൭. മഹാസകുലുദായിസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൭. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസകുലുദായിസുത്തം. തത്ഥ മോരനിവാപേതി തസ്മിം ഠാനേ മോരാനം അഭയം ഘോസേത്വാ ഭോജനം അദംസു. തസ്മാ തം ഠാനം മോരനിവാപോതി സങ്ഖം ഗതം. അന്നഭാരോതി ഏകസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നാമം. തഥാ വരധരോതി. അഞ്ഞേ ചാതി ന കേവലം ഇമേ തയോ, അഞ്ഞേപി അഭിഞ്ഞാതാ ബഹൂ പരിബ്ബാജകാ. അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദീതി ഇധ അപ്പസദ്ദവിനീതോതി അവത്വാവ ഇദം വുത്തം. കസ്മാ? ന ഹി ഭഗവാ അഞ്ഞേന വിനീതോതി.

൨൩൮. പുരിമാനീതി ഹിയ്യോദിവസം ഉപാദായ പുരിമാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ പരം പുരിമതരാനി. കുതൂഹലസാലായന്തി കുതൂഹലസാലാ നാമ പച്ചേകസാലാ നത്ഥി, യത്ഥ പന നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ നാനാവിധം കഥം പവത്തേന്തി, സാ ബഹൂനം – ‘‘അയം കിം വദതി, അയം കിം വദതീ’’തി കുതൂഹലുപ്പത്തിട്ഠാനതോ ‘‘കുതൂഹലസാലാ’’തി വുച്ചതി. ‘‘കോതൂഹലസാലാ’’തിപി പാഠോ. ലാഭാതി യേ ഏവരൂപേ സമണബ്രാഹ്മണേ ദട്ഠും പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ധമ്മകഥം വാ നേസം സോതും ലഭന്തി, തേസം അങ്ഗമഗധാനം ഇമേ ലാഭാതി അത്ഥോ.

സങ്ഘിനോതിആദീസു പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോ ഏതേസം അത്ഥീതി സങ്ഘിനോ. സ്വേവ ഗണോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഗണിനോ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേന തസ്സ ഗണസ്സ ആചരിയാതി ഗണാചരിയാ. ഞാതാതി പഞ്ഞാതാ പാകടാ. യഥാഭുച്ചഗുണേഹി ചേവ അയഥാഭൂതഗുണേഹി ച സമുഗ്ഗതോ യസോ ഏതേസം അത്ഥീതി യസസ്സിനോ. പൂരണാദീനഞ്ഹി ‘‘അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ, അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേതീ’’തിആദിനാ നയേന യസോ സമുഗ്ഗതോ, തഥാഗതസ്സ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദീഹി യഥാഭൂതഗുണേഹി. തിത്ഥകരാതി ലദ്ധികരാ. സാധുസമ്മതാതി ഇമേ സാധൂ സുന്ദരാ സപ്പുരിസാതി ഏവം സമ്മതാ. ബഹുജനസ്സാതി അസ്സുതവതോ ചേവ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനസ്സ വിഭാവിനോ ച പണ്ഡിതജനസ്സ. തത്ഥ തിത്ഥിയാ ബാലജനസ്സ ഏവം സമ്മതാ, തഥാഗതോ പണ്ഡിതജനസ്സ. ഇമിനാ നയേന പൂരണോ കസ്സപോ സങ്ഘീതിആദീസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭഗവാ പന യസ്മാ അട്ഠതിംസ ആരമ്മണാനി വിഭജന്തോ ബഹൂനി നിബ്ബാനഓതരണതിത്ഥാനി അകാസി, തസ്മാ ‘‘തിത്ഥകരോ’’തി വത്തും വട്ടതി.

കസ്മാ പനേതേ സബ്ബേപി തത്ഥ ഓസടാതി? ഉപട്ഠാകരക്ഖണത്ഥഞ്ചേവ ലാഭസക്കാരത്ഥഞ്ച. തേസഞ്ഹി ഏവം ഹോതി – ‘‘അമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകാ സമണം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛേയ്യും, തേ ച രക്ഖിസ്സാമ. സമണസ്സ ച ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകേ സക്കാരം കരോന്തേ ദിസ്വാ അമ്ഹാകമ്പി ഉപട്ഠാകാ അമ്ഹാകം സക്കാരം കരിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ യത്ഥ യത്ഥ ഭഗവാ ഓസരതി, തത്ഥ തത്ഥ സബ്ബേ ഓസരന്തി.

൨൩൯. വാദം ആരോപേത്വാതി വാദേ ദോസം ആരോപേത്വാ. അപക്കന്താതി, അപഗതാ, കേചി ദിസം പക്കന്താ, കേചി ഗിഹിഭാവം പത്താ, കേചി ഇമം സാസനം ആഗതാ. സഹിതം മേതി മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം, അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തന്തി അത്ഥോ. അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘരത്താചിണ്ണവസേന സുപ്പഗുണം, തം മയ്ഹം ഏകവചനേനേവ വിപരാവത്തം വിപരിവത്തിത്വാ ഠിതം, ന കിഞ്ചി ജാതന്തി അത്ഥോ. ആരോപിതോ തേ വാദോതി മയാ തവ വാദേ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ദോസമോചനത്ഥം ചര വിചര, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാതി അത്ഥോ. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയം പഹോസി, ഇദാനേവ നിബ്ബേഠേഹി. ധമ്മക്കോസേനാതി സഭാവക്കോസേന.

൨൪൦. തം നോ സോസ്സാമാതി തം അമ്ഹാകം ദേസിതം ധമ്മം സുണിസ്സാമ. ഖുദ്ദമധുന്തി ഖുദ്ദകമക്ഖികാഹി കതം ദണ്ഡകമധും. അനേലകന്തി നിദ്ദോസം അപഗതമച്ഛികണ്ഡകം. പീളേയ്യാതി ദദേയ്യ. പച്ചാസീസമാനരൂപോതി പൂരേത്വാ നു ഖോ നോ ഭോജനം ദസ്സതീതി ഭാജനഹത്ഥോ പച്ചാസീസമാനോ പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ. സമ്പയോജേത്വാതി അപ്പമത്തകം വിവാദം കത്വാ.

൨൪൧. ഇതരീതരേനാതി ലാമകലാമകേന. പവിവിത്തോതി ഇദം പരിബ്ബാജകോ കായവിവേകമത്തം സന്ധായ വദതി, ഭഗവാ പന തീഹി വിവേകേഹി വിവിത്തോവ.

൨൪൨. കോസകാഹാരാപീതി ദാനപതീനം ഘരേ അഗ്ഗഭിക്ഖാഠപനത്ഥം ഖുദ്ദകസരാവാ ഹോന്തി, ദാനപതിനോ അഗ്ഗഭത്തം വാ തത്ഥ ഠപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, പബ്ബജിതേ സമ്പത്തേ തം ഭത്തം തസ്സ ദേന്തി. തം സരാവകം കോസകോതി വുച്ചതി. തസ്മാ യേ ച ഏകേനേവ ഭത്തകോസകേന യാപേന്തി, തേ കോസകാഹാരാതി. ബേലുവാഹാരാതി ബേലുവമത്തഭത്താഹാരാ. സമതിത്തികന്തി ഓട്ഠവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമലേഖാസമം. ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഇമിനാ അപ്പാഹാരതാധമ്മേന. ഏത്ഥ പന സബ്ബാകാരേനേവ ഭഗവാ അനപ്പാഹാരോതി ന വത്തബ്ബോ. പധാനഭൂമിയം ഛബ്ബസ്സാനി അപ്പാഹാരോവ അഹോസി, വേരഞ്ജായം തയോ മാസേ പത്ഥോദനേനേവ യാപേസി പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേ തയോ മാസേ ഭിസമുളാലേഹേവ യാപേസി. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിം കാലേ അപ്പാഹാരോ അഹോസിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി. തസ്മാ യദി തേ ഇമിനാ ധമ്മേന സക്കരേയ്യും, മയാ ഹി തേ വിസേസതരാ. അഞ്ഞോ ചേവ പന ധമ്മോ അത്ഥി, യേന മം തേ സക്കരോന്തീതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

പംസുകൂലികാതി സമാദിന്നപംസുകൂലികങ്ഗാ. ലൂഖചീവരധരാതി സത്ഥസുത്തലൂഖാനി ചീവരാനി ധാരയമാനാ. നന്തകാനീതി അന്തവിരഹിതാനി വത്ഥഖണ്ഡാനി, യദി ഹി നേസം അന്തോ ഭവേയ്യ, പിലോതികാതി സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യും. ഉച്ചിനിത്വാതി ഫാലേത്വാ ദുബ്ബലട്ഠാനം പഹായ ഥിരട്ഠാനമേവ ഗഹേത്വാ. അലാബുലോമസാനീതി അലാബുലോമസദിസസുത്താനി സുഖുമാനീതി ദീപേതി. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ ചീവരസന്തോസേന അസന്തുട്ഠോതി ന വത്തബ്ബോ. അതിമുത്തകസുസാനതോ ഹിസ്സ പുണ്ണദാസിയാ പാരുപിത്വാ പാതിതസാണപംസുകൂലം ഗഹണദിവസേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീ അകമ്പി. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ കാലേ പംസുകൂലം ഗണ്ഹിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി.

പിണ്ഡപാതികാതി അതിരേകലാഭം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നപിണ്ഡപാതികങ്ഗാ. സപദാനചാരിനോതി ലോലുപ്പചാരം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നസപദാനചാരാ. ഉഞ്ഛാസകേ വതേ രതാതി ഉഞ്ഛാചരിയസങ്ഖാതേ ഭിക്ഖൂനം പകതിവതേ രതാ, ഉച്ചനീചഘരദ്വാരട്ഠായിനോ ഹുത്വാ കബരമിസ്സകം ഭത്തം സംഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അന്തരഘരന്തി ബ്രഹ്മായുസുത്തേ ഉമ്മാരതോ പട്ഠായ അന്തരഘരം, ഇധ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അധിപ്പേതം. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ പിണ്ഡപാതസന്തോസേന അസന്തുട്ഠോതി ന വത്തബ്ബോ, അപ്പാഹാരതായ വുത്തനിയാമേനേവ പന സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ കാലേ നിമന്തനം ന സാദയിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി.

രുക്ഖമൂലികാതി ഛന്നം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നരുക്ഖമൂലികങ്ഗാ. അബ്ഭോകാസികാതി ഛന്നഞ്ച രുക്ഖമൂലഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നഅബ്ഭോകാസികങ്ഗാ. അട്ഠമാസേതി ഹേമന്തഗിമ്ഹികേ മാസേ. അന്തോവസ്സേ പന ചീവരാനുഗ്ഗഹത്ഥം ഛന്നം പവിസന്തി. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ സേനാസനസന്തോസേന അസന്തുട്ഠോതി ന വത്തബ്ബോ, സേനാസനസന്തോസോ പനസ്സ ഛബ്ബസ്സികമഹാപധാനേന ച പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേന ച ദീപേതബ്ബോ. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ കാലേ ഛന്നം ന പാവിസിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി.

ആരഞ്ഞികാതി ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നആരഞ്ഞികങ്ഗാ. സങ്ഘമജ്ഝേ ഓസരന്തീതി അബദ്ധസീമായ കഥിതം, ബദ്ധസീമായം പന വസന്താ അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ ഉപോസഥം കരോന്തി. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ നോ പവിവിത്തോതി ന വത്തബ്ബോ, ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലിയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൧൬൨; ൫൬൫) ഏവഞ്ഹിസ്സ പവിവേകോ പഞ്ഞായതി. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ തഥാരൂപേ കാലേ പടിസല്ലിയിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി. മമം സാവകാതി മം സാവകാ.

൨൪൪. സനിദാനന്തി സപ്പച്ചയം. കിം പന അപ്പച്ചയം നിബ്ബാനം ന ദേസേതീതി. നോ ന ദേസേതി, സഹേതുകം പന തം ദേസനം കത്വാ ദേസേതി, നോ അഹേതുകന്തി. സപ്പാടിഹാരിയന്തി പുരിമസ്സേവേതം വേവചനം, സകാരണന്തി അത്ഥോ. തം വതാതി ഏത്ഥ വതാതി നിപാതമത്തം.

൨൪൫. അനാഗതം വാദപഥന്തി അജ്ജ ഠപേത്വാ സ്വേ വാ പുനദിവസേ വാ അഡ്ഢമാസേ വാ മാസേ വാ സംവച്ഛരേ വാ തസ്സ തസ്സ പഞ്ഹസ്സ ഉപരി ആഗമനവാദപഥം. ന ദക്ഖതീതി യഥാ സച്ചകോ നിഗണ്ഠോ അത്തനോ നിഗ്ഗഹണത്ഥം ആഗതകാരണം വിസേസേത്വാ വദന്തോ ന അദ്ദസ, ഏവം ന ദക്ഖതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന. അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേയ്യുന്തി മമ കഥാവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ അന്തരന്തരേ അത്തനോ കഥം പവേസേയ്യുന്തി അത്ഥോ. ന ഖോ പനാഹം, ഉദായീതി, ഉദായി, അഹം അമ്ബട്ഠസോണദണ്ഡകൂടദന്തസച്ചകനിഗണ്ഠാദീഹി സദ്ധിം മഹാവാദേ വത്തമാനേപി – ‘‘അഹോ വത മേ ഏകസാവകോപി ഉപമം വാ കാരണം വാ ആഹരിത്വാ ദദേയ്യാ’’തി ഏവം സാവകേസു അനുസാസനിം ന പച്ചാസീസാമി. മമയേവാതി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു സാവകാ മമയേവ അനുസാസനിം ഓവാദം പച്ചാസീസന്തി.

൨൪൬. തേസാഹം ചിത്തം ആരാധേമീതി തേസം അഹം തസ്സ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണേന ചിത്തം ഗണ്ഹാമി സമ്പാദേമി പരിപൂരേമി, അഞ്ഞം പുട്ഠോ അഞ്ഞം ന ബ്യാകരോമി, അമ്ബം പുട്ഠോ ലബുജം വിയ ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം വിയ. ഏത്ഥ ച ‘‘അധിസീലേ സമ്ഭാവേന്തീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ബുദ്ധസീലം നാമ കഥിതം, ‘‘അഭിക്കന്തേ ഞാണദസ്സനേ സമ്ഭാവേന്തീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, ‘‘അധിപഞ്ഞായ സമ്ഭാവേന്തീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാ, ‘‘യേന ദുക്ഖേനാ’’തി വുത്തട്ഠാനേ സച്ചബ്യാകരണപഞ്ഞാ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച സച്ചബ്യാകരണപഞ്ഞഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞം ഭജതി.

൨൪൭. ഇദാനി തേസം തേസം വിസേസാധിഗമാനം പടിപദം ആചിക്ഖന്തോ പുന ചപരം ഉദായീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താതി അഭിഞ്ഞാവോസാനസങ്ഖാതഞ്ചേവ അഭിഞ്ഞാപാരമീസങ്ഖാതഞ്ച അരഹത്തം പത്താ.

സമ്മപ്പധാനേതി ഉപായപധാനേ. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദം ജനേതി. വായമതീതി വായാമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി വീരിയം പവത്തേതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി ഉപായപധാനം കരോതി. ഭാവനായ പാരിപൂരിയാതി വഡ്ഢിയാ പരിപൂരണത്ഥം. അപിചേത്ഥ – ‘‘യാ ഠിതി, സോ അസമ്മോസോ…പേ… യം വേപുല്ലം, സാ ഭാവനാപാരിപൂരീ’’തി (വിഭ. ൪൦൬) ഏവം പുരിമം പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമസ്സ അത്ഥോതിപി വേദിതബ്ബം.

ഇമേഹി പന സമ്മപ്പധാനേഹി കിം കഥിതം? കസ്സപസംയുത്തപരിയായേന സാവകസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം തത്ഥ –

‘‘ചത്താരോമേ, ആവുസോ, സമ്മപ്പധാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു, അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതി. ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതി. അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതി. ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൫).

ഏത്ഥ ച പാപകാ അകുസലാതി ലോഭാദയോ വേദിതബ്ബാ. അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി സമഥവിപസ്സനാ ചേവ മഗ്ഗോ ച, ഉപ്പന്നാ കുസലാ നാമ സമഥവിപസ്സനാവ. മഗ്ഗോ പന സകിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝമാനോ അനത്ഥായ സംവത്തനകോ നാമ നത്ഥി. സോ ഹി ഫലസ്സ പച്ചയം ദത്വാവ നിരുജ്ഝതി. പുരിമസ്മിമ്പി വാ സമഥവിപസ്സനാവ ഗഹേതബ്ബാതി വുത്തം, തം പന ന യുത്തം.

തത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തന്തീ’’തി അത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥമിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ഖീണാസവത്ഥേരോ ‘‘മഹാചേതിയഞ്ച മഹാബോധിഞ്ച വന്ദിസ്സാമീ’’തി സമാപത്തിലാഭിനാ ഭണ്ഡഗാഹകസാമണേരേന സദ്ധിം ജനപദതോ മഹാവിഹാരം ആഗന്ത്വാ വിഹാരപരിവേണം പാവിസി. സായന്ഹസമയേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘേ ചേതിയം വന്ദമാനേ ചേതിയം വന്ദനത്ഥായ ന നിക്ഖമി. കസ്മാ? ഖീണാസവാനഞ്ഹി തീസു രതനേസു മഹന്തം ഗാരവം ഹോതി. തസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ വന്ദിത്വാ പടിക്കമന്തേ മനുസ്സാനം സായമാസഭുത്തവേലായം സാമണേരമ്പി അജാനാപേത്വാ ‘‘ചേതിയം വന്ദിസ്സാമീ’’തി ഏകകോവ നിക്ഖമി. സാമണേരോ – ‘‘കിം നു ഖോ ഥേരോ അവേലായ ഏകകോവ ഗച്ഛതി, ജാനിസ്സാമീ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ പദാനുപദികോ നിക്ഖമി. ഥേരോ അനാവജ്ജനേന തസ്സ ആഗമനം അജാനന്തോ ദക്ഖിണദ്വാരേന ചേതിയങ്ഗണം ആരുഹി. സാമണേരോപി അനുപദംയേവ ആരുള്ഹോ.

മഹാഥേരോ മഹാചേതിയം ഉല്ലോകേത്വാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഗഹേത്വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ചേതിയം വന്ദതി. സാമണേരോ ഥേരസ്സ വന്ദനാകാരം ദിസ്വാ ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ അതിവിയ പസന്നചിത്തോ വന്ദതി, കിം നു ഖോ പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ പൂജം കരേയ്യാ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരോ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ സിരസി അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ മഹാചേതിയം ഉല്ലോകേത്വാ ഠിതോ. സാമണേരോ ഉക്കാസിത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേസി. ഥേരോ പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘കദാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. തുമ്ഹാകം ചേതിയം വന്ദനകാലേ, ഭന്തേ. അതിവിയ പസന്നാ ചേതിയം വന്ദിത്ഥ കിം നു ഖോ പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ പൂജേയ്യാഥാതി? ആമ സാമണേര ഇമസ്മിം ചേതിയേ വിയ അഞ്ഞത്ര ഏത്തകം ധാതൂനം നിധാനം നാമ നത്ഥി, ഏവരൂപം അസദിസം മഹാഥൂപം പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ കോ ന പൂജേയ്യാതി. തേന ഹി, ഭന്തേ, അധിവാസേഥ, ആഹരിസ്സാമീതി താവദേവ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നപുപ്ഫാനി പരിസ്സാവനം പൂരേത്വാ മഹാഥേരേ ദക്ഖിണമുഖതോ പച്ഛിമം മുഖം അസമ്പത്തേയേവ ആഗന്ത്വാ പുപ്ഫപരിസ്സാവനം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ‘‘പൂജേഥ, ഭന്തേ,’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘അതിമന്ദാനി നോ സാമണേര പുപ്ഫാനീ’’തി ആഹ. ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഗുണേ ആവജ്ജിത്വാ പൂജേഥാതി.

ഥേരോ പച്ഛിമമുഖനിസ്സിതേന സോപാണേന ആരുയ്ഹ കുച്ഛിവേദികാഭൂമിയം പുപ്ഫപൂജം കാതും ആരദ്ധോ. വേദികാഭൂമിയം പരിപുണ്ണാനി പുപ്ഫാനി പതിത്വാ ദുതിയഭൂമിയം ജണ്ണുപമാണേന ഓധിനാ പൂരയിംസു. തതോ ഓതരിത്വാ പാദപിട്ഠികപന്തിം പൂജേസി. സാപി പരിപൂരി. പരിപുണ്ണഭാവം ഞത്വാ ഹേട്ഠിമതലേ വികിരന്തോ അഗമാസി. സബ്ബം ചേതിയങ്ഗണം പരിപൂരി. തസ്മിം പരിപുണ്ണേ ‘‘സാമണേര പുപ്ഫാനി ന ഖീയന്തീ’’തി ആഹ. പരിസ്സാവനം, ഭന്തേ, അധോമുഖം കരോഥാതി. അധോമുഖം കത്വാ ചാലേസി, തദാ പുപ്ഫാനി ഖീണാനി. പരിസ്സാവനം സാമണേരസ്സ ദത്വാ സദ്ധിം ഹത്ഥിപാകാരേന ചേതിയം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ പരിവേണം ഗച്ഛന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘യാവ മഹിദ്ധികോ വതായം സാമണേരോ, സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ ഇമം ഇദ്ധാനുഭാവം രക്ഖിതു’’ന്തി. തതോ ‘‘ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ സാമണേരമാഹ – ‘‘സാമണേര ത്വം ഇദാനി മഹിദ്ധികോ, ഏവരൂപം പന ഇദ്ധിം നാസേത്വാ പച്ഛിമകാലേ കാണപേസകാരിയാ ഹത്ഥേന മദ്ദിതകഞ്ജിയം പിവിസ്സസീ’’തി. ദഹരകഭാവസ്സ നാമേസ ദോസോയം, സോ ഉപജ്ഝായസ്സ കഥായം സംവിജ്ജിത്വാ – ‘‘കമ്മട്ഠാനം മേ, ഭന്തേ, ആചിക്ഖഥാ’’തി ന യാചി, അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ കിം വദതീതി തം പന അസുണന്തോ വിയ അഗമാസി.

ഥേരോ മഹാചേതിയഞ്ച മഹാബോധിഞ്ച വന്ദിത്വാ സാമണേരം പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന കുടേളിതിസ്സമഹാവിഹാരം അഗമാസി. സാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പദാനുപദികോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖാചാരം ന ഗച്ഛതി, ‘‘കതരം ഗാമം പവിസഥ, ഭന്തേ,’’തി പുച്ഛിത്വാ പന ‘‘ഇദാനി മേ ഉപജ്ഝായോ ഗാമദ്വാരം പത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ ച ഉപജ്ഝായസ്സ ച പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ പിണ്ഡായ പവിസതി. ഥേരോ സബ്ബകാലം ഓവദതി – ‘‘സാമണേര മാ ഏവമകാസി, പുഥുജ്ജനിദ്ധി നാമ ചലാ അനിബദ്ധാ, അസപ്പായം രൂപാദിആരമ്മണം ലഭിത്വാ അപ്പമത്തകേനേവ ഭിജ്ജതി, സന്തായ സമാപത്തിയാ പരിഹീനായ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്കോതീ’’തി. സാമണേരോ ‘‘കിം കഥേതി മയ്ഹം ഉപജ്ഝായോ’’തി സോതും ന ഇച്ഛതി, തഥേവ കരോതി. ഥേരോ അനുപുബ്ബേന ചേതിയവന്ദനം കരോന്തോ കമ്മുബിന്ദുവിഹാരം നാമ ഗതോ. തത്ഥ വസന്തേപി ഥേരേ സാമണേരോ തഥേവ കരോതി.

അഥേകദിവസം ഏകാ പേസകാരധീതാ അഭിരൂപാ പഠമവയേ ഠിതാ കമ്മബിന്ദുഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ പദുമസ്സരം ഓരുയ്ഹ ഗായമാനാ പുപ്ഫാനി ഭഞ്ജതി. തസ്മിം സമയേ സാമണേരോ പദുമസ്സരമത്ഥകേന ഗച്ഛതി, ഗച്ഛന്തോ പന സിലേസികായ കാണമച്ഛികാ വിയ തസ്സാ ഗീതസദ്ദേ ബജ്ഝി. താവദേവസ്സ ഇദ്ധി അന്തരഹിതാ, ഛിന്നപക്ഖകാകോ വിയ അഹോസി. സന്തസമാപത്തിബലേന പന തത്ഥേവ ഉദകപിട്ഠേ അപതിത്വാ സിമ്ബലിതൂലം വിയ പതമാനം അനുപുബ്ബേന പദുമസരതീരേ അട്ഠാസി. സോ വേഗേന ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ നിവത്തി. മഹാഥേരോ ‘‘പഗേവേതം മയാ ദിട്ഠം, നിവാരിയമാനോപി ന നിവത്തിസ്സതീ’’തി കിഞ്ചി അവത്വാ പിണ്ഡായ പാവിസി.

സാമണേരോ ഗന്ത്വാ പദുമസരതീരേ അട്ഠാസി തസ്സാ പച്ചുത്തരണം ആഗമയമാനോ. സാപി സാമണേരം ആകാസേന ഗച്ഛന്തഞ്ച പുന ആഗന്ത്വാ ഠിതഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘അദ്ധാ ഏസ മം നിസ്സായ ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി ഞത്വാ ‘‘പടിക്കമ സാമണേരാ’’തി ആഹ. സോ പടിക്കമി. ഇതരാ പച്ചുത്തരിത്വാ സാടകം നിവാസേത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ,’’തി പുച്ഛി. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. സാ ബഹൂഹി കാരണേഹി ഘരാവാസേ ആദീനവം ബ്രഹ്മചരിയവാസേ ആനിസംസഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഓവദമാനാപി തസ്സ ഉക്കണ്ഠം വിനോദേതും അസക്കോന്തീ – ‘‘അയം മമ കാരണാ ഏവരൂപായ ഇദ്ധിയാ പരിഹീനോ, ന ദാനി യുത്തം പരിച്ചജിതു’’ന്തി ഇധേവ തിട്ഠാതി വത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ മാതാപിതൂനം തം പവത്തിം ആരോചേസി. തേപി ആഗന്ത്വാ നാനപ്പകാരം ഓവദമാനാ വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തം ആഹംസു – ‘‘ത്വം അമ്ഹേ ഉച്ചകുലാതി സല്ലക്ഖേസി, മയം പേസകാരാ. സക്ഖിസ്സസി പേസകാരകമ്മം കാതു’’ന്തി സാമണേരോ ആഹ – ‘‘ഉപാസക ഗിഹിഭൂതോ നാമ പേസകാരകമ്മം വാ കരേയ്യ നളകാരകമ്മം വാ, കിം ഇമിനാ സാടകമത്തേന ലോഭം കരോഥാ’’തി. പേസകാരോ ഉദരേ ബദ്ധസാടകം ദത്വാ ഘരം നേത്വാ ധീതരം അദാസി.

സോ പേസകാരകമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പേസകാരേഹി സദ്ധിം സാലായ കമ്മം കരോതി. അഞ്ഞേസം ഇത്ഥിയോ പാതോവ ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ആഹരിംസു, തസ്സ ഭരിയാ ന താവ ആഗച്ഛതി. സോ ഇതരേസു കമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭുഞ്ജമാനേസു തസരം വട്ടേന്തോ നിസീദി. സാ പച്ഛാ അഗമാസി. അഥ നം സോ ‘‘അതിചിരേന ആഗതാസീ’’തി തജ്ജേസി. മാതുഗാമോ ച നാമ അപി ചക്കവത്തിരാജാനം അത്തനി പടിബദ്ധചിത്തം ഞത്വാ ദാസം വിയ സല്ലക്ഖേതി. തസ്മാ സാ ഏവമാഹ – ‘‘അഞ്ഞേസം ഘരേ ദാരുപണ്ണലോണാദീനി സന്നിഹിതാനി, ബാഹിരതോ ആഹരിത്വാ ദായകാ പേസനതകാരകാപി അത്ഥി, അഹം പന ഏകികാവ, ത്വമ്പി മയ്ഹം ഘരേ ഇദം അത്ഥി ഇദം നത്ഥീതി ന ജാനാസി. സചേ ഇച്ഛസി, ഭുഞ്ജ, നോ ചേ ഇച്ഛസി, മാ ഭുഞ്ജാ’’തി. സോ ‘‘ന കേവലഞ്ച ഉസ്സൂരേ ഭത്തം ആഹരസി, വാചായപി മം ഘട്ടേസീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞം പഹരണം അപസ്സന്തോ തമേവ തസരദണ്ഡകം തസരതോ ലുഞ്ചിത്വാ ഖിപി. സാ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഈസകം പരിവത്തി. തസരദണ്ഡകസ്സ ച കോടി നാമ തിഖിണാ ഹോതി, സാ തസ്സാ പരിവത്തമാനായ അക്ഖികോടിയം പവിസിത്വാ അട്ഠാസി. സാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി വേഗേന അക്ഖിം അഗ്ഗഹേസി, ഭിന്നട്ഠാനതോ ലോഹിതം പഗ്ഘരതി. സോ തസ്മിം കാലേ ഉപജ്ഝായസ്സ വചനം അനുസ്സരി – ‘‘ഇദം സന്ധായ മം ഉപജ്ഝായോ ‘അനാഗതേ കാലേ കാണപേസകാരിയാ ഹത്ഥേഹി മദ്ദിതകഞ്ജിയം പിവിസ്സസീ’തി ആഹ, ഇദം ഥേരേന ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി, അഹോ ദീഘദസ്സീ അയ്യോ’’തി മഹാസദ്ദേന രോദിതും ആരഭി. തമേനം അഞ്ഞേ – ‘‘അലം, ആവുസോ, മാ രോദി, അക്ഖി നാമ ഭിന്നം ന സക്കാ രോദനേന പടിപാകതികം കാതു’’ന്തി ആഹംസു. സോ ‘‘നാഹമേതമത്ഥം രോദാമി, അപിച ഖോ ഇമം സന്ധായ രോദാമീ’’തി സബ്ബം പടിപാടിയാ കഥേസി. ഏവം ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തന്തി.

അപരമ്പി വത്ഥു – തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ കല്യാണിമഹാചേതിയം വന്ദിത്വാ അടവിമഗ്ഗേന മഹാമഗ്ഗം ഓതരമാനാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഝാമഖേത്തേ കമ്മം കത്വാ ആഗച്ഛന്തം ഏകം മനുസ്സം അദ്ദസംസു. തസ്സ സരീരം മസിമക്ഖിതം വിയ അഹോസി. മസിമക്ഖിതംയേവ ഏകം കാസാവം കച്ഛം പീളേത്വാ നിവത്ഥം, ഓലോകിയമാനോ ഝാമഖാണുകോ വിയ ഖായതി. സോ ദിവസഭാഗേ കമ്മം കത്വാ ഉപഡ്ഢജ്ഝായമാനാനം ദാരൂനം കലാപം ഉക്ഖിപിത്വാ പിട്ഠിയം വിപ്പകിണ്ണേഹി കേസേഹി കുമ്മഗ്ഗേന ആഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം സമ്മുഖേ അട്ഠാസി. സാമണേരാ ദിസ്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകയമാനാ, – ‘‘ആവുസോ, തുയ്ഹം പിതാ തുയ്ഹം മഹാപിതാ തുയ്ഹം മാതുലോ’’തി ഹസമാനാ ഗന്ത്വാ ‘‘കോനാമോ ത്വം ഉപാസകാ’’തി നാമം പുച്ഛിംസു. സോ നാമം പുച്ഛിതോ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ദാരുകലാപം ഛഡ്ഡേത്വാ വത്ഥം സംവിധായ നിവാസേത്വാ മഹാഥേരേ വന്ദിത്വാ ‘‘തിട്ഠഥ താവ, ഭന്തേ,’’തി ആഹ. മഹാഥേരാ അട്ഠംസു.

ദഹരസാമണേരാ ആഗന്ത്വാ മഹാഥേരാനം സമ്മുഖാപി പരിഹാസം കരോന്തി. ഉപാസകോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മം പസ്സിത്വാ പരിഹസഥ, ഏത്തകേനേവ മത്ഥകം പത്തമ്ഹാതി മാ സല്ലക്ഖേഥ. അഹമ്പി പുബ്ബേ തുമ്ഹാദിസോവ സമണോ അഹോസിം. തുമ്ഹാകം പന ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തകമ്പി നത്ഥി, അഹം ഇമസ്മിം സാസനേ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ അഹോസിം, ആകാസം ഗഹേത്വാ പഥവിം കരോമി, പഥവിം ആകാസം. ദൂരം ഗണ്ഹിത്വാ സന്തികം കരോമി, സന്തികം ദൂരം. ചക്കവാളസതസഹസ്സം ഖണേന വിനിവിജ്ഝാമി. ഹത്ഥേ മേ പസ്സഥ, ഇദാനി മക്കടഹത്ഥസദിസാ, അഹം ഇമേഹേവ ഹത്ഥേഹി ഇധ നിസിന്നോവ ചന്ദിമസൂരിയേ പരാമസിം. ഇമേസംയേവ പാദാനം ചന്ദിമസൂരിയേ പാദകഥലികം കത്വാ നിസീദിം. ഏവരൂപാ മേ ഇദ്ധി പമാദേന അന്തരഹിതാ, തുമ്ഹേ മാ പമജ്ജിത്ഥ. പമാദേന ഹി ഏവരൂപം ബ്യസനം പാപുണന്തി. അപ്പമത്താ വിഹരന്താ ജാതിജരാമരണസ്സ അന്തം കരോന്തി. തസ്മാ തുമ്ഹേ മഞ്ഞേവ ആരമ്മണം കരിത്വാ അപ്പമത്താ ഹോഥ, ഭന്തേ,’’തി തജ്ജേത്വാ ഓവാദമദാസി. തേ തസ്സ കഥേന്തസ്സേവ സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ വിപസ്സമാനാ തിംസജനാ തത്ഥേവ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി. ഏവമ്പി ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

അനുപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി ചേത്ഥ ‘‘അനുപ്പന്നോ വാ കാമാസവോ ന ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി ഏത്ഥ പന ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം വത്തമാനുപ്പന്നം ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നം, ഓകാസകതുപ്പന്നം, ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നന്തി. തത്ഥ യേ കിലേസാ വിജ്ജമാനാ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിനോ, ഇദം വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ. കമ്മേ പന ജവിതേ ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധവിപാകോ ഭുത്വാ വിഗതം നാമ. കമ്മം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധം ഭവിത്വാ വിഗതം നാമ. തദുഭയമ്പി ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കുസലാകുസലം കമ്മം അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഏവം കതേ ഓകാസേ വിപാകോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഓകാസകരണതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നോതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഇദം ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ. പഞ്ചക്ഖന്ധാ പന വിപസ്സനായ ഭൂമി നാമ. തേ അതീതാദിഭേദാ ഹോന്തി. തേസു അനുസയിതകിലേസാ പന അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. അതീതഖന്ധേസു അനുസയിതാപി ഹി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി, അനാഗതഖന്ധേസു, പച്ചുപ്പന്നഖന്ധേസു അനുസയിതാപി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി. ഇദം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘താസു താസു ഭൂമീസു അസമുഗ്ഘാതിതകിലേസാ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തീ’’തി.

അപരമ്പി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം സമുദാചാരുപ്പന്നം, ആരമ്മണാധിഗഹിതുപ്പന്നം, അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നന്തി. തത്ഥ സമ്പതി വത്തമാനംയേവ സമുദാചാരുപ്പന്നം നാമ. സകിം ചക്ഖൂനി ഉമ്മീലേത്വാ ആരമ്മണേ നിമിത്തേ ഗഹിതേ അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ കിലേസാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? ആരമ്മണസ്സ അധിഗഹിതത്താ. യഥാ കിം? യഥാ ഖീരരുക്ഖസ്സ കുഠാരിയാ ആഹതാഹതട്ഠാനേ ഖീരം ന നിക്ഖമിസ്സതീതി ന വത്തബ്ബം, ഏവം. ഇദം ആരമ്മണാധിഗഹിതുപ്പന്നം നാമ. സമാപത്തിയാ അവിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ പന ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ. യഥാ കിം? യഥാ സചേ ഖീരരുക്ഖേ കുഠാരിയാ ആഹനേയ്യും, ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ ഖീരം ന നിക്ഖമേയ്യാതി ന വത്തബ്ബം, ഏവം. ഇദം അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം നാമ. മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാതിതകിലേസാ പന ഭവഗ്ഗേ നിബ്ബത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇദം അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നം നാമ.

ഇമേസു ഉപ്പന്നേസു വത്തമാനുപ്പന്നം ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നം ഓകാസകതുപ്പന്നം സമുദാചാരുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം ന മഗ്ഗവജ്ഝം, ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം ആരമ്മണാധിഗഹിതുപ്പന്നം അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗവജ്ഝം. മഗ്ഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏതേ കിലേസേ പജഹതി. സോ യേ കിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ഹഞ്ചി അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി ഖീണം ഖേപേതി, നിരുദ്ധം നിരോധേതി, വിഗതം വിഗമേതി അത്ഥങ്ഗതം അത്ഥങ്ഗമേതി. അതീതം യം നത്ഥി, തം പജഹതി. ഹഞ്ചി അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി അജാതം പജഹതി, അനിബ്ബത്തം, അനുപ്പന്നം, അപാതുഭൂതം പജഹതി. അനാഗതം യം നത്ഥി, തം പജഹതി, ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി രത്തോ രാഗം പജഹതി, ദുട്ഠോ ദോസം, മൂള്ഹോ മോഹം, വിനിബദ്ധോ മാനം, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിം, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചം, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛം, ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതി. കണ്ഹസുക്കധമ്മാ യുഗനദ്ധാ സമമേവ വത്തന്തി. സംകിലേസികാ മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതി…പേ… തേന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, നത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, നത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, നത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോതി. അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ…പേ… അത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോതി. യഥാ കഥം വിയ, സേയ്യഥാപി തരുണോ രുക്ഖോ അജാതഫലോ…പേ… അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തീ’’തി.

ഇതി പാളിയം അജാതഫലരുക്ഖോ ആഗതോ, ജാതഫലരുക്ഖേന പന ദീപേതബ്ബം. യഥാ ഹി സഫലോ തരുണമ്ബരുക്ഖോ, തസ്സ ഫലാനി മനുസ്സാ പരിഭുഞ്ജേയ്യും, സേസാനി പാതേത്വാ പച്ഛിയോ പൂരേയ്യും. അഥഞ്ഞോ പുരിസോ തം ഫരസുനാ ഛിന്ദേയ്യ, തേനസ്സ നേവ അതീതാനി ഫലാനി നാസിതാനി ഹോന്തി, ന അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനി നാസിതാനി. അതീതാനി ഹി മനുസ്സേഹി പരിഭുത്താനി, അനാഗതാനി അനിബ്ബത്താനി, ന സക്കാ നാസേതും. യസ്മിം പന സമയേ സോ ഛിന്നോ, തദാ ഫലാനിയേവ നത്ഥീതി പച്ചുപ്പന്നാനിപി അനാസിതാനി. സചേ പന രുക്ഖോ അച്ഛിന്നോ, അഥസ്സ പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച ആഗമ്മ യാനി ഫലാനി നിബ്ബത്തേയ്യും, താനി നാസിതാനി ഹോന്തി. താനി ഹി അജാതാനേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്താനേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അപാതുഭൂതാനേവ ന പാതുഭവന്തി, ഏവമേവ മഗ്ഗോ നാപി അതീതാദിഭേദേ കിലേസേ പജഹതി, നാപി ന പജഹതി. യേസഞ്ഹി കിലേസാനം മഗ്ഗേന ഖന്ധേസു അപരിഞ്ഞാതേസു ഉപ്പത്തി സിയാ, മഗ്ഗേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാതത്താ തേ കിലേസാ അജാതാവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്താവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അപാതുഭൂതാവ ന പാതുഭവന്തി, തരുണപുത്തായ ഇത്ഥിയാ പുന അവിജായനത്ഥം, ബ്യാധിതാനം രോഗവൂപസമനത്ഥം പീതഭേസജ്ജേഹി ചാപി അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. ഏവം മഗ്ഗോ യേ കിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ, ന ച മഗ്ഗോ കിലേസേ ന പജഹതി. യേ പന മഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, തേ സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നാനം പാപകാന’’ന്തിആദി വുത്തം.

ന കേവലഞ്ച മഗ്ഗോ കിലേസേയേവ പജഹതി, കിലേസാനം പന അപ്പഹീനത്താ യേ ച ഉപ്പജ്ജേയ്യും ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധാ, തേപി പജഹതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി (ചൂളനി. ൬) വിത്ഥാരോ. ഇതി മഗ്ഗോ ഉപാദിന്നഅനുപാദിന്നതോ വുട്ഠാതി. ഭവവസേന പന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അപായഭവതോ വുട്ഠാതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതിഭവേകദേസതോ, അനാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതികാമഭവതോ, അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപഭവതോ വുട്ഠാതി. സബ്ബഭവേഹി വുട്ഠാതിയേവാതിപി വദന്തി.

അഥ മഗ്ഗക്ഖണേ കഥം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ ഭാവനാ ഹോതി, കഥം വാ ഉപ്പന്നാനം ഠിതിയാതി. മഗ്ഗപ്പവത്തിയായേവ. മഗ്ഗോ ഹി പവത്തമാനോ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നപുബ്ബത്താ അനുപ്പന്നോ നാമ വുച്ചതി. അനാഗതപുബ്ബഞ്ഹി ഠാനം ആഗന്ത്വാ അനനുഭൂതപുബ്ബം വാ ആരമ്മണം അനുഭവിത്വാ വത്താരോ ഭവന്തി ‘‘അനാഗതട്ഠാനം ആഗതമ്ഹാ, അനനുഭൂതം ആരമ്മണം അനുഭവാമാ’’തി. യാ ചസ്സ പവത്തി, അയമേവ ഠിതി നാമാതി ഠിതിയാ ഭാവേതീതിപി വത്തും വട്ടതി.

ഇദ്ധിപാദേസു സങ്ഖേപകഥാ ചേതോഖിലസുത്തേ (മ. നി. ൧.൧൮൫ ആദയോ) വുത്താ. ഉപസമമാനം ഗച്ഛതി, കിലേസൂപസമത്ഥം വാ ഗച്ഛതീതി ഉപസമഗാമീ. സമ്ബുജ്ഝമാനാ ഗച്ഛതി, മഗ്ഗസമ്ബോധത്ഥായ വാ ഗച്ഛതീതി സമ്ബോധഗാമീ.

വിവേകനിസ്സിതാദീനി സബ്ബാസവസംവരേ വുത്താനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനായം ബോധിപക്ഖിയകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ.

൨൪൮. വിമോക്ഖകഥായം വിമോക്ഖേതി കേനട്ഠേന വിമോക്ഖാ, അധിമുച്ചനട്ഠേന. കോ പനായം അധിമുച്ചനട്ഠോ നാമ? പച്ചനീകധമ്മേഹി ച സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ, ആരമ്മണേ ച അഭിരതിവസേന സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ, പിതുഅങ്കേ വിസ്സട്ഠങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ദാരകസ്സ സയനം വിയ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. അയം പനത്ഥോ പച്ഛിമവിമോക്ഖേ നത്ഥി, പുരിമേസു സബ്ബേസു അത്ഥി. രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതി ഏത്ഥ അജ്ഝത്തകേസാദീസു നീലകസിണാദിവസേന ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം, തദസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ. ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപി നീലകസിണാദീനി രൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി. ഇമിനാ അജ്ഝത്ത ബഹിദ്ധാവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചത്താരിപി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി.

അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ, അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ബഹിദ്ധാ പരികമ്മം കത്വാ ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി ഇമിനാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അന്തോഅപ്പനായം സുഭന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, യോ പന സുവിസുദ്ധം സുഭകസിണം ആരമ്മണം കത്വാ വിഹരതി, സോ യസ്മാ സുഭന്തി അധിമുത്തോ ഹോതീതി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ഏവം ദേസനാ കതാ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പന ‘‘കഥം സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ. ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… മേത്തായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. കരുണാസഹഗതേന, മുദിതാസഹഗതേന, ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… ഉപേക്ഖായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. ഏവം സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൨) വുത്തം.

സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തമേവ. അയം അട്ഠമോ വിമോക്ഖോതി അയം ചതുന്നം ഖന്ധാനം സബ്ബസോ വിസ്സട്ഠത്താ വിമുത്തത്താ അട്ഠമോ ഉത്തമോ വിമോക്ഖോ നാമ.

൨൪൯. അഭിഭായതനകഥായം അഭിഭായതനാനീതി അഭിഭവനകാരണാനി. കിം അഭിഭവന്തി? പച്ചനീകധമ്മേപി ആരമ്മണാനിപി. താനി ഹി പടിപക്ഖഭാവേന പച്ചനീകധമ്മേ അഭിഭവന്തി, പുഗ്ഗലസ്സ ഞാണുത്തരിതായ ആരമ്മണാനി. അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീതിആദീസു പന അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മവസേന അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ നാമ ഹോതി. അജ്ഝത്തഞ്ച നീലപരികമ്മം കരോന്തോ കേസേ വാ പിത്തേ വാ അക്ഖിതാരകായ വാ കരോതി, പീതപരികമ്മം കരോന്തോ മേദേ വാ ഛവിയാ വാ ഹത്ഥതലപാദതലേസു വാ അക്ഖീനം പീതട്ഠാനേ വാ കരോതി, ലോഹിതപരികമ്മം കരോന്തോ മംസേ വാ ലോഹിതേ വാ ജിവ്ഹായ വാ അക്ഖീനം രത്തട്ഠാനേ വാ കരോതി, ഓദാതപരികമ്മം കരോന്തോ അട്ഠിമ്ഹി വാ ദന്തേ വാ നഖേ വാ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനേ വാ കരോതി. തം പന സുനീലം സുപീതകം സുലോഹിതകം സുഓദാതം ന ഹോതി, അസുവിസുദ്ധമേവ ഹോതി.

ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി യസ്സേതം പരികമ്മം അജ്ഝത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, നിമിത്തം പന ബഹിദ്ധാ, സോ ഏവം അജ്ഝത്തം പരികമ്മസ്സ ബഹിദ്ധാ ച അപ്പനായ വസേന – ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. പരിത്താനീതി അവഡ്ഢിതാനി. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി സുവണ്ണാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബണ്ണാനി വാ, പരിത്തവസേനേവ ഇദമഭിഭായതനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. താനി അഭിഭുയ്യാതി യഥാ നാമ സമ്പന്നഗഹണികോ കടച്ഛുമത്തം ഭത്തം ലഭിത്വാ ‘‘കിമേത്ഥ ഭുഞ്ജിതബ്ബം അത്ഥീ’’തി സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഏകകബളമേവ കരോതി, ഏവമേവം ഞാണുത്തരികോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ – ‘‘കിമേത്ഥ പരിത്തകേ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം അത്ഥി, നായം മമ ഭാരോ’’തി താനി രൂപാനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീതി അത്ഥോ. ജാനാമി പസ്സാമീതി ഇമിനാ പനസ്സ ആഭോഗോ കഥിതോ, സോ ച ഖോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ, ന അന്തോസമാപത്തിയം. ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതീതി ആഭോഗസഞ്ഞായപി ഝാനസഞ്ഞായപി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. അഭിഭവസഞ്ഞാ ഹിസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം അത്ഥി, ആഭോഗസഞ്ഞാ പന സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സേവ.

അപ്പമാണാനീതി വഡ്ഢിതപ്പമാണാനി, മഹന്താനീതി അത്ഥോ. അഭിഭുയ്യാതി ഏത്ഥ പന യഥാ മഹഗ്ഘസോ പുരിസോ ഏകം ഭത്തവഡ്ഢിതകം ലഭിത്വാ ‘‘അഞ്ഞാപി ഹോതു, അഞ്ഞാപി ഹോതു, കിമേസാ മയ്ഹം കരിസ്സതീ’’തി തം ന മഹന്തതോ പസ്സതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘‘കിമേത്ഥ സമാപജ്ജിതബ്ബം, നയിദം അപ്പമാണം, ന മയ്ഹം ചിത്തേകഗ്ഗതാകരണേ ഭാരോ അത്ഥീ’’തി താനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീതി അത്ഥോ.

അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അലാഭിതായ വാ അനത്ഥികതായ വാ അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മസഞ്ഞാവിരഹിതോ. ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി യസ്സ പരികമ്മമ്പി നിമിത്തമ്പി ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പന്നം, സോ ഏവം ബഹിദ്ധാ പരികമ്മസ്സ ചേവ അപ്പനായ ച വസേന – ‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ചതുത്ഥാഭിഭായതനേ വുത്തനയമേവ. ഇമേസു പന ചതൂസു പരിത്തം വിതക്കചരിതവസേന ആഗതം, അപ്പമാണം മോഹചരിതവസേന, സുവണ്ണം ദോസചരിതവസേന, ദുബ്ബണ്ണം രാഗചരിതവസേന. ഏതേസഞ്ഹി ഏതാനി സപ്പായാനി. സാ ച നേസം സപ്പായതാ വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേചരിയനിദ്ദേസേ വുത്താ.

പഞ്ചമഅഭിഭായതനാദീസു നീലാനീതി സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന വുത്തം. നീലവണ്ണാനീതി വണ്ണവസേന. നീലനിദസ്സനാനീതി നിദസ്സനവസേന. അപഞ്ഞായമാനവിവരാനി അസമ്ഭിന്നവണ്ണാനി ഏകനീലാനേവ ഹുത്വാ ദിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. നീലനിഭാസാനീതി ഇദം പന ഓഭാസവസേന വുത്തം, നീലോഭാസാനി നീലപഭായുത്താനീതി അത്ഥോ. ഏതേന നേസം സുവിസുദ്ധതം ദസ്സേതി. വിസുദ്ധവണ്ണവസേനേവ ഹി ഇമാനി ചത്താരി അഭിഭായതനാനി വുത്താനി. ഉമാപുപ്ഫന്തി ഏതഞ്ഹി പുപ്ഫം സിനിദ്ധം മുദും ദിസ്സമാനമ്പി നീലമേവ ഹോതി. ഗിരികണ്ണികപുപ്ഫാദീനി പന ദിസ്സമാനാനി സേതധാതുകാനി ഹോന്തി. തസ്മാ ഇദമേവ ഗഹിതം, ന താനി. ബാരാണസേയ്യകന്തി ബാരാണസിയം ഭവം. തത്ഥ കിര കപ്പാസോപി മുദു, സുത്തകന്തികായോപി തന്തവായാപി ഛേകാ, ഉദകമ്പി സുചി സിനിദ്ധം, തസ്മാ വത്ഥം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠം ഹോതി, ദ്വീസു പസ്സേസു മട്ഠം മുദു സിനിദ്ധം ഖായതി. പീതാനീതിആദീസു ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘നീലകസിണം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ നീലസ്മിം നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി പുപ്ഫസ്മിം വാ വത്ഥസ്മിം വാ വണ്ണധാതുയാ വാ’’തിആദികം പനേത്ഥ കസിണകരണഞ്ചേവ പരികമ്മഞ്ച അപ്പനാവിധാനഞ്ച സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവ.

അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താതി ഇതോ പുബ്ബേസു സതിപട്ഠാനാദീസു തേ ധമ്മേ ഭാവേത്വാ അരഹത്തപ്പത്താവ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താ നാമ ഹോന്തി, ഇമേസു പന അട്ഠസു അഭിഭായതനേസു ചിണ്ണവസീഭാവായേവ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താ നാമ.

൨൫൦. കസിണകഥായം സകലട്ഠേന കസിണാനി, തദാരമ്മണാനം ധമ്മാനം ഖേത്തട്ഠേന അധിട്ഠാനട്ഠേന വാ ആയതനാനി. ഉദ്ധന്തി ഉപരി ഗഗനതലാഭിമുഖം. അധോതി ഹേട്ഠാ ഭൂമിതലാഭിമുഖം. തിരിയന്തി ഖേത്തമണ്ഡലമിവ സമന്താ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ഏകച്ചോ ഹി ഉദ്ധമേവ കസിണം വഡ്ഢേതി, ഏകച്ചോ അധോ, ഏകച്ചോ സമന്തതോ. തേന തേന കാരണേന ഏവം പസാരേതി ആലോകമിവ രൂപദസ്സനകാമോ. തേന വുത്തം – ‘‘പഥവീകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി ഉദ്ധംഅധോതിരിയ’’ന്തി. അദ്വയന്തി ദിസാഅനുദിസാസു അദ്വയം. ഇദം പന ഏകസ്സ അഞ്ഞഭാവാനുപഗമനത്ഥം വുത്തം. യഥാ ഹി ഉദകം പവിട്ഠസ്സ സബ്ബദിസാസു ഉദകമേവ ഹോതി അനഞ്ഞം, ഏവമേവം പഥവീകസിണം പഥവീകസിണമേവ ഹോതി, നത്ഥി തസ്സ അഞ്ഞോ കസിണസമ്ഭേദോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അപ്പമാണന്തി ഇദം തസ്സ തസ്സ ഫരണഅപ്പമാണവസേന വുത്തം. തഞ്ഹി ചേതസാ ഫരന്തോ സകലമേവ ഫരതി, അയമസ്സ ആദി, ഇദം മജ്ഝന്തി പമാണം ഗണ്ഹാതീതി. വിഞ്ഞാണകസിണന്തി ചേത്ഥ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തം വിഞ്ഞാണം. തത്ഥ കസിണവസേന കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസവസേന തത്ഥ പവത്തവിഞ്ഞാണേ ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. കമ്മട്ഠാനഭാവനാനയേന പനേതാനി പഥവീകസിണാദീനി വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താനേവ. ഇധാപി ചിണ്ണവസിഭാവേനേവ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഇതോ അനന്തരേസു ചതൂസു ഝാനേസു. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം മഹാഅസ്സപുരസുത്തേ വുത്തമേവ.

൨൫൨. വിപസ്സനാഞാണേ പന രൂപീതിആദീനമത്ഥോ വുത്തോയേവ. ഏത്ഥ സിതമേത്ഥ പടിബദ്ധന്തി ഏത്ഥ ചാതുമഹാഭൂതികേ കായേ നിസ്സിതഞ്ച പടിബദ്ധഞ്ച. സുഭോതി സുന്ദരോ. ജാതിമാതി സുപരിസുദ്ധആകരസമുട്ഠിതോ. സുപരികമ്മകതോതി സുട്ഠു കതപരികമ്മോ അപനീതപാസാണസക്ഖരോ. അച്ഛോതി തനുച്ഛവി. വിപ്പസന്നോതി സുട്ഠു വിപ്പസന്നോ. സബ്ബാകാരസമ്പന്നോതി ധോവന വേധനാദീഹി സബ്ബേഹി ആകാരേഹി സമ്പന്നോ. നീലന്തിആദീഹി വണ്ണസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. താദിസഞ്ഹി ആവുതം പാകടം ഹോതി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – മണി വിയ ഹി കരജകായോ. ആവുതസുത്തം വിയ വിപസ്സനാഞാണം. ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ വിപസ്സനാലാഭീ ഭിക്ഖു. ഹത്ഥേ കരിത്വാ പച്ചവേക്ഖതോ ‘‘അയം ഖോ മണീ’’തി മണിനോ ആവിഭൂതകാലോ വിയ വിപസ്സനാഞാണം അഭിനീഹരിത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചാതുമഹാഭൂതികകായസ്സ ആവിഭൂതകാലോ. ‘‘തത്രിദം സുത്തം ആവുത’’ന്തി സുത്തസ്സ ആവിഭൂതകാലോ വിയ വിപസ്സനാഞാണം അഭിനീഹരിത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ തദാരമ്മണാനം ഫസ്സപഞ്ചമകാനം വാ സബ്ബചിത്തചേതസികാനം വാ വിപസ്സനാഞാണസ്സേവ വാ ആവിഭൂതകാലോതി.

കിം പനേതം ഞാണസ്സ ആവിഭൂതം, പുഗ്ഗലസ്സാതി. ഞാണസ്സ, തസ്സ പന ആവിഭാവത്താ പുഗ്ഗലസ്സ ആവിഭൂതാവ ഹോന്തി. ഇദഞ്ച വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗസ്സ അനന്തരം, ഏവം സന്തേപി യസ്മാ അഭിഞ്ഞാവാരേ ആരദ്ധേ ഏതസ്സ അന്തരാവാരോ നത്ഥി, തസ്മാ ഇധേവ ദസ്സിതം. യസ്മാ ച അനിച്ചാദിവസേന അകതസമ്മസനസ്സ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ ഭേരവസദ്ദം സുണന്തോ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയാ ഭേരവേ ഖന്ധേ അനുസ്സരതോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഭേരവരൂപം പസ്സതോ ഭയസന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി, ന അനിച്ചാദിവസേന കതസമ്മസനസ്സ, തസ്മാ അഭിഞ്ഞാപത്തസ്സ ഭയവിനോദകഹേതുസമ്പാദനത്ഥമ്പി ഇദം ഇധേവ ദസ്സിതം. ഇധാപി അരഹത്തവസേനേവ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്തതാ വേദിതബ്ബാ.

൨൫൩. മനോമയിദ്ധിയം ചിണ്ണവസിതായ. തത്ഥ മനോമയന്തി മനേന നിബ്ബത്തം. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിന്തി സബ്ബേഹി അങ്ഗേഹി ച പച്ചങ്ഗേഹി ച സമന്നാഗതം. അഹീനിന്ദ്രിയന്തി സണ്ഠാനവസേന അവികലിന്ദ്രിയം. ഇദ്ധിമതാ നിമ്മിതരൂപഞ്ഹി സചേ ഇദ്ധിമാ ഓദാതോ, തമ്പി ഓദാതം. സചേ അവിദ്ധകണ്ണോ, തമ്പി അവിദ്ധകണ്ണന്തി ഏവം സബ്ബാകാരേഹി തേന സദിസമേവ ഹോതി. മുഞ്ജമ്ഹാ ഈസികന്തിആദി ഉപമത്തയമ്പി തം സദിസഭാവദസ്സനത്ഥമേവ വുത്തം. മുഞ്ജസദിസാ ഏവ ഹി തസ്സ അന്തോ ഈസികാ ഹോതി. കോസസദിസോയേവ അസി, വട്ടായ കോസിയാ വട്ടം അസിമേവ പക്ഖിപന്തി, പത്ഥടായ പത്ഥടം.

കരണ്ഡാതി ഇദമ്പി അഹികഞ്ചുകസ്സ നാമം, ന വിലീവകരണ്ഡകസ്സ. അഹികഞ്ചുകോ ഹി അഹിനാ സദിസോവ ഹോതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘പുരിസോ അഹിം കരണ്ഡാ ഉദ്ധരേയ്യാ’’തി ഹത്ഥേന ഉദ്ധരമാനോ വിയ ദസ്സിതോ, അഥ ഖോ ചിത്തേനേവസ്സ ഉദ്ധരണം വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി അഹി നാമ സജാതിയം ഠിതോ, കട്ഠന്തരം വാ രുക്ഖന്തരം വാ നിസ്സായ, തചതോ സരീരനിക്കഡ്ഢനപയോഗസങ്ഖാതേന ഥാമേന, സരീരം ഖാദമാനം വിയ പുരാണതചം ജിഗുച്ഛന്തോതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി സയമേവ കഞ്ചുകം ജഹാതി, ന സക്കാ തതോ അഞ്ഞേന ഉദ്ധരിതും. തസ്മാ ചിത്തേന ഉദ്ധരണം സന്ധായ ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതി മുഞ്ജാദിസദിസം ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സരീരം, ഈസികാദിസദിസം നിമ്മിതരൂപന്തി ഇദമേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം. നിമ്മാനവിധാനം പനേത്ഥ പരതോ ച ഇദ്ധിവിധാദിപഞ്ചഅഭിഞ്ഞാകഥാ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഉപമാമത്തമേവ ഹി ഇധ അധികം.

തത്ഥ ഛേകകുമ്ഭകാരാദയോ വിയ ഇദ്ധിവിധഞാണലാഭീ ഭിക്ഖു ദട്ഠബ്ബോ. സുപരികമ്മകതമത്തികാദയോ വിയ ഇദ്ധിവിധഞാണം ദട്ഠബ്ബം. ഇച്ഛിതിച്ഛിതഭാജനവികതിആദികരണം വിയ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വികുബ്ബനം ദട്ഠബ്ബം. ഇധാപി ചിണ്ണവസിതാവസേനേവ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്തതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഇതോ പരാസു ചതൂസു അഭിഞ്ഞാസു.

൨൫൫. തത്ഥ ദിബ്ബസോതധാതുഉപമായം സങ്ഖധമോതി സങ്ഖധമകോ. അപ്പകസിരേനേവാതി നിദ്ദുക്ഖേനേവ. വിഞ്ഞാപേയ്യാതി ജാനാപേയ്യ. തത്ഥ ഏവം ചാതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേന്തേ സങ്ഖധമകേ ‘‘സങ്ഖസദ്ദോ അയ’’ന്തി വവത്ഥാപേന്താനം സത്താനം തസ്സ സങ്ഖസദ്ദസ്സ ആവിഭൂതകാലോ വിയ യോഗിനോ ദൂരസന്തികഭേദാനം ദിബ്ബാനഞ്ചേവ മാനുസകാനഞ്ച സദ്ദാനം ആവിഭൂതകാലോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൫൬. ചേതോപരിയഞാണ-ഉപമായം ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ. മണ്ഡനകജാതികോതി യുവാപി സമാനോ ന അലസിയോ കിലിട്ഠവത്ഥസരീരോ, അഥ ഖോ മണ്ഡനകപകതികോ, ദിവസസ്സ ദ്വേ തയോ വാരേ ന്ഹായിത്വാ സുദ്ധവത്ഥ-പരിദഹന-അലങ്കാരകരണസീലോതി അത്ഥോ. സകണികന്തി കാളതിലകവങ്ക-മുഖദൂസിപീളകാദീനം അഞ്ഞതരേന സദോസം. തത്ഥ യഥാ തസ്സ മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖതോ മുഖദോസോ പാകടോ ഹോതി, ഏവം ചേതോപരിയഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരിത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരേസം സോളസവിധം ചിത്തം പാകടം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. പുബ്ബേനിവാസഉപമാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം മഹാഅസ്സപുരേ വുത്തമേവ.

൨൫൯. അയം ഖോ ഉദായി പഞ്ചമോ ധമ്മോതി ഏകൂനവീസതി പബ്ബാനി പടിപദാവസേന ഏകം ധമ്മം കത്വാ പഞ്ചമോ ധമ്മോതി വുത്തോ. യഥാ ഹി അട്ഠകനാഗരസുത്തേ (മ. നി. ൨.൧൭ ആദയോ) ഏകാദസ പബ്ബാനി പുച്ഛാവസേന ഏകധമ്മോ കതോ, ഏവമിധ ഏകൂനവീസതി പബ്ബാനി പടിപദാവസേന ഏകോ ധമ്മോ കതോതി വേദിതബ്ബാനി. ഇമേസു ച പന ഏകൂനവീസതിയാ പബ്ബേസു പടിപാടിയാ അട്ഠസു കോട്ഠാസേസു വിപസ്സനാഞാണേ ച ആസവക്ഖയഞാണേ ച അരഹത്തവസേന അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്തതാ വേദിതബ്ബാ, സേസേസു ചിണ്ണവസിഭാവവസേന. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാസകുലുദായിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.