നതായ ഏതമത്ഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ വത്തുമസക്കോന്തോ – ‘‘അത്ഥി നാമ, താത രട്ഠപാല, ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി ഏത്തകമേവ അവച. അക്ഖരചിന്തകാ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം വദന്തി – അനോകപ്പനാമരിസനത്ഥവസേനേതം അത്ഥിസദ്ദേ ഉപപദേ ‘‘പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി അനാഗതവചനം കതം. തസ്സായമത്ഥോ – ‘‘അത്ഥി നാമ…പേ… പരിഭുഞ്ജിസ്സസി, ഇദം പച്ചക്ഖമ്പി അഹം ന സദ്ദഹാമി ന മരിസയാമീ’’തി. ഇദം ഏത്തകം വചനം ഗഹപതി ഥേരസ്സ പത്തമുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ ഠിതകോവ കഥേസി. ഥേരോപി പിതരി പത്തമുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ ഠിതേയേവ തം പൂതികുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജി സുനഖവന്തസദിസം പൂതികുക്കുടണ്ഡമിവ ഭിന്നട്ഠാനേ പൂതികം വായന്തം. പുഥുജ്ജനേന കിര തഥാരൂപം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കാ. ഥേരോ പന അരിയിദ്ധിയം ഠത്വാ ദിബ്ബോജം അമതരസം പരിഭുഞ്ജമാനോ വിയ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ധമകരണേന ഉദകം ഗഹേത്വാ പത്തഞ്ച മുഖഞ്ച ഹത്ഥപാദേ ച ധോവിത്വാ കുതോ നോ ഗഹപതീതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കുതോ നോതി കുതോ നു. നേവ ദാനന്തി ദേയ്യധമ്മവസേന നേവ ദാനം അലത്ഥമ്ഹ. ന പച്ചക്ഖാനന്തി ‘‘കിം, താത രട്ഠപാല, കച്ചി തേ ഖമനീയം, കച്ചിസി അപ്പകിലമഥേന ആഗതോ, ന താവ താത ഗേഹേ ഭത്തം സമ്പാദിയതീ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരവസേന പച്ചക്ഖാനമ്പി ന അലത്ഥമ്ഹ. കസ്മാ പന ഥേരോ ഏവമാഹ? പിതു അനുഗ്ഗഹേന. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘യഥാ ഏസ മം വദതി, അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതേ ഏവം വദതി മഞ്ഞേ. ബുദ്ധസാസനേ ച പത്തന്തരേ പദുമം വിയ ഭസ്മാഛന്നോ അഗ്ഗി വിയ ഫേഗ്ഗുപടിച്ഛന്നോ ചന്ദനസാരോ വിയ സുത്തികാപടിച്ഛന്നം മുത്തരതനം വിയ വലാഹകപടിച്ഛന്നോ ചന്ദിമാ വിയ മാദിസാനം പടിച്ഛന്നഗുണാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തോ നത്ഥി, തേസുപി ന ഏവരൂപം വചനം പവത്തേസ്സതി, സംവരേ ഠസ്സതീ’’തി അനുഗ്ഗഹേന ഏവമാഹ.

ഏഹി താതാതി താത തുയ്ഹം ഘരം മാ ഹോതു, ഏഹി ഘരം ഗമിസ്സാമാതി വദതി. അലന്തി ഥേരോ ഉക്കട്ഠഏകാസനികതായ പടിക്ഖിപന്തോ ഏവമാഹ. അധിവാസേസീതി ഥേരോ പന പകതിയാ ഉക്കട്ഠസപദാനചാരികോ സ്വാതനായഭിക്ഖം നാമ നാധിവാസേതി, മാതു അനുഗ്ഗഹേന പന അധിവാസേസി. മാതു കിരസ്സ ഥേരം അനുസ്സരിത്വാ മഹാസോകോ ഉപ്പജ്ജി, രോദനേനേവ പക്കക്ഖി വിയ ജാതാ, തസ്മാ ഥേരോ ‘‘സചാഹം തം അപസ്സിത്വാ ഗമിസ്സാമി, ഹദയമ്പിസ്സാ ഫാലേയ്യാ’’തി അനുഗ്ഗഹേന അധിവാസേസി. കാരാപേത്വാതി ഏകം ഹിരഞ്ഞസ്സ, ഏകം സുവണ്ണസ്സാതി ദ്വേ പുഞ്ജേ കാരാപേത്വാ. കീവമഹന്താ പന പുഞ്ജാ അഹേസുന്തി. യഥാ ഓരതോ ഠിതോ പുരിസോ പാരതോ ഠിതം മജ്ഝിമപ്പമാണം പുരിസം ന പസ്സതി, ഏവംമഹന്താ.

൩൦൧. ഇദം തേ താതാതി കഹാപണപുഞ്ജഞ്ച സുവണ്ണപുഞ്ജഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ. മത്തികന്തി മാതിതോ ആഗതം, ഇദം തേ മാതാമഹിയാ മാതു ഇമം ഗേഹം ആഗച്ഛന്തിയാ ഗന്ധമാലാദീനം അത്ഥായ ദിന്നം ധനന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞം പേത്തികം അഞ്ഞം പിതാമഹന്തി യം പന തേ പിതു ച പിതാമഹാനഞ്ച സന്തകം, തം അഞ്ഞംയേവ, നിഹിതഞ്ച പയുത്തഞ്ച അതിവിയ ബഹു. ഏത്ഥ ച ‘‘പിതാമഹ’’ന്തി തദ്ധിതലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പേതാമഹ’’ന്തി വാ പാഠോ. സക്കാ തതോനിദാനന്തി ധനഹേതു ധനപച്ചയാ. തം തം ധനം രക്ഖന്തസ്സ ച രാജാദീനം വസേന ധനപരിക്ഖയം പാപുണന്തസ്സ കസ്സചി ഉപ്പജ്ജമാനസോകാദയോ സന്ധായ ഏവമാഹ. ഏവം വുത്തേ സേട്ഠി ഗഹപതി – ‘‘അഹം ഇമം ഉപ്പബ്ബാജേസ്സാമീതി ആനേസിം, സോ ദാനി മേ ധമ്മകഥം കാതും ആരദ്ധോ, അയം ന മേ വചനം കരിസ്സതീ’’തി ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ അസ്സ ഓരോധാനം ദ്വാരം വിവരാപേത്വാ – ‘‘അയം വോ സാമികോ, ഗച്ഛഥ യം കിഞ്ചി കത്വാ നം ഗണ്ഹിതും വായമഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. സുവയേ ഠിതാ നാടകിത്ഥിയോ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരം പരിവാരയിംസു, താസു ദ്വേ ജേട്ഠകിത്ഥിയോ സന്ധായ പുരാണദുതിയികാതിആദി വുത്തം. പച്ചേകം പാദേസു ഗഹേത്വാതി ഏകേകമ്ഹി പാദേ നം ഗഹേത്വാ.

കീദിസാ നാമ താ അയ്യപുത്ത അച്ഛരായോതി കസ്മാ ഏവമാഹംസു? തദാ കിര സമ്ബഹുലേ ഖത്തിയകുമാരേപി ബ്രാഹ്മണകുമാരേപി സേട്ഠിപുത്തേപി മഹാസമ്പത്തിയോ പഹായ പബ്ബജന്തേ ദിസ്വാ പബ്ബജ്ജാഗുണം അജാനന്താ കഥം സമുട്ഠാപേന്തി ‘‘കസ്മാ ഏതേ പബ്ബജന്തീ’’തി. അഥഞ്ഞേ വദന്തി ‘‘ദേവച്ഛരാദേവനാടകാനം കാരണാ’’തി. സാ കഥാ വിത്ഥാരികാ അഹോസി. തം ഗഹേത്വാ സബ്ബാ ഏവമാഹംസു. അഥ ഥേരോ പടിക്ഖിപന്തോ ന ഖോ മയം ഭഗിനീതിആദിമാഹ. സമുദാചരതീതി വോഹരതി വദതി. തത്ഥേവ മുച്ഛിതാ പപതിംസൂതി തം ഭഗിനിവാദേന സമുദാചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയം അജ്ജ ആഗമിസ്സതി, അജ്ജ ആഗമിസ്സതീ’’തി ദ്വാദസ വസ്സാനി ബഹി ന നിക്ഖന്താ, ഏതം നിസ്സായ നോ ദാരകാ ന ലദ്ധാ, യേസം ആനുഭാവേന ജീവേയ്യാമ, ഇതോ ചമ്ഹാ പരിഹീനാ അഞ്ഞതോ ച. അയം ലോകോ നാമ അത്തനോവ ചിന്തേസി, തസ്മാ താപി ‘‘ഇദാനി മയം അനാഥാ ജാതാ’’തി അത്തനോവ ചിന്തയമാനാ – ‘‘അനത്ഥികോ ദാനി അമ്ഹേഹി അയം, സോ അമ്ഹേ പജാപതിയോ സമാനാ അത്തനാ സദ്ധിം ഏകമാതുകുച്ഛിയാ സയിതദാരികാ വിയ മഞ്ഞതീ’’തി സമുപ്പന്നബലവസോകാ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ പദേസേ മുച്ഛിതാ പപതിംസു, പതിതാതി അത്ഥോ.

മാ നോ വിഹേഠേഥാതി മാ അമ്ഹേ ധനം ദസ്സേത്വാ മാതുഗാമേ ച ഉയ്യോജേത്വാ വിഹേഠയിത്ഥ, വിഹേസാ ഹേസാ പബ്ബജിതാനന്തി. കസ്മാ ഏവമാഹ? മാതാപിതൂനം അനുഗ്ഗഹേന. സോ കിര സേട്ഠി – ‘‘പബ്ബജിതലിങ്ഗം നാമ കിലിട്ഠം, പബ്ബജ്ജാവേസം ഹാരേത്വാ ന്ഹായിത്വാ തയോ ജനാ ഏകതോ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖം ന ദേതി. ഥേരോ – ‘‘മാദിസസ്സ ഖീണാസവസ്സ ആഹാരന്തരായം കത്വാ ഏതേ ബഹും അപുഞ്ഞം പസവേയ്യു’’ന്തി തേസം അനുഗ്ഗഹേന ഏവമാഹ.

൩൦൨. ഗാഥാ അഭാസീതി ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ പസ്സാതി സന്തികേ ഠിതജനം സന്ധായ വദതി. ചിത്തന്തി ചിത്തവിചിത്തം. ബിമ്ബന്തി അത്തഭാവം. അരുകായന്തി നവന്നം വണമുഖാനം വസേന വണകായം. സമുസ്സിതന്തി തീണി അട്ഠിസതാനി നവഹി ന്ഹാരുസതേഹി ബന്ധിത്വാ നവഹി മംസപേസിസതേഹി ലിമ്പിത്വാ സമന്തതോ ഉസ്സിതം. ആതുരന്തി ജരാതുരതായ രോഗാതുരതായ കിലേസാതുരതായ ച നിച്ചാതുരം. ബഹുസങ്കപ്പന്തി പരേസം ഉപ്പന്നപത്ഥനാസങ്കപ്പേഹി ബഹുസങ്കപ്പം. ഇത്ഥീനഞ്ഹി കായേ പുരിസാനം സങ്കപ്പാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം കായേ ഇത്ഥീനം. സുസാനേ ഛഡ്ഡിതകളേവരഭൂതമ്പി ചേതം കാകകുലലാദയോ പത്ഥയന്തിയേവാതി ബഹുസങ്കപ്പോ നാമ ഹോതി. യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതീതി യസ്സ കായസ്സ മായാമരീചിഫേണപിണ്ഡ ഉദകപുപ്ഫുളാദീനം വിയ ഏകംസേനേവ ഠിതി നാമ നത്ഥി, ഭിജ്ജനധമ്മതാവ നിയതാ.

തചേന ഓനദ്ധന്തി അല്ലമനുസ്സചമ്മേന ഓനദ്ധം. സഹ വത്ഥേഭി സോഭതീതി ഗന്ധാദീഹി മണികുണ്ഡലേഹി ച ചിത്തകതമ്പി രൂപം വത്ഥേഹി സഹേവ സോഭതി, വിനാ വത്ഥേഹി ജേഗുച്ഛം ഹോതി അനോലോകനക്ഖമം.

അലത്തകകതാതി അലത്തകേന രഞ്ജിതാ. ചുണ്ണകമക്ഖിതന്തി സാസപകക്കേന മുഖപീളകാദീനി നീഹരിത്വാ ലോണമത്തികായ ദുട്ഠലോഹിതം വിലിയാപേത്വാ തിലപിട്ഠേന ലോഹിതം പസാദേത്വാ ഹലിദ്ദിയാ വണ്ണം സമ്പാദേത്വാ ചുണ്ണകഗണ്ഡികായ മുഖം പഹരന്തി, തേനേസ അതിവിയ വിരോചതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

അട്ഠാപദകതാതി രസോദകേന മക്ഖിത്വാ നലാടപരിയന്തേ ആവത്തനപരിവത്തേ കത്വാ അട്ഠപദകരചനായ രചിതാ. അഞ്ജനീതി അഞ്ജനനാളികാ.

ഓദഹീതി ഠപേസി. പാസന്തി വാകരാജാലം. നാസദാതി ന ഘട്ടയി. നിവാപന്തി നിവാപസുത്തേ വുത്തനിവാപതിണസദിസഭോജനം. കന്ദന്തേതി വിരവമാനേ പരിദേവമാനേ. ഇമായ ഹി ഗാഥായ ഥേരോ മാതാപിതരോ മിഗലുദ്ദകേ വിയ കത്വാ ദസ്സേസി, അവസേസഞാതകേ മിഗലുദ്ദകപരിസം വിയ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വാകരാജാലം വിയ, അത്തനാ ഭുത്തഭോജനം നിവാപതിണം വിയ, അത്താനം മഹാമിഗം വിയ കത്വാ ദസ്സേസി. യഥാ ഹി മഹാമിഗോ യാവദത്ഥം നിവാപതിണം ഖാദിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ദിസം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇമം നാമ ഠാനം ഗതസ്സ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി മിഗലുദ്ദകാനം പരിദേവന്താനംയേവ വാകരം അഘട്ടയമാനോവ ഉപ്പതിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘനച്ഛായസ്സ ഛത്തസ്സ വിയ ഗുമ്ബസ്സ ഹേട്ഠാ മന്ദമന്ദേന വാതേന ബീജയമാനോ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവമേവ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥാ ഭാസിത്വാ ആകാസേനേവ ഗന്ത്വാ മിഗചീരേ പച്ചുപട്ഠാസി.

കസ്മാ പന ഥേരോ ആകാസേന ഗതോതി. പിതാ കിരസ്സ സേട്ഠി സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു അഗ്ഗളം ദാപേത്വാ മല്ലേ ആണാപേസി – ‘‘സചേ നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛതി, ഹത്ഥപാദേസു നം ഗഹേത്വാ കാസായാനി ഹരിത്വാ ഗിഹിവേസം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി. തസ്മാ ഥേരോ – ‘‘ഏതേ മാദിസം മഹാഖീണാസവം ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഗഹേത്വാ അപുഞ്ഞം പസവേയ്യും, തം നേസം മാ അഹോസീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആകാസേന അഗമാസി. പരസമുദ്ദവാസിത്ഥേരാനം പന – ‘‘ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ ഭാസിത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗചീരേ പച്ചുപട്ഠാസീ’’തി അയം വാചനാമഗ്ഗോയേവ.

൩൦൩. മിഗവോതി തസ്സ ഉയ്യാനപാലസ്സ നാമം. സോധേന്തോതി ഉയ്യാനമഗ്ഗം സമം കാരേത്വാ അന്തോഉയ്യാനേ തച്ഛിതബ്ബയുത്തട്ഠാനാനി തച്ഛാപേന്തോ സമ്മജ്ജിതബ്ബയുത്താനി ഠാനാനി സമ്മജ്ജാപേന്തോ വാലുകാഓകിരണ-പുപ്ഫവികിരണ-പുണ്ണഘടട്ഠപന-കദലിക്ഖന്ധഠപനാദീനി ച കരോന്തോതി അത്ഥോ. യേന രാജാ കോരബ്യോ തേനുപസങ്കമീതി അമ്ഹാകം രാജാ സദാ ഇമസ്സ കുലപുത്തസ്സ വണ്ണം കഥേസി, പസ്സിതുകാമോ ഏതം, ആഗതഭാവം പനസ്സ ന ജാനാതി, മഹാ ഖോ പനായം പണ്ണാകാരോ, ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ യേന രാജാ കോരബ്യോ തേനുപസങ്കമി.

കിത്തയമാനോ അഹോസീതി സോ കിര രാജാ ഥേരം അനുസ്സരിത്വാ ബലമജ്ഝേപി നാടകമജ്ഝേപി – ‘‘ദുക്കരം കതം കുലപുത്തേന താവ മഹന്തം സമ്പത്തിം പഹായ പബ്ബജിത്വാ പുനനിവത്തിത്വാ അനപലോകേന്തേനാ’’തി ഗുണം കഥേസി, തം ഗഹേത്വാ അയം ഏവമാഹ. വിസ്സജ്ജേഥാതി വത്വാതി ഓരോധമഹാമത്തബലകായാദീസു യസ്സ യം അനുച്ഛവികം, തസ്സ തം ദാപേത്വാതി അത്ഥോ. ഉസ്സടായ ഉസ്സടായാതി ഉസ്സിതായ ഉസ്സിതായ, മഹാമത്തമഹാരട്ഠികാദീനം വസേന ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതമേവ പരിസം ഗഹേത്വാ ഉപസങ്കമീതി അത്ഥോ. ഇധ ഭവം രട്ഠപാലോ ഹത്ഥത്ഥരേ നിസീദതൂതി ഹത്ഥത്ഥരോ തനുകോ ബഹലപുപ്ഫാദിഗുണം കത്വാ അത്ഥതോ അഭിലക്ഖിതോ ഹോതി, താദിസേ അനാപുച്ഛിത്വാ നിസീദിതും ന യുത്തന്തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

൩൦൪. പാരിജുഞ്ഞാനീതി പാരിജുഞ്ഞഭാവാ പരിക്ഖയാ. ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണോ. വുഡ്ഢോതി വയോവുഡ്ഢോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകോ. അദ്ധഗതോതി അദ്ധാനം അതിക്കന്തോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. പബ്ബജതീതി ധുരവിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ, – ‘‘ഭന്തേ, മയാ ദഹരകാലേ ബഹും കുസലം കതം, ഇദാനി മഹല്ലകോമ്ഹി, മഹല്ലകസ്സ ചേസാ പബ്ബജ്ജാ നാമ, ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജിത്വാ അപ്പഹരിതം കത്വാ ജീവിസ്സാമി, പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ,’’തി കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തോ യാചതി, ഥേരാ അനുകമ്പായ പബ്ബാജേന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

അപ്പാബാധോതി അരോഗോ. അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ. സമവേപാകിനിയാതി സമവിപാചനിയാ. ഗഹണിയാതി കമ്മജതേജോധാതുയാ. തത്ഥ യസ്സ ഭുത്തഭുത്തോ ആഹാരോ ജീരതി, യസ്സ വാ പന പുടഭത്തം വിയ തഥേവ തിട്ഠതി, ഉഭോപേതേ ന സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതാ. യസ്സ പന ഭുത്തകാലേ ഭത്തച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതേവ, അയം സമവേപാകിനിയാ സമന്നാഗതോ. നാതിസീതായ നച്ചുണ്ഹായാതി തേനേവ കാരണേന നാതിസീതായ നച്ചുണ്ഹായ. അനുപുബ്ബേനാതി രാജാനോ വാ ഹരന്തീതിആദിനാ അനുക്കമേന. ദുതിയവാരേ രാജഭയചോരഭയഛാതകഭയാദിനാ അനുക്കമേന.

൩൦൫. ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാതി ധമ്മനിദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ. ഉപനിയ്യതീതി ജരാമരണസന്തികം ഗച്ഛതി, ആയുക്ഖയേന വാ തത്ഥ നിയ്യതി. അദ്ധുവോതി ധുവട്ഠാനവിരഹിതോ. അതാണോതി തായിതും സമത്ഥേന വിരഹിതോ. അനഭിസ്സരോതി അസരണോ അഭിസരിത്വാ അഭിഗന്ത്വാ അസ്സാസേതും സമത്ഥേന വിരഹിതോ. അസ്സകോതി നിസ്സകോ സകഭണ്ഡവിരഹിതോ. സബ്ബം പഹായ ഗമനീയന്തി സകഭണ്ഡന്തി സല്ലക്ഖിതം സബ്ബം പഹായ ലോകേന ഗന്തബ്ബം. തണ്ഹാദാസോതി തണ്ഹായ ദാസോ.

൩൦൬. ഹത്ഥിസ്മിന്തി ഹത്ഥിസിപ്പേ. കതാവീതി കതകരണീയോ, സിക്ഖിതസിക്ഖോ പഗുണസിപ്പോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഊരുബലീതി ഊരുബലസമ്പന്നോ. യസ്സ ഹി ഫലകഞ്ച ആവുധഞ്ച ഗഹേത്വാ പരസേനം പവിസിത്വാ അഭിന്നം ഭിന്ദതോ ഭിന്നം സന്ധാരയതോ പരഹത്ഥഗതം രജ്ജം ആഹരിതും ഊരുബലം അത്ഥി, അയം ഊരുബലീ നാമ. ബാഹുബലീതി ബാഹുബലസമ്പന്നോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ. അലമത്തോതി സമത്ഥഅത്തഭാവോ.

പരിയോധായ വത്തിസ്സന്തീതി ഉപ്പന്നം ഉപ്പദ്ദവം ഓധായ അവത്ഥരിത്വാ വത്തിസ്സന്തീതി സല്ലക്ഖേത്വാ ഗഹിതാ.

സംവിജ്ജതി ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണന്തി ഇദം സോ രാജാ ഉപരി ധമ്മുദ്ദേസസ്സ കാരണം ആഹരന്തോ ആഹ.

അഥാപരം ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘പസ്സാമി ലോകേ’’തിആദിനാ നയേന ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അനുഗീതിം അവോച.

൩൦൭. തത്ഥ ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തീതി ഏകം ലഭിത്വാ ദ്വേ പത്ഥയന്തി, ദ്വേ ലഭിത്വാ ചത്താരോതി ഏവം ഉത്തരുത്തരി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ പത്ഥയന്തിയേവ.

പസയ്ഹാതി സപത്തഗണം അഭിഭവിത്വാ. സസാഗരന്തന്തി സദ്ധിം സാഗരന്തേന. ഓരം സമുദ്ദസ്സാതി യം സമുദ്ദസ്സ ഓരതോ സകരട്ഠം, തേന അതിത്തരൂപോതി അത്ഥോ. ന ഹത്ഥീതി ന ഹി അത്ഥി.

അഹോ വതാ നോതി അഹോ വത നു, അയമേവ വാ പാഠോ. അമരാതി ചാഹൂതി അമരം ഇതി ച ആഹു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം മതം ഞാതീ പരിവാരേത്വാ കന്ദന്തി, തം – ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകം ഭാതാ മതോ, പുത്തോ മതോ’’തിആദീനിപി വദന്തി.

ഫുസന്തി ഫസ്സന്തി മരണഫസ്സം ഫുസന്തി. തഥേവ ഫുട്ഠോതി യഥാ ബാലോ, ധീരോപി തഥേവ മരണഫസ്സേന ഫുട്ഠോ, അഫുട്ഠോ നാമ നത്ഥി, അയം പന വിസേസോ. ബാലോ ച ബാല്യാ വധിതോവ സേതീതി ബാലോ ബാലഭാവേന മരണഫസ്സം ആഗമ്മ വധിതോവ സേതി അഭിഹതോവ സയതി. അകതം വത മേ കല്യാണന്തിആദിവിപ്പടിസാരവസേന ചലതി വേധതി വിപ്ഫന്ദതി. ധീരോ ച ന വേധതീതി ധീരോ സുഗതിനിമിത്തം പസ്സന്തോ ന വേധതി ന ചലതി.

യായ വോസാനം ഇധാധിഗച്ഛതീതി യായ പഞ്ഞായ ഇമസ്മിം ലോകേ സബ്ബകിച്ചവോസാനം അരഹത്തം അധിഗച്ഛതി, സാവ ധനതോ ഉത്തമതരാ. അബ്യോസിതത്താതി അപരിയോസിതത്താ, അരഹത്തപത്തിയാ, അഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഭവാഭവേസൂതി ഹീനപ്പണീതേസു ഭവേസു.

ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകന്തി തേസു പാപം കരോന്തേസു യോ കോചി സത്തോ പരമ്പരായ സംസാരം ആപജ്ജിത്വാ ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം ഉപേതി. തസ്സപ്പപഞ്ഞോതി തസ്സ താദിസസ്സ അപ്പപഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞോ അപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ.

സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതീതി അത്തനാ കതകമ്മവസേന ‘‘കസാഹിപി താലേതീ’’തിആദീഹി കമ്മകാരണാഹി ഹഞ്ഞതി. പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേതി ഇതോ ഗന്ത്വാ പരമ്ഹി അപായലോകേ.

വിരൂപരൂപേനാതി വിവിധരൂപേന, നാനാസഭാവേനാതി അത്ഥോ. കാമഗുണേസൂതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേസു സബ്ബകാമഗുണേസു ആദീനവം ദിസ്വാ. ദഹരാതി അന്തമസോ കലലമത്തഭാവം ഉപാദായ തരുണാ. വുഡ്ഢാതി വസ്സസതാതിക്കന്താ. അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോതി അവിരുദ്ധം അദ്വജ്ഝഗാമിം ഏകന്തനിയ്യാനികം സാമഞ്ഞമേവ ‘‘സേയ്യോ, ഉത്തരിതരഞ്ച പണീതതരഞ്ചാ’’തി ഉപധാരേത്വാ പബ്ബജിതോസ്മി മഹാരാജാതി. തസ്മാ യം ത്വം വദസി – ‘‘കിം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ’’തി, ഇദം ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച പബ്ബജിതോസ്മീതി മം ധാരേഹീതി ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

രട്ഠപാലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.