൨. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം. തത്ഥ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധീതി ദസ്സനം അവിജഹിത്വാ ഗമനം അബ്ബോച്ഛിന്നം കത്വാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേന അനുബന്ധി. തദാ ഹി ഭഗവാ പദേ പദം നിക്ഖിപന്തോ വിലാസിതഗമനേന പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛതി, രാഹുലത്ഥേരോ ദസബലസ്സ പദാനുപദികോ ഹുത്വാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ.

തത്ഥ ഭഗവാ സുപുപ്ഫിതസാലവനമജ്ഝഗതോ സുഭൂമിഓതരണത്ഥായ നിക്ഖന്തമത്തവരവാരണോ വിയ വിരോചിത്ഥ, രാഹുലഭദ്ദോ ച വരവാരണസ്സ പച്ഛതോ നിക്ഖന്തഗജപോതകോ വിയ. ഭഗവാ സായന്ഹസമയേ മണിഗുഹതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരം പടിപന്നോ കേസരസീഹോ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച സീഹമിഗരാജാനം അനുബന്ധന്തോ നിക്ഖന്തസീഹപോതകോ വിയ. ഭഗവാ മണിപബ്ബതസസ്സിരികവനസണ്ഡതോ ദാഠബലോ മഹാബ്യഗ്ഘോ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച ബ്യഗ്ഘരാജാനം അനുബന്ധബ്യഗ്ഘപോതകോ വിയ. ഭഗവാ സിമ്ബലിദായതോ നിക്ഖന്തസുപണ്ണരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച സുപണ്ണരാജസ്സ പച്ഛതോ നിക്ഖന്തസുപണ്ണപോതകോ വിയ. ഭഗവാ ചിത്തകൂടപബ്ബതതോ ഗഗനതലം പക്ഖന്ദസുവണ്ണഹംസരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച ഹംസാധിപതിം അനുപക്ഖന്ദഹംസപോതകോ വിയ. ഭഗവാ മഹാസരം അജ്ഝോഗാള്ഹാ സുവണ്ണമഹാനാവാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച സുവണ്ണനാവം പച്ഛാ അനുബന്ധനാവാപോതകോ വിയ. ഭഗവാ ചക്കരതനാനുഭാവേന ഗഗനതലേ സമ്പയാതചക്കവത്തിരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച രാജാനം അനുസമ്പയാതപരിണായകരതനം വിയ. ഭഗവാ വിഗതവലാഹകം നഭം പടിപന്നതാരകരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച താരകാധിപതിനോ അനുമഗ്ഗപടിപന്നാ പരിസുദ്ധഓസധിതാരകാ വിയ.

ഭഗവാപി മഹാസമ്മതപവേണിയം ഓക്കാകരാജവംസേ ജാതോ, രാഹുലഭദ്ദോപി. ഭഗവാപി സങ്ഖേ പക്ഖിത്തഖീരസദിസോ സുപരിസുദ്ധജാതിഖത്തിയകുലേ ജാതോ, രാഹുലഭദ്ദോപി. ഭഗവാപി രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ, രാഹുലഭദ്ദോപി. ഭഗവതോപി സരീരം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം ദേവനഗരേസു സമുസ്സിതരതനതോരണം വിയ സബ്ബപാലിഫുല്ലോ പാരിച്ഛത്തകോ വിയ ച അതിമനോഹരണം, രാഹുലഭദ്ദസ്സാപി. ഇതി ദ്വേപി അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ, ദ്വേപി രാജപബ്ബജിതാ, ദ്വേപി ഖത്തിയസുഖുമാലാ, ദ്വേപി സുവണ്ണവണ്ണാ, ദ്വേപി ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഏകമഗ്ഗം പടിപന്നാ പടിപാടിയാ ഗച്ഛന്താനം ദ്വിന്നം ചന്ദമണ്ഡലാനം ദ്വിന്നം സൂരിയമണ്ഡലാനം ദ്വിന്നം സക്കസുയാമസന്തുസിതസുനിമ്മിതവസവത്തിമഹാബ്രഹ്മാദീനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനാ വിയ വിരോചിംസു.

തത്രായസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗച്ഛന്തോവ പാദതലതോ യാവ ഉപരി കേസന്താ തഥാഗതം ആലോകേസി. സോ ഭഗവതോ ബുദ്ധവേസവിലാസം ദിസ്വാ ‘‘സോഭതി ഭഗവാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവിചിത്തസരീരോ ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തതായ വിപ്പകിണ്ണസുവണ്ണചുണ്ണമജ്ഝഗതോ വിയ, വിജ്ജുലതാപരിക്ഖിത്തോ കനകപബ്ബതോ വിയ, യന്തസുത്തസമാകഡ്ഢിതരതനവിചിത്തം സുവണ്ണഅഗ്ഘികം വിയ, രത്തപംസുകൂലചീവരപടിച്ഛന്നോപി രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തകനകപബ്ബതോ വിയ, പവാളലതാപടിമണ്ഡിതം സുവണ്ണഅഗ്ഘികം വിയ, ചീനപിട്ഠചുണ്ണപൂജിതം സുവണ്ണചേതിയം വിയ, ലാഖാരസാനുലിത്തോ കനകയൂപോ വിയ, രത്തവലാഹകന്തരതോ തങ്ഖണബ്ഭുഗ്ഗതപുണ്ണചന്ദോ വിയ, അഹോ സമതിംസപാരമിതാനുഭാവസജ്ജിതസ്സ അത്തഭാവസ്സ സിരീസമ്പത്തീ’’തി ചിന്തേസി. തതോ അത്താനമ്പി ഓലോകേത്വാ – ‘‘അഹമ്പി സോഭാമി. സചേ ഭഗവാ ചതൂസു മഹാദീപേസു ചക്കവത്തിരജ്ജം അകരിസ്സാ, മയ്ഹം പരിണായകട്ഠാനന്തരം അദസ്സാ. ഏവം സന്തേ അതിവിയ ജമ്ബുദീപതലം അസോഭിസ്സാ’’തി അത്തഭാവം നിസ്സായ ഗേഹസ്സിതം ഛന്ദരാഗം ഉപ്പാദേസി.

ഭഗവാപി പുരതോ ഗച്ഛന്തോവ ചിന്തേസി – ‘‘പരിപുണ്ണച്ഛവിമംസലോഹിതോ ദാനി രാഹുലസ്സ അത്തഭാവോ. രജനീയേസു രൂപാരമ്മണാദീസു ഹി ചിത്തസ്സ പക്ഖന്ദനകാലോ ജാതോ, കിം ബഹുലതായ നു ഖോ രാഹുലോ വീതിനാമേതീ’’തി. അഥ സഹാവജ്ജനേനേവ പസന്നഉദകേ മച്ഛം വിയ, പരിസുദ്ധേ ആദാസമണ്ഡലേ മുഖനിമിത്തം വിയ ച തസ്സ തം ചിത്തുപ്പാദം അദ്ദസ. ദിസ്വാവ – ‘‘അയം രാഹുലോ മയ്ഹം അത്രജോ ഹുത്വാ മമ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ ‘അഹം സോഭാമി, മയ്ഹം വണ്ണായതനം പസന്ന’ന്തി അത്തഭാവം നിസ്സായ ഗേഹസ്സിതഛന്ദരാഗം ഉപ്പാദേതി, അതിത്ഥേ പക്ഖന്ദോ ഉപ്പഥം പടിപന്നോ അഗോചരേ ചരതി, ദിസാമൂള്ഹഅദ്ധികോ വിയ അഗന്തബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതി. അയം ഖോ പനസ്സ കിലേസോ അബ്ഭന്തരേ വഡ്ഢന്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പസ്സിതും ന ദസ്സതി, പരത്ഥമ്പി, ഉഭയത്ഥമ്പി. തതോ നിരയേപി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാപേസ്സതി, തിരച്ഛാനയോനിയമ്പി, പേത്തിവിസയേപി, അസുരകായേപി, സമ്ബാധേപി മാതുകുച്ഛിസ്മിന്തി അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ പരിപാതേസ്സതി. അയഞ്ഹി –

അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം. (ഇതിവു. ൮൮) –

യഥാ ഖോ പന അനേകരതനപൂരാ മഹാനാവാ ഭിന്നഫലകന്തരേന ഉദകം ആദിയമാനാ മുഹുത്തമ്പി ന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബാ ഹോതി, വേഗേനസ്സാ വിവരം പിദഹിതും വട്ടതി, ഏവമേവം അയമ്പി ന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ. യാവസ്സ അയം കിലേസോ അബ്ഭന്തരേ സീലരതനാദീനി ന വിനാസേതി, താവദേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയമകാസി. ഏവരൂപേസു പന ഠാനേസു ബുദ്ധാനം നാഗവിലോകനം നാമ ഹോതി. തസ്മാ യന്തേന പരിവത്തിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ സകലകായേനേവ പരിവത്തേത്വാ ഠിതോ രാഹുലഭദ്ദം ആമന്തേസി. തം സന്ധായ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ അപലോകേത്വാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ യംകിഞ്ചി രൂപന്തിആദീനി സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനി. നേതം മമാതിആദീനി മഹാഹത്ഥിപദോപമേ വുത്താനി. രൂപമേവ നു ഖോ ഭഗവാതി കസ്മാ പുച്ഛതി? തസ്സ കിര – ‘‘സബ്ബം രൂപം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താ’’തി സുത്വാ – ‘‘ഭഗവാ സബ്ബം രൂപം വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി വദതി, വേദനാദീസു നു ഖോ കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി നയോ ഉദപാദി. തസ്മാ തസ്മിം നയേ ഠിതോ പുച്ഛതി. നയകുസലോ ഹേസ ആയസ്മാ രാഹുലോ, ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി വുത്തേ ഇദമ്പി ന കത്തബ്ബം ഇദമ്പി ന കത്തബ്ബമേവാതി നയസതേനപി നയസഹസ്സേനപി പടിവിജ്ഝതി. ഇദം കത്തബ്ബന്തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ.

സിക്ഖാകാമോ ഹി അയം ആയസ്മാ, പാതോവ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പത്ഥമത്തം വാലികം ഓകിരതി – ‘‘അജ്ജ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികാ മയ്ഹം ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികാ ഏത്തകം ഓവാദം ഏത്തകം പരിഭാസം ലഭാമീ’’തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി നം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേന്തോ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാകാമാനം യദിദം രാഹുലോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯) സിക്ഖായമേവ അഗ്ഗം കത്വാ ഠപേസി. സോപി ആയസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ തമേവ സീഹനാദം നദി –

‘‘സബ്ബമേതം അഭിഞ്ഞായ, ധമ്മരാജാ പിതാ മമ;

സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

സിക്ഖാകാമാനഹം അഗ്ഗോ, ധമ്മരാജേന ഥോമിതോ;

സദ്ധാപബ്ബജിതാനഞ്ച, സഹായോ പവരോ മമ.

ധമ്മരാജാ പിതാ മയ്ഹം, ധമ്മാരക്ഖോ ച പേത്തിയോ;

സാരിപുത്തോ ഉപജ്ഝായോ, സബ്ബം മേ ജിനസാസന’’ന്തി.

അഥസ്സ ഭഗവാ യസ്മാ ന കേവലം രൂപമേവ, വേദനാദയോപി ഏവം ദട്ഠബ്ബാ, തസ്മാ രൂപമ്പി രാഹുലാതിആദിമാഹ. കോ നജ്ജാതി കോ നു അജ്ജ. ഥേരസ്സ കിര ഏതദഹോസി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മയ്ഹം അത്തഭാവനിസ്സിതം ഛന്ദരാഗം ഞത്വാ ‘സമണേന നാമ ഏവരൂപോ വിതക്കോ ന വിതക്കിതബ്ബോ’തി നേവ പരിയായേന കഥം കഥേസി, ഗച്ഛ ഭിക്ഖു രാഹുലം വദേഹി ‘മാ പുന ഏവരൂപം വിതക്കം വിതക്കേസീ’തി ന ദൂതം പേസേസി. മം സമ്മുക്ഖേ ഠത്വായേവ പന സഭണ്ഡകം ചോരം ചൂളായ ഗണ്ഹന്തോ വിയ സമ്മുഖാ സുഗതോവാദം അദാസി. സുഗതോവാദോ ച നാമ അസങ്ഖേയ്യേഹിപി കപ്പേഹി ദുല്ലഭോ. ഏവരൂപസ്സ ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ ഓവാദം ലഭിത്വാ കോ നു വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതജാതികോ അജ്ജ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിസ്സതീ’’തി. അഥേസ ആയസ്മാ ആഹാരകിച്ചം പഹായ യസ്മിം നിസിന്നട്ഠാനേ ഠിതേന ഓവാദോ ലദ്ധോ, തതോവ പടിനിവത്തേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. ഭഗവാപി തം ആയസ്മന്തം നിവത്തമാനം ദിസ്വാ ന ഏവമാഹ – ‘‘മാ നിവത്ത താവ, രാഹുല, ഭിക്ഖാചാരകാലോ തേ’’തി. കസ്മാ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അജ്ജ താവ കായഗതാസതിഅമതഭോജനം ഭുഞ്ജതൂ’’തി.

അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി ഭഗവതി ഗതേ പച്ഛാ ഗച്ഛന്തോ അദ്ദസ. ഏതസ്സ കിരായസ്മതോ ഏകകസ്സ വിഹരതോ അഞ്ഞം വത്തം, ഭഗവതാ സദ്ധിം വിഹരതോ അഞ്ഞം. യദാ ഹി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഏകാകിനോ വസന്തി, തദാ പാതോവ സേനാസനം സമ്മജ്ജിത്വാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ സന്നിസിന്നാ അത്തനോ ചിത്തരുചിയാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്തി. ഭഗവതാ സദ്ധിം വിഹരന്താ പന ഥേരാ ഏവം ന കരോന്തി. തദാ ഹി ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ പഠമം ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛതി. തസ്മിം ഗതേ ഥേരോ അത്തനോ സേനാസനാ നിക്ഖമിത്വാ – ‘‘ബഹൂനം വസനട്ഠാനേ നാമ സബ്ബേവ പാസാദികം കാതും സക്കോന്തി വാ, ന വാ സക്കോന്തീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അസമ്മട്ഠം ഠാനം സമ്മജ്ജതി. സചേ കചവരോ അഛഡ്ഡിതോ ഹോതി, തം ഛഡ്ഡേതി. പാനീയട്ഠപേതബ്ബട്ഠാനമ്ഹി പാനീയകൂടേ അസതി പാനീയഘടം ഠപേതി. ഗിലാനാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹാകം കിം ആഹരാമി, കിം വോ ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി? പുച്ഛതി. അവസ്സികദഹരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘അഭിരമഥ, ആവുസോ, മാ ഉക്കണ്ഠിത്ഥ, പടിപത്തിസാരകം ബുദ്ധസാസന’’ന്തി ഓവദതി. ഏവം കത്വാ സബ്ബപച്ഛാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛതി. യഥാ ഹി ചക്കവത്തി കുഹിഞ്ചി ഗന്തുകാമോ സേനായ പരിവാരിതോ പഠമം നിക്ഖമതി, പരിണായകരതനം സേനങ്ഗാനി സംവിധായ പച്ഛാ നിക്ഖമതി, ഏവം സദ്ധമ്മചക്കവത്തി ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ പഠമം നിക്ഖമതി, തസ്സ ഭഗവതോ പരിണായകരതനഭൂതോ ധമ്മസേനാപതി ഇമം കിച്ചം കത്വാ സബ്ബപച്ഛാ നിക്ഖമതി. സോ ഏവം നിക്ഖന്തോ തസ്മിം ദിവസേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം രാഹുലഭദ്ദം അദ്ദസ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ഛാ ഗച്ഛന്തോ അദ്ദസാ’’തി.

അഥ കസ്മാ ആനാപാനസ്സതിയം നിയോജേസി? നിസജ്ജാനുച്ഛവികത്താ. ഥേരോ കിര ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവതാ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥിത’’ന്തി അനാവജ്ജിത്വാവ യേനാകാരേന അയം അചലോ അനോബദ്ധോ ഹുത്വാ നിസിന്നോ, ഇദമസ്സ ഏതിസ്സാ നിസജ്ജായ കമ്മട്ഠാനം അനുച്ഛവികന്തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ആനാപാനസ്സതിന്തി അസ്സാസപസ്സാസേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാഹീതി ദസ്സേതി.

മഹപ്ഫലാ ഹോതീതി കീവമഹപ്ഫലാ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖു ആനാപാനസ്സതിം അനുയുത്തോ ഏകാസനേ നിസിന്നോവ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തഥാ അസക്കോന്തോ മരണകാലേ സമസീസീ ഹോതി, തഥാ അസക്കോന്തോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ധമ്മകഥികദേവപുത്തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തതോ വിരദ്ധോ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധുപ്പാദേ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, തം അസച്ഛികരോന്തോ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ബാഹിയത്ഥേരാദയോ വിയ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, ഏവം മഹപ്ഫലാ. മഹാനിസംസാതി തസ്സേവ വേവചനം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ആനാപാനസ്സതീ യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൪൮; പടി. മ. ൧.൧.൬൦) –

ഇമം മഹപ്ഫലതം സമ്പസ്സമാനോ ഥേരോ സദ്ധിവിഹാരികം തത്ഥ നിയോജേതി.

ഇതി ഭഗവാ രൂപകമ്മട്ഠാനം, ഥേരോ ആനാപാനസ്സതിന്തി ഉഭോപി കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ ഗതാ, രാഹുലഭദ്ദോ വിഹാരേയേവ ഓഹീനോ. ഭഗവാ തസ്സ ഓഹീനഭാവം ജാനന്തോപി നേവ അത്തനാ ഖാദനീയം ഭോജനീയം ഗഹേത്വാ അഗമാസി, ന ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പേസേസി, ന പസേനദിമഹാരാജഅനാഥപിണ്ഡികാദീനം സഞ്ഞം അദാസി. സഞ്ഞാമത്തകഞ്ഹി ലഭിത്വാ തേ കാജഭത്തം അഭിഹരേയ്യും. യഥാ ച ഭഗവാ, ഏവം സാരിപുത്തത്ഥേരോപി ന കിഞ്ചി അകാസി. രാഹുലത്ഥേരോ നിരാഹാരോ ഛിന്നഭത്തോ അഹോസി. തസ്സ പനായസ്മതോ – ‘‘ഭഗവാ മം വിഹാരേ ഓഹീനം ജാനന്തോപി അത്തനാ ലദ്ധപിണ്ഡപാതം നാപി സയം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, ന അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ പഹിണി, ന മനുസ്സാനം സഞ്ഞം അദാസി, ഉപജ്ഝായോപി മേ ഓഹീനഭാവം ജാനന്തോ തഥേവ ന കിഞ്ചി അകാസീ’’തി ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പന്നം, കുതോ തപ്പച്ചയാ ഓമാനം വാ അതിമാനം വാ ജനേസ്സതി. ഭഗവതാ പന ആചിക്ഖിതകമ്മട്ഠാനമേവ പുരേഭത്തമ്പി പച്ഛാഭത്തമ്പി – ‘‘ഇതിപി രൂപം അനിച്ചം, ഇതിപി ദുക്ഖം, ഇതിപി അസുഭം, ഇതിപി അനത്താ’’തി അഗ്ഗിം അഭിമത്ഥേന്തോ വിയ നിരന്തരം മനസികത്വാ സായന്ഹസമയേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഉപജ്ഝായേന ആനാപാനസ്സതിം ഭാവേഹീതി വുത്തോ, തസ്സ വചനം ന കരിസ്സാമി. ആചരിയുപജ്ഝായാനഞ്ഹി വചനം അകരോന്തോ ദുബ്ബചോ നാമ ഹോതി. ‘ദുബ്ബചോ രാഹുലോ, ഉപജ്ഝായസ്സപി വചനം ന കരോതീ’തി ച ഗരഹുപ്പത്തിതോ കക്ഖളതരാ പീളാ നാമ നത്ഥീ’’തി ഭാവനാവിധാനം പുച്ഛിതുകാമോ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോതിആദി വുത്തം.

൧൧൪. തത്ഥ പടിസല്ലാനാതി ഏകീഭാവതോ. യംകിഞ്ചി രാഹുലാതി കസ്മാ? ഭഗവാ ആനാപാനസ്സതിം പുട്ഠോ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതീതി. രൂപേ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനത്ഥം. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘രാഹുലസ്സ അത്തഭാവം നിസ്സായ ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പന്നോ, ഹേട്ഠാ ചസ്സ സങ്ഖേപേന രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥിതം. ഇദാനിസ്സാപി ദ്വിചത്താലീസായ ആകാരേഹി അത്തഭാവം വിരാജേത്വാ വിസങ്ഖരിത്വാ തംനിസ്സിതം ഛന്ദരാഗം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേസ്സാമീ’’തി. അഥ ആകാസധാതും കസ്മാ വിത്ഥാരേസീതി? ഉപാദാരൂപദസ്സനത്ഥം. ഹേട്ഠാ ഹി ചത്താരി മഹാഭൂതാനേവ കഥിതാനി, ന ഉപാദാരൂപം. തസ്മാ ഇമിനാ മുഖേന തം ദസ്സേതും ആകാസധാതും വിത്ഥാരേസി. അപിച അജ്ഝത്തികേന ആകാസേന പരിച്ഛിന്നരൂപമ്പി പാകടം ഹോതി.

ആകാസേന പരിച്ഛിന്നം, രൂപം യാതി വിഭൂതതം;

തസ്സേവം ആവിഭാവത്ഥം, തം പകാസേസി നായകോ.

ഏത്ഥ പന പുരിമാസു താവ ചതൂസു ധാതൂസു യം വത്തബ്ബം, തം മഹാഹത്ഥിപദോപമേ വുത്തമേവ.

൧൧൮. ആകാസധാതുയം ആകാസഗതന്തി ആകാസഭാവം ഗതം. ഉപാദിന്നന്തിആദിന്നം ഗഹിതം പരാമട്ഠം, സരീരട്ഠകന്തി അത്ഥോ. കണ്ണച്ഛിദ്ദന്തി മംസലോഹിതാദീഹി അസമ്ഫുട്ഠകണ്ണവിവരം. നാസച്ഛിദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യേന ചാതി യേന ഛിദ്ദേന. അജ്ഝോഹരതീതി അന്തോ പവേസേതി, ജിവ്ഹാബന്ധനതോ ഹി യാവ ഉദരപടലാ മനുസ്സാനം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഛിദ്ദട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. യത്ഥ ചാതി യസ്മിം ഓകാസേ. സന്തിട്ഠതീതി പതിട്ഠാതി. മനുസ്സാനഞ്ഹി മഹന്തം പടപരിസ്സാവനമത്തഞ്ച ഉദരപടലം നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അധോഭാഗം നിക്ഖമതീതി യേന ഹേട്ഠാ നിക്ഖമതി. ദ്വത്തിംസഹത്ഥമത്തം ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു വങ്കം അന്തം നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതി ഇമിനാ സുഖുമസുഖുമം ചമ്മമംസാദിഅന്തരഗതഞ്ചേവ ലോമകൂപഭാവേന ച ഠിതം ആകാസം ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥാപി പഥവീധാതുആദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൧൯. ഇദാനിസ്സ താദിഭാവലക്ഖണം ആചിക്ഖന്തോ പഥവീസമന്തിആദിമാഹ. ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ഹി അരജ്ജന്തോ അദുസ്സന്തോ താദീ നാമ ഹോതി. മനാപാമനാപാതി ഏത്ഥ അട്ഠ ലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ മനാപാ നാമ, ദ്വേ ദോമനസ്സചിത്തസമ്പയുത്താ അമനാപാ നാമ. ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തീതി ഏതേ ഫസ്സാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തവ ചിത്തം അന്തോമുട്ഠിഗതം കരോന്തോ വിയ പരിയാദായ ഗഹേത്വാ ഠാതും ന സക്ഖിസ്സന്തി ‘‘അഹം സോഭാമി, മയ്ഹം വണ്ണായതനം പസന്ന’’ന്തി പുന അത്തഭാവം നിസ്സായ ഛന്ദരാഗോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഗൂഥഗതന്തിആദീസു ഗൂഥമേവ ഗൂഥഗതം. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

ന കത്ഥചി പതിട്ഠിതോതി പഥവീപബ്ബതരുക്ഖാദീസു ഏകസ്മിമ്പി ന പതിട്ഠിതോ, യദി ഹി പഥവിയം പതിട്ഠിതോ ഭവേയ്യ, പഥവിയാ ഭിജ്ജമാനായ സഹേവ ഭിജ്ജേയ്യ, പബ്ബതേ പതമാനേ സഹേവ പതേയ്യ, രുക്ഖേ ഛിജ്ജമാനേ സഹേവ ഛിജ്ജേയ്യ.

൧൨൦. മേത്തം രാഹുലാതി കസ്മാ ആരഭി? താദിഭാവസ്സ കാരണദസ്സനത്ഥം. ഹേട്ഠാ ഹി താദിഭാവലക്ഖണം ദസ്സിതം, ന ച സക്കാ അഹം താദീ ഹോമീതി അകാരണാ ഭവിതും, നപി ‘‘അഹം ഉച്ചാകുലപ്പസുതോ ബഹുസ്സുതോ ലാഭീ, മം രാജരാജമഹാമത്താദയോ ഭജന്തി, അഹം താദീ ഹോമീ’’തി ഇമേഹി കാരണേഹി കോചി താദീ നാമ ഹോതി, മേത്താദിഭാവനായ പന ഹോതീതി താദിഭാവസ്സ കാരണദസ്സനത്ഥം ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ ഭാവയതോതി ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തസ്സ. യോ ബ്യാപാദോതി യോ സത്തേ കോപോ, സോ പഹീയിസ്സതി. വിഹേസാതി പാണിആദീഹി സത്താനം വിഹിംസനം. അരതീതി പന്തസേനാസനേസു ചേവ അധികുസലധമ്മേസു ച ഉക്കണ്ഠിതതാ. പടിഘോതി യത്ഥ കത്ഥചി സത്തേസു സങ്ഖാരേസു ച പടിഹഞ്ഞനകിലേസോ. അസുഭന്തി ഉദ്ധുമാതകാദീസു ഉപചാരപ്പനം. ഉദ്ധുമാതകാദീസു അസുഭഭാവനാ ച നാമേസാ വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാവ. രാഗോതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ. അനിച്ചസഞ്ഞന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനായ സഹജാതസഞ്ഞം. വിപസ്സനാ ഏവ വാ ഏസാ അസഞ്ഞാപി സഞ്ഞാസീസേന സഞ്ഞാതി വുത്താ. അസ്മിമാനോതി രൂപാദീസു അസ്മീതി മാനോ.

൧൨൧. ഇദാനി ഥേരേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിത്ഥാരേന്തോ ആനാപാനസ്സതിന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇദം കമ്മട്ഠാനഞ്ച കമ്മട്ഠാനഭാവനാ ച പാളിഅത്ഥോ ച സദ്ധിം ആനിസംസകഥായ സബ്ബോ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതോയേവ. ഇമം ദേസനം ഭഗവാ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേനേവ പരിനിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മാഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.