൫. മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൭. ഏവം മേ സുതന്തി മാഗണ്ഡിയസുത്തം. തത്ഥ അഗ്യാഗാരേതി അഗ്ഗിഹോമസാലയം. തിണസന്ഥാരകേതി ദ്വേ മാഗണ്ഡിയാ മാതുലോ ച ഭാഗിനേയ്യോ ച. തേസു മാതുലോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, ഭാഗിനേയ്യോപി സഉപനിസ്സയോ നചിരസ്സേവ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ രമണീയം ദേവഗബ്ഭസദിസം ഗന്ധകുടിം പഹായ തത്ഥ ഛാരികതിണകചവരാദീഹി ഉക്ലാപേ അഗ്യാഗാരേ തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞാപേത്വാ പരസങ്ഗഹകരണത്ഥം കതിപാഹം വസിത്ഥ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനുപസങ്കമീതി ന കേവലം തംദിവസമേവ, യസ്മാ പന തം അഗ്യാഗാരം ഗാമൂപചാരേ ദാരകദാരികാഹി ഓകിണ്ണം അവിവിത്തം, തസ്മാ ഭഗവാ നിച്ചകാലമ്പി ദിവസഭാഗം തസ്മിം വനസണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ സായം വാസത്ഥായ തത്ഥ ഉപഗച്ഛതി.

അദ്ദസാ ഖോ…പേ… തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞത്തന്തി ഭഗവാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു തിണസന്ഥാരകം സങ്ഘരിത്വാ സഞ്ഞാണം കത്വാ ഗച്ഛതി, തംദിവസം പന പഞ്ഞപേത്വാവ അഗമാസി. കസ്മാ? തദാ ഹി പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേത്വാവ അദ്ദസ – ‘‘അജ്ജ മാഗണ്ഡിയോ ഇധാഗന്ത്വാ ഇമം തിണസന്ഥാരകം ദിസ്വാ ഭാരദ്വാജേന സദ്ധിം തിണസന്ഥാരകം ആരബ്ഭ കഥാസല്ലാപം കരിസ്സതി, അഥാഹം ആഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, സോ ധമ്മം സുത്വാ മമ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. പരേസം സങ്ഗഹകരണത്ഥമേവ ഹി മയാ പാരമിയോ പൂരിതാ’’തി തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞപേത്വാവ അഗമാസി.

സമണസേയ്യാനുരൂപം മഞ്ഞേതി ഇമം തിണസന്ഥാരകം ‘‘സമണസ്സ അനുച്ഛവികാ സേയ്യാ’’തി മഞ്ഞാമി. ന ച അസഞ്ഞതസമണസ്സ നിവുത്ഥട്ഠാനമേതം. തഥാഹേത്ഥ ഹത്ഥേന ആകഡ്ഢിതട്ഠാനം വാ പാദേന ആകഡ്ഢിതട്ഠാനം വാ സീസേന പഹടട്ഠാനം വാ ന പഞ്ഞായതി, അനാകുലോ അനാകിണ്ണോ അഭിന്നോ ഛേകേന ചിത്തകാരേന തൂലികായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പഞ്ഞത്തോ വിയ. സഞ്ഞതസമണസ്സ വസിതട്ഠാനം, കസ്സ ഭോ വസിതട്ഠാനന്തി പുച്ഛതി. ഭൂനഹുനോതി ഹതവഡ്ഢിനോ മരിയാദകാരകസ്സ. കസ്മാ ഏവമാഹ? ഛസു ദ്വാരേസു വഡ്ഢിപഞ്ഞാപനലദ്ധികത്താ. അയഞ്ഹി തസ്സ ലദ്ധി – ചക്ഖു ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം, അദിട്ഠം ദക്ഖിതബ്ബം, ദിട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബം. സോതം ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം, അസുതം സോതബ്ബം, സുതം സമതിക്കമിതബ്ബം. ഘാനം ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം, അഘായിതം ഘായിതബ്ബം, ഘായിതം സമതിക്കമിതബ്ബം. ജിവ്ഹാ ബ്രൂഹേതബ്ബാ വഡ്ഢേതബ്ബാ, അസ്സായിതം സായിതബ്ബം, സായിതം സമതിക്കമിതബ്ബം. കായോ ബ്രൂഹേതബ്ബോ വഡ്ഢേതബ്ബോ, അഫുട്ഠം ഫുസിതബ്ബം, ഫുട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബം. മനോ ബ്രൂഹേതബ്ബോ വഡ്ഢേതബ്ബോ, അവിഞ്ഞാതം വിജാനിതബ്ബം, വിഞ്ഞാതം സമതിക്കമിതബ്ബം. ഏവം സോ ഛസു ദ്വാരേസു വഡ്ഢിം പഞ്ഞപേതി. ഭഗവാ പന –

‘‘ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധു, സാധു സോതേന സംവരോ;

ഘാനേന സംവരോ സാധു, സാധു ജിവ്ഹായ സംവരോ.

കായേന സംവരോ സാധു, സാധു വാചായ സംവരോ;

മനസാ സംവരോ സാധു, സാധു സബ്ബത്ഥ സംവരോ;

സബ്ബത്ഥ സംവുതോ ഭിക്ഖു, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൩൬൦-൩൬൧) –

ഛസു ദ്വാരേസു സംവരം പഞ്ഞപേതി. തസ്മാ സോ ‘‘വഡ്ഢിഹതോ സമണോ ഗോതമോ മരിയാദകാരകോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഭൂനഹുനോ’’തി ആഹ.

അരിയേ ഞായേ ധമ്മേ കുസലേതി പരിസുദ്ധേ കാരണധമ്മേ അനവജ്ജേ. ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? ഏവരൂപസ്സ നാമ ഉഗ്ഗതസ്സ പഞ്ഞാതസ്സ യസസ്സിനോ ഉപരി വാചം ഭാസമാനേന വീമംസിത്വാ ഉപധാരേത്വാ മുഖേ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ ഭാസിതബ്ബോ ഹോതി. തസ്മാ മാ സഹസാ അഭാസി, മുഖേ ആരക്ഖം ഠപേഹീതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീതി യസ്മാ അമ്ഹാകം സുത്തേ ഏവം ആഗച്ഛതി, ന മയം മുഖാരുള്ഹിച്ഛാമത്തം വദാമ, സുത്തേ ച നാമ ആഗതം വദമാനാ കസ്സ ഭായേയ്യാമ, തസ്മാ സമ്മുഖാപി നം വദേയ്യാമാതി അത്ഥോ. അപ്പോസ്സുക്കോതി മമ രക്ഖനത്ഥായ അനുസ്സുക്കോ അവാവടോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. വുത്തോവ നം വദേയ്യാതി മയാ വുത്തോവ ഹുത്വാ അപുച്ഛിതോവ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ അമ്ബജമ്ബൂആദീനി ഗഹേത്വാ വിയ അപൂരയമാനോ മയാ കഥിതനിയാമേന ഭവം ഭാരദ്വാജോ വദേയ്യ, വദസ്സൂതി അത്ഥോ.

൨൦൮. അസ്സോസി ഖോതി സത്ഥാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ മാഗണ്ഡിയം തത്ഥ ആഗതം അദ്ദസ, ദ്വിന്നം ജനാനം ഭാസമാനാനം ദിബ്ബസോതേന സദ്ദമ്പി അസ്സോസി. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതോ. സംവിഗ്ഗോതി പീതിസംവേഗേന സംവിഗ്ഗോ ചലിതോ കമ്പിതോ. തസ്സ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘നേവ മാഗണ്ഡിയേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ആരോചിതം, ന മയാ. അമ്ഹേ മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ ഏത്ഥ തതിയോപി നത്ഥി, സുതോ ഭവിസ്സതി അമ്ഹാകം സദ്ദോ തിഖിണസോതേന പുരിസേനാ’’തി. അഥസ്സ അബ്ഭന്തരേ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സാനി ഉദ്ധഗ്ഗാനി അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ’’തി. അഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോതി പരിബ്ബാജകസ്സ പഭിന്നമുഖം വിയ ബീജം പരിപാകഗതം ഞാണം, തസ്മാ സന്നിസീദിതും അസക്കോന്തോ ആഹിണ്ഡമാനോ പുന സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ’’തിആദി വുത്തം.

൨൦൯. സത്ഥാ – ‘‘ഏവം കിര ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, മം അവചാ’’തി അവത്വാവ ചക്ഖും ഖോ, മാഗണ്ഡിയാതി പരിബ്ബാജകസ്സ ധമ്മദേസനം ആരഭി. തത്ഥ വസനട്ഠാനട്ഠേന രൂപം ചക്ഖുസ്സ ആരാമോതി ചക്ഖു രൂപാരാമം. രൂപേ രതന്തി രൂപരതം. രൂപേന ചക്ഖു ആമോദിതം പമോദിതന്തി രൂപസമുദിതം. ദന്തന്തി നിബ്ബിസേവനം. ഗുത്തന്തി ഗോപിതം. രക്ഖിതന്തി ഠപിതരക്ഖം. സംവുതന്തി പിഹിതം. സംവരായാതി പിധാനത്ഥായ.

൨൧൦. പരിചാരിതപുബ്ബോതി അഭിരമിതപുബ്ബോ. രൂപപരിളാഹന്തി രൂപം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനപരിളാഹം. ഇമസ്സ പന തേ, മാഗണ്ഡിയ, കിമസ്സ വചനീയന്തി ഇമസ്സ രൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ തയാ കിം വചനം വത്തബ്ബം അസ്സ, വുഡ്ഢിഹതോ മരിയാദകാരകോതി ഇദം വത്തബ്ബം, ന വത്തബ്ബന്തി പുച്ഛതി. ന കിഞ്ചി, ഭോ ഗോതമാതി, ഭോ ഗോതമ, കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൧൧. ഇദാനി യസ്മാ തയാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥി, അഹഞ്ച പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, തസ്മാ അഹമ്പി തേ ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബോതി ദസ്സേതും അഹം ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തസ്സ മയ്ഹം മാഗണ്ഡിയാതി ഗിഹികാലേ അത്തനോ സമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ. തത്ഥ വസ്സികോതിആദീസു യത്ഥ സുഖം ഹോതി വസ്സകാലേ വസിതും, അയം വസ്സികോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – വസ്സം വാസോ വസ്സം, വസ്സം അരഹതീതി വസ്സികോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ വസ്സികോ പാസാദോ നാതിഉച്ചോ ഹോതി നാതിനീചോ, ദ്വാരവാതപാനാനിപിസ്സ നാതിതനൂനി നാതിബഹൂനി, ഭൂമത്ഥരണപച്ചത്ഥരണഖജ്ജഭോജ്ജാനിപേത്ഥ മിസ്സകാനേവ വട്ടന്തി. ഹേമന്തികേ ഥമ്ഭാപി ഭിത്തിയോപി നീചാ ഹോന്തി, ദ്വാരവാതപാനാനി തനുകാനി സുഖുമച്ഛിദ്ദാനി. ഉണ്ഹപവേസനത്ഥായ ഭിത്തിനിയൂഹാനി നീഹരീയന്തി. ഭൂമത്ഥരണപച്ചത്ഥരണനിവാസനപാരുപനാനി പനേത്ഥ ഉണ്ഹവീരിയാനി കമ്ബലാദീനി വട്ടന്തി. ഖജ്ജഭോജ്ജം സിനിദ്ധം കടുകസന്നിസ്സിതഞ്ച. ഗിമ്ഹികേ ഥമ്ഭാപി ഭിത്തിയോപി ഉച്ചാ ഹോന്തി. ദ്വാരവാതപാനാനി പനേത്ഥ ബഹൂനി വിപുലജാലാനി ഭവന്തി. ഭൂമത്ഥരണാദീനി ദുകൂലമയാനി വട്ടന്തി, ഖജ്ജഭോജ്ജാനി മധുരരസസീതവീരിയാനി. വാതപാനസമീപേസു ചേത്ഥ നവ ചാടിയോ ഠപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ നീലുപ്പലാദീഹി സഞ്ഛാദേന്തി. തേസു തേസു പദേസേസു ഉദകയന്താനി കരോന്തി, യേഹി ദേവേ വസ്സന്തേ വിയ ഉദകധാരാ നിക്ഖമന്തി.

ബോധിസത്തസ്സ പന അട്ഠസതസുവണ്ണഘടേ ച രജതഘടേ ച ഗന്ധോദകസ്സ പൂരേത്വാ നീലുപ്പലഗച്ഛകേ കത്വാ സയനം പരിവാരേത്വാ ഠപയിംസു. മഹന്തേസു ലോഹകടാഹേസു ഗന്ധകലലം പൂരേത്വാ നീലുപ്പലപദുമപുണ്ഡരീകാനി രോപേത്വാ ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥായ തത്ഥ തത്ഥ ഠപേസും. സൂരിയരസ്മീഹി പുപ്ഫാനി പുപ്ഫന്തി. നാനാവിധാ ഭമരഗണാ പാസാദം പവിസിത്വാ പുപ്ഫേസു രസം ഗണ്ഹന്താ വിചരന്തി. പാസാദോ അതിസുഗന്ധോ ഹോതി. യമകഭിത്തിയാ അന്തരേ ലോഹനാളിം ഠപേത്വാ നവഭൂമികപാസാദസ്സ ഉപരി ആകാസങ്ഗണേ രതനമണ്ഡപമത്ഥകേ സുഖുമച്ഛിദ്ദകം ജാലം ബദ്ധം അഹോസി. ഏകസ്മിം ഠാനേ സുക്ഖമഹിംസചമ്മം പസാരേതി. ബോധിസത്തസ്സ ഉദകകീളനവേലായ മഹിംസചമ്മേ പാസാണഗുളേ ഖിപന്തി, മേഘഥനിതസദ്ദോ വിയ ഹോതി. ഹേട്ഠാ യന്തം പരിവത്തേന്തി, ഉദകം അഭിരുഹിത്വാ ജാലമത്ഥകേ പതതി, വസ്സപതനസലിലം വിയ ഹോതി. തദാ ബോധിസത്തോ നീലപടം നിവാസേതി, നീലപടം പാരുപതി, നീലപസാധനം പസാധേതി. പരിവാരാപിസ്സ ചത്താലീസനാടകസഹസ്സാനി നീലവത്ഥാഭരണാനേവ നീലവിലേപനാനി ഹുത്വാ മഹാപുരിസം പരിവാരേത്വാ രതനമണ്ഡപം ഗച്ഛന്തി. ദിവസഭാഗം ഉദകകീളം കീളന്തോ സീതലം ഉതുസുഖം അനുഭോതി.

പാസാദസ്സ ചതൂസു ദിസാസു ചത്താരോ സരാ ഹോന്തി. ദിവാകാലേ നാനാവണ്ണസകുണഗണാ പാചീനസരതോ വുട്ഠായ വിരവമാനാ പാസാദമത്ഥകേന പച്ഛിമസരം ഗച്ഛന്തി. പച്ഛിമസരതോ വുട്ഠായ പാചീനസരം, ഉത്തരസരതോ ദക്ഖിണസരം, ദക്ഖിണസരതോ ഉത്തരസരം ഗച്ഛന്തി, അന്തരവസ്സസമയോ വിയ ഹോതി. ഹേമന്തികപാസാദോ പന പഞ്ചഭൂമികോ അഹോസി, വസ്സികപാസാദോ സത്തഭൂമികോ.

നിപ്പുരിസേഹീതി പുരിസവിരഹിതേഹി. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ തൂരിയാനേവ നിപ്പുരിസാനി, സബ്ബട്ഠാനാനിപി നിപ്പുരിസാനേവ. ദോവാരികാപി ഇത്ഥിയോവ, ന്ഹാപനാദിപരികമ്മകരാപി ഇത്ഥിയോവ. രാജാ കിര – ‘‘തഥാരൂപം ഇസ്സരിയസുഖസമ്പത്തിം അനുഭവമാനസ്സ പുരിസം ദിസ്വാ പരിസങ്കാ ഉപ്പജ്ജതി, സാ മേ പുത്തസ്സ മാ അഹോസീ’’തി സബ്ബകിച്ചേസു ഇത്ഥിയോവ ഠപേസി. തായ രതിയാ രമമാനോതി ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിം സന്ധായ വുത്തം.

൨൧൨. ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഖത്തിയാനം സേതച്ഛത്തസ്മിംയേവ പത്ഥനാ ഹോതി, മഹാ ച നേസം പപഞ്ചോ, ബ്രാഹ്മണാ മന്തേഹി അതിത്താ മന്തേ ഗവേസന്താ വിചരന്തി, ഗഹപതിനോ പന മുദ്ദാഗണനമത്തം ഉഗ്ഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ സമ്പത്തിംയേവ അനുഭവന്തി, തസ്മാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണേ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ’’തി ആഹ. ആവട്ടേയ്യാതി മാനുസകകാമഹേതു ആവട്ടോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഭിക്കന്തതരാതി വിസിട്ഠതരാ. പണീതതരാതി അതപ്പകതരാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘കുസഗ്ഗേനുദകമാദായ, സമുദ്ദേ ഉദകം മിനേ;

ഏവം മാനുസകാ കാമാ, ദിബ്ബകാമാന സന്തികേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൩൮൯) –

സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതീതി ദിബ്ബസുഖം ഗണ്ഹിത്വാ തതോ വിസിട്ഠതരാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

ഓപമ്മസംസന്ദനം പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബം – ഗഹപതിസ്സ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമങ്ഗീഭൂതകാലോ വിയ ബോധിസത്തസ്സ തീസു പാസാദേസു ചത്താലീസസഹസ്സഇത്ഥിമജ്ഝേ മോദനകാലോ, തസ്സ സുചരിതം പൂരേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തകാലോ വിയ ബോധിസത്തസ്സ അഭിനിക്ഖമനം കത്വാ ബോധിപല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിദ്ധകാലോ, തസ്സ നന്ദനവനേ സമ്പത്തിം അനുഭവനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിയാ വീതിവത്തനകാലോ, തസ്സ മാനുസകാനം പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം അപത്ഥനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിയാ വീതിനാമേന്തസ്സ ഹീനജനസുഖസ്സ അപത്ഥനകാലോതി.

൨൧൩. സുഖീതി പഠമം ദുക്ഖിതോ പച്ഛാ സുഖിതോ അസ്സ. സേരീതി പഠമം വേജ്ജദുതിയകോ പച്ഛാ സേരീ ഏകകോ ഭവേയ്യ. സയംവസീതി പഠമം വേജ്ജസ്സ വസേ വത്തമാനോ വേജ്ജേന നിസീദാതി വുത്തേ നിസീദി, നിപജ്ജാതി വുത്തേ നിപജ്ജി, ഭുഞ്ജാതി വുത്തേ ഭുഞ്ജി, പിവാതി വുത്തേ പിവി, പച്ഛാ സയംവസീ ജാതോ. യേന കാമം ഗമോതി പഠമം ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്തും നാലത്ഥ, പച്ഛാ രോഗേ വൂപസന്തേ വനദസ്സന-ഗിരിദസ്സന-പബ്ബതദസ്സനാദീസുപി യേനകാമം ഗമോ ജാതോ, യത്ഥ യത്ഥേവ ഗന്തും ഇച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഗച്ഛേയ്യ.

ഏത്ഥാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – പുരിസസ്സ കുട്ഠികാലോ വിയ ഹി ബോധിസത്തസ്സ അഗാരമജ്ഝേ വസനകാലോ, അങ്ഗാരകപല്ലം വിയ ഏകം കാമവത്ഥു, ദ്വേ കപല്ലാനി വിയ ദ്വേ വത്ഥൂനി, സക്കസ്സ പന ദേവരഞ്ഞോ അഡ്ഢതേയ്യകോടിയാനി അങ്ഗാരകപല്ലാനി വിയ അഡ്ഢതിയനാടകകോടിയോ, നഖേഹി വണമുഖാനി തച്ഛേത്വാ അങ്ഗാരകപല്ലേ പരിതാപനം വിയ വത്ഥുപടിസേവനം, ഭേസജ്ജം ആഗമ്മ അരോഗകാലോ വിയ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ നിക്ഖമ്മ ബുദ്ധഭൂതകാലേ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിരതിയാ വീതിവത്തനകാലോ, അഞ്ഞം കുട്ഠിപുരിസം ദിസ്വാ അപത്ഥനകാലോ വിയ തായ രതിയാ വീതിനാമേന്തസ്സ ഹീനജനരതിയാ അപത്ഥനകാലോതി.

൨൧൪. ഉപഹതിന്ദ്രിയോതി കിമിരകുട്ഠേന നാമ ഉപഹതകായപ്പസാദോ. ഉപഹതിന്ദ്രിയാതി ഉപഹതപഞ്ഞിന്ദ്രിയാ. തേ യഥാ സോ ഉപഹതകായിന്ദ്രിയോ കുട്ഠീ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സസ്മിംയേവ അഗ്ഗിസ്മിം സുഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞം പച്ചലത്ഥ, ഏവം പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ഉപഹതത്താ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സേസ്വേവ കാമേസു സുഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞം പച്ചലത്ഥും.

൨൧൫. അസുചിതരാനി ചേവാതിആദീസു പകതിയാവ താനി അസുചീനി ച ദുഗ്ഗന്ധാനി ച പൂതീനി ച, ഇദാനി പന അസുചിതരാനി ചേവ ദുഗ്ഗന്ധതരാനി ച പൂതിതരാനി ച ഹോന്തി. കാചീതി തസ്സ ഹി പരിതാപേന്തസ്സ ച കണ്ഡൂവന്തസ്സ ച പാണകാ അന്തോ പവിസന്തി, ദുട്ഠലോഹിതദുട്ഠപുബ്ബാ പഗ്ഘരന്തി. ഏവമസ്സ കാചി അസ്സാദമത്താ ഹോതി.

ആരോഗ്യപരമാതി ഗാഥായ യേ കേചി ധനലാഭാ വാ യസലാഭാ വാ പുത്തലാഭാ വാ അത്ഥി, ആരോഗ്യം തേസം പരമം ഉത്തമം, നത്ഥി തതോ ഉത്തരിതരോ ലാഭോതി, ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ. യംകിഞ്ചി ഝാനസുഖം വാ മഗ്ഗസുഖം വാ ഫലസുഖം വാ അത്ഥി, നിബ്ബാനം തത്ഥ പരമം, നത്ഥി തതോ ഉത്തരിതരം സുഖന്തി നിബ്ബാനം പരമം സുഖം. അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗാനന്തി പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗാനം പുബ്ബഭാഗഗമനേനേവ അമതഗാമീനം അട്ഠങ്ഗികോ ഖേമോ, നത്ഥി തതോ ഖേമതരോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ. അഥ വാ ഖേമം അമതഗാമിനന്തി ഏത്ഥ ഖേമന്തിപി അമതന്തിപി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമം. യാവതാ പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാ പരപ്പവാദാ ഖേമഗാമിനോ ച അമതഗാമിനോ ചാതി ലദ്ധിവസേന ഗഹിതാ, സബ്ബേസം തേസം ഖേമഅമതഗാമീനം മഗ്ഗാനം അട്ഠങ്ഗികോ പരമോ ഉത്തമോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

൨൧൬. ആചരിയപാചരിയാനന്തി ആചരിയാനഞ്ചേവ ആചരിയാചരിയാനഞ്ച. സമേതീതി ഏകനാളിയാ മിതം വിയ ഏകതുലായ തുലിതം വിയ സദിസം ഹോതി നിന്നാനാകരണം. അനോമജ്ജതീതി പാണിം ഹേട്ഠാ ഓതാരേന്തോ മജ്ജതി – ‘‘ഇദം തം, ഭോ ഗോതമ, ആരോഗ്യം, ഇദം തം നിബ്ബാന’’ന്തി കാലേന സീസം കാലേന ഉരം പരിമജ്ജന്തോ ഏവമാഹ.

൨൧൭. ഛേകന്തി സമ്പന്നം. സാഹുളിചീരേനാതി കാളകേഹി ഏളകലോമേഹി കതഥൂലചീരേന. സങ്കാരചോളകേനാതിപി വദന്തി. വാചം നിച്ഛാരേയ്യാതി കാലേന ദസായ കാലേന അന്തേ കാലേന മജ്ഝേ പരിമജ്ജന്തോ നിച്ഛാരേയ്യ, വദേയ്യാതി അത്ഥോ. പുബ്ബകേഹേസാതി പുബ്ബകേഹി ഏസാ. വിപസ്സീപി ഹി ഭഗവാ…പേ… കസ്സപോപി ഭഗവാ ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി, ‘‘അത്ഥനിസ്സിതഗാഥാ’’തി മഹാജനോ ഉഗ്ഗണ്ഹി. സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ അപരഭാഗേ പരിബ്ബാജകാനം അന്തരം പവിട്ഠാ. തേ പോത്ഥകഗതം കത്വാ പദദ്വയമേവ രക്ഖിതും സക്ഖിംസു. തേനാഹ – സാ ഏതരഹി അനുപുബ്ബേന പുഥുജ്ജനഗാഥാതി.

൨൧൮. രോഗോവ ഭൂതോതി രോഗഭൂതോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അരിയം ചക്ഖുന്തി പരിസുദ്ധം വിപസ്സനാഞാണഞ്ചേവ മഗ്ഗഞാണഞ്ച. പഹോതീതി സമത്ഥോ. ഭേസജ്ജം കരേയ്യാതി ഉദ്ധംവിരേചനം അധോവിരേചനം അഞ്ജനഞ്ചാതി ഭേസജ്ജം കരേയ്യ.

൨൧൯. ന ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേയ്യാതി യസ്സ ഹി അന്തരാ പിത്തസേമ്ഹാദിപലിവേഠേന ചക്ഖുപസാദോ ഉപഹതോ ഹോതി, സോ ഛേകം വേജ്ജം ആഗമ്മ സപ്പായഭേസജ്ജം സേവന്തോ ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേതി നാമ. ജച്ചന്ധസ്സ പന മാതുകുച്ഛിയംയേവ വിനട്ഠാനി, തസ്മാ സോ ന ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘ന ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേയ്യാ’’തി.

൨൨൦. ദുതിയവാരേ ജച്ചന്ധോതി ജാതകാലതോ പട്ഠായ പിത്താദിപലിവേഠേന അന്ധോ. അമുസ്മിന്തി തസ്മിം പുബ്ബേ വുത്തേ. അമിത്തതോപി ദഹേയ്യാതി അമിത്തോ മേ അയന്തി ഏവം അമിത്തതോ ഠപേയ്യ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ചിത്തേനാതി വട്ടേ അനുഗതചിത്തേന. തസ്സ മേ ഉപാദാനപച്ചയാതി ഏകസന്ധി ദ്വിസങ്ഖേപോ പച്ചയാകാരോ കഥിതോ, വട്ടം വിഭാവിതം.

൨൨൧. ധമ്മാനുധമ്മന്തി ധമ്മസ്സ അനുധമ്മം അനുച്ഛവികം പടിപദം. ഇമേ രോഗാ ഗണ്ഡാ സല്ലാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദസ്സേതി. ഉപാദാനനിരോധാതി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ ആഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മാഗണ്ഡിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.