൬. സന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ഏവം മേ സുതന്തി സന്ദകസുത്തം. തത്ഥ പിലക്ഖഗുഹായന്തി തസ്സാ ഗുഹായ ദ്വാരേ പിലക്ഖരുക്ഖോ അഹോസി, തസ്മാ പിലക്ഖഗുഹാത്വേവ സങ്ഖം ഗതാ. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി വിവേകതോ വുട്ഠിതോ. ദേവകതസോബ്ഭോതി വസ്സോദകേനേവ തിന്നട്ഠാനേ ജാതോ മഹാഉദകരഹദോ. ഗുഹാദസ്സനായാതി ഏത്ഥ ഗുഹാതി പംസുഗുഹാ. സാ ഉന്നമേ ഉദകമുത്തട്ഠാനേ അഹോസി, ഏകതോ ഉമങ്ഗം കത്വാ ഖാണുകേ ച പംസുഞ്ച നീഹരിത്വാ അന്തോ ഥമ്ഭേ ഉസ്സാപേത്വാ മത്ഥകേ പദരച്ഛന്നഗേഹസങ്ഖേപേന കതാ, തത്ഥ തേ പരിബ്ബാജകാ വസന്തി. സാ വസ്സാനേ ഉദകപുണ്ണാ തിട്ഠതി, നിദാഘേ തത്ഥ വസന്തി. തം സന്ധായ ‘‘ഗുഹാദസ്സനായാ’’തി ആഹ. വിഹാരദസ്സനത്ഥഞ്ഹി അനമതഗ്ഗിയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സമുദ്ദപബ്ബതദസ്സനത്ഥം വാപി ഗന്തും വട്ടതീതി.

ഉന്നാദിനിയാതി ഉച്ചം നദമാനായ. ഏവം നദമാനായ ചസ്സാ ഉദ്ധങ്ഗമനവസേന ഉച്ചോ, ദിസാസു പത്ഥടവസേന മഹാസദ്ദോതി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദോ, തായ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ. തേസം പരിബ്ബാജകാനം പാതോവ ഉട്ഠായ കത്തബ്ബം നാമ ചേതിയവത്തം വാ ബോധിവത്തം വാ ആചരിയുപജ്ഝായവത്തം വാ യോനിസോമനസികാരോ വാ നത്ഥി. തേന തേ പാതോവ ഉട്ഠായ ബാലാതപേ നിസിന്നാ, സായം വാ കഥായ ഫാസുകത്ഥായ സന്നിപതിതാ ‘‘ഇമസ്സ ഹത്ഥോ സോഭണോ ഇമസ്സ പാദോ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാദാദീനി വാ ആരബ്ഭ ഇത്ഥിപുരിസദാരകദാരികാവണ്ണേ വാ അഞ്ഞം വാ കാമസ്സാദഭവസ്സാദാദിവത്ഥും ആരബ്ഭ കഥം പട്ഠപേത്വാ അനുപുബ്ബേന രാജകഥാദിഅനേകവിധം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തി. സാ ഹി അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതാ കഥാതി തിരച്ഛാനകഥാ. തത്ഥ രാജാനം ആരബ്ഭ ‘‘മഹാസമ്മതോ മന്ധാതാ ധമ്മാസോകോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താ കഥാ രാജകഥാ. ഏസ നയോ ചോരകഥാദീസു.

തേസു ‘‘അസുകോ രാജാ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ’’തിആദിനാ നയേന ഗേഹസ്സിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ ഹോതി. ‘‘സോപി നാമ ഏവം മഹാനുഭാവോ ഖയം ഗതോ’’തി ഏവം പവത്താ പന കമ്മട്ഠാനഭാവേ തിട്ഠതി. ചോരേസുപി ‘‘മൂലദേവോ ഏവംമഹാനുഭാവോ, മേഘമാലോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി തേസം കമ്മം പടിച്ച അഹോ സൂരാതി ഗേഹസ്സിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ. യുദ്ധേപി ഭാരതയുദ്ധാദീസു ‘‘അസുകേന അസുകോ ഏവം മാരിതോ ഏവം വിദ്ധോ’’തി കാമസ്സാദവസേനേവ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ. ‘‘തേപി നാമ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്താ പന സബ്ബത്ഥ കഥാ കമ്മട്ഠാനമേവ ഹോതി. അപിച അന്നാദീസു ‘‘ഏവം വണ്ണവന്തം ഗന്ധവന്തം രസവന്തം ഫസ്സസമ്പന്നം ഖാദിമ്ഹ ഭുഞ്ജിമ്ഹ പിവിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി കാമസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ – ‘‘പുബ്ബേ ഏവം വണ്ണാദിസമ്പന്നം അന്നം പാനം വത്ഥം സയനം മാലം ഗന്ധം സീലവന്താനം അദമ്ഹ, ചേതിയേ പൂജം അകരിമ്ഹാ’’തി കഥേതും വട്ടതി.

ഞാതികഥാദീസുപി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവം വിചിത്രേഹി യാനേഹി ചരിമ്ഹാ’’തി വാ അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘തേപി നോ ഞാതകാ ഖയം ഗതാ’’തി വാ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവരൂപാ ഉപാഹനാ സങ്ഘസ്സ അദമ്ഹാ’’തി വാ കഥേതബ്ബാ. ഗാമകഥാപി സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠസുഭിക്ഖദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന വാ ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ സദ്ധാ പസന്നാതി വാ ഖയവയം ഗതാതി വാ വത്തും വട്ടതി. നിഗമനഗരജനപദകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. ഇത്ഥികഥാപി വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി പടിച്ച അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാതി ഏവമേവ വട്ടതി. സൂരകഥാപി നന്ദിമിത്തോ നാമ യോധോ സൂരോ അഹോസീതി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, സദ്ധോ പസന്നോ അഹോസി ഖയം ഗതോതി ഏവമേവ വട്ടതി. വിസിഖാകഥാപി അസുകാ വിസിഖാ സുനിവിട്ഠാ ദുന്നിവിട്ഠാ സൂരാ സമത്ഥാതി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ ഇച്ചേവം വട്ടതി.

കുമ്ഭട്ഠാനകഥാതി കുമ്ഭട്ഠാനഉദകതിത്ഥകഥാ വാ വുച്ചതി കുമ്ഭദാസികഥാ വാ. സാപി ‘‘പാസാദികാ നച്ചിതും ഗായിതും ഛേകാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, സദ്ധാ പസന്നാതിആദിനാ നയേനേവ വട്ടതി. പുബ്ബപേതകഥാതി അതീതഞാതികഥാ. തത്ഥ വത്തമാനഞാതികഥാസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

നാനത്തകഥാതി പുരിമപച്ഛിമകഥാവിമുത്താ അവസേസാ നാനാസഭാവാ നിരത്ഥകകഥാ. ലോകക്ഖായികാതി അയം ലോകോ കേന നിമ്മിതോ, അസുകേന നാമ നിമ്മിതോ, കാകാ സേതാ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താതി ഏവമാദികാ ലോകായതവിതണ്ഡസല്ലാപകഥാ.

സമുദ്ദക്ഖായികാ നാമ കസ്മാ സമുദ്ദോ സാഗരോ, സാഗരദേവേന ഖണിതത്താ സാഗരോ, ഖതോ മേതി ഹത്ഥമുദ്ദായ നിവേദിതത്താ സമുദ്ദോതി ഏവമാദികാ നിരത്ഥകാ സമുദ്ദക്ഖായികകഥാ. ഇതി ഭവോ, ഇതി അഭവോതി യം വാ തം വാ നിരത്ഥകകാരണം വത്വാ പവത്തിതകഥാ ഇതിഭവാഭവകഥാ. ഏത്ഥ ച ഭവോതി സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദം. ഭവോതി വഡ്ഢി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി കാമസുഖം, അഭവോതി അത്തകിലമഥോ. ഇതി ഇമായ ഛബ്ബിധായ ഇതിഭവാഭവകഥായ സദ്ധിം ബാത്തിംസതിരച്ഛാനകഥാ നാമ ഹോതി. ഏവരൂപിം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തിയാ നിസിന്നോ ഹോതി.

തതോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ തേ പരിബ്ബാജകേ ഓലോകേത്വാ – ‘‘ഇമേ പരിബ്ബാജകാ അതിവിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ അപ്പതിസ്സാ, മയഞ്ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പാതുഭാവതോ പട്ഠായ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകൂപമാ ജാതാ, ലാഭസക്കാരോപി നോ പരിഹീനോ. സചേ പന ഇമം ഠാനം സമണോ ഗോതമോ ഗോതമസാവകോ വാ ഗിഹിഉപട്ഠാകോപി വാസ്സ ആഗച്ഛേയ്യ, അതിവിയ ലജ്ജനീയം ഭവിസ്സതി. പരിസദോസോ ഖോ പന പരിസജേട്ഠകസ്സേവ ഉപരി ആരോഹതീ’’തി ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേന്തോ ഥേരം അദ്ദസ. തേന വുത്തം അദ്ദസാ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ…പേ… തുണ്ഹീ അഹേസുന്തി.

തത്ഥ സണ്ഠപേസീതി സിക്ഖാപേസി, വജ്ജമസ്സാ പടിച്ഛാദേസി. യഥാ സുട്ഠപിതാ ഹോതി, തഥാ നം ഠപേസി. യഥാ നാമ പരിസമജ്ഝം പവിസന്തോ പുരിസോ വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥം നിവാസനം സണ്ഠപേതി, പാരുപനം സണ്ഠപേതി, രജോകിണ്ണട്ഠാനം പുഞ്ഛതി, ഏവമസ്സാ വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥം ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ’’തി സിക്ഖാപേന്തോ യഥാ സുട്ഠപിതാ ഹോതി, തഥാ നം ഠപേസീതി അത്ഥോ. അപ്പസദ്ദകാമാതി അപ്പസദ്ദം ഇച്ഛന്തി, ഏകകാ നിസീദന്തി, ഏകകാ തിട്ഠന്തി, ന ഗണസങ്ഗണികായ യാപേന്തി. അപ്പസദ്ദവിനീതാതി അപ്പസദ്ദേന നിരവേന ബുദ്ധേന വിനീതാ. അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദിനോതി യം ഠാനം അപ്പസദ്ദം നിസ്സദ്ദം. തസ്സ വണ്ണവാദിനോ. ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാതി ഇധാഗന്തബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ.

കസ്മാ പനേസ ഥേരസ്സ ഉപസങ്കമനം പച്ചാസീസതീതി. അത്തനോ വുദ്ധിം പത്ഥയമാനോ. പരിബ്ബാജകാ കിര ബുദ്ധേസു വാ ബുദ്ധസാവകേസു വാ അത്തനോ സന്തികം ആഗതേസു – ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം സന്തികം സമണോ ഗോതമോ ആഗതോ, സാരിപുത്തോ ആഗതോ, ന ഖോ പനേതേ യസ്സ വാ തസ്സ വാ സന്തികം ഗച്ഛന്തി, പസ്സഥ അമ്ഹാകം ഉത്തമഭാവ’’ന്തി അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം സന്തികേ അത്താനം ഉക്ഖിപന്തി ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തി. ഭഗവതോപി ഉപട്ഠാകേ ഗണ്ഹിതും വായമന്തി. തേ കിര ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകേ ദിസ്വാ ഏവം വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭവം ഗോതമോപി ഗോതമസ്സ സാവകാപി അമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛന്തി, മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ. തുമ്ഹേ പന അമ്ഹേ അക്ഖീഹി പസ്സിതും ന ഇച്ഛഥ, സാമീചികമ്മം ന കരോഥ, കിം വോ അമ്ഹേഹി അപരദ്ധ’’ന്തി. അപ്പേകച്ചേ മനുസ്സാ – ‘‘ബുദ്ധാപി ഏതേസം സന്തികം ഗച്ഛന്തി, കിം അമ്ഹാക’’ന്തി തതോ പട്ഠായ തേ ദിസ്വാ നപ്പമജ്ജന്തി. തുണ്ഹീ അഹേസുന്തി സന്ദകം പരിവാരേത്വാ നിസ്സദ്ദാ നിസീദിംസു.

൨൨൪. സ്വാഗതം ഭോതോ ആനന്ദസ്സാതി സുആഗമനം ഭോതോ ആനന്ദസ്സ. ഭവന്തേ ഹി നോ ആഗതേ ആനന്ദോ ഹോതി, ഗതേ സോകോതി ദീപേതി. ചിരസ്സം ഖോതി പിയസമുദാചാരവചനമേതം. ഥേരോ പന കാലേന കാലം പരിബ്ബാജകാരാമം ചാരികത്ഥായ ഗച്ഛതീതി പുരിമഗമനം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ന മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ നിസീദി, അത്തനോ പന ആസനാ വുട്ഠായ തം ആസനം പപ്ഫോടേത്വാ ഥേരം ആസനേന നിമന്തേന്തോ നിസീദതു ഭവം ആനന്ദോ, ഇദമാസനം പഞ്ഞത്തന്തി ആഹ.

അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാതി നിസിന്നാനം വോ ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ മമാഗമനം ഏതസ്മിം അന്തരേ കാ നാമ കഥാ വിപ്പകതാ, മമാഗമനപച്ചയാ കതമാ കഥാ പരിയന്തം ന ഗതാതി പുച്ഛതി.

അഥ പരിബ്ബാജകോ ‘‘നിരത്ഥകകഥാവ ഏസാ നിസ്സാരാ വട്ടസന്നിസ്സിതാ, ന തുമ്ഹാകം പുരതോ വത്തബ്ബതം അരഹതീ’’തി ദീപേന്തോ തിട്ഠതേസാ, ഭോതിആദിമാഹ. നേസാ ഭോതോതി സചേ ഭവം സോതുകാമോ ഭവിസ്സതി, പച്ഛാപേസാ കഥാ ന ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സതി, അമ്ഹാകം പനിമായ അത്ഥോ നത്ഥി. ഭോതോ പന ആഗമനം ലഭിത്വാ അഞ്ഞദേവ സുകാരണം കഥം സോതുകാമമ്ഹാതി ദീപേതി. തതോ ധമ്മദേസനം യാചന്തോ സാധു വത ഭവന്തം യേ വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആചരിയകേതി ആചരിയസമയേ. അനസ്സാസികാനീതി അസ്സാസവിരഹിതാനി. സസക്കന്തി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഏകംസേനേവ ന വസേയ്യാതി അത്ഥോ. വസന്തോ ച നാരാധേയ്യാതി ന സമ്പാദേയ്യ, ന പരിപൂരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഞായം ധമ്മം കുസലന്തി കാരണഭൂതം അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം ധമ്മം.

൨൨൫. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. നത്ഥി ദിന്നന്തിആദീനി സാലേയ്യകസുത്തേ (മ. നി. ൧.൪൪൦) വുത്താനി. ചാതുമഹാഭൂതികോതി ചതുമഹാഭൂതമയോ. പഥവീ പഥവീകായന്തി അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു ബാഹിരപഥവീധാതും. അനുപേതീതി അനുയാതി. അനുപഗച്ഛതീതി തസ്സേവ വേവചനം, അനുഗച്ഛതീതിപി അത്ഥോ, ഉഭയേനാപി ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ആകാസം പക്ഖന്ദന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാതി നിപന്നമഞ്ചേന പഞ്ചമാ, മഞ്ചോ ചേവ, ചത്താരോ മഞ്ചപാദേ ഗഹേത്വാ ഠിതാ ചത്താരോ പുരിസാ ചാതി അത്ഥോ. യാവാളാഹനാതി യാവ സുസാനാ. പദാനീതി അയം ഏവം സീലവാ അഹോസി, ഏവം ദുസ്സീലോതിആദിനാ നയേന പവത്താനി ഗുണപദാനി. സരീരമേവ വാ ഏത്ഥ പദാനീതി അധിപ്പേതം. കാപോതകാനീതി കപോതകവണ്ണാനി, പാരാവതപക്ഖവണ്ണാനീതി അത്ഥോ.

ഭസ്സന്താതി ഭസ്മന്താ, അയമേവ വാ പാളി. ആഹുതിയോതി യം പഹേണകസക്കാരാദിഭേദം ദിന്നദാനം, സബ്ബം തം ഛാരികാവസാനമേവ ഹോതി, ന തതോ പരം ഫലദായകം ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ദത്തുപഞ്ഞത്തന്തി ദത്തൂഹി ബാലമനുസ്സേഹി പഞ്ഞത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ബാലേഹി അബുദ്ധീഹി പഞ്ഞത്തമിദം ദാനം, ന പണ്ഡിതേഹി. ബാലാ ദേന്തി, പണ്ഡിതാ ഗണ്ഹന്തീതി ദസ്സേതി. അത്ഥികവാദന്തി അത്ഥി ദിന്നം ദിന്നഫലന്തി ഇമം അത്ഥികവാദംയേവ വദന്തി തേസം തുച്ഛം വചനം മുസാവിലാപോ. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ചാതി ബാലാ ച പണ്ഡിതാ ച.

അകതേന മേ ഏത്ഥ കതന്തി മയ്ഹം അകതേനേവ സമണകമ്മേന ഏത്ഥ ഏതസ്സ സമയേ കമ്മം കതം നാമ ഹോതി, അവുസിതേനേവ ബ്രഹ്മചരിയേന വുസിതം നാമ ഹോതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സമണധമ്മേ. സമസമാതി അതിവിയ സമാ, സമേന വാ ഗുണേന സമാ. സാമഞ്ഞം പത്താതി സമാനഭാവം പത്താ.

൨൨൬. കരതോതിആദീനി അപണ്ണകസുത്തേ വുത്താനി. തഥാ നത്ഥി ഹേതൂതിആദീനി.

൨൨൮. ചതുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസേ അകടാതി അകതാ. അകടവിധാതി അകതവിധാനാ, ഏവം കരോഹീതി കേനചി കാരാപിതാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അനിമ്മിതാതി ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാതാതി അനിമ്മാപിതാ. കേചി അനിമ്മിതബ്ബാതി പദം വദന്തി, തം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം സന്ദിസ്സതി. വഞ്ഝാതി വഞ്ഝപസുവഞ്ഝതാലാദയോ വിയ അഫലാ, കസ്സചി അജനകാതി അത്ഥോ. ഏതേന പഥവീകായാദീനം രൂപാദിജനകഭാവം പടിക്ഖിപതി. പബ്ബതകൂടാ വിയ ഠിതാതി കൂടട്ഠാ. ഈസികട്ഠായിട്ഠിതാതി മുഞ്ജേ ഈസികാ വിയ ഠിതാ. തത്രായമധിപ്പായോ – യമിദം ജായതീതി വുച്ചതി, തം മുഞ്ജതോ ഈസികാ വിയ വിജ്ജമാനമേവ നിക്ഖമതീതി. ‘‘ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ’’തിപി പാഠോ, സുനിഖാതോ ഏസികത്ഥമ്ഭോ നിച്ചലോ തിട്ഠതി, ഏവം ഠിതാതി അത്ഥോ. ഉഭയേനപി തേസം വിനാസാഭാവം ദീപേതി. ന ഇഞ്ജന്തീതി ഏസികത്ഥമ്ഭോ വിയ ഠിതത്താ ന ചലന്തി. ന വിപരിണാമേന്തീതി പകതിം ന ജഹന്തി. ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ന ഉപഹനന്തി. നാലന്തി ന സമത്ഥാ.

പഥവീകായോതിആദീസു പഥവീയേവ പഥവീകായോ, പഥവീസമൂഹോ വാ. തത്ഥാതി തേസു ജീവസത്തമേസു കായേസു. നത്ഥി ഹന്താ വാതി ഹന്തും വാ ഘാതേതും വാ സോതും വാ സാവേതും വാ ജാനിതും വാ ജാനാപേതും വാ സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീതി ദീപേതി. സത്തന്നംത്വേവ കായാനന്തി യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസു പഹടം സത്ഥം മുഗ്ഗരാസിആദീനം അന്തരേന പവിസതി, ഏവം സത്തന്നം കായാനം അന്തരേന ഛിദ്ദേന വിവരേന സത്ഥം പവിസതി. തത്ഥ ‘‘അഹം ഇമം ജീവിതാ വോരോപേമീ’’തി കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനീതി പമുഖയോനീനം ഉത്തമയോനീനം ചുദ്ദസസതസഹസ്സാനി അഞ്ഞാനി ച സട്ഠിസതാനി അഞ്ഞാനി ച ഛസതാനി. പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീതി പഞ്ച കമ്മസതാനി ച, കേവലം തക്കമത്തകേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതി. പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കേചി പനാഹു പഞ്ച കമ്മാനീതി പഞ്ചിന്ദ്രിയവസേന ഭണതി. തീണീതി കായകമ്മാദിവസേനാതി. കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ചാതി ഏത്ഥ പനസ്സ കായകമ്മഞ്ച വചീകമ്മഞ്ച കമ്മന്തി ലദ്ധി, മനോകമ്മം ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി. ദ്വട്ഠിപടിപദാതി ദ്വാസട്ഠി പടിപദാതി വദതി. ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാതി ഏകസ്മിം കപ്പേ ചതുസട്ഠി അന്തരകപ്പാ നാമ ഹോന്തി, അയം പന അഞ്ഞേ ദ്വേ അജാനന്തോ ഏവമാഹ. ഛളാഭിജാതിയോ അപണ്ണകസുത്തേ വിത്ഥാരിതാ.

അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോതി മന്ദഭൂമി ഖിഡ്ഡാഭൂമി വീമംസകഭൂമി ഉജുഗതഭൂമി സേക്ഖഭൂമി സമണഭൂമി ജിനഭൂമി പന്നഭൂമീതി ഇമാ അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോതി വദതി. തത്ഥ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ സത്തദിവസേ സമ്ബാധട്ഠാനതോ നിക്ഖന്തത്താ സത്താ മന്ദാ ഹോന്തി മോമൂഹാ. അയം മന്ദഭൂമീതി വദതി. യേ പന ദുഗ്ഗതിതോ ആഗതാ ഹോന്തി, തേ അഭിണ്ഹം രോദന്തി ചേവ വിരവന്തി ച. സുഗതിതോ ആഗതാ തം അനുസ്സരിത്വാ അനുസ്സരിത്വാ ഹസന്തി. അയം ഖിഡ്ഡാഭൂമി നാമ. മാതാപിതൂനം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ മഞ്ചം വാ പീഠം വാ ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം പദനിക്ഖിപനം വീമംസകഭൂമി നാമ. പദസാവ ഗന്തും സമത്ഥകാലോ ഉജുഗതഭൂമി നാമ. സിപ്പാനം സിക്ഖനകാലോ സേക്ഖഭൂമി നാമ. ഘരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജനകാലോ സമണഭൂമി നാമ. ആചരിയം സേവിത്വാ ജാനനകാലോ ജിനഭൂമി നാമ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോ ജിനോ ന കിഞ്ചി ആഹാതി ഏവം അലാഭിം സമണം പന്നഭൂമീതി വദതി.

ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവസതേതി ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവവുത്തിസതാനി. പരിബ്ബാജകസതേതി പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജസതാനി. നാഗാവാസസതേതി നാഗമണ്ഡലസതാനി. വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേതി വീസ ഇന്ദ്രിയസതാനി. തിംസേ നിരയസതേതി തിംസ നിരയസതാനി. രജോധാതുയോതി രജഓകിരണട്ഠാനാനി. ഹത്ഥപിട്ഠിപാദപിട്ഠാദീനി സന്ധായ വദതി. സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാതി ഓട്ഠഗോണഗദ്രഭഅജപസുമിഗമഹിംസേ സന്ധായ വദതി. അസഞ്ഞീഗബ്ഭാതി സാലിയവഗോധുമമുഗ്ഗകങ്ഗുവരകകുദ്രൂസകേ സന്ധായ വദതി. നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാതി നിഗണ്ഠിമ്ഹി ജാതഗബ്ഭാ, ഉച്ഛുവേളുനളാദയോ സന്ധായ വദതി. സത്ത ദേവാതി ബഹൂ ദേവാ, സോ പന സത്താതി വദതി. മാനുസാപി അനന്താ, സോ സത്താതി വദതി. സത്ത പിസാചാതി പിസാചാ മഹന്താ, സത്താതി വദതി.

സരാതി മഹാസരാ. കണ്ണമുണ്ഡ-രഥകാര-അനോതത്ത-സീഹപപാതകുളിര-മുചലിന്ദ-കുണാലദഹേ ഗഹേത്വാ വദതി. പവുടാതി ഗണ്ഠികാ. പപാതാതി മഹാപപാതാ. പപാതസതാനീതി ഖുദ്ദകപപാതസതാനി. സുപിനാതി മഹാസുപിനാ. സുപിനസതാനീതി ഖുദ്ദകസുപിനസതാനി. മഹാകപ്പിനോതി മഹാകപ്പാനം. ഏത്ഥ ഏകമ്ഹാ സരാ വസ്സസതേ വസ്സസതേ കുസഗ്ഗേന ഏകം ഉദകബിന്ദും നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ സത്തക്ഖത്തും തമ്ഹി സരേ നിരുദകേ കതേ ഏകോ മഹാകപ്പോതി വദതി. ഏവരൂപാനം മഹാകപ്പാനം ചതുരാസീതിസതസഹസ്സാനി ഖേപേത്വാ ബാലാ ച പണ്ഡിതാ ച ദുക്ഖസ്സന്തം കരോന്തീതി അയമസ്സ ലദ്ധി. പണ്ഡിതോപി കിര അന്തരാ സുജ്ഝിതും ന സക്കോതി, ബാലോപി തതോ ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി.

സീലേനാതി അചേലകസീലേന വാ അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി. വതേനാതി താദിസേന വതേന. തപേനാതി തപോകമ്മേന. അപരിപക്കം പരിപാചേതി നാമ യോ ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ’’തി അന്തരാ വിസുജ്ഝതി. പരിപക്കം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരോതി നാമ യോ ‘‘അഹം ബാലോ’’തി വുത്തപരിമാണം കാലം അതിക്കമിത്വാ യാതി. ഹേവം നത്ഥീതി ഏവം നത്ഥി. തഞ്ഹി ഉഭയമ്പി ന സക്കാ കാതുന്തി ദീപേതി. ദോണമിതേതി ദോണേന മിതം വിയ. സുഖദുക്ഖേതി സുഖദുക്ഖം. പരിയന്തകതേതി വുത്തപരിമാണേന കാലേന കതപരിയന്തോ. നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേതി നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനാനി. ന സംസാരോ പണ്ഡിതസ്സ ഹായതി, ന ബാലസ്സ വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ. ഉക്കംസാവകംസേതി ഉക്കംസാവകംസാ, ഹാപനവഡ്ഢനാനമേവേതം വേവചനം. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ സേയ്യഥാപി നാമാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുത്തഗുളേതി വേഠേത്വാ കതസുത്തഗുളം. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി പബ്ബതേ വാ രുക്ഖഗ്ഗേ വാ ഠത്വാ ഖിത്തം സുത്തപമാണേന നിബ്ബേഠിയമാനം ഗച്ഛതി, സുത്തേ ഖീണേ തത്ഥ തിട്ഠതി ന ഗച്ഛതി. ഏവമേവം വുത്തകാലതോ ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി.

൨൨൯. കിമിദന്തി കിമിദം തവ അഞ്ഞാണം, കിം സബ്ബഞ്ഞു നാമ ത്വന്തി ഏവം പുട്ഠോ സമാനോ നിയതിവാദേ പക്ഖിപന്തോ സുഞ്ഞം മേ അഗാരന്തിആദിമാഹ.

൨൩൦. അനുസ്സവികോ ഹോതീതി അനുസ്സവനിസ്സിതോ ഹോതി. അനുസ്സവസച്ചോതി സവനം സച്ചതോ ഗഹേത്വാ ഠിതോ. പിടകസമ്പദായാതി വഗ്ഗപണ്ണാസകായ പിടകഗന്ഥസമ്പത്തിയാ.

൨൩൨. മന്ദോതി മന്ദപഞ്ഞോ. മോമൂഹോതി അതിമൂള്ഹോ. വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജതീതി വാചായ വിക്ഖേപം ആപജ്ജതി. കീദിസം? അമരാവിക്ഖേപം, അപരിയന്തവിക്ഖേപന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ അമരാ നാമ മച്ഛജാതി. സാ ഉമ്മുജ്ജനനിമ്മുജ്ജനാദിവസേന ഉദകേ സന്ധാവമാനാ ഗഹേതും ന സക്കാതി ഏവമേവ അയമ്പി വാദോ ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി, ഗാഹം ന ഉപഗച്ഛതീതി അമരാവിക്ഖേപോതി വുച്ചതി. തം അമരാവിക്ഖേപം.

ഏവന്തിപി മേ നോതിആദീസു ഇദം കുസലന്തി പുട്ഠോ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ’’തി വദതി, തതോ കിം അകുസലന്തി വുത്തേ ‘‘തഥാതിപി മേ നോ’’തി വദതി, കിം ഉഭയതോ അഞ്ഞഥാതി വുത്തേ ‘‘അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ’’തി വദതി, തതോ തിവിധേനാപി ന ഹോതീതി തേ ലദ്ധീതി വുത്തേ ‘‘നോതിപി മേ നോ’’തി വദതി, തതോ കിം നോ നോതി തേ ലദ്ധീതി വുത്തേ ‘‘നോ നോതിപി മേ നോ’’തി വിക്ഖേപമാപജ്ജതി, ഏകസ്മിമ്പി പക്ഖേ ന തിട്ഠതി. നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതീതി അത്തനോപി ഏസ സത്ഥാ അവസ്സയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, മയ്ഹം കിം സക്ഖിസ്സതീതി നിബ്ബിന്ദിത്വാ പക്കമതി. പുരിമേസുപി അനസ്സാസികേസു ഏസേവ നയോ.

൨൩൪. സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി യഥാ പുബ്ബേ ഗിഹിഭൂതോ സന്നിധിം കത്വാ വത്ഥുകാമേ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവം തിലതണ്ഡുലസപ്പിനവനീതാദീനി സന്നിധിം കത്വാ ഇദാനി പരിഭുഞ്ജിതും അഭബ്ബോതി അത്ഥോ. നനു ച ഖീണാസവസ്സ വസനട്ഠാനേ തിലതണ്ഡുലാദയോ പഞ്ഞായന്തീതി. നോ ന പഞ്ഞായന്തി, ന പനേസ തേ അത്തനോ അത്ഥായ ഠപേതി, അഫാസുകപബ്ബജിതാദീനം അത്ഥായ ഠപേതി. അനാഗാമിസ്സ കഥന്തി. തസ്സാപി പഞ്ച കാമഗുണാ സബ്ബസോവ പഹീനാ, ധമ്മേന പന ലദ്ധം വിചാരേത്വാ പരിഭുഞ്ജതി.

൨൩൬. പുത്തമതായ പുത്താതി സോ കിര ഇമം ധമ്മം സുത്വാ ആജീവകാ മതാ നാമാതി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഏവമാഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ആജീവകാ മതാ നാമ, തേസം മാതാ പുത്തമതാ ഹോതി, ഇതി ആജീവകാ പുത്തമതായ പുത്താ നാമ ഹോന്തി. സമണേ ഗോതമേതി സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അത്ഥി, അഞ്ഞത്ഥ നത്ഥീതി ദീപേതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സന്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.