൧. അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. ഏവം മേ സുതന്തി അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം. തത്ഥ അമ്ബലട്ഠികായം വിഹരതീതി വേളുവനവിഹാരസ്സ പച്ചന്തേ പധാനഘരസങ്ഖേപേ വിവേകകാമാനം വസനത്ഥായ കതേ അമ്ബലട്ഠികാതി ഏവംനാമകേ പാസാദേ പവിവേകം ബ്രൂഹയന്തോ വിഹരതി. കണ്ടകോ നാമ ജാതകാലതോ പട്ഠായ തിഖിണോവ ഹോതി, ഏവമേവം അയമ്പി ആയസ്മാ സത്തവസ്സികസാമണേരകാലേയേവ പവിവേകം ബ്രൂഹയമാനോ തത്ഥ വിഹാസി. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ. ആസനന്തി പകതിപഞ്ഞത്തമേവേത്ഥ ആസനം അത്ഥി, തം പപ്ഫോടേത്വാ ഠപേസി. ഉദകാധാനേതി ഉദകഭാജനേ. ‘‘ഉദകട്ഠാനേ’’തിപി പാഠോ.

ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസീതി ഓവാദദാനത്ഥം ആമന്തേസി. ഭഗവതാ ഹി രാഹുലത്ഥേരസ്സ സമ്ബഹുലാ ധമ്മദേസനാ കതാ. സാമണേരപഞ്ഹം ഥേരസ്സേവ വുത്തം. തഥാ രാഹുലസംയുത്തം മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തമിദം അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തന്തി.

അയഞ്ഹി ആയസ്മാ സത്തവസ്സികകാലേ ഭഗവന്തം ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ ‘‘ദായജ്ജം മേ സമണ ദേഹീ’’തി ദായജ്ജം യാചമാനോ ഭഗവതാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ നിയ്യാദേത്വാ പബ്ബാജിതോ. അഥ ഭഗവാ ദഹരകുമാരാ നാമ യുത്തായുത്തം കഥം കഥേന്തി, ഓവാദമസ്സ ദേമീതി രാഹുലകുമാരം ആമന്തേത്വാ ‘‘സാമണേരേന നാമ, രാഹുല, തിരച്ഛാനകഥം കഥേതും ന വട്ടതി, ത്വം കഥയമാനോ ഏവരൂപം കഥം കഥേയ്യാസീ’’തി സബ്ബബുദ്ധേഹി അവിജഹിതം ദസപുച്ഛം പഞ്ചപണ്ണാസവിസ്സജ്ജനം – ‘‘ഏകോ പഞ്ഹോ ഏകോ ഉദ്ദേസോ ഏകം വേയ്യാകരണം ദ്വേ പഞ്ഹാ…പേ… ദസ പഞ്ഹാ ദസ ഉദ്ദേസാ ദസ വേയ്യാകരണാതി. ഏകം നാമ കിം? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ…പേ… ദസ നാമ കിം? ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ അരഹാതി വുച്ചതീ’’തി (ഖു. പാ. ൪.൧൦) ഇമം സാമണേരപഞ്ഹം കഥേസി. പുന ചിന്തേസി ‘‘ദഹരകുമാരാ നാമ പിയമുസാവാദാ ഹോന്തി, അദിട്ഠമേവ ദിട്ഠം അമ്ഹേഹി, ദിട്ഠമേവ ന ദിട്ഠം അമ്ഹേഹീതി വദന്തി ഓവാദമസ്സ ദേമീ’’തി അക്ഖീഹി ഓലോകേത്വാപി സുഖസഞ്ജാനനത്ഥം പഠമമേവ ചതസ്സോ ഉദകാധാനൂപമായോ, തതോ ദ്വേ ഹത്ഥിഉപമായോ ഏകം ആദാസൂപമഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇമം സുത്തം കഥേസി. ചതൂസു പന പച്ചയേസു തണ്ഹാവിവട്ടനം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം കല്യാണമിത്തുപനിസ്സയസ്സ മഹന്തഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ രാഹുലസുത്തം (സു. നി. രാഹുലസുത്ത) കഥേസി. ആഗതാഗതട്ഠാനേ ഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ന കത്തബ്ബോതി ദസ്സേതും രാഹുലസംയുത്തം (സം. നി. ൨.൧൮൮ ആദയോ) കഥേസി. ‘‘അഹം സോഭാമി, മമ വണ്ണായതനം പസന്ന’’ന്തി അത്തഭാവം നിസ്സായ ഗേഹസ്സിതഛന്ദരാഗോ ന കത്തബ്ബോതി മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം കഥേസി.

തത്ഥ രാഹുലസുത്തം ഇമസ്മിം നാമ കാലേ വുത്തന്തി ന വത്തബ്ബം. തഞ്ഹി അഭിണ്ഹോവാദവസേന വുത്തം. രാഹുലസംയുത്തം സത്തവസ്സികകാലതോ പട്ഠായ യാവ അവസ്സികഭിക്ഖുകാലാ വുത്തം. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം അട്ഠാരസ വസ്സസാമണേരകാലേ വുത്തം. ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം അവസ്സികഭിക്ഖുകാലേ വുത്തം. കുമാരകപഞ്ഹഞ്ച ഇദഞ്ച അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം സത്തവസ്സികസാമണേരകാലേ വുത്തം. തേസു രാഹുലസുത്തം അഭിണ്ഹോവാദത്ഥം, രാഹുലസംയുത്തം, ഥേരസ്സ വിപസ്സനാഗബ്ഭഗഹണത്ഥം, മഹാരാഹുലോവാദം ഗേഹസ്സിതഛന്ദരാഗവിനോദനത്ഥം, ചൂളരാഹുലോവാദം ഥേരസ്സ പഞ്ചദസ-വിമുത്തിപരിപാചനീയ-ധമ്മപരിപാകകാലേ അരഹത്തഗാഹാപനത്ഥം വുത്തം. ഇദഞ്ച പന സന്ധായ രാഹുലത്ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ തഥാഗതസ്സ ഗുണം കഥേന്തോ ഇദമാഹ –

‘‘കികീവ ബീജം രക്ഖേയ്യ, ചാമരീ വാലമുത്തമം;

നിപകോ സീലസമ്പന്നോ, മമം രക്ഖി തഥാഗതോ’’തി. (അപ. ൧.൨.൮൩);

സാമണേരപഞ്ഹം അയുത്തവചനപഹാനത്ഥം, ഇദം അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ അകരണത്ഥം വുത്തം.

തത്ഥ പസ്സസി നോതി പസ്സസി നു. പരിത്തന്തി ഥോകം. സാമഞ്ഞന്തി സമണധമ്മോ. നിക്കുജ്ജിത്വാതി അധോമുഖം കത്വാ. ഉക്കുജ്ജിത്വാതി ഉത്താനം കത്വാ.

൧൦൮. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, രഞ്ഞോ നാഗോതി അയം ഉപമാ സമ്പജാനമുസാവാദേ സംവരരഹിതസ്സ ഓപമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്താ. തത്ഥ ഈസാദന്തോതി രഥീസാസദിസദന്തോ. ഉരുള്ഹവാതി അഭിവഡ്ഢിതോ ആരോഹസമ്പന്നോ. അഭിജാതോതി സുജാതോ ജാതിസമ്പന്നോ. സങ്ഗാമാവചരോതി സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണപുബ്ബോ. കമ്മം കരോതീതി ആഗതാഗതേ പവട്ടേന്തോ ഘാതേതി. പുരത്ഥിമകായാദീസു പന പുരത്ഥിമകായേന താവ പടിസേനായ ഫലകകോട്ഠകമുണ്ഡപാകാരാദയോ പാതേതി, തഥാ പച്ഛിമകായേന. സീസേന കമ്മം നാമ നിയമേത്വാ ഏതം പദേസം മദ്ദിസ്സാമീതി നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതി, ഏത്തകേന സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ദ്വേധാ ഭിജ്ജതി. കണ്ണേഹി കമ്മം നാമ ആഗതാഗതേ സരേ കണ്ണേഹി പഹരിത്വാ പാതനം. ദന്തേഹി കമ്മം നാമ പടിഹത്ഥിഅസ്സഹത്ഥാരോഹഅസ്സാരോഹപദാദീനം വിജ്ഝനം. നങ്ഗുട്ഠേന കമ്മം നാമ നങ്ഗുട്ഠേ ബന്ധായ ദീഘാസിലട്ഠിയാ വാ അയമുസലേന വാ ഛേദനഭേദനം. രക്ഖതേവ സോണ്ഡന്തി സോണ്ഡം പന മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ രക്ഖതി.

തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്സ ഹത്ഥിനോ കരണേ. അപരിച്ചത്തന്തി അനിസ്സട്ഠം, പരേസം ജയം അമ്ഹാകഞ്ച പരാജയം പസ്സീതി മഞ്ഞതി. സോണ്ഡായപി കമ്മം കരോതീതി അയമുഗ്ഗരം വാ ഖദിരമുസലം വാ ഗഹേത്വാ സമന്താ അട്ഠാരസഹത്ഥട്ഠാനം മദ്ദതി. പരിച്ചത്തന്തി വിസ്സട്ഠം, ഇദാനി ഹത്ഥിയോധാദീസു ന കുതോചി ഭായതി, അമ്ഹാകം ജയം പരേസഞ്ച പരാജയം പസ്സീതി മഞ്ഞതി. നാഹം തസ്സ കിഞ്ചി പാപന്തി തസ്സ ദുക്കടാദിആപത്തിവീതിക്കമേ വാ മാതുഘാതകാദികമ്മേസു വാ കിഞ്ചി പാപം അകത്തബ്ബം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ തിഹ തേതി യസ്മാ സമ്പജാനമുസാവാദിനോ അകത്തബ്ബം പാപം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തയാ ഹസായപി ദവകമ്യതായപി മുസാ ന ഭണിസ്സാമീതി സിക്ഖിതബ്ബം. പച്ചവേക്ഖണത്ഥോതി ഓലോകനത്ഥോ, യം മുഖേ വജ്ജം ഹോതി, തസ്സ ദസ്സനത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ഓലോകേത്വാ ഓലോകേത്വാ.

൧൦൯. സസക്കം ന കരണീയന്തി ഏകംസേനേവ ന കാതബ്ബം. പടിസംഹരേയ്യാസീതി നിവത്തേയ്യാസി മാ കരേയ്യാസി. അനുപദജ്ജേയ്യാസീതി അനുപദേയ്യാസി ഉപത്ഥമ്ഭേയ്യാസി പുനപ്പുനം കരേയ്യാസി. അഹോരത്താനുസിക്ഖീതി രത്തിഞ്ച ദിവഞ്ച സിക്ഖമാനോ.

൧൧൧. അട്ടീയിതബ്ബന്തി അട്ടേന പീളിതേന ഭവിതബ്ബം. ഹരായിതബ്ബന്തി ലജ്ജിതബ്ബം. ജിഗുച്ഛിതബ്ബന്തി ഗൂഥം ദിസ്വാ വിയ ജിഗുച്ഛാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ. മനോകമ്മസ്സ പന അദേസനാവത്ഥുകത്താ ഇധ ദേസേതബ്ബന്തി ന വുത്തം. കിത്തകേ പന ഠാനേ കായകമ്മവചീകമ്മാനി സോധേതബ്ബാനി, കിത്തകേ മനോകമ്മന്തി. കായകമ്മവചീകമ്മാനി താവ ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേയേവ സോധേതബ്ബാനി. ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നേന ഹി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ‘‘അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ ഇമസ്മിം ഠാനേ നിസജ്ജാ അത്ഥി നു ഖോ മേ ഇമസ്മിം അന്തരേ പരേസം അപ്പിയം കായകമ്മം വാ വചീകമ്മം വാ’’തി. സചേ അത്ഥീതി ജാനാതി, ദേസനായുത്തം ദേസേതബ്ബം, ആവികരണയുത്തം ആവികാതബ്ബം. സചേ നത്ഥി, തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം. മനോകമ്മം പന ഏതസ്മിം പിണ്ഡപാതപരിയേസനട്ഠാനേ സോധേതബ്ബം. കഥം? ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ അജ്ജ പിണ്ഡപാതപരിയേസനട്ഠാനേ രൂപാദീസു ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പടിഘം വാ’’തി? സചേ അത്ഥി, ‘‘പുന ന ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സചേ നത്ഥി, തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം.

൧൧൨. സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി ബുദ്ധാ വാ പച്ചേകബുദ്ധാ വാ തഥാഗതസാവകാ വാ. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ അതീതേപി ഏവം പരിസോധേസും, അനാഗതേപി പരിസോധേസ്സന്തി, ഏതരഹിപി പരിസോധേന്തി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹിപി തേസം അനുസിക്ഖന്തേഹി ഏവം സിക്ഖിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമം പന ദേസനം ഭഗവാ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഉസ്സിതസ്സ രതനരാസിനോ യോജനിയമണിക്ഖന്ധേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ വിയ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേന പരിനിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.