൩. പരിബ്ബാജകവഗ്ഗോ

൧. തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൫. ഏവം മേ സുതന്തി തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തം. തത്ഥ ഏകപുണ്ഡരീകേതി പുണ്ഡരീകോ വുച്ചതി സേതമ്ബരുക്ഖോ, സോ തസ്മിം ആരാമേ ഏകോ പുണ്ഡരീകോ അത്ഥീതി ഏകപുണ്ഡരീകോ. ഏതദഹോസീതി തത്ഥ പവിസിതുകാമതായ അഹോസി. ചിരസ്സം ഖോ, ഭന്തേതി പകതിയാ ആഗതപുബ്ബതം ഉപാദായ. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മന്തി ഇധ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ധമ്മോ നാമ, മഹാജനസ്സ ബ്യാകരണം അനുധമ്മോ നാമ. സേസം ജീവകസുത്തേ (മ. നി. ൨.൫൧ ആദയോ) വുത്തനയമേവ. ന മേ തേതി അനനുഞ്ഞായ ഠത്വാ അനുഞ്ഞമ്പി പടിക്ഖിപതി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതീ’’തി ഹി ഇദം അനുജാനിതബ്ബം സിയാ, – ‘‘ചരതോ ച മേ…പേ… പച്ചുപട്ഠിത’’ന്തി ഇദം പന നാനുജാനിതബ്ബം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഹി ആവജ്ജിത്വാ പജാനാതി. തസ്മാ അനനുഞ്ഞായ ഠത്വാ അനുഞ്ഞമ്പി പടിക്ഖിപന്തോ ഏവമാഹ.

൧൮൬. ആസവാനം ഖയാതി ഏത്ഥ സകിം ഖീണാനം ആസവാനം പുന ഖേപേതബ്ബാഭാവാ യാവദേവാതി ന വുത്തം. പുബ്ബേനിവാസഞാണേന ചേത്ഥ ഭഗവാ അതീതജാനനഗുണം ദസ്സേതി, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന പച്ചുപ്പന്നജാനനഗുണം, ആസവക്ഖയഞാണേന ലോകുത്തരഗുണന്തി. ഇതി ഇമാഹി തീഹി വിജ്ജാഹി സകലബുദ്ധഗുണേ സംഖിപിത്വാ കഥേസി.

ഗിഹിസംയോജനന്തി ഗിഹിബന്ധനം ഗിഹിപരിക്ഖാരേസു നികന്തിം. നത്ഥി ഖോ വച്ഛാതി ഗിഹിസംയോജനം അപ്പഹായ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ നാമ നത്ഥി. യേപി ഹി സന്തതിമഹാമത്തോ ഉഗ്ഗസേനോ സേട്ഠിപുത്തോ വീതസോകദാരകോതി ഗിഹിലിങ്ഗേ ഠിതാവ അരഹത്തം പത്താ, തേപി മഗ്ഗേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു നികന്തിം സുക്ഖാപേത്വാ പത്താ. തം പത്വാ പന ന തേന ലിങ്ഗേന അട്ഠംസു, ഗിഹിലിങ്ഗം നാമേതം ഹീനം, ഉത്തമഗുണം ധാരേതും ന സക്കോതി. തസ്മാ തത്ഥ ഠിതോ അരഹത്തം പത്വാ തംദിവസമേവ പബ്ബജതി വാ പരിനിബ്ബാതി വാ. ഭൂമദേവതാ പന തിട്ഠന്തി. കസ്മാ? നിലീയനോകാസസ്സ അത്ഥിതായ. സേസകാമഭവേ മനുസ്സേസു സോതാപന്നാദയോ തയോ തിട്ഠന്തി, കാമാവചരദേവേസു സോതാപന്നാ സകദാഗാമിനോ ച, അനാഗാമിഖീണാസവാ പനേത്ഥ ന തിട്ഠന്തി. കസ്മാ? തഞ്ഹി ഠാനം ലളിതജനസ്സ ആവാസോ, നത്ഥി തത്ഥ തേസം പവിവേകാരഹം പടിച്ഛന്നട്ഠാനഞ്ച. ഇതി തത്ഥ ഖീണാസവോ പരിനിബ്ബാതി, അനാഗാമീ ചവിത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതി. കാമാവചരദേവതോ ഉപരി പന ചത്താരോപി അരിയാ തിട്ഠന്തി.

സോപാസി കമ്മവാദീതി സോപി കമ്മവാദീ അഹോസി, കിരിയമ്പി ന പടിബാഹിത്ഥ. തഞ്ഹി ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ അത്താനംയേവ ഗഹേത്വാ കഥേതി. തദാ കിര മഹാസത്തോ പാസണ്ഡപരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം പബ്ബജിതോ തസ്സപി പാസണ്ഡസ്സ നിപ്ഫലഭാവം ജാനിത്വാ വീരിയം ന ഹാപേസി, കിരിയവാദീ ഹുത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൮൭. ഏവം മേ സുതന്തി അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തം. തത്ഥ ന ഖോ അഹന്തി പഠമവാരേ നാഹം സസ്സതദിട്ഠികോതി വദതി, ദുതിയേ നാഹം ഉച്ഛേദദിട്ഠികോതി. ഏവം അന്താനന്തികാദിവസേന സബ്ബവാരേസു പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി അയം പനേത്ഥ ഏകച്ചസസ്സതവാദോ. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി അയം അമരാവിക്ഖേപോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൮൯. സദുക്ഖന്തി കിലേസദുക്ഖേന ചേവ വിപാകദുക്ഖേന ച സദുക്ഖം. സവിഘാതന്തി തേസംയേവ ദ്വിന്നം വസേന സഉപഘാതകം. സഉപായാസന്തി തേസംയേവ വസേന സഉപായാസം. സപരിളാഹന്തി തേസംയേവ വസേന സപരിളാഹം.

കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതന്തി കാചി ഏകാ ദിട്ഠിപി രുച്ചിത്വാ ഖമാപേത്വാ ഗഹിതാ അത്ഥീതി പുച്ഛതി. അപനീതന്തി നീഹടം അപവിദ്ധം. ദിട്ഠന്തി പഞ്ഞായ ദിട്ഠം. തസ്മാതി യസ്മാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയവയം അദ്ദസ, തസ്മാ. സബ്ബമഞ്ഞിതാനന്തി സബ്ബേസം തിണ്ണമ്പി തണ്ഹാദിട്ഠിമാനമഞ്ഞിതാനം. മഥിതാനന്തി തേസംയേവ വേവചനം. ഇദാനി താനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ സബ്ബഅഹംകാര-മമംകാര-മാനാനുസയാനന്തി ആഹ. ഏത്ഥ ഹി അഹംകാരോ ദിട്ഠി, മമംകാരോ തണ്ഹാ, മാനാനുസയോ മാനോ. അനുപാദാ വിമുത്തോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദിയിത്വാ വിമുത്തോ.

൧൯൦. ന ഉപേതീതി ന യുജ്ജതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ന ഉപപജ്ജതീ’’തി ഇദം അനുജാനിതബ്ബം സിയാ. യസ്മാ പന ഏവം വുത്തേ സോ പരിബ്ബാജകോ ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹേയ്യ, ഉപപജ്ജതീതി പന സസ്സതമേവ, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ഏകച്ചസസ്സതം, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി അമരാവിക്ഖേപം, തസ്മാ ഭഗവാ – ‘‘അയം അപ്പതിട്ഠോ അനാലമ്ബോ ഹോതു, സുഖപവേസനട്ഠാനം മാ ലഭതൂ’’തി അനനുഞ്ഞായ ഠത്വാ അനുഞ്ഞമ്പി പടിക്ഖിപി. അലന്തി സമത്ഥം പരിയത്തം. ധമ്മോതി പച്ചയാകാരധമ്മോ. അഞ്ഞത്രയോഗേനാതി അഞ്ഞത്ഥ പയോഗേന. അഞ്ഞത്രാചരിയകേനാതി പച്ചയാകാരം അജാനന്താനം അഞ്ഞേസം ആചരിയാനം സന്തികേ വസന്തേന.

൧൯൧. തേന ഹി വച്ഛാതി യസ്മാ ത്വം സമ്മോഹമാപാദിന്തി വദസി, തസ്മാ തംയേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. അനാഹാരോ നിബ്ബുതോതി അപ്പച്ചയോ നിബ്ബുതോ.

൧൯൨. യേന രൂപേനാതി യേന രൂപേന സത്തസങ്ഖാതം തഥാഗതം രൂപീതി പഞ്ഞാപേയ്യ. ഗമ്ഭീരോതി ഗുണഗമ്ഭീരോ. അപ്പമേയ്യോതി പമാണം ഗണ്ഹിതും ന സക്കുണേയ്യോ. ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോതി ദുഓഗാഹോ ദുജ്ജാനോ. സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോതി യഥാ മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുജ്ജാനോ, ഏവമേവ ഖീണാസവോപി. തം ആരബ്ഭ ഉപപജ്ജതീതിആദി സബ്ബം ന യുജ്ജതി. കഥം? യഥാ പരിനിബ്ബുതം അഗ്ഗിം ആരബ്ഭ പുരത്ഥിമം ദിസം ഗതോതിആദി സബ്ബം ന യുജ്ജതി, ഏവം.

അനിച്ചതാതി അനിച്ചതായ. സാരേ പതിട്ഠിതന്തി ലോകുത്തരധമ്മസാരേ പതിട്ഠിതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൩. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാവച്ഛസുത്തം. തത്ഥ സഹകഥീതി സദ്ധിംവാദോ, ബഹും മയാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥിതപുബ്ബന്തി കഥം സാരേതി മേത്തിം ഘടേതി. പുരിമാനി ഹി ദ്വേ സുത്താനി ഏതസ്സേവ കഥിതാനി, സംയുത്തകേ അബ്യാകതസംയുത്തം (സം. നി. ൪.൪൧൬ ആദയോ) നാമ ഏതസ്സേവ കഥിതം – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി അബ്യാകതമേത’’ന്തി ഏവം ഏകുത്തരനികായേപി ഇമിനാ സദ്ധിം കഥിതം അത്ഥിയേവ. തസ്മാ ഏവമാഹ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി തസ്സ ആഗതാഗതസ്സ സങ്ഗഹം കത്വാ ഓകാസമകാസിയേവ. കസ്മാ? അയഞ്ഹി സസ്സതദിട്ഠികോ, സസ്സതദിട്ഠികാ ച സീഘം ലദ്ധിം ന വിസ്സജ്ജേന്തി, വസാതേലമക്ഖിതപിലോതികാ വിയ ചിരേന സുജ്ഝന്തി. പസ്സതി ച ഭഗവാ – ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ കാലേ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജേത്വാ മമ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഛ അഭിഞ്ഞായോ സച്ഛികത്വാ അഭിഞ്ഞാതസാവകോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ തസ്സ ആഗതാഗതസ്സ സങ്ഗഹം കത്വാ ഓകാസമകാസിയേവ. ഇദം പനസ്സ പച്ഛിമഗമനം. സോ ഹി ഇമസ്മിം സുത്തേ തരണം വാ ഹോതു അതരണം വാ, യട്ഠിം ഓതരിത്വാ ഉദകേ പതമാനോ വിയ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ആഗതോ. തസ്മാ ധമ്മദേസനം യാചന്തോ സാധു മേ ഭവം ഗോതമോതിആദിമാഹ. തസ്സ ഭഗവാ മൂലവസേന സംഖിത്തദേസനം, കമ്മപഥവസേന വിത്ഥാരദേസനം ദേസേസി. മൂലവസേന ചേത്ഥ അതിസംഖിത്താ ദേസനാ, കമ്മപഥവസേന സംഖിത്താ വിത്ഥാരസദിസാ. ബുദ്ധാനം പന നിപ്പരിയായേന വിത്ഥാരദേസനാ നാമ നത്ഥി. ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനമ്പി ഹി സത്തപകരണേ അഭിധമ്മപിടകേ ച സബ്ബം സംഖിത്തമേവ. തസ്മാ മൂലവസേനാപി കമ്മപഥവസേനാപി സംഖിത്തമേവ ദേസേസീതി വേദിതബ്ബോ.

൧൯൪. തത്ഥ പാണാതിപാതാ വേരമണീ കുസലന്തിആദീസു പടിപാടിയാ സത്തധമ്മാ കാമാവചരാ, അനഭിജ്ഝാദയോ തയോ ചതുഭൂമികാപി വട്ടന്തി.

യതോ ഖോ, വച്ഛ, ഭിക്ഖുനോതി കിഞ്ചാപി അനിയമേത്വാ വുത്തം, യഥാ പന ജീവകസുത്തേ ച ചങ്കീസുത്തേ ച, ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ ച അത്താനമേവ സന്ധായേതം ഭഗവതാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൯൫. അത്ഥി പനാതി കിം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി? അയം കിരസ്സ ലദ്ധി – ‘‘തസ്മിം തസ്മിം സാസനേ സത്ഥാവ അരഹാ ഹോതി, സാവകോ പന അരഹത്തം പത്തും സമത്ഥോ നത്ഥി. സമണോ ച ഗോതമോ ‘യതോ ഖോ, വച്ഛ, ഭിക്ഖുനോ’തി ഏകം ഭിക്ഖും കഥേന്തോ വിയ കഥേതി, അത്ഥി നു ഖോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ അരഹത്തപ്പത്തോ’’തി. ഏതമത്ഥം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തത്ഥ തിട്ഠതൂതി ഭവം താവ ഗോതമോ തിട്ഠതു, ഭവഞ്ഹി ലോകേ പാകടോ അരഹാതി അത്ഥോ. തസ്മിം ബ്യാകതേ ഉത്തരി ഭിക്ഖുനീആദീനം വസേന പഞ്ഹം പുച്ഛി, ഭഗവാപിസ്സ ബ്യാകാസി.

൧൯൬. ആരാധകോതി സമ്പാദകോ പരിപൂരകോ.

൧൯൭. സേഖായ വിജ്ജായ പത്തബ്ബന്തി ഹേട്ഠിമഫലത്തയം പത്തബ്ബം. തം സബ്ബം മയാ അനുപ്പത്തന്തി വദതി. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘‘കതമേ ധമ്മാ സേക്ഖാ? ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ ഹേട്ഠിമാനി ച തീണി സാമഞ്ഞഫലാനീ’’തി (ധ. സ. ൧൦൨൩) വചനതോ അരഹത്തമഗ്ഗോപി അനേന പത്തോയേവ. ഫലം പന അപത്തം, തസ്സ പത്തിയാ ഉത്തരി യോഗം കഥാപേതീതി. സോ ഏവം സഞ്ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘യോ വേ കിലേസാനി പഹായ പഞ്ച,

പരിപുണ്ണസേഖോ അപരിഹാനധമ്മോ;

ചേതോവസിപ്പത്തോ സമാഹിതിന്ദ്രിയോ,

സ വേ ഠിതത്തോതി നരോ പവുച്ചതീ’’തി. (അ. നി. ൪.൫);

അനാഗാമിപുഗ്ഗലോ ഹി ഏകന്തപരിപുണ്ണസേഖോ. തം സന്ധായ ‘‘സേഖായ വിജ്ജായ പത്തബ്ബ’’ന്തി ആഹ. മഗ്ഗസ്സ പന ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ തത്ഥ ഠിതസ്സ പുച്ഛാ നാമ നത്ഥി. ഇമിനാ സുത്തേന മഗ്ഗോപി ബഹുചിത്തക്ഖണികോ ഹോതൂതി ചേ. ഏതം ന ബുദ്ധവചനം, വുത്തഗാഥായ ച അത്ഥോ വിരുജ്ഝതി. തസ്മാ അനാഗാമിഫലേ ഠത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനം കഥാപേതീതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പനസ്സ ന കേവലം സുദ്ധഅരഹത്തസ്സേവ ഉപനിസ്സയോ, ഛന്നമ്പി അഭിഞ്ഞാനം ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, തസ്മാ ഭഗവാ – ‘‘ഏവമയം സമഥേ കമ്മം കത്വാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തേസ്സതി, വിപസ്സനായ കമ്മം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. ഏവം ഛളഭിഞ്ഞോ മഹാസാവകോ ഭവിസ്സതീ’’തി വിപസ്സനാമത്തം അകഥേത്വാ സമഥവിപസ്സനാ ആചിക്ഖി.

൧൯൮. സതി സതിആയതനേതി സതി സതികാരണേ. കിഞ്ചേത്ഥ കാരണം? അഭിഞ്ഞാ വാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം വാ അവസാനേ പന അരഹത്തം വാ കാരണം അരഹത്തസ്സ വിപസ്സനാ വാതി വേദിതബ്ബം.

൨൦൦. പരിചിണ്ണോ മേ ഭഗവാതി സത്ത ഹി സേഖാ ഭഗവന്തം പരിചരന്തി നാമ, ഖീണാസവേന ഭഗവാ പരിചിണ്ണോ ഹോതി. ഇതി സങ്ഖേപേന അരഹത്തം ബ്യാകരോന്തോ ഥേരോ ഏവമാഹ. തേ പന ഭിക്ഖൂ തമത്ഥം ന ജാനിംസു, അജാനന്താവ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ. ഭഗവതോ ആരോചേസും. ദേവതാതി തേസം ഗുണാനം ലാഭീ ദേവതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാവച്ഛസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദീഘനഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൧. ഏവം മേ സുതന്തി ദീഘനഖസുത്തം. തത്ഥ സൂകരഖതായന്തി സൂകരഖതാതി ഏവംനാമകേ ലേണേ. കസ്സപബുദ്ധകാലേ കിര തം ലേണം ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ പഥവിയാ വഡ്ഢമാനായ അന്തോഭൂമിഗതം ജാതം. അഥേകദിവസം ഏകോ സൂകരോ തസ്സ ഛദനപരിയന്തസമീപേ പംസും ഖണി. ദേവേ വുട്ടേ പംസുധോതോ ഛദനപരിയന്തോ പാകടോ അഹോസി. ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ – ‘‘പുബ്ബേ സീലവന്തേഹി പരിഭുത്തലേണേന ഭവിതബ്ബം, പടിജഗ്ഗിസ്സാമി ന’’ന്തി സമന്തതോ പംസും അപനേത്വാ ലേണം സോധേത്വാ കുട്ടപരിക്ഖേപം കത്വാ ദ്വാരവാതപാനം യോജേത്വാ സുപരിനിട്ഠിത-സുധാകമ്മചിത്തകമ്മരജതപട്ടസദിസായ വാലുകായ സന്ഥതപരിവേണം ലേണം കത്വാ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞാപേത്വാ ഭഗവതോ വസനത്ഥായ അദാസി. ലേണം ഗമ്ഭീരം അഹോസി ഓതരിത്വാ അഭിരുഹിതബ്ബം. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ദീഘനഖോതി തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നാമം. ഉപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? സോ കിര ഥേരേ അഡ്ഢമാസപബ്ബജിതേ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം മാതുലോ അഞ്ഞം പാസണ്ഡം ഗന്ത്വാ ന ചിരം തിട്ഠതി, ഇദാനി പനസ്സ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗതസ്സ അഡ്ഢമാസോ ജാതോ. പവത്തിമ്പിസ്സ ന സുണാമി, ഓജവന്തം നു ഖോ സാസനം, ജാനിസ്സാമി ന’’ന്തി ഗന്തുകാമോ ജാതോ. തസ്മാ ഉപസങ്കമി. ഏകമന്തം ഠിതോതി തസ്മിം കിര സമയേ ഥേരോ ഭഗവന്തം ബീജയമാനോ ഠിതോ ഹോതി, പരിബ്ബാജകോ മാതുലേ ഹിരോത്തപ്പേന ഠിതകോവ പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകമന്തം ഠിതോ’’തി.

സബ്ബം മേ നക്ഖമതീതി സബ്ബാ മേ ഉപപത്തിയോ നക്ഖമന്തി, പടിസന്ധിയോ നക്ഖമന്തീതി അധിപ്പായേന വദതി. ഏത്താവതാനേന ‘‘ഉച്ഛേദവാദോഹമസ്മീ’’തി ദീപിതം ഹോതി. ഭഗവാ പനസ്സ അധിപ്പായം മുഞ്ചിത്വാ അക്ഖരേ താവ ദോസം ദസ്സേന്തോ യാപി ഖോ തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസാപി തേ ദിട്ഠി നക്ഖമതീതി ഏസാപി തേ പഠമം രുച്ചിത്വാ ഖമാപേത്വാ ഗഹിതദിട്ഠി നക്ഖമതീതി. ഏസാ ചേ മേ, ഭോ ഗോതമ, ദിട്ഠി ഖമേയ്യാതി മയ്ഹഞ്ഹി സബ്ബം നക്ഖമതീതി ദിട്ഠി, തസ്സ മയ്ഹം യാ ഏസാ സബ്ബം മേ നക്ഖമതീതി ദിട്ഠി, ഏസാ മേ ഖമേയ്യ. യം തം ‘‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’തി വുത്തം, തമ്പിസ്സ താദിസമേവ. യഥാ സബ്ബഗഹണേന ഗഹിതാപി അയം ദിട്ഠി ഖമതി, ഏവമേവം തമ്പി ഖമേയ്യ. ഏവം അത്തനോ വാദേ ആരോപിതം ദോസം ഞത്വാ തം പരിഹരാമീതി സഞ്ഞായ വദതി, അത്ഥതോ പനസ്സ ‘‘ഏസാ ദിട്ഠി ന മേ ഖമതീ’’തി ആപജ്ജതി. യസ്സ പനേസാ ന ഖമതി ന രുച്ചതി, തസ്സായം തായ ദിട്ഠിയാ സബ്ബം മേ ന ഖമതീതി ദിട്ഠി രുചിതം. തേന ഹി ദിട്ഠിഅക്ഖമേന അരുചിതേന ഭവിതബ്ബന്തി സബ്ബം ഖമതീതി രുച്ചതീതി ആപജ്ജതി. ന പനേസ തം സമ്പടിച്ഛതി, കേവലം തസ്സാപി ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ഉച്ഛേദമേവ ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ഭഗവാ അതോ ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന,…പേ… അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ഉപാദിയന്തീതി. തത്ഥ അതോതി പജഹനകേസു നിസ്സക്കം, യേ പജഹന്തി, തേഹി യേ നപ്പജഹന്തീതി വുച്ചിയന്തി, തേവ ബഹുതരാതി അത്ഥോ. ബഹൂ ഹി ബഹുതരാതി ഏത്ഥ ഹികാരോ നിപാതമത്തം, ബഹൂ ബഹുതരാതി അത്ഥോ. പരതോ തനൂ ഹി തനുതരാതി പദേപി ഏസേവ നയോ. യേ ഏവമാഹംസൂതി യേ ഏവം വദന്തി. തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം നപ്പജഹന്തി, അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ഉപാദിയന്തീതി മൂലദസ്സനം നപ്പജഹന്തി, അപരദസ്സനം ഉപാദിയന്തി.

ഏത്ഥ ച സസ്സതം ഗഹേത്വാ തമ്പി അപ്പഹായ ഉച്ഛേദം വാ ഏകച്ചസസ്സതം വാ ഗഹേതും ന സക്കാ, ഉച്ഛേദമ്പി ഗഹേത്വാ തം അപ്പഹായ സസ്സതം വാ ഏകച്ചസസ്സതം വാ ന സക്കാ ഗഹേതും, ഏകച്ചസസ്സതമ്പി ഗഹേത്വാ തം അപ്പഹായ സസ്സതം വാ ഉച്ഛേദം വാ ന സക്കാ ഗഹേതും. മൂലസസ്സതം പന അപ്പഹായ അഞ്ഞം സസ്സതമേവ സക്കാ ഗഹേതും. കഥം? ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ‘‘രൂപം സസ്സത’’ന്തി ഗഹേത്വാ അപരസ്മിം സമയേ ‘‘ന സുദ്ധരൂപമേവ സസ്സതം, വേദനാപി സസ്സതാ, വിഞ്ഞാണമ്പി സസ്സത’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. ഉച്ഛേദേപി ഏകച്ചസസ്സതേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ച ഖന്ധേസു, ഏവം ആയതനേസുപി യോജേതബ്ബം. ഇദം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം നപ്പജഹന്തി, അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ഉപാദിയന്തീ’’തി.

ദുതിയവാരേ അതോതി അപ്പജഹനകേസു നിസ്സക്കം, യേ നപ്പജഹന്തി, തേഹി, യേ പജഹന്തീതി വുച്ചിയന്തി, തേവ തനുതരാ അപ്പതരാതി അത്ഥോ. തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹന്തി, അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയന്തീതി തഞ്ച മൂലദസ്സനം പജഹന്തി, അഞ്ഞഞ്ച ദസ്സനം ന ഗണ്ഹന്തി. കഥം? ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ‘‘രൂപം സസ്സത’’ന്തി ഗഹേത്വാ അപരസ്മിം സമയേ തത്ഥ ആദീനവം ദിസ്വാ ‘‘ഓളാരികമേതം മയ്ഹം ദസ്സന’’ന്തി പജഹതി ‘‘ന കേവലഞ്ച രൂപം സസ്സതന്തി ദസ്സനമേവ ഓളാരികം, വേദനാപി സസ്സതാ…പേ… വിഞ്ഞാണമ്പി സസ്സതന്തി ദസ്സനം ഓളാരികമേവാ’’തി വിസ്സജ്ജേതി. ഉച്ഛേദേപി ഏകച്ചസസ്സതേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ച ഖന്ധേസു, ഏവം ആയതനേസുപി യോജേതബ്ബം. ഏവം തഞ്ച മൂലദസ്സനം പജഹന്തി, അഞ്ഞഞ്ച ദസ്സനം ന ഗണ്ഹന്തി.

സന്തഗ്ഗിവേസ്സനാതി കസ്മാ ആരഭി? അയം ഉച്ഛേദലദ്ധികോ അത്തനോ ലദ്ധിം നിഗൂഹതി, തസ്സാ പന ലദ്ധിയാ വണ്ണേ വുച്ചമാനേ അത്തനോ ലദ്ധിം പാതുകരിസ്സതീതി തിസ്സോ ലദ്ധിയോ ഏകതോ ദസ്സേത്വാ വിഭജിതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

സാരാഗായ സന്തികേതിആദീസു രാഗവസേന വട്ടേ രജ്ജനസ്സ ആസന്നാ തണ്ഹാദിട്ഠിസംയോജനേന വട്ടസംയോജനസ്സ സന്തികേ. അഭിനന്ദനായാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ ഗിലിത്വാ പരിയാദിയനസ്സ ഗഹണസ്സ ച ആസന്നാതി അത്ഥോ. അസാരാഗായ സന്തികേതിആദീസു വട്ടേ അരജ്ജനസ്സ ആസന്നാതിആദിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച സസ്സതദസ്സനം അപ്പസാവജ്ജം ദന്ധവിരാഗം, ഉച്ഛേദദസ്സനം മഹാസാവജ്ജം ഖിപ്പവിരാഗം. കഥം? സസ്സതവാദീ ഹി ഇധലോകം പരലോകഞ്ച അത്ഥീതി ജാനാതി, സുകതദുക്കടാനം ഫലം അത്ഥീതി ജാനാതി, കുസലം കരോതി, അകുസലം കരോന്തോ ഭായതി, വട്ടം അസ്സാദേതി, അഭിനന്ദതി. ബുദ്ധാനം വാ ബുദ്ധസാവകാനം വാ സമ്മുഖീഭൂതോ സീഘം ലദ്ധിം ജഹിതും ന സക്കോതി. തസ്മാ തം സസ്സതദസ്സനം അപ്പസാവജ്ജം ദന്ധവിരാഗന്തി വുച്ചതി. ഉച്ഛേദവാദീ പന ഇധലോകപരലോകം അത്ഥീതി ജാനാതി, സുകതദുക്കടാനം ഫലം അത്ഥീതി ജാനാതി, കുസലം ന കരോതി, അകുസലം കരോന്തോ ന ഭായതി, വട്ടം ന അസ്സാദേതി, നാഭിനന്ദതി, ബുദ്ധാനം വാ ബുദ്ധസാവകാനം വാ സമ്മുഖീഭാവേ സീഘം ദസ്സനം പജഹതി. പാരമിയോ പൂരേതും സക്കോന്തോ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ, അസക്കോന്തോ അഭിനീഹാരം കത്വാ സാവകോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി. തസ്മാ ഉച്ഛേദദസ്സനം മഹാസാവജ്ജം ഖിപ്പവിരാഗന്തി വുച്ചതി.

൨൦൨. സോ പന പരിബ്ബാജകോ ഏതമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ – ‘‘മയ്ഹം ദസ്സനം സംവണ്ണേതി പസംസതി, അദ്ധാ മേ സുന്ദരം ദസ്സന’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഉക്കംസേതി മേ ഭവന്തിആദിമാഹ.

ഇദാനി യസ്മാ അയം പരിബ്ബാജകോ കഞ്ജിയേനേവ തിത്തകാലാബു, ഉച്ഛേദദസ്സനേനേവ പൂരിതോ, സോ യഥാ കഞ്ജിയം അപ്പഹായ ന സക്കാ ലാബുമ്ഹി തേലഫാണിതാദീനി പക്ഖിപിതും, പക്ഖിത്താനിപി ന ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവം തം ലദ്ധിം അപ്പഹായ അഭബ്ബോ മഗ്ഗഫലാനം ലാഭായ, തസ്മാ ലദ്ധിം ജഹാപനത്ഥം തത്രഗ്ഗിവേസ്സനാതിആദി ആരദ്ധം. വിഗ്ഗഹോതി കലഹോ. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതീതി ഏവം വിഗ്ഗഹാദിആദീനവം ദിസ്വാ താസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി. സോ ഹി പരിബ്ബാജകോ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ വിഗ്ഗഹാദിനാ’’തി തം ഉച്ഛേദദസ്സനം പജഹതി.

൨൦൫. അഥസ്സ ഭഗവാ വമിതകഞ്ജിയേ ലാബുമ്ഹി സപ്പിഫാണിതാദീനി പക്ഖിപന്തോ വിയ ഹദയേ അമതോസധം പൂരേസ്സാമീതി വിപസ്സനം ആചിക്ഖന്തോ അയം ഖോ പന, അഗ്ഗിവേസ്സന, കായോതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ വമ്മികസുത്തേ വുത്തോ. അനിച്ചതോതിആദീനിപി ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാനേവ. യോ കായസ്മിം കായഛന്ദോതി യാ കായസ്മിം തണ്ഹാ. സ്നേഹോതി തണ്ഹാസ്നേഹോവ. കായന്വയതാതി കായാനുഗമനഭാവോ, കായം അനുഗച്ഛനകകിലേസോതി അത്ഥോ.

ഏവം രൂപകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അരൂപകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ തിസ്സോ ഖോതിആദിമാഹ. പുന താസംയേവ വേദനാനം അസമ്മിസ്സഭാവം ദസ്സേന്തോ യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേതിആദിമാഹ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മിം സമയേ സുഖാദീസു ഏകം വേദനം വേദയതി, തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞാ വേദനാ അത്തനോ വാരം വാ ഓകാസം വാ ഓലോകയമാനാ നിസിന്നാ നാമ നത്ഥി, അഥ ഖോ അനുപ്പന്നാവ ഹോന്തി ഭിന്നഉദകപുപ്ഫുളാ വിയ ച അന്തരഹിതാ വാ. സുഖാപി ഖോതിആദി താസം വേദനാനം ചുണ്ണവിചുണ്ണഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

ന കേനചി സംവദതീതി തസ്സതം ഗഹേത്വാ ‘‘സസ്സതവാദീ അഹ’’ന്തി ഉച്ഛേദവാദിനാപി സദ്ധിം ന സംവദതി, തമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘സസ്സതവാദീ അഹ’’ന്തി ഏകച്ചസസ്സതവാദിനാ സദ്ധിം ന വിവദതി. ഏവം തയോപി വാദാ പരിവത്തേത്വാ യോജേതബ്ബാ. യഞ്ച ലോകേ വുത്തന്തി യം ലോകേ കഥിതം വോഹരിതം, തേന വോഹരതി അപരാമസന്തോ കിഞ്ചി ധമ്മം പരാമാസഗ്ഗാഹേന അഗ്ഗണ്ഹന്തോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യോ ഹോതി ഭിക്ഖു അരഹം കതാവീ,

ഖീണാസവോ അന്തിമദേഹധാരീ;

അഹം വദാമീതിപി സോ വദേയ്യ,

മമം വദന്തീതിപി സോ വദേയ്യ;

ലോകേ സമഞ്ഞം കുസലോ വിദിത്വാ,

വോഹാരമത്തേന സോ വോഹരേയ്യാ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൫);

അപരമ്പി വുത്തം – ‘‘ഇമാ ഖോ ചിത്ത ലോകസമഞ്ഞാ ലോകനിരുത്തിയോ ലോകവോഹാരാ ലോകപഞ്ഞത്തിയോ, യാഹി തഥാഗതോ വോഹരതി അപരാമസ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൪൪൦).

൨൦൬. അഭിഞ്ഞാപഹാനമാഹാതി സസ്സതാദീസു തേസം തേസം ധമ്മാനം സസ്സതം അഭിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ സസ്സതസ്സ പഹാനമാഹ, ഉച്ഛേദം, ഏകച്ചസസ്സതം അഭിഞ്ഞായ ഏകച്ചസസ്സതസ്സ പഹാനം വദതി. രൂപം അഭിഞ്ഞായ രൂപസ്സ പഹാനം വദതീതിആദിനാ നയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പടിസഞ്ചിക്ഖതോതി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചീതി അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേഹി ആസവേഹി അഗ്ഗഹേത്വാവ ചിത്തം വിമുച്ചി. ഏത്താവതാ ചേസ പരസ്സ വഡ്ഢിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഖുദം വിനോദേന്തോ വിയ പരസ്സ ആരദ്ധായ ധമ്മദേസനായ ഞാണം പേസേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തഞ്ചേവ പത്തോ, സാവകപാരമീഞാണസ്സ ച മത്ഥകം, സോളസ ച പഞ്ഞാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ. ദീഘനഖോ പന സോതാപത്തിഫലം പത്വാ സരണേസു പതിട്ഠിതോ.

ഭഗവാ പന ഇമം ദേസനം സൂരിയേ ധരമാനേയേവ നിട്ഠാപേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടാ ഓരുയ്ഹ വേളുവനം ഗന്ത്വാ സാവകസന്നിപാതമകാസി, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തത്രിമാനി അങ്ഗാനി – മാഘനക്ഖത്തേന യുത്തോ പുണ്ണമഉപോസഥദിവസോ, കേനചി അനാമന്തിതാനി ഹുത്വാ അത്തനോയേവ ധമ്മതായ സന്നിപതിതാനി അഡ്ഢതേലസാനി ഭിക്ഖുസതാനി, തേസു ഏകോപി പുഥുജ്ജനോ വാ സോതാപന്ന-സകദാഗാമി-അനാഗാമി-സുക്ഖവിപസ്സക-അരഹന്തേസു വാ അഞ്ഞതരോ നത്ഥി, സബ്ബേ ഛളഭിഞ്ഞാവ, ഏകോപി ചേത്ഥ സത്ഥകേന കേസേ ഛിന്ദിത്വാ പബ്ബജിതോ നാമ നത്ഥി, സബ്ബേ ഏഹിഭിക്ഖുനോയേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ദീഘനഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൭. ഏവം മേ സുതന്തി മാഗണ്ഡിയസുത്തം. തത്ഥ അഗ്യാഗാരേതി അഗ്ഗിഹോമസാലയം. തിണസന്ഥാരകേതി ദ്വേ മാഗണ്ഡിയാ മാതുലോ ച ഭാഗിനേയ്യോ ച. തേസു മാതുലോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, ഭാഗിനേയ്യോപി സഉപനിസ്സയോ നചിരസ്സേവ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ രമണീയം ദേവഗബ്ഭസദിസം ഗന്ധകുടിം പഹായ തത്ഥ ഛാരികതിണകചവരാദീഹി ഉക്ലാപേ അഗ്യാഗാരേ തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞാപേത്വാ പരസങ്ഗഹകരണത്ഥം കതിപാഹം വസിത്ഥ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനുപസങ്കമീതി ന കേവലം തംദിവസമേവ, യസ്മാ പന തം അഗ്യാഗാരം ഗാമൂപചാരേ ദാരകദാരികാഹി ഓകിണ്ണം അവിവിത്തം, തസ്മാ ഭഗവാ നിച്ചകാലമ്പി ദിവസഭാഗം തസ്മിം വനസണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ സായം വാസത്ഥായ തത്ഥ ഉപഗച്ഛതി.

അദ്ദസാ ഖോ…പേ… തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞത്തന്തി ഭഗവാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു തിണസന്ഥാരകം സങ്ഘരിത്വാ സഞ്ഞാണം കത്വാ ഗച്ഛതി, തംദിവസം പന പഞ്ഞപേത്വാവ അഗമാസി. കസ്മാ? തദാ ഹി പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേത്വാവ അദ്ദസ – ‘‘അജ്ജ മാഗണ്ഡിയോ ഇധാഗന്ത്വാ ഇമം തിണസന്ഥാരകം ദിസ്വാ ഭാരദ്വാജേന സദ്ധിം തിണസന്ഥാരകം ആരബ്ഭ കഥാസല്ലാപം കരിസ്സതി, അഥാഹം ആഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, സോ ധമ്മം സുത്വാ മമ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. പരേസം സങ്ഗഹകരണത്ഥമേവ ഹി മയാ പാരമിയോ പൂരിതാ’’തി തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞപേത്വാവ അഗമാസി.

സമണസേയ്യാനുരൂപം മഞ്ഞേതി ഇമം തിണസന്ഥാരകം ‘‘സമണസ്സ അനുച്ഛവികാ സേയ്യാ’’തി മഞ്ഞാമി. ന ച അസഞ്ഞതസമണസ്സ നിവുത്ഥട്ഠാനമേതം. തഥാഹേത്ഥ ഹത്ഥേന ആകഡ്ഢിതട്ഠാനം വാ പാദേന ആകഡ്ഢിതട്ഠാനം വാ സീസേന പഹടട്ഠാനം വാ ന പഞ്ഞായതി, അനാകുലോ അനാകിണ്ണോ അഭിന്നോ ഛേകേന ചിത്തകാരേന തൂലികായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പഞ്ഞത്തോ വിയ. സഞ്ഞതസമണസ്സ വസിതട്ഠാനം, കസ്സ ഭോ വസിതട്ഠാനന്തി പുച്ഛതി. ഭൂനഹുനോതി ഹതവഡ്ഢിനോ മരിയാദകാരകസ്സ. കസ്മാ ഏവമാഹ? ഛസു ദ്വാരേസു വഡ്ഢിപഞ്ഞാപനലദ്ധികത്താ. അയഞ്ഹി തസ്സ ലദ്ധി – ചക്ഖു ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം, അദിട്ഠം ദക്ഖിതബ്ബം, ദിട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബം. സോതം ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം, അസുതം സോതബ്ബം, സുതം സമതിക്കമിതബ്ബം. ഘാനം ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം, അഘായിതം ഘായിതബ്ബം, ഘായിതം സമതിക്കമിതബ്ബം. ജിവ്ഹാ ബ്രൂഹേതബ്ബാ വഡ്ഢേതബ്ബാ, അസ്സായിതം സായിതബ്ബം, സായിതം സമതിക്കമിതബ്ബം. കായോ ബ്രൂഹേതബ്ബോ വഡ്ഢേതബ്ബോ, അഫുട്ഠം ഫുസിതബ്ബം, ഫുട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബം. മനോ ബ്രൂഹേതബ്ബോ വഡ്ഢേതബ്ബോ, അവിഞ്ഞാതം വിജാനിതബ്ബം, വിഞ്ഞാതം സമതിക്കമിതബ്ബം. ഏവം സോ ഛസു ദ്വാരേസു വഡ്ഢിം പഞ്ഞപേതി. ഭഗവാ പന –

‘‘ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധു, സാധു സോതേന സംവരോ;

ഘാനേന സംവരോ സാധു, സാധു ജിവ്ഹായ സംവരോ.

കായേന സംവരോ സാധു, സാധു വാചായ സംവരോ;

മനസാ സംവരോ സാധു, സാധു സബ്ബത്ഥ സംവരോ;

സബ്ബത്ഥ സംവുതോ ഭിക്ഖു, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൩൬൦-൩൬൧) –

ഛസു ദ്വാരേസു സംവരം പഞ്ഞപേതി. തസ്മാ സോ ‘‘വഡ്ഢിഹതോ സമണോ ഗോതമോ മരിയാദകാരകോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഭൂനഹുനോ’’തി ആഹ.

അരിയേ ഞായേ ധമ്മേ കുസലേതി പരിസുദ്ധേ കാരണധമ്മേ അനവജ്ജേ. ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? ഏവരൂപസ്സ നാമ ഉഗ്ഗതസ്സ പഞ്ഞാതസ്സ യസസ്സിനോ ഉപരി വാചം ഭാസമാനേന വീമംസിത്വാ ഉപധാരേത്വാ മുഖേ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ ഭാസിതബ്ബോ ഹോതി. തസ്മാ മാ സഹസാ അഭാസി, മുഖേ ആരക്ഖം ഠപേഹീതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീതി യസ്മാ അമ്ഹാകം സുത്തേ ഏവം ആഗച്ഛതി, ന മയം മുഖാരുള്ഹിച്ഛാമത്തം വദാമ, സുത്തേ ച നാമ ആഗതം വദമാനാ കസ്സ ഭായേയ്യാമ, തസ്മാ സമ്മുഖാപി നം വദേയ്യാമാതി അത്ഥോ. അപ്പോസ്സുക്കോതി മമ രക്ഖനത്ഥായ അനുസ്സുക്കോ അവാവടോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. വുത്തോവ നം വദേയ്യാതി മയാ വുത്തോവ ഹുത്വാ അപുച്ഛിതോവ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ അമ്ബജമ്ബൂആദീനി ഗഹേത്വാ വിയ അപൂരയമാനോ മയാ കഥിതനിയാമേന ഭവം ഭാരദ്വാജോ വദേയ്യ, വദസ്സൂതി അത്ഥോ.

൨൦൮. അസ്സോസി ഖോതി സത്ഥാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ മാഗണ്ഡിയം തത്ഥ ആഗതം അദ്ദസ, ദ്വിന്നം ജനാനം ഭാസമാനാനം ദിബ്ബസോതേന സദ്ദമ്പി അസ്സോസി. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതോ. സംവിഗ്ഗോതി പീതിസംവേഗേന സംവിഗ്ഗോ ചലിതോ കമ്പിതോ. തസ്സ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘നേവ മാഗണ്ഡിയേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ആരോചിതം, ന മയാ. അമ്ഹേ മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ ഏത്ഥ തതിയോപി നത്ഥി, സുതോ ഭവിസ്സതി അമ്ഹാകം സദ്ദോ തിഖിണസോതേന പുരിസേനാ’’തി. അഥസ്സ അബ്ഭന്തരേ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സാനി ഉദ്ധഗ്ഗാനി അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ’’തി. അഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോതി പരിബ്ബാജകസ്സ പഭിന്നമുഖം വിയ ബീജം പരിപാകഗതം ഞാണം, തസ്മാ സന്നിസീദിതും അസക്കോന്തോ ആഹിണ്ഡമാനോ പുന സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ’’തിആദി വുത്തം.

൨൦൯. സത്ഥാ – ‘‘ഏവം കിര ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, മം അവചാ’’തി അവത്വാവ ചക്ഖും ഖോ, മാഗണ്ഡിയാതി പരിബ്ബാജകസ്സ ധമ്മദേസനം ആരഭി. തത്ഥ വസനട്ഠാനട്ഠേന രൂപം ചക്ഖുസ്സ ആരാമോതി ചക്ഖു രൂപാരാമം. രൂപേ രതന്തി രൂപരതം. രൂപേന ചക്ഖു ആമോദിതം പമോദിതന്തി രൂപസമുദിതം. ദന്തന്തി നിബ്ബിസേവനം. ഗുത്തന്തി ഗോപിതം. രക്ഖിതന്തി ഠപിതരക്ഖം. സംവുതന്തി പിഹിതം. സംവരായാതി പിധാനത്ഥായ.

൨൧൦. പരിചാരിതപുബ്ബോതി അഭിരമിതപുബ്ബോ. രൂപപരിളാഹന്തി രൂപം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനപരിളാഹം. ഇമസ്സ പന തേ, മാഗണ്ഡിയ, കിമസ്സ വചനീയന്തി ഇമസ്സ രൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ തയാ കിം വചനം വത്തബ്ബം അസ്സ, വുഡ്ഢിഹതോ മരിയാദകാരകോതി ഇദം വത്തബ്ബം, ന വത്തബ്ബന്തി പുച്ഛതി. ന കിഞ്ചി, ഭോ ഗോതമാതി, ഭോ ഗോതമ, കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൧൧. ഇദാനി യസ്മാ തയാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥി, അഹഞ്ച പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, തസ്മാ അഹമ്പി തേ ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബോതി ദസ്സേതും അഹം ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തസ്സ മയ്ഹം മാഗണ്ഡിയാതി ഗിഹികാലേ അത്തനോ സമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ. തത്ഥ വസ്സികോതിആദീസു യത്ഥ സുഖം ഹോതി വസ്സകാലേ വസിതും, അയം വസ്സികോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – വസ്സം വാസോ വസ്സം, വസ്സം അരഹതീതി വസ്സികോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ വസ്സികോ പാസാദോ നാതിഉച്ചോ ഹോതി നാതിനീചോ, ദ്വാരവാതപാനാനിപിസ്സ നാതിതനൂനി നാതിബഹൂനി, ഭൂമത്ഥരണപച്ചത്ഥരണഖജ്ജഭോജ്ജാനിപേത്ഥ മിസ്സകാനേവ വട്ടന്തി. ഹേമന്തികേ ഥമ്ഭാപി ഭിത്തിയോപി നീചാ ഹോന്തി, ദ്വാരവാതപാനാനി തനുകാനി സുഖുമച്ഛിദ്ദാനി. ഉണ്ഹപവേസനത്ഥായ ഭിത്തിനിയൂഹാനി നീഹരീയന്തി. ഭൂമത്ഥരണപച്ചത്ഥരണനിവാസനപാരുപനാനി പനേത്ഥ ഉണ്ഹവീരിയാനി കമ്ബലാദീനി വട്ടന്തി. ഖജ്ജഭോജ്ജം സിനിദ്ധം കടുകസന്നിസ്സിതഞ്ച. ഗിമ്ഹികേ ഥമ്ഭാപി ഭിത്തിയോപി ഉച്ചാ ഹോന്തി. ദ്വാരവാതപാനാനി പനേത്ഥ ബഹൂനി വിപുലജാലാനി ഭവന്തി. ഭൂമത്ഥരണാദീനി ദുകൂലമയാനി വട്ടന്തി, ഖജ്ജഭോജ്ജാനി മധുരരസസീതവീരിയാനി. വാതപാനസമീപേസു ചേത്ഥ നവ ചാടിയോ ഠപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ നീലുപ്പലാദീഹി സഞ്ഛാദേന്തി. തേസു തേസു പദേസേസു ഉദകയന്താനി കരോന്തി, യേഹി ദേവേ വസ്സന്തേ വിയ ഉദകധാരാ നിക്ഖമന്തി.

ബോധിസത്തസ്സ പന അട്ഠസതസുവണ്ണഘടേ ച രജതഘടേ ച ഗന്ധോദകസ്സ പൂരേത്വാ നീലുപ്പലഗച്ഛകേ കത്വാ സയനം പരിവാരേത്വാ ഠപയിംസു. മഹന്തേസു ലോഹകടാഹേസു ഗന്ധകലലം പൂരേത്വാ നീലുപ്പലപദുമപുണ്ഡരീകാനി രോപേത്വാ ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥായ തത്ഥ തത്ഥ ഠപേസും. സൂരിയരസ്മീഹി പുപ്ഫാനി പുപ്ഫന്തി. നാനാവിധാ ഭമരഗണാ പാസാദം പവിസിത്വാ പുപ്ഫേസു രസം ഗണ്ഹന്താ വിചരന്തി. പാസാദോ അതിസുഗന്ധോ ഹോതി. യമകഭിത്തിയാ അന്തരേ ലോഹനാളിം ഠപേത്വാ നവഭൂമികപാസാദസ്സ ഉപരി ആകാസങ്ഗണേ രതനമണ്ഡപമത്ഥകേ സുഖുമച്ഛിദ്ദകം ജാലം ബദ്ധം അഹോസി. ഏകസ്മിം ഠാനേ സുക്ഖമഹിംസചമ്മം പസാരേതി. ബോധിസത്തസ്സ ഉദകകീളനവേലായ മഹിംസചമ്മേ പാസാണഗുളേ ഖിപന്തി, മേഘഥനിതസദ്ദോ വിയ ഹോതി. ഹേട്ഠാ യന്തം പരിവത്തേന്തി, ഉദകം അഭിരുഹിത്വാ ജാലമത്ഥകേ പതതി, വസ്സപതനസലിലം വിയ ഹോതി. തദാ ബോധിസത്തോ നീലപടം നിവാസേതി, നീലപടം പാരുപതി, നീലപസാധനം പസാധേതി. പരിവാരാപിസ്സ ചത്താലീസനാടകസഹസ്സാനി നീലവത്ഥാഭരണാനേവ നീലവിലേപനാനി ഹുത്വാ മഹാപുരിസം പരിവാരേത്വാ രതനമണ്ഡപം ഗച്ഛന്തി. ദിവസഭാഗം ഉദകകീളം കീളന്തോ സീതലം ഉതുസുഖം അനുഭോതി.

പാസാദസ്സ ചതൂസു ദിസാസു ചത്താരോ സരാ ഹോന്തി. ദിവാകാലേ നാനാവണ്ണസകുണഗണാ പാചീനസരതോ വുട്ഠായ വിരവമാനാ പാസാദമത്ഥകേന പച്ഛിമസരം ഗച്ഛന്തി. പച്ഛിമസരതോ വുട്ഠായ പാചീനസരം, ഉത്തരസരതോ ദക്ഖിണസരം, ദക്ഖിണസരതോ ഉത്തരസരം ഗച്ഛന്തി, അന്തരവസ്സസമയോ വിയ ഹോതി. ഹേമന്തികപാസാദോ പന പഞ്ചഭൂമികോ അഹോസി, വസ്സികപാസാദോ സത്തഭൂമികോ.

നിപ്പുരിസേഹീതി പുരിസവിരഹിതേഹി. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ തൂരിയാനേവ നിപ്പുരിസാനി, സബ്ബട്ഠാനാനിപി നിപ്പുരിസാനേവ. ദോവാരികാപി ഇത്ഥിയോവ, ന്ഹാപനാദിപരികമ്മകരാപി ഇത്ഥിയോവ. രാജാ കിര – ‘‘തഥാരൂപം ഇസ്സരിയസുഖസമ്പത്തിം അനുഭവമാനസ്സ പുരിസം ദിസ്വാ പരിസങ്കാ ഉപ്പജ്ജതി, സാ മേ പുത്തസ്സ മാ അഹോസീ’’തി സബ്ബകിച്ചേസു ഇത്ഥിയോവ ഠപേസി. തായ രതിയാ രമമാനോതി ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിം സന്ധായ വുത്തം.

൨൧൨. ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഖത്തിയാനം സേതച്ഛത്തസ്മിംയേവ പത്ഥനാ ഹോതി, മഹാ ച നേസം പപഞ്ചോ, ബ്രാഹ്മണാ മന്തേഹി അതിത്താ മന്തേ ഗവേസന്താ വിചരന്തി, ഗഹപതിനോ പന മുദ്ദാഗണനമത്തം ഉഗ്ഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ സമ്പത്തിംയേവ അനുഭവന്തി, തസ്മാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണേ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ’’തി ആഹ. ആവട്ടേയ്യാതി മാനുസകകാമഹേതു ആവട്ടോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഭിക്കന്തതരാതി വിസിട്ഠതരാ. പണീതതരാതി അതപ്പകതരാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘കുസഗ്ഗേനുദകമാദായ, സമുദ്ദേ ഉദകം മിനേ;

ഏവം മാനുസകാ കാമാ, ദിബ്ബകാമാന സന്തികേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൩൮൯) –

സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതീതി ദിബ്ബസുഖം ഗണ്ഹിത്വാ തതോ വിസിട്ഠതരാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

ഓപമ്മസംസന്ദനം പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബം – ഗഹപതിസ്സ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമങ്ഗീഭൂതകാലോ വിയ ബോധിസത്തസ്സ തീസു പാസാദേസു ചത്താലീസസഹസ്സഇത്ഥിമജ്ഝേ മോദനകാലോ, തസ്സ സുചരിതം പൂരേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തകാലോ വിയ ബോധിസത്തസ്സ അഭിനിക്ഖമനം കത്വാ ബോധിപല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിദ്ധകാലോ, തസ്സ നന്ദനവനേ സമ്പത്തിം അനുഭവനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിയാ വീതിവത്തനകാലോ, തസ്സ മാനുസകാനം പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം അപത്ഥനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിയാ വീതിനാമേന്തസ്സ ഹീനജനസുഖസ്സ അപത്ഥനകാലോതി.

൨൧൩. സുഖീതി പഠമം ദുക്ഖിതോ പച്ഛാ സുഖിതോ അസ്സ. സേരീതി പഠമം വേജ്ജദുതിയകോ പച്ഛാ സേരീ ഏകകോ ഭവേയ്യ. സയംവസീതി പഠമം വേജ്ജസ്സ വസേ വത്തമാനോ വേജ്ജേന നിസീദാതി വുത്തേ നിസീദി, നിപജ്ജാതി വുത്തേ നിപജ്ജി, ഭുഞ്ജാതി വുത്തേ ഭുഞ്ജി, പിവാതി വുത്തേ പിവി, പച്ഛാ സയംവസീ ജാതോ. യേന കാമം ഗമോതി പഠമം ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്തും നാലത്ഥ, പച്ഛാ രോഗേ വൂപസന്തേ വനദസ്സന-ഗിരിദസ്സന-പബ്ബതദസ്സനാദീസുപി യേനകാമം ഗമോ ജാതോ, യത്ഥ യത്ഥേവ ഗന്തും ഇച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഗച്ഛേയ്യ.

ഏത്ഥാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – പുരിസസ്സ കുട്ഠികാലോ വിയ ഹി ബോധിസത്തസ്സ അഗാരമജ്ഝേ വസനകാലോ, അങ്ഗാരകപല്ലം വിയ ഏകം കാമവത്ഥു, ദ്വേ കപല്ലാനി വിയ ദ്വേ വത്ഥൂനി, സക്കസ്സ പന ദേവരഞ്ഞോ അഡ്ഢതേയ്യകോടിയാനി അങ്ഗാരകപല്ലാനി വിയ അഡ്ഢതിയനാടകകോടിയോ, നഖേഹി വണമുഖാനി തച്ഛേത്വാ അങ്ഗാരകപല്ലേ പരിതാപനം വിയ വത്ഥുപടിസേവനം, ഭേസജ്ജം ആഗമ്മ അരോഗകാലോ വിയ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ നിക്ഖമ്മ ബുദ്ധഭൂതകാലേ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിയാ വീതിവത്തനകാലോ, അഞ്ഞം കുട്ഠിപുരിസം ദിസ്വാ അപത്ഥനകാലോ വിയ തായ രതിയാ വീതിനാമേന്തസ്സ ഹീനജനരതിയാ അപത്ഥനകാലോതി.

൨൧൪. ഉപഹതിന്ദ്രിയോതി കിമിരകുട്ഠേന നാമ ഉപഹതകായപ്പസാദോ. ഉപഹതിന്ദ്രിയാതി ഉപഹതപഞ്ഞിന്ദ്രിയാ. തേ യഥാ സോ ഉപഹതകായിന്ദ്രിയോ കുട്ഠീ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സസ്മിംയേവ അഗ്ഗിസ്മിം സുഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞം പച്ചലത്ഥ, ഏവം പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ഉപഹതത്താ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സേസ്വേവ കാമേസു സുഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞം പച്ചലത്ഥും.

൨൧൫. അസുചിതരാനി ചേവാതിആദീസു പകതിയാവ താനി അസുചീനി ച ദുഗ്ഗന്ധാനി ച പൂതീനി ച, ഇദാനി പന അസുചിതരാനി ചേവ ദുഗ്ഗന്ധതരാനി ച പൂതിതരാനി ച ഹോന്തി. കാചീതി തസ്സ ഹി പരിതാപേന്തസ്സ ച കണ്ഡൂവന്തസ്സ ച പാണകാ അന്തോ പവിസന്തി, ദുട്ഠലോഹിതദുട്ഠപുബ്ബാ പഗ്ഘരന്തി. ഏവമസ്സ കാചി അസ്സാദമത്താ ഹോതി.

ആരോഗ്യപരമാതി ഗാഥായ യേ കേചി ധനലാഭാ വാ യസലാഭാ വാ പുത്തലാഭാ വാ അത്ഥി, ആരോഗ്യം തേസം പരമം ഉത്തമം, നത്ഥി തതോ ഉത്തരിതരോ ലാഭോതി, ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ. യംകിഞ്ചി ഝാനസുഖം വാ മഗ്ഗസുഖം വാ ഫലസുഖം വാ അത്ഥി, നിബ്ബാനം തത്ഥ പരമം, നത്ഥി തതോ ഉത്തരിതരം സുഖന്തി നിബ്ബാനം പരമം സുഖം. അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗാനന്തി പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗാനം പുബ്ബഭാഗഗമനേനേവ അമതഗാമീനം അട്ഠങ്ഗികോ ഖേമോ, നത്ഥി തതോ ഖേമതരോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ. അഥ വാ ഖേമം അമതഗാമിനന്തി ഏത്ഥ ഖേമന്തിപി അമതന്തിപി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമം. യാവതാ പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാ പരപ്പവാദാ ഖേമഗാമിനോ ച അമതഗാമിനോ ചാതി ലദ്ധിവസേന ഗഹിതാ, സബ്ബേസം തേസം ഖേമഅമതഗാമീനം മഗ്ഗാനം അട്ഠങ്ഗികോ പരമോ ഉത്തമോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

൨൧൬. ആചരിയപാചരിയാനന്തി ആചരിയാനഞ്ചേവ ആചരിയാചരിയാനഞ്ച. സമേതീതി ഏകനാളിയാ മിതം വിയ ഏകതുലായ തുലിതം വിയ സദിസം ഹോതി നിന്നാനാകരണം. അനോമജ്ജതീതി പാണിം ഹേട്ഠാ ഓതാരേന്തോ മജ്ജതി – ‘‘ഇദം തം, ഭോ ഗോതമ, ആരോഗ്യം, ഇദം തം നിബ്ബാന’’ന്തി കാലേന സീസം കാലേന ഉരം പരിമജ്ജന്തോ ഏവമാഹ.

൨൧൭. ഛേകന്തി സമ്പന്നം. സാഹുളിചീരേനാതി കാളകേഹി ഏളകലോമേഹി കതഥൂലചീരേന. സങ്കാരചോളകേനാതിപി വദന്തി. വാചം നിച്ഛാരേയ്യാതി കാലേന ദസായ കാലേന അന്തേ കാലേന മജ്ഝേ പരിമജ്ജന്തോ നിച്ഛാരേയ്യ, വദേയ്യാതി അത്ഥോ. പുബ്ബകേഹേസാതി പുബ്ബകേഹി ഏസാ. വിപസ്സീപി ഹി ഭഗവാ…പേ… കസ്സപോപി ഭഗവാ ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി, ‘‘അത്ഥനിസ്സിതഗാഥാ’’തി മഹാജനോ ഉഗ്ഗണ്ഹി. സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ അപരഭാഗേ പരിബ്ബാജകാനം അന്തരം പവിട്ഠാ. തേ പോത്ഥകഗതം കത്വാ പദദ്വയമേവ രക്ഖിതും സക്ഖിംസു. തേനാഹ – സാ ഏതരഹി അനുപുബ്ബേന പുഥുജ്ജനഗാഥാതി.

൨൧൮. രോഗോവ ഭൂതോതി രോഗഭൂതോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അരിയം ചക്ഖുന്തി പരിസുദ്ധം വിപസ്സനാഞാണഞ്ചേവ മഗ്ഗഞാണഞ്ച. പഹോതീതി സമത്ഥോ. ഭേസജ്ജം കരേയ്യാതി ഉദ്ധംവിരേചനം അധോവിരേചനം അഞ്ജനഞ്ചാതി ഭേസജ്ജം കരേയ്യ.

൨൧൯. ന ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേയ്യാതി യസ്സ ഹി അന്തരാ പിത്തസേമ്ഹാദിപലിവേഠേന ചക്ഖുപസാദോ ഉപഹതോ ഹോതി, സോ ഛേകം വേജ്ജം ആഗമ്മ സപ്പായഭേസജ്ജം സേവന്തോ ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേതി നാമ. ജച്ചന്ധസ്സ പന മാതുകുച്ഛിയംയേവ വിനട്ഠാനി, തസ്മാ സോ ന ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ന ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേയ്യാ’’തി.

൨൨൦. ദുതിയവാരേ ജച്ചന്ധോതി ജാതകാലതോ പട്ഠായ പിത്താദിപലിവേഠേന അന്ധോ. അമുസ്മിന്തി തസ്മിം പുബ്ബേ വുത്തേ. അമിത്തതോപി ദഹേയ്യാതി അമിത്തോ മേ അയന്തി ഏവം അമിത്തതോ ഠപേയ്യ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ചിത്തേനാതി വട്ടേ അനുഗതചിത്തേന. തസ്സ മേ ഉപാദാനപച്ചയാതി ഏകസന്ധി ദ്വിസങ്ഖേപോ പച്ചയാകാരോ കഥിതോ, വട്ടം വിഭാവിതം.

൨൨൧. ധമ്മാനുധമ്മന്തി ധമ്മസ്സ അനുധമ്മം അനുച്ഛവികം പടിപദം. ഇമേ രോഗാ ഗണ്ഡാ സല്ലാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദസ്സേതി. ഉപാദാനനിരോധാതി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ ആഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ഏവം മേ സുതന്തി സന്ദകസുത്തം. തത്ഥ പിലക്ഖഗുഹായന്തി തസ്സാ ഗുഹായ ദ്വാരേ പിലക്ഖരുക്ഖോ അഹോസി, തസ്മാ പിലക്ഖഗുഹാത്വേവ സങ്ഖം ഗതാ. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി വിവേകതോ വുട്ഠിതോ. ദേവകതസോബ്ഭോതി വസ്സോദകേനേവ തിന്നട്ഠാനേ ജാതോ മഹാഉദകരഹദോ. ഗുഹാദസ്സനായാതി ഏത്ഥ ഗുഹാതി പംസുഗുഹാ. സാ ഉന്നമേ ഉദകമുത്തട്ഠാനേ അഹോസി, ഏകതോ ഉമങ്ഗം കത്വാ ഖാണുകേ ച പംസുഞ്ച നീഹരിത്വാ അന്തോ ഥമ്ഭേ ഉസ്സാപേത്വാ മത്ഥകേ പദരച്ഛന്നഗേഹസങ്ഖേപേന കതാ, തത്ഥ തേ പരിബ്ബാജകാ വസന്തി. സാ വസ്സാനേ ഉദകപുണ്ണാ തിട്ഠതി, നിദാഘേ തത്ഥ വസന്തി. തം സന്ധായ ‘‘ഗുഹാദസ്സനായാ’’തി ആഹ. വിഹാരദസ്സനത്ഥഞ്ഹി അനമതഗ്ഗിയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സമുദ്ദപബ്ബതദസ്സനത്ഥം വാപി ഗന്തും വട്ടതീതി.

ഉന്നാദിനിയാതി ഉച്ചം നദമാനായ. ഏവം നദമാനായ ചസ്സാ ഉദ്ധങ്ഗമനവസേന ഉച്ചോ, ദിസാസു പത്ഥടവസേന മഹാസദ്ദോതി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദോ, തായ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ. തേസം പരിബ്ബാജകാനം പാതോവ ഉട്ഠായ കത്തബ്ബം നാമ ചേതിയവത്തം വാ ബോധിവത്തം വാ ആചരിയുപജ്ഝായവത്തം വാ യോനിസോമനസികാരോ വാ നത്ഥി. തേന തേ പാതോവ ഉട്ഠായ ബാലാതപേ നിസിന്നാ, സായം വാ കഥായ ഫാസുകത്ഥായ സന്നിപതിതാ ‘‘ഇമസ്സ ഹത്ഥോ സോഭണോ ഇമസ്സ പാദോ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാദാദീനി വാ ആരബ്ഭ ഇത്ഥിപുരിസദാരകദാരികാവണ്ണേ വാ അഞ്ഞം വാ കാമസ്സാദഭവസ്സാദാദിവത്ഥും ആരബ്ഭ കഥം പട്ഠപേത്വാ അനുപുബ്ബേന രാജകഥാദിഅനേകവിധം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തി. സാ ഹി അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതാ കഥാതി തിരച്ഛാനകഥാ. തത്ഥ രാജാനം ആരബ്ഭ ‘‘മഹാസമ്മതോ മന്ധാതാ ധമ്മാസോകോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താ കഥാ രാജകഥാ. ഏസ നയോ ചോരകഥാദീസു.

തേസു ‘‘അസുകോ രാജാ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ’’തിആദിനാ നയേന ഗേഹസ്സിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ ഹോതി. ‘‘സോപി നാമ ഏവം മഹാനുഭാവോ ഖയം ഗതോ’’തി ഏവം പവത്താ പന കമ്മട്ഠാനഭാവേ തിട്ഠതി. ചോരേസുപി ‘‘മൂലദേവോ ഏവംമഹാനുഭാവോ, മേഘമാലോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി തേസം കമ്മം പടിച്ച അഹോ സൂരാതി ഗേഹസ്സിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ. യുദ്ധേപി ഭാരതയുദ്ധാദീസു ‘‘അസുകേന അസുകോ ഏവം മാരിതോ ഏവം വിദ്ധോ’’തി കാമസ്സാദവസേനേവ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ. ‘‘തേപി നാമ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്താ പന സബ്ബത്ഥ കഥാ കമ്മട്ഠാനമേവ ഹോതി. അപിച അന്നാദീസു ‘‘ഏവം വണ്ണവന്തം ഗന്ധവന്തം രസവന്തം ഫസ്സസമ്പന്നം ഖാദിമ്ഹ ഭുഞ്ജിമ്ഹ പിവിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി കാമസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ – ‘‘പുബ്ബേ ഏവം വണ്ണാദിസമ്പന്നം അന്നം പാനം വത്ഥം സയനം മാലം ഗന്ധം സീലവന്താനം അദമ്ഹ, ചേതിയേ പൂജം അകരിമ്ഹാ’’തി കഥേതും വട്ടതി.

ഞാതികഥാദീസുപി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവം വിചിത്രേഹി യാനേഹി ചരിമ്ഹാ’’തി വാ അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘തേപി നോ ഞാതകാ ഖയം ഗതാ’’തി വാ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവരൂപാ ഉപാഹനാ സങ്ഘസ്സ അദമ്ഹാ’’തി വാ കഥേതബ്ബാ. ഗാമകഥാപി സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠസുഭിക്ഖദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന വാ ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ സദ്ധാ പസന്നാതി വാ ഖയവയം ഗതാതി വാ വത്തും വട്ടതി. നിഗമനഗരജനപദകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. ഇത്ഥികഥാപി വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി പടിച്ച അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാതി ഏവമേവ വട്ടതി. സൂരകഥാപി നന്ദിമിത്തോ നാമ യോധോ സൂരോ അഹോസീതി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, സദ്ധോ പസന്നോ അഹോസി ഖയം ഗതോതി ഏവമേവ വട്ടതി. വിസിഖാകഥാപി അസുകാ വിസിഖാ സുനിവിട്ഠാ ദുന്നിവിട്ഠാ സൂരാ സമത്ഥാതി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ ഇച്ചേവം വട്ടതി.

കുമ്ഭട്ഠാനകഥാതി കുമ്ഭട്ഠാനഉദകതിത്ഥകഥാ വാ വുച്ചതി കുമ്ഭദാസികഥാ വാ. സാപി ‘‘പാസാദികാ നച്ചിതും ഗായിതും ഛേകാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, സദ്ധാ പസന്നാതിആദിനാ നയേനേവ വട്ടതി. പുബ്ബപേതകഥാതി അതീതഞാതികഥാ. തത്ഥ വത്തമാനഞാതികഥാസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

നാനത്തകഥാതി പുരിമപച്ഛിമകഥാവിമുത്താ അവസേസാ നാനാസഭാവാ നിരത്ഥകകഥാ. ലോകക്ഖായികാതി അയം ലോകോ കേന നിമ്മിതോ, അസുകേന നാമ നിമ്മിതോ, കാകാ സേതാ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താതി ഏവമാദികാ ലോകായതവിതണ്ഡസല്ലാപകഥാ.

സമുദ്ദക്ഖായികാ നാമ കസ്മാ സമുദ്ദോ സാഗരോ, സാഗരദേവേന ഖണിതത്താ സാഗരോ, ഖതോ മേതി ഹത്ഥമുദ്ദായ നിവേദിതത്താ സമുദ്ദോതി ഏവമാദികാ നിരത്ഥകാ സമുദ്ദക്ഖായികകഥാ. ഇതി ഭവോ, ഇതി അഭവോതി യം വാ തം വാ നിരത്ഥകകാരണം വത്വാ പവത്തിതകഥാ ഇതിഭവാഭവകഥാ. ഏത്ഥ ച ഭവോതി സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദം. ഭവോതി വഡ്ഢി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി കാമസുഖം, അഭവോതി അത്തകിലമഥോ. ഇതി ഇമായ ഛബ്ബിധായ ഇതിഭവാഭവകഥായ സദ്ധിം ബാത്തിംസതിരച്ഛാനകഥാ നാമ ഹോതി. ഏവരൂപിം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തിയാ നിസിന്നോ ഹോതി.

തതോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ തേ പരിബ്ബാജകേ ഓലോകേത്വാ – ‘‘ഇമേ പരിബ്ബാജകാ അതിവിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ, മയഞ്ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പാതുഭാവതോ പട്ഠായ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകൂപമാ ജാതാ, ലാഭസക്കാരോപി നോ പരിഹീനോ. സചേ പന ഇമം ഠാനം സമണോ ഗോതമോ ഗോതമസാവകോ വാ ഗിഹിഉപട്ഠാകോപി വാസ്സ ആഗച്ഛേയ്യ, അതിവിയ ലജ്ജനീയം ഭവിസ്സതി. പരിസദോസോ ഖോ പന പരിസജേട്ഠകസ്സേവ ഉപരി ആരോഹതീ’’തി ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേന്തോ ഥേരം അദ്ദസ. തേന വുത്തം അദ്ദസാ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ…പേ… തുണ്ഹീ അഹേസുന്തി.

തത്ഥ സണ്ഠപേസീതി സിക്ഖാപേസി, വജ്ജമസ്സാ പടിച്ഛാദേസി. യഥാ സുട്ഠപിതാ ഹോതി, തഥാ നം ഠപേസി. യഥാ നാമ പരിസമജ്ഝം പവിസന്തോ പുരിസോ വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥം നിവാസനം സണ്ഠപേതി, പാരുപനം സണ്ഠപേതി, രജോകിണ്ണട്ഠാനം പുഞ്ഛതി, ഏവമസ്സാ വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥം ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ’’തി സിക്ഖാപേന്തോ യഥാ സുട്ഠപിതാ ഹോതി, തഥാ നം ഠപേസീതി അത്ഥോ. അപ്പസദ്ദകാമാതി അപ്പസദ്ദം ഇച്ഛന്തി, ഏകകാ നിസീദന്തി, ഏകകാ തിട്ഠന്തി, ന ഗണസങ്ഗണികായ യാപേന്തി. അപ്പസദ്ദവിനീതാതി അപ്പസദ്ദേന നിരവേന ബുദ്ധേന വിനീതാ. അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദിനോതി യം ഠാനം അപ്പസദ്ദം നിസ്സദ്ദം. തസ്സ വണ്ണവാദിനോ. ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാതി ഇധാഗന്തബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ.

കസ്മാ പനേസ ഥേരസ്സ ഉപസങ്കമനം പച്ചാസീസതീതി. അത്തനോ വുദ്ധിം പത്ഥയമാനോ. പരിബ്ബാജകാ കിര ബുദ്ധേസു വാ ബുദ്ധസാവകേസു വാ അത്തനോ സന്തികം ആഗതേസു – ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം സന്തികം സമണോ ഗോതമോ ആഗതോ, സാരിപുത്തോ ആഗതോ, ന ഖോ പനേതേ യസ്സ വാ തസ്സ വാ സന്തികം ഗച്ഛന്തി, പസ്സഥ അമ്ഹാകം ഉത്തമഭാവ’’ന്തി അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം സന്തികേ അത്താനം ഉക്ഖിപന്തി ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തി. ഭഗവതോപി ഉപട്ഠാകേ ഗണ്ഹിതും വായമന്തി. തേ കിര ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകേ ദിസ്വാ ഏവം വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭവം ഗോതമോപി ഗോതമസ്സ സാവകാപി അമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛന്തി, മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ. തുമ്ഹേ പന അമ്ഹേ അക്ഖീഹി പസ്സിതും ന ഇച്ഛഥ, സാമീചികമ്മം ന കരോഥ, കിം വോ അമ്ഹേഹി അപരദ്ധ’’ന്തി. അപ്പേകച്ചേ മനുസ്സാ – ‘‘ബുദ്ധാപി ഏതേസം സന്തികം ഗച്ഛന്തി, കിം അമ്ഹാക’’ന്തി തതോ പട്ഠായ തേ ദിസ്വാ നപ്പമജ്ജന്തി. തുണ്ഹീ അഹേസുന്തി സന്ദകം പരിവാരേത്വാ നിസ്സദ്ദാ നിസീദിംസു.

൨൨൪. സ്വാഗതം ഭോതോ ആനന്ദസ്സാതി സുആഗമനം ഭോതോ ആനന്ദസ്സ. ഭവന്തേ ഹി നോ ആഗതേ ആനന്ദോ ഹോതി, ഗതേ സോകോതി ദീപേതി. ചിരസ്സം ഖോതി പിയസമുദാചാരവചനമേതം. ഥേരോ പന കാലേന കാലം പരിബ്ബാജകാരാമം ചാരികത്ഥായ ഗച്ഛതീതി പുരിമഗമനം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ന മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ നിസീദി, അത്തനോ പന ആസനാ വുട്ഠായ തം ആസനം പപ്ഫോടേത്വാ ഥേരം ആസനേന നിമന്തേന്തോ നിസീദതു ഭവം ആനന്ദോ, ഇദമാസനം പഞ്ഞത്തന്തി ആഹ.

അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാതി നിസിന്നാനം വോ ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ മമാഗമനം ഏതസ്മിം അന്തരേ കാ നാമ കഥാ വിപ്പകതാ, മമാഗമനപച്ചയാ കതമാ കഥാ പരിയന്തം ന ഗതാതി പുച്ഛതി.

അഥ പരിബ്ബാജകോ ‘‘നിരത്ഥകകഥാവ ഏസാ നിസ്സാരാ വട്ടസന്നിസ്സിതാ, ന തുമ്ഹാകം പുരതോ വത്തബ്ബതം അരഹതീ’’തി ദീപേന്തോ തിട്ഠതേസാ, ഭോതിആദിമാഹ. നേസാ ഭോതോതി സചേ ഭവം സോതുകാമോ ഭവിസ്സതി, പച്ഛാപേസാ കഥാ ന ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സതി, അമ്ഹാകം പനിമായ അത്ഥോ നത്ഥി. ഭോതോ പന ആഗമനം ലഭിത്വാ അഞ്ഞദേവ സുകാരണം കഥം സോതുകാമമ്ഹാതി ദീപേതി. തതോ ധമ്മദേസനം യാചന്തോ സാധു വത ഭവന്തം യേ വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആചരിയകേതി ആചരിയസമയേ. അനസ്സാസികാനീതി അസ്സാസവിരഹിതാനി. സസക്കന്തി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഏകംസേനേവ ന വസേയ്യാതി അത്ഥോ. വസന്തോ ച നാരാധേയ്യാതി ന സമ്പാദേയ്യ, ന പരിപൂരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഞായം ധമ്മം കുസലന്തി കാരണഭൂതം അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം ധമ്മം.

൨൨൫. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. നത്ഥി ദിന്നന്തിആദീനി സാലേയ്യകസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൪൦) വുത്താനി. ചാതുമഹാഭൂതികോതി ചതുമഹാഭൂതമയോ. പഥവീ പഥവീകായന്തി അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു ബാഹിരപഥവീധാതും. അനുപേതീതി അനുയാതി. അനുപഗച്ഛതീതി തസ്സേവ വേവചനം, അനുഗച്ഛതീതിപി അത്ഥോ, ഉഭയേനാപി ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ആകാസം പക്ഖന്ദന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാതി നിപന്നമഞ്ചേന പഞ്ചമാ, മഞ്ചോ ചേവ, ചത്താരോ മഞ്ചപാദേ ഗഹേത്വാ ഠിതാ ചത്താരോ പുരിസാ ചാതി അത്ഥോ. യാവാളാഹനാതി യാവ സുസാനാ. പദാനീതി അയം ഏവം സീലവാ അഹോസി, ഏവം ദുസ്സീലോതിആദിനാ നയേന പവത്താനി ഗുണപദാനി. സരീരമേവ വാ ഏത്ഥ പദാനീതി അധിപ്പേതം. കാപോതകാനീതി കപോതകവണ്ണാനി, പാരാവതപക്ഖവണ്ണാനീതി അത്ഥോ.

ഭസ്സന്താതി ഭസ്മന്താ, അയമേവ വാ പാളി. ആഹുതിയോതി യം പഹേണകസക്കാരാദിഭേദം ദിന്നദാനം, സബ്ബം തം ഛാരികാവസാനമേവ ഹോതി, ന തതോ പരം ഫലദായകം ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ദത്തുപഞ്ഞത്തന്തി ദത്തൂഹി ബാലമനുസ്സേഹി പഞ്ഞത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ബാലേഹി അബുദ്ധീഹി പഞ്ഞത്തമിദം ദാനം, ന പണ്ഡിതേഹി. ബാലാ ദേന്തി, പണ്ഡിതാ ഗണ്ഹന്തീതി ദസ്സേതി. അത്ഥികവാദന്തി അത്ഥി ദിന്നം ദിന്നഫലന്തി ഇമം അത്ഥികവാദംയേവ വദന്തി തേസം തുച്ഛം വചനം മുസാവിലാപോ. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ചാതി ബാലാ ച പണ്ഡിതാ ച.

അകതേന മേ ഏത്ഥ കതന്തി മയ്ഹം അകതേനേവ സമണകമ്മേന ഏത്ഥ ഏതസ്സ സമയേ കമ്മം കതം നാമ ഹോതി, അവുസിതേനേവ ബ്രഹ്മചരിയേന വുസിതം നാമ ഹോതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സമണധമ്മേ. സമസമാതി അതിവിയ സമാ, സമേന വാ ഗുണേന സമാ. സാമഞ്ഞം പത്താതി സമാനഭാവം പത്താ.

൨൨൬. കരതോതിആദീനി അപണ്ണകസുത്തേ വുത്താനി. തഥാ നത്ഥി ഹേതൂതിആദീനി.

൨൨൮. ചതുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസേ അകടാതി അകതാ. അകടവിധാതി അകതവിധാനാ, ഏവം കരോഹീതി കേനചി കാരാപിതാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അനിമ്മിതാതി ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാതാതി അനിമ്മാപിതാ. കേചി അനിമ്മിതബ്ബാതി പദം വദന്തി, തം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം സന്ദിസ്സതി. വഞ്ഝാതി വഞ്ഝപസുവഞ്ഝതാലാദയോ വിയ അഫലാ, കസ്സചി അജനകാതി അത്ഥോ. ഏതേന പഥവീകായാദീനം രൂപാദിജനകഭാവം പടിക്ഖിപതി. പബ്ബതകൂടാ വിയ ഠിതാതി കൂടട്ഠാ. ഈസികട്ഠായിട്ഠിതാതി മുഞ്ജേ ഈസികാ വിയ ഠിതാ. തത്രായമധിപ്പായോ – യമിദം ജായതീതി വുച്ചതി, തം മുഞ്ജതോ ഈസികാ വിയ വിജ്ജമാനമേവ നിക്ഖമതീതി. ‘‘ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’തിപി പാഠോ, സുനിഖാതോ ഏസികത്ഥമ്ഭോ നിച്ചലോ തിട്ഠതി, ഏവം ഠിതാതി അത്ഥോ. ഉഭയേനപി തേസം വിനാസാഭാവം ദീപേതി. ന ഇഞ്ജന്തീതി ഏസികത്ഥമ്ഭോ വിയ ഠിതത്താ ന ചലന്തി. ന വിപരിണാമേന്തീതി പകതിം ന ജഹന്തി. ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ഉപഹനന്തി. നാലന്തി ന സമത്ഥാ.

പഥവീകായോതിആദീസു പഥവീയേവ പഥവീകായോ, പഥവീസമൂഹോ വാ. തത്ഥാതി തേസു ജീവസത്തമേസു കായേസു. നത്ഥി ഹന്താ വാതി ഹന്തും വാ ഘാതേതും വാ സോതും വാ സാവേതും വാ ജാനിതും വാ ജാനാപേതും വാ സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീതി ദീപേതി. സത്തന്നംത്വേവ കായാനന്തി യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസു പഹടം സത്ഥം മുഗ്ഗരാസിആദീനം അന്തരേന പവിസതി, ഏവം സത്തന്നം കായാനം അന്തരേന ഛിദ്ദേന വിവരേന സത്ഥം പവിസതി. തത്ഥ ‘‘അഹം ഇമം ജീവിതാ വോരോപേമീ’’തി കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനീതി പമുഖയോനീനം ഉത്തമയോനീനം ചുദ്ദസസതസഹസ്സാനി അഞ്ഞാനി ച സട്ഠിസതാനി അഞ്ഞാനി ച ഛസതാനി. പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീതി പഞ്ച കമ്മസതാനി ച, കേവലം തക്കമത്തകേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതി. പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കേചി പനാഹു പഞ്ച കമ്മാനീതി പഞ്ചിന്ദ്രിയവസേന ഭണതി. തീണീതി കായകമ്മാദിവസേനാതി. കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ചാതി ഏത്ഥ പനസ്സ കായകമ്മഞ്ച വചീകമ്മഞ്ച കമ്മന്തി ലദ്ധി, മനോകമ്മം ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി. ദ്വട്ഠിപടിപദാതി ദ്വാസട്ഠി പടിപദാതി വദതി. ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാതി ഏകസ്മിം കപ്പേ ചതുസട്ഠി അന്തരകപ്പാ നാമ ഹോന്തി, അയം പന അഞ്ഞേ ദ്വേ അജാനന്തോ ഏവമാഹ. ഛളാഭിജാതിയോ അപണ്ണകസുത്തേ വിത്ഥാരിതാ.

അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോതി മന്ദഭൂമി ഖിഡ്ഡാഭൂമി വീമംസകഭൂമി ഉജുഗതഭൂമി സേക്ഖഭൂമി സമണഭൂമി ജിനഭൂമി പന്നഭൂമീതി ഇമാ അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോതി വദതി. തത്ഥ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ സത്തദിവസേ സമ്ബാധട്ഠാനതോ നിക്ഖന്തത്താ സത്താ മന്ദാ ഹോന്തി മോമൂഹാ. അയം മന്ദഭൂമീതി വദതി. യേ പന ദുഗ്ഗതിതോ ആഗതാ ഹോന്തി, തേ അഭിണ്ഹം രോദന്തി ചേവ വിരവന്തി ച. സുഗതിതോ ആഗതാ തം അനുസ്സരിത്വാ അനുസ്സരിത്വാ ഹസന്തി. അയം ഖിഡ്ഡാഭൂമി നാമ. മാതാപിതൂനം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ മഞ്ചം വാ പീഠം വാ ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം പദനിക്ഖിപനം വീമംസകഭൂമി നാമ. പദസാവ ഗന്തും സമത്ഥകാലോ ഉജുഗതഭൂമി നാമ. സിപ്പാനം സിക്ഖനകാലോ സേക്ഖഭൂമി നാമ. ഘരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജനകാലോ സമണഭൂമി നാമ. ആചരിയം സേവിത്വാ ജാനനകാലോ ജിനഭൂമി നാമ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോ ജിനോ ന കിഞ്ചി ആഹാതി ഏവം അലാഭിം സമണം പന്നഭൂമീതി വദതി.

ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവസതേതി ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവവുത്തിസതാനി. പരിബ്ബാജകസതേതി പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജസതാനി. നാഗാവാസസതേതി നാഗമണ്ഡലസതാനി. വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേതി വീസ ഇന്ദ്രിയസതാനി. തിംസേ നിരയസതേതി തിംസ നിരയസതാനി. രജോധാതുയോതി രജഓകിരണട്ഠാനാനി. ഹത്ഥപിട്ഠിപാദപിട്ഠാദീനി സന്ധായ വദതി. സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാതി ഓട്ഠഗോണഗദ്രഭഅജപസുമിഗമഹിംസേ സന്ധായ വദതി. അസഞ്ഞീഗബ്ഭാതി സാലിയവഗോധുമമുഗ്ഗകങ്ഗുവരകകുദ്രൂസകേ സന്ധായ വദതി. നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാതി നിഗണ്ഠിമ്ഹി ജാതഗബ്ഭാ, ഉച്ഛുവേളുനളാദയോ സന്ധായ വദതി. സത്ത ദേവാതി ബഹൂ ദേവാ, സോ പന സത്താതി വദതി. മാനുസാപി അനന്താ, സോ സത്താതി വദതി. സത്ത പിസാചാതി പിസാചാ മഹന്താ, സത്താതി വദതി.

സരാതി മഹാസരാ. കണ്ണമുണ്ഡ-രഥകാര-അനോതത്ത-സീഹപപാതകുളിര-മുചലിന്ദ-കുണാലദഹേ ഗഹേത്വാ വദതി. പവുടാതി ഗണ്ഠികാ. പപാതാതി മഹാപപാതാ. പപാതസതാനീതി ഖുദ്ദകപപാതസതാനി. സുപിനാതി മഹാസുപിനാ. സുപിനസതാനീതി ഖുദ്ദകസുപിനസതാനി. മഹാകപ്പിനോതി മഹാകപ്പാനം. ഏത്ഥ ഏകമ്ഹാ സരാ വസ്സസതേ വസ്സസതേ കുസഗ്ഗേന ഏകം ഉദകബിന്ദും നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ സത്തക്ഖത്തും തമ്ഹി സരേ നിരുദകേ കതേ ഏകോ മഹാകപ്പോതി വദതി. ഏവരൂപാനം മഹാകപ്പാനം ചതുരാസീതിസതസഹസ്സാനി ഖേപേത്വാ ബാലാ ച പണ്ഡിതാ ച ദുക്ഖസ്സന്തം കരോന്തീതി അയമസ്സ ലദ്ധി. പണ്ഡിതോപി കിര അന്തരാ സുജ്ഝിതും ന സക്കോതി, ബാലോപി തതോ ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി.

സീലേനാതി അചേലകസീലേന വാ അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി. വതേനാതി താദിസേന വതേന. തപേനാതി തപോകമ്മേന. അപരിപക്കം പരിപാചേതി നാമ യോ ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ’’തി അന്തരാ വിസുജ്ഝതി. പരിപക്കം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരോതി നാമ യോ ‘‘അഹം ബാലോ’’തി വുത്തപരിമാണം കാലം അതിക്കമിത്വാ യാതി. ഹേവം നത്ഥീതി ഏവം നത്ഥി. തഞ്ഹി ഉഭയമ്പി ന സക്കാ കാതുന്തി ദീപേതി. ദോണമിതേതി ദോണേന മിതം വിയ. സുഖദുക്ഖേതി സുഖദുക്ഖം. പരിയന്തകതേതി വുത്തപരിമാണേന കാലേന കതപരിയന്തോ. നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേതി നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനാനി. ന സംസാരോ പണ്ഡിതസ്സ ഹായതി, ന ബാലസ്സ വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ. ഉക്കംസാവകംസേതി ഉക്കംസാവകംസാ, ഹാപനവഡ്ഢനാനമേവേതം വേവചനം. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ സേയ്യഥാപി നാമാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുത്തഗുളേതി വേഠേത്വാ കതസുത്തഗുളം. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി പബ്ബതേ വാ രുക്ഖഗ്ഗേ വാ ഠത്വാ ഖിത്തം സുത്തപമാണേന നിബ്ബേഠിയമാനം ഗച്ഛതി, സുത്തേ ഖീണേ തത്ഥ തിട്ഠതി ന ഗച്ഛതി. ഏവമേവം വുത്തകാലതോ ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി.

൨൨൯. കിമിദന്തി കിമിദം തവ അഞ്ഞാണം, കിം സബ്ബഞ്ഞു നാമ ത്വന്തി ഏവം പുട്ഠോ സമാനോ നിയതിവാദേ പക്ഖിപന്തോ സുഞ്ഞം മേ അഗാരന്തിആദിമാഹ.

൨൩൦. അനുസ്സവികോ ഹോതീതി അനുസ്സവനിസ്സിതോ ഹോതി. അനുസ്സവസച്ചോതി സവനം സച്ചതോ ഗഹേത്വാ ഠിതോ. പിടകസമ്പദായാതി വഗ്ഗപണ്ണാസകായ പിടകഗന്ഥസമ്പത്തിയാ.

൨൩൨. മന്ദോതി മന്ദപഞ്ഞോ. മോമൂഹോതി അതിമൂള്ഹോ. വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജതീതി വാചായ വിക്ഖേപം ആപജ്ജതി. കീദിസം? അമരാവിക്ഖേപം, അപരിയന്തവിക്ഖേപന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ അമരാ നാമ മച്ഛജാതി. സാ ഉമ്മുജ്ജനനിമ്മുജ്ജനാദിവസേന ഉദകേ സന്ധാവമാനാ ഗഹേതും ന സക്കാതി ഏവമേവ അയമ്പി വാദോ ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി, ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതീതി അമരാവിക്ഖേപോതി വുച്ചതി. തം അമരാവിക്ഖേപം.

ഏവന്തിപി മേ നോതിആദീസു ഇദം കുസലന്തി പുട്ഠോ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തി വദതി, തതോ കിം അകുസലന്തി വുത്തേ ‘‘തഥാതിപി മേ നോ’’തി വദതി, കിം ഉഭയതോ അഞ്ഞഥാതി വുത്തേ ‘‘അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ’’തി വദതി, തതോ തിവിധേനാപി ന ഹോതീതി തേ ലദ്ധീതി വുത്തേ ‘‘നോതിപി മേ നോ’’തി വദതി, തതോ കിം നോ നോതി തേ ലദ്ധീതി വുത്തേ ‘‘നോ നോതിപി മേ നോ’’തി വിക്ഖേപമാപജ്ജതി, ഏകസ്മിമ്പി പക്ഖേ ന തിട്ഠതി. നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതീതി അത്തനോപി ഏസ സത്ഥാ അവസ്സയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, മയ്ഹം കിം സക്ഖിസ്സതീതി നിബ്ബിന്ദിത്വാ പക്കമതി. പുരിമേസുപി അനസ്സാസികേസു ഏസേവ നയോ.

൨൩൪. സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി യഥാ പുബ്ബേ ഗിഹിഭൂതോ സന്നിധിം കത്വാ വത്ഥുകാമേ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവം തിലതണ്ഡുലസപ്പിനവനീതാദീനി സന്നിധിം കത്വാ ഇദാനി പരിഭുഞ്ജിതും അഭബ്ബോതി അത്ഥോ. നനു ച ഖീണാസവസ്സ വസനട്ഠാനേ തിലതണ്ഡുലാദയോ പഞ്ഞായന്തീതി. നോ ന പഞ്ഞായന്തി, ന പനേസ തേ അത്തനോ അത്ഥായ ഠപേതി, അഫാസുകപബ്ബജിതാദീനം അത്ഥായ ഠപേതി. അനാഗാമിസ്സ കഥന്തി. തസ്സാപി പഞ്ച കാമഗുണാ സബ്ബസോവ പഹീനാ, ധമ്മേന പന ലദ്ധം വിചാരേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി.

൨൩൬. പുത്തമതായ പുത്താതി സോ കിര ഇമം ധമ്മം സുത്വാ ആജീവകാ മതാ നാമാതി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഏവമാഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ആജീവകാ മതാ നാമ, തേസം മാതാ പുത്തമതാ ഹോതി, ഇതി ആജീവകാ പുത്തമതായ പുത്താ നാമ ഹോന്തി. സമണേ ഗോതമേതി സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അത്ഥി, അഞ്ഞത്ഥ നത്ഥീതി ദീപേതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സന്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാസകുലുദായിസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൭. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസകുലുദായിസുത്തം. തത്ഥ മോരനിവാപേതി തസ്മിം ഠാനേ മോരാനം അഭയം ഘോസേത്വാ ഭോജനം അദംസു. തസ്മാ തം ഠാനം മോരനിവാപോതി സങ്ഖം ഗതം. അന്നഭാരോതി ഏകസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നാമം. തഥാ വരധരോതി. അഞ്ഞേ ചാതി ന കേവലം ഇമേ തയോ, അഞ്ഞേപി അഭിഞ്ഞാതാ ബഹൂ പരിബ്ബാജകാ. അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദീതി ഇധ അപ്പസദ്ദവിനീതോതി അവത്വാവ ഇദം വുത്തം. കസ്മാ? ന ഹി ഭഗവാ അഞ്ഞേന വിനീതോതി.

൨൩൮. പുരിമാനീതി ഹിയ്യോദിവസം ഉപാദായ പുരിമാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ പരം പുരിമതരാനി. കുതൂഹലസാലായന്തി കുതൂഹലസാലാ നാമ പച്ചേകസാലാ നത്ഥി, യത്ഥ പന നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ നാനാവിധം കഥം പവത്തേന്തി, സാ ബഹൂനം – ‘‘അയം കിം വദതി, അയം കിം വദതീ’’തി കുതൂഹലുപ്പത്തിട്ഠാനതോ ‘‘കുതൂഹലസാലാ’’തി വുച്ചതി. ‘‘കോതൂഹലസാലാ’’തിപി പാഠോ. ലാഭാതി യേ ഏവരൂപേ സമണബ്രാഹ്മണേ ദട്ഠും പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ധമ്മകഥം വാ നേസം സോതും ലഭന്തി, തേസം അങ്ഗമഗധാനം ഇമേ ലാഭാതി അത്ഥോ.

സങ്ഘിനോതിആദീസു പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോ ഏതേസം അത്ഥീതി സങ്ഘിനോ. സ്വേവ ഗണോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഗണിനോ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേന തസ്സ ഗണസ്സ ആചരിയാതി ഗണാചരിയാ. ഞാതാതി പഞ്ഞാതാ പാകടാ. യഥാഭുച്ചഗുണേഹി ചേവ അയഥാഭൂതഗുണേഹി ച സമുഗ്ഗതോ യസോ ഏതേസം അത്ഥീതി യസസ്സിനോ. പൂരണാദീനഞ്ഹി ‘‘അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ, അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേതീ’’തിആദിനാ നയേന യസോ സമുഗ്ഗതോ, തഥാഗതസ്സ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദീഹി യഥാഭൂതഗുണേഹി. തിത്ഥകരാതി ലദ്ധികരാ. സാധുസമ്മതാതി ഇമേ സാധൂ സുന്ദരാ സപ്പുരിസാതി ഏവം സമ്മതാ. ബഹുജനസ്സാതി അസ്സുതവതോ ചേവ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനസ്സ വിഭാവിനോ ച പണ്ഡിതജനസ്സ. തത്ഥ തിത്ഥിയാ ബാലജനസ്സ ഏവം സമ്മതാ, തഥാഗതോ പണ്ഡിതജനസ്സ. ഇമിനാ നയേന പൂരണോ കസ്സപോ സങ്ഘീതിആദീസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭഗവാ പന യസ്മാ അട്ഠതിംസ ആരമ്മണാനി വിഭജന്തോ ബഹൂനി നിബ്ബാനഓതരണതിത്ഥാനി അകാസി, തസ്മാ ‘‘തിത്ഥകരോ’’തി വത്തും വട്ടതി.

കസ്മാ പനേതേ സബ്ബേപി തത്ഥ ഓസടാതി? ഉപട്ഠാകരക്ഖണത്ഥഞ്ചേവ ലാഭസക്കാരത്ഥഞ്ച. തേസഞ്ഹി ഏവം ഹോതി – ‘‘അമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകാ സമണം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛേയ്യും, തേ ച രക്ഖിസ്സാമ. സമണസ്സ ച ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകേ സക്കാരം കരോന്തേ ദിസ്വാ അമ്ഹാകമ്പി ഉപട്ഠാകാ അമ്ഹാകം സക്കാരം കരിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ യത്ഥ യത്ഥ ഭഗവാ ഓസരതി, തത്ഥ തത്ഥ സബ്ബേ ഓസരന്തി.

൨൩൯. വാദം ആരോപേത്വാതി വാദേ ദോസം ആരോപേത്വാ. അപക്കന്താതി, അപഗതാ, കേചി ദിസം പക്കന്താ, കേചി ഗിഹിഭാവം പത്താ, കേചി ഇമം സാസനം ആഗതാ. സഹിതം മേതി മയ്ഹം വചനം സഹിതം സിലിട്ഠം, അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തന്തി അത്ഥോ. അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘരത്താചിണ്ണവസേന സുപ്പഗുണം, തം മയ്ഹം ഏകവചനേനേവ വിപരാവത്തം വിപരിവത്തിത്വാ ഠിതം, ന കിഞ്ചി ജാതന്തി അത്ഥോ. ആരോപിതോ തേ വാദോതി മയാ തവ വാദേ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ദോസമോചനത്ഥം ചര വിചര, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സിക്ഖാതി അത്ഥോ. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയം പഹോസി, ഇദാനേവ നിബ്ബേഠേഹി. ധമ്മക്കോസേനാതി സഭാവക്കോസേന.

൨൪൦. തം നോ സോസ്സാമാതി തം അമ്ഹാകം ദേസിതം ധമ്മം സുണിസ്സാമ. ഖുദ്ദമധുന്തി ഖുദ്ദകമക്ഖികാഹി കതം ദണ്ഡകമധും. അനേലകന്തി നിദ്ദോസം അപഗതമച്ഛികണ്ഡകം. പീളേയ്യാതി ദദേയ്യ. പച്ചാസീസമാനരൂപോതി പൂരേത്വാ നു ഖോ നോ ഭോജനം ദസ്സതീതി ഭാജനഹത്ഥോ പച്ചാസീസമാനോ പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ. സമ്പയോജേത്വാതി അപ്പമത്തകം വിവാദം കത്വാ.

൨൪൧. ഇതരീതരേനാതി ലാമകലാമകേന. പവിവിത്തോതി ഇദം പരിബ്ബാജകോ കായവിവേകമത്തം സന്ധായ വദതി, ഭഗവാ പന തീഹി വിവേകേഹി വിവിത്തോവ.

൨൪൨. കോസകാഹാരാപീതി ദാനപതീനം ഘരേ അഗ്ഗഭിക്ഖാഠപനത്ഥം ഖുദ്ദകസരാവാ ഹോന്തി, ദാനപതിനോ അഗ്ഗഭത്തം വാ തത്ഥ ഠപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, പബ്ബജിതേ സമ്പത്തേ തം ഭത്തം തസ്സ ദേന്തി. തം സരാവകം കോസകോതി വുച്ചതി. തസ്മാ യേ ച ഏകേനേവ ഭത്തകോസകേന യാപേന്തി, തേ കോസകാഹാരാതി. ബേലുവാഹാരാതി ബേലുവമത്തഭത്താഹാരാ. സമതിത്തികന്തി ഓട്ഠവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമലേഖാസമം. ഇമിനാ ധമ്മേനാതി ഇമിനാ അപ്പാഹാരതാധമ്മേന. ഏത്ഥ പന സബ്ബാകാരേനേവ ഭഗവാ അനപ്പാഹാരോതി ന വത്തബ്ബോ. പധാനഭൂമിയം ഛബ്ബസ്സാനി അപ്പാഹാരോവ അഹോസി, വേരഞ്ജായം തയോ മാസേ പത്ഥോദനേനേവ യാപേസി പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേ തയോ മാസേ ഭിസമുളാലേഹേവ യാപേസി. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിം കാലേ അപ്പാഹാരോ അഹോസിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി. തസ്മാ യദി തേ ഇമിനാ ധമ്മേന സക്കരേയ്യും, മയാ ഹി തേ വിസേസതരാ. അഞ്ഞോ ചേവ പന ധമ്മോ അത്ഥി, യേന മം തേ സക്കരോന്തീതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

പംസുകൂലികാതി സമാദിന്നപംസുകൂലികങ്ഗാ. ലൂഖചീവരധരാതി സത്ഥസുത്തലൂഖാനി ചീവരാനി ധാരയമാനാ. നന്തകാനീതി അന്തവിരഹിതാനി വത്ഥഖണ്ഡാനി, യദി ഹി നേസം അന്തോ ഭവേയ്യ, പിലോതികാതി സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യും. ഉച്ചിനിത്വാതി ഫാലേത്വാ ദുബ്ബലട്ഠാനം പഹായ ഥിരട്ഠാനമേവ ഗഹേത്വാ. അലാബുലോമസാനീതി അലാബുലോമസദിസസുത്താനി സുഖുമാനീതി ദീപേതി. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ ചീവരസന്തോസേന അസന്തുട്ഠോതി ന വത്തബ്ബോ. അതിമുത്തകസുസാനതോ ഹിസ്സ പുണ്ണദാസിയാ പാരുപിത്വാ പാതിതസാണപംസുകൂലം ഗഹണദിവസേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീ അകമ്പി. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ കാലേ പംസുകൂലം ഗണ്ഹിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി.

പിണ്ഡപാതികാതി അതിരേകലാഭം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നപിണ്ഡപാതികങ്ഗാ. സപദാനചാരിനോതി ലോലുപ്പചാരം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നസപദാനചാരാ. ഉഞ്ഛാസകേ വതേ രതാതി ഉഞ്ഛാചരിയസങ്ഖാതേ ഭിക്ഖൂനം പകതിവതേ രതാ, ഉച്ചനീചഘരദ്വാരട്ഠായിനോ ഹുത്വാ കബരമിസ്സകം ഭത്തം സംഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അന്തരഘരന്തി ബ്രഹ്മായുസുത്തേ ഉമ്മാരതോ പട്ഠായ അന്തരഘരം, ഇധ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അധിപ്പേതം. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ പിണ്ഡപാതസന്തോസേന അസന്തുട്ഠോതി ന വത്തബ്ബോ, അപ്പാഹാരതായ വുത്തനിയാമേനേവ പന സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ കാലേ നിമന്തനം ന സാദയിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി.

രുക്ഖമൂലികാതി ഛന്നം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നരുക്ഖമൂലികങ്ഗാ. അബ്ഭോകാസികാതി ഛന്നഞ്ച രുക്ഖമൂലഞ്ച പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നഅബ്ഭോകാസികങ്ഗാ. അട്ഠമാസേതി ഹേമന്തഗിമ്ഹികേ മാസേ. അന്തോവസ്സേ പന ചീവരാനുഗ്ഗഹത്ഥം ഛന്നം പവിസന്തി. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ സേനാസനസന്തോസേന അസന്തുട്ഠോതി ന വത്തബ്ബോ, സേനാസനസന്തോസോ പനസ്സ ഛബ്ബസ്സികമഹാപധാനേന ച പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേന ച ദീപേതബ്ബോ. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ കാലേ ഛന്നം ന പാവിസിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി.

ആരഞ്ഞികാതി ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ സമാദിന്നആരഞ്ഞികങ്ഗാ. സങ്ഘമജ്ഝേ ഓസരന്തീതി അബദ്ധസീമായ കഥിതം, ബദ്ധസീമായം പന വസന്താ അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ ഉപോസഥം കരോന്തി. ഏത്താവതാ ച സത്ഥാ നോ പവിവിത്തോതി ന വത്തബ്ബോ, ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലിയിതു’’ന്തി (പാരാ. ൧൬൨; ൫൬൫) ഏവഞ്ഹിസ്സ പവിവേകോ പഞ്ഞായതി. ഇധ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അഹം ഏകസ്മിംയേവ തഥാരൂപേ കാലേ പടിസല്ലിയിം, മയ്ഹം പന സാവകാ ധുതങ്ഗസമാദാനതോ പട്ഠായ യാവജീവം ധുതങ്ഗം ന ഭിന്ദന്തീ’’തി. മമം സാവകാതി മം സാവകാ.

൨൪൪. സനിദാനന്തി സപ്പച്ചയം. കിം പന അപ്പച്ചയം നിബ്ബാനം ന ദേസേതീതി. നോ ന ദേസേതി, സഹേതുകം പന തം ദേസനം കത്വാ ദേസേതി, നോ അഹേതുകന്തി. സപ്പാടിഹാരിയന്തി പുരിമസ്സേവേതം വേവചനം, സകാരണന്തി അത്ഥോ. തം വതാതി ഏത്ഥ വതാതി നിപാതമത്തം.

൨൪൫. അനാഗതം വാദപഥന്തി അജ്ജ ഠപേത്വാ സ്വേ വാ പുനദിവസേ വാ അഡ്ഢമാസേ വാ മാസേ വാ സംവച്ഛരേ വാ തസ്സ തസ്സ പഞ്ഹസ്സ ഉപരി ആഗമനവാദപഥം. ന ദക്ഖതീതി യഥാ സച്ചകോ നിഗണ്ഠോ അത്തനോ നിഗ്ഗഹണത്ഥം ആഗതകാരണം വിസേസേത്വാ വദന്തോ ന അദ്ദസ, ഏവം ന ദക്ഖതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന. അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേയ്യുന്തി മമ കഥാവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ അന്തരന്തരേ അത്തനോ കഥം പവേസേയ്യുന്തി അത്ഥോ. ന ഖോ പനാഹം, ഉദായീതി, ഉദായി, അഹം അമ്ബട്ഠസോണദണ്ഡകൂടദന്തസച്ചകനിഗണ്ഠാദീഹി സദ്ധിം മഹാവാദേ വത്തമാനേപി – ‘‘അഹോ വത മേ ഏകസാവകോപി ഉപമം വാ കാരണം വാ ആഹരിത്വാ ദദേയ്യാ’’തി ഏവം സാവകേസു അനുസാസനിം ന പച്ചാസീസാമി. മമയേവാതി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു സാവകാ മമയേവ അനുസാസനിം ഓവാദം പച്ചാസീസന്തി.

൨൪൬. തേസാഹം ചിത്തം ആരാധേമീതി തേസം അഹം തസ്സ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണേന ചിത്തം ഗണ്ഹാമി സമ്പാദേമി പരിപൂരേമി, അഞ്ഞം പുട്ഠോ അഞ്ഞം ന ബ്യാകരോമി, അമ്ബം പുട്ഠോ ലബുജം വിയ ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം വിയ. ഏത്ഥ ച ‘‘അധിസീലേ സമ്ഭാവേന്തീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ബുദ്ധസീലം നാമ കഥിതം, ‘‘അഭിക്കന്തേ ഞാണദസ്സനേ സമ്ഭാവേന്തീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, ‘‘അധിപഞ്ഞായ സമ്ഭാവേന്തീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാ, ‘‘യേന ദുക്ഖേനാ’’തി വുത്തട്ഠാനേ സച്ചബ്യാകരണപഞ്ഞാ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച സച്ചബ്യാകരണപഞ്ഞഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞം ഭജതി.

൨൪൭. ഇദാനി തേസം തേസം വിസേസാധിഗമാനം പടിപദം ആചിക്ഖന്തോ പുന ചപരം ഉദായീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിഞ്ഞാവോസാനപാരമിപ്പത്താതി അഭിഞ്ഞാവോസാനസങ്ഖാതഞ്ചേവ അഭിഞ്ഞാപാരമീസങ്ഖാതഞ്ച അരഹത്തം പത്താ.

സമ്മപ്പധാനേതി ഉപായപധാനേ. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദം ജനേതി. വായമതീതി വായാമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി വീരിയം പവത്തേതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി ഉപായപധാനം കരോതി. ഭാവനായ പാരിപൂരിയാതി വഡ്ഢിയാ പരിപൂരണത്ഥം. അപിചേത്ഥ – ‘‘യാ ഠിതി, സോ അസമ്മോസോ…പേ… യം വേപുല്ലം, സാ ഭാവനാപാരിപൂരീ’’തി (വിഭ. ൪൦൬) ഏവം പുരിമം പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമസ്സ അത്ഥോതിപി വേദിതബ്ബം.

ഇമേഹി പന സമ്മപ്പധാനേഹി കിം കഥിതം? കസ്സപസംയുത്തപരിയായേന സാവകസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം തത്ഥ –

‘‘ചത്താരോമേ, ആവുസോ, സമ്മപ്പധാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു, അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതി. ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതി. അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതി. ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യുന്തി ആതപ്പം കരോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൫).

ഏത്ഥ ച പാപകാ അകുസലാതി ലോഭാദയോ വേദിതബ്ബാ. അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി സമഥവിപസ്സനാ ചേവ മഗ്ഗോ ച, ഉപ്പന്നാ കുസലാ നാമ സമഥവിപസ്സനാവ. മഗ്ഗോ പന സകിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝമാനോ അനത്ഥായ സംവത്തനകോ നാമ നത്ഥി. സോ ഹി ഫലസ്സ പച്ചയം ദത്വാവ നിരുജ്ഝതി. പുരിമസ്മിമ്പി വാ സമഥവിപസ്സനാവ ഗഹേതബ്ബാതി വുത്തം, തം പന ന യുത്തം.