൨. ഭിക്ഖുവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. ഏവം മേ സുതന്തി അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം. തത്ഥ അമ്ബലട്ഠികായം വിഹരതീതി വേളുവനവിഹാരസ്സ പച്ചന്തേ പധാനഘരസങ്ഖേപേ വിവേകകാമാനം വസനത്ഥായ കതേ അമ്ബലട്ഠികാതി ഏവംനാമകേ പാസാദേ പവിവേകം ബ്രൂഹയന്തോ വിഹരതി. കണ്ടകോ നാമ ജാതകാലതോ പട്ഠായ തിഖിണോവ ഹോതി, ഏവമേവം അയമ്പി ആയസ്മാ സത്തവസ്സികസാമണേരകാലേയേവ പവിവേകം ബ്രൂഹയമാനോ തത്ഥ വിഹാസി. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ. ആസനന്തി പകതിപഞ്ഞത്തമേവേത്ഥ ആസനം അത്ഥി, തം പപ്ഫോടേത്വാ ഠപേസി. ഉദകാധാനേതി ഉദകഭാജനേ. ‘‘ഉദകട്ഠാനേ’’തിപി പാഠോ.

ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസീതി ഓവാദദാനത്ഥം ആമന്തേസി. ഭഗവതാ ഹി രാഹുലത്ഥേരസ്സ സമ്ബഹുലാ ധമ്മദേസനാ കതാ. സാമണേരപഞ്ഹം ഥേരസ്സേവ വുത്തം. തഥാ രാഹുലസംയുത്തം മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തമിദം അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തന്തി.

അയഞ്ഹി ആയസ്മാ സത്തവസ്സികകാലേ ഭഗവന്തം ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ ‘‘ദായജ്ജം മേ സമണ ദേഹീ’’തി ദായജ്ജം യാചമാനോ ഭഗവതാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ നിയ്യാദേത്വാ പബ്ബാജിതോ. അഥ ഭഗവാ ദഹരകുമാരാ നാമ യുത്തായുത്തം കഥം കഥേന്തി, ഓവാദമസ്സ ദേമീതി രാഹുലകുമാരം ആമന്തേത്വാ ‘‘സാമണേരേന നാമ, രാഹുല, തിരച്ഛാനകഥം കഥേതും ന വട്ടതി, ത്വം കഥയമാനോ ഏവരൂപം കഥം കഥേയ്യാസീ’’തി സബ്ബബുദ്ധേഹി അവിജഹിതം ദസപുച്ഛം പഞ്ചപണ്ണാസവിസ്സജ്ജനം – ‘‘ഏകോ പഞ്ഹോ ഏകോ ഉദ്ദേസോ ഏകം വേയ്യാകരണം ദ്വേ പഞ്ഹാ…പേ… ദസ പഞ്ഹാ ദസ ഉദ്ദേസാ ദസ വേയ്യാകരണാതി. ഏകം നാമ കിം? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ…പേ… ദസ നാമ കിം? ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ അരഹാതി വുച്ചതീ’’തി (ഖു. പാ. ൪.൧൦) ഇമം സാമണേരപഞ്ഹം കഥേസി. പുന ചിന്തേസി ‘‘ദഹരകുമാരാ നാമ പിയമുസാവാദാ ഹോന്തി, അദിട്ഠമേവ ദിട്ഠം അമ്ഹേഹി, ദിട്ഠമേവ ന ദിട്ഠം അമ്ഹേഹീതി വദന്തി ഓവാദമസ്സ ദേമീ’’തി അക്ഖീഹി ഓലോകേത്വാപി സുഖസഞ്ജാനനത്ഥം പഠമമേവ ചതസ്സോ ഉദകാധാനൂപമായോ, തതോ ദ്വേ ഹത്ഥിഉപമായോ ഏകം ആദാസൂപമഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇമം സുത്തം കഥേസി. ചതൂസു പന പച്ചയേസു തണ്ഹാവിവട്ടനം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം കല്യാണമിത്തുപനിസ്സയസ്സ മഹന്തഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ രാഹുലസുത്തം (സു. നി. രാഹുലസുത്ത) കഥേസി. ആഗതാഗതട്ഠാനേ ഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ന കത്തബ്ബോതി ദസ്സേതും രാഹുലസംയുത്തം (സം. നി. ൨.൧൮൮ ആദയോ) കഥേസി. ‘‘അഹം സോഭാമി, മമ വണ്ണായതനം പസന്ന’’ന്തി അത്തഭാവം നിസ്സായ ഗേഹസ്സിതഛന്ദരാഗോ ന കത്തബ്ബോതി മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം കഥേസി.

തത്ഥ രാഹുലസുത്തം ഇമസ്മിം നാമ കാലേ വുത്തന്തി ന വത്തബ്ബം. തഞ്ഹി അഭിണ്ഹോവാദവസേന വുത്തം. രാഹുലസംയുത്തം സത്തവസ്സികകാലതോ പട്ഠായ യാവ അവസ്സികഭിക്ഖുകാലാ വുത്തം. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം അട്ഠാരസ വസ്സസാമണേരകാലേ വുത്തം. ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം അവസ്സികഭിക്ഖുകാലേ വുത്തം. കുമാരകപഞ്ഹഞ്ച ഇദഞ്ച അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം സത്തവസ്സികസാമണേരകാലേ വുത്തം. തേസു രാഹുലസുത്തം അഭിണ്ഹോവാദത്ഥം, രാഹുലസംയുത്തം, ഥേരസ്സ വിപസ്സനാഗബ്ഭഗഹണത്ഥം, മഹാരാഹുലോവാദം ഗേഹസ്സിതഛന്ദരാഗവിനോദനത്ഥം, ചൂളരാഹുലോവാദം ഥേരസ്സ പഞ്ചദസ-വിമുത്തിപരിപാചനീയ-ധമ്മപരിപാകകാലേ അരഹത്തഗാഹാപനത്ഥം വുത്തം. ഇദഞ്ച പന സന്ധായ രാഹുലത്ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ തഥാഗതസ്സ ഗുണം കഥേന്തോ ഇദമാഹ –

‘‘കികീവ ബീജം രക്ഖേയ്യ, ചാമരീ വാലമുത്തമം;

നിപകോ സീലസമ്പന്നോ, മമം രക്ഖി തഥാഗതോ’’തി. (അപ. ൧.൨.൮൩);

സാമണേരപഞ്ഹം അയുത്തവചനപഹാനത്ഥം, ഇദം അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ അകരണത്ഥം വുത്തം.

തത്ഥ പസ്സസി നോതി പസ്സസി നു. പരിത്തന്തി ഥോകം. സാമഞ്ഞന്തി സമണധമ്മോ. നിക്കുജ്ജിത്വാതി അധോമുഖം കത്വാ. ഉക്കുജ്ജിത്വാതി ഉത്താനം കത്വാ.

൧൦൮. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, രഞ്ഞോ നാഗോതി അയം ഉപമാ സമ്പജാനമുസാവാദേ സംവരരഹിതസ്സ ഓപമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്താ. തത്ഥ ഈസാദന്തോതി രഥീസാസദിസദന്തോ. ഉരുള്ഹവാതി അഭിവഡ്ഢിതോ ആരോഹസമ്പന്നോ. അഭിജാതോതി സുജാതോ ജാതിസമ്പന്നോ. സങ്ഗാമാവചരോതി സങ്ഗാമം ഓതിണ്ണപുബ്ബോ. കമ്മം കരോതീതി ആഗതാഗതേ പവട്ടേന്തോ ഘാതേതി. പുരത്ഥിമകായാദീസു പന പുരത്ഥിമകായേന താവ പടിസേനായ ഫലകകോട്ഠകമുണ്ഡപാകാരാദയോ പാതേതി, തഥാ പച്ഛിമകായേന. സീസേന കമ്മം നാമ നിയമേത്വാ ഏതം പദേസം മദ്ദിസ്സാമീതി നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതി, ഏത്തകേന സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ദ്വേധാ ഭിജ്ജതി. കണ്ണേഹി കമ്മം നാമ ആഗതാഗതേ സരേ കണ്ണേഹി പഹരിത്വാ പാതനം. ദന്തേഹി കമ്മം നാമ പടിഹത്ഥിഅസ്സഹത്ഥാരോഹഅസ്സാരോഹപദാദീനം വിജ്ഝനം. നങ്ഗുട്ഠേന കമ്മം നാമ നങ്ഗുട്ഠേ ബന്ധായ ദീഘാസിലട്ഠിയാ വാ അയമുസലേന വാ ഛേദനഭേദനം. രക്ഖതേവ സോണ്ഡന്തി സോണ്ഡം പന മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ രക്ഖതി.

തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്സ ഹത്ഥിനോ കരണേ. അപരിച്ചത്തന്തി അനിസ്സട്ഠം, പരേസം ജയം അമ്ഹാകഞ്ച പരാജയം പസ്സീതി മഞ്ഞതി. സോണ്ഡായപി കമ്മം കരോതീതി അയമുഗ്ഗരം വാ ഖദിരമുസലം വാ ഗഹേത്വാ സമന്താ അട്ഠാരസഹത്ഥട്ഠാനം മദ്ദതി. പരിച്ചത്തന്തി വിസ്സട്ഠം, ഇദാനി ഹത്ഥിയോധാദീസു ന കുതോചി ഭായതി, അമ്ഹാകം ജയം പരേസഞ്ച പരാജയം പസ്സീതി മഞ്ഞതി. നാഹം തസ്സ കിഞ്ചി പാപന്തി തസ്സ ദുക്കടാദിആപത്തിവീതിക്കമേ വാ മാതുഘാതകാദികമ്മേസു വാ കിഞ്ചി പാപം അകത്തബ്ബം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ തിഹ തേതി യസ്മാ സമ്പജാനമുസാവാദിനോ അകത്തബ്ബം പാപം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തയാ ഹസായപി ദവകമ്യതായപി മുസാ ന ഭണിസ്സാമീതി സിക്ഖിതബ്ബം. പച്ചവേക്ഖണത്ഥോതി ഓലോകനത്ഥോ, യം മുഖേ വജ്ജം ഹോതി, തസ്സ ദസ്സനത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാതി ഓലോകേത്വാ ഓലോകേത്വാ.

൧൦൯. സസക്കം ന കരണീയന്തി ഏകംസേനേവ ന കാതബ്ബം. പടിസംഹരേയ്യാസീതി നിവത്തേയ്യാസി മാ കരേയ്യാസി. അനുപദജ്ജേയ്യാസീതി അനുപദേയ്യാസി ഉപത്ഥമ്ഭേയ്യാസി പുനപ്പുനം കരേയ്യാസി. അഹോരത്താനുസിക്ഖീതി രത്തിഞ്ച ദിവഞ്ച സിക്ഖമാനോ.

൧൧൧. അട്ടീയിതബ്ബന്തി അട്ടേന പീളിതേന ഭവിതബ്ബം. ഹരായിതബ്ബന്തി ലജ്ജിതബ്ബം. ജിഗുച്ഛിതബ്ബന്തി ഗൂഥം ദിസ്വാ വിയ ജിഗുച്ഛാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ. മനോകമ്മസ്സ പന അദേസനാവത്ഥുകത്താ ഇധ ദേസേതബ്ബന്തി ന വുത്തം. കിത്തകേ പന ഠാനേ കായകമ്മവചീകമ്മാനി സോധേതബ്ബാനി, കിത്തകേ മനോകമ്മന്തി. കായകമ്മവചീകമ്മാനി താവ ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേയേവ സോധേതബ്ബാനി. ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നേന ഹി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ‘‘അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ യാവ ഇമസ്മിം ഠാനേ നിസജ്ജാ അത്ഥി നു ഖോ മേ ഇമസ്മിം അന്തരേ പരേസം അപ്പിയം കായകമ്മം വാ വചീകമ്മം വാ’’തി. സചേ അത്ഥീതി ജാനാതി, ദേസനായുത്തം ദേസേതബ്ബം, ആവികരണയുത്തം ആവികാതബ്ബം. സചേ നത്ഥി, തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം. മനോകമ്മം പന ഏതസ്മിം പിണ്ഡപാതപരിയേസനട്ഠാനേ സോധേതബ്ബം. കഥം? ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ അജ്ജ പിണ്ഡപാതപരിയേസനട്ഠാനേ രൂപാദീസു ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പടിഘം വാ’’തി? സചേ അത്ഥി, ‘‘പുന ന ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സചേ നത്ഥി, തേനേവ പീതിപാമോജ്ജേന വിഹാതബ്ബം.

൧൧൨. സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി ബുദ്ധാ വാ പച്ചേകബുദ്ധാ വാ തഥാഗതസാവകാ വാ. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ അതീതേപി ഏവം പരിസോധേസും, അനാഗതേപി പരിസോധേസ്സന്തി, ഏതരഹിപി പരിസോധേന്തി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹിപി തേസം അനുസിക്ഖന്തേഹി ഏവം സിക്ഖിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമം പന ദേസനം ഭഗവാ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഉസ്സിതസ്സ രതനരാസിനോ യോജനിയമണിക്ഖന്ധേന കൂടം ഗണ്ഹന്തോ വിയ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേന പരിനിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം. തത്ഥ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധീതി ദസ്സനം അവിജഹിത്വാ ഗമനം അബ്ബോച്ഛിന്നം കത്വാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേന അനുബന്ധി. തദാ ഹി ഭഗവാ പദേ പദം നിക്ഖിപന്തോ വിലാസിതഗമനേന പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛതി, രാഹുലത്ഥേരോ ദസബലസ്സ പദാനുപദികോ ഹുത്വാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ.

തത്ഥ ഭഗവാ സുപുപ്ഫിതസാലവനമജ്ഝഗതോ സുഭൂമിഓതരണത്ഥായ നിക്ഖന്തമത്തവരവാരണോ വിയ വിരോചിത്ഥ, രാഹുലഭദ്ദോ ച വരവാരണസ്സ പച്ഛതോ നിക്ഖന്തഗജപോതകോ വിയ. ഭഗവാ സായന്ഹസമയേ മണിഗുഹതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരം പടിപന്നോ കേസരസീഹോ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച സീഹമിഗരാജാനം അനുബന്ധന്തോ നിക്ഖന്തസീഹപോതകോ വിയ. ഭഗവാ മണിപബ്ബതസസ്സിരികവനസണ്ഡതോ ദാഠബലോ മഹാബ്യഗ്ഘോ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച ബ്യഗ്ഘരാജാനം അനുബന്ധബ്യഗ്ഘപോതകോ വിയ. ഭഗവാ സിമ്ബലിദായതോ നിക്ഖന്തസുപണ്ണരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച സുപണ്ണരാജസ്സ പച്ഛതോ നിക്ഖന്തസുപണ്ണപോതകോ വിയ. ഭഗവാ ചിത്തകൂടപബ്ബതതോ ഗഗനതലം പക്ഖന്ദസുവണ്ണഹംസരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച ഹംസാധിപതിം അനുപക്ഖന്ദഹംസപോതകോ വിയ. ഭഗവാ മഹാസരം അജ്ഝോഗാള്ഹാ സുവണ്ണമഹാനാവാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച സുവണ്ണനാവം പച്ഛാ അനുബന്ധനാവാപോതകോ വിയ. ഭഗവാ ചക്കരതനാനുഭാവേന ഗഗനതലേ സമ്പയാതചക്കവത്തിരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച രാജാനം അനുസമ്പയാതപരിണായകരതനം വിയ. ഭഗവാ വിഗതവലാഹകം നഭം പടിപന്നതാരകരാജാ വിയ, രാഹുലഭദ്ദോ ച താരകാധിപതിനോ അനുമഗ്ഗപടിപന്നാ പരിസുദ്ധഓസധിതാരകാ വിയ.

ഭഗവാപി മഹാസമ്മതപവേണിയം ഓക്കാകരാജവംസേ ജാതോ, രാഹുലഭദ്ദോപി. ഭഗവാപി സങ്ഖേ പക്ഖിത്തഖീരസദിസോ സുപരിസുദ്ധജാതിഖത്തിയകുലേ ജാതോ, രാഹുലഭദ്ദോപി. ഭഗവാപി രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതോ, രാഹുലഭദ്ദോപി. ഭഗവതോപി സരീരം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം ദേവനഗരേസു സമുസ്സിതരതനതോരണം വിയ സബ്ബപാലിഫുല്ലോ പാരിച്ഛത്തകോ വിയ ച അതിമനോഹരണം, രാഹുലഭദ്ദസ്സാപി. ഇതി ദ്വേപി അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ, ദ്വേപി രാജപബ്ബജിതാ, ദ്വേപി ഖത്തിയസുഖുമാലാ, ദ്വേപി സുവണ്ണവണ്ണാ, ദ്വേപി ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഏകമഗ്ഗം പടിപന്നാ പടിപാടിയാ ഗച്ഛന്താനം ദ്വിന്നം ചന്ദമണ്ഡലാനം ദ്വിന്നം സൂരിയമണ്ഡലാനം ദ്വിന്നം സക്കസുയാമസന്തുസിതസുനിമ്മിതവസവത്തിമഹാബ്രഹ്മാദീനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനാ വിയ വിരോചിംസു.

തത്രായസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗച്ഛന്തോവ പാദതലതോ യാവ ഉപരി കേസന്താ തഥാഗതം ആലോകേസി. സോ ഭഗവതോ ബുദ്ധവേസവിലാസം ദിസ്വാ ‘‘സോഭതി ഭഗവാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവിചിത്തസരീരോ ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തതായ വിപ്പകിണ്ണസുവണ്ണചുണ്ണമജ്ഝഗതോ വിയ, വിജ്ജുലതാപരിക്ഖിത്തോ കനകപബ്ബതോ വിയ, യന്തസുത്തസമാകഡ്ഢിതരതനവിചിത്തം സുവണ്ണഅഗ്ഘികം വിയ, രത്തപംസുകൂലചീവരപടിച്ഛന്നോപി രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തകനകപബ്ബതോ വിയ, പവാളലതാപടിമണ്ഡിതം സുവണ്ണഅഗ്ഘികം വിയ, ചീനപിട്ഠചുണ്ണപൂജിതം സുവണ്ണചേതിയം വിയ, ലാഖാരസാനുലിത്തോ കനകയൂപോ വിയ, രത്തവലാഹകന്തരതോ തങ്ഖണബ്ഭുഗ്ഗതപുണ്ണചന്ദോ വിയ, അഹോ സമതിംസപാരമിതാനുഭാവസജ്ജിതസ്സ അത്തഭാവസ്സ സിരീസമ്പത്തീ’’തി ചിന്തേസി. തതോ അത്താനമ്പി ഓലോകേത്വാ – ‘‘അഹമ്പി സോഭാമി. സചേ ഭഗവാ ചതൂസു മഹാദീപേസു ചക്കവത്തിരജ്ജം അകരിസ്സാ, മയ്ഹം പരിണായകട്ഠാനന്തരം അദസ്സാ. ഏവം സന്തേ അതിവിയ ജമ്ബുദീപതലം അസോഭിസ്സാ’’തി അത്തഭാവം നിസ്സായ ഗേഹസ്സിതം ഛന്ദരാഗം ഉപ്പാദേസി.

ഭഗവാപി പുരതോ ഗച്ഛന്തോവ ചിന്തേസി – ‘‘പരിപുണ്ണച്ഛവിമംസലോഹിതോ ദാനി രാഹുലസ്സ അത്തഭാവോ. രജനീയേസു രൂപാരമ്മണാദീസു ഹി ചിത്തസ്സ പക്ഖന്ദനകാലോ ജാതോ, കിം ബഹുലതായ നു ഖോ രാഹുലോ വീതിനാമേതീ’’തി. അഥ സഹാവജ്ജനേനേവ പസന്നഉദകേ മച്ഛം വിയ, പരിസുദ്ധേ ആദാസമണ്ഡലേ മുഖനിമിത്തം വിയ ച തസ്സ തം ചിത്തുപ്പാദം അദ്ദസ. ദിസ്വാവ – ‘‘അയം രാഹുലോ മയ്ഹം അത്രജോ ഹുത്വാ മമ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ ‘അഹം സോഭാമി, മയ്ഹം വണ്ണായതനം പസന്ന’ന്തി അത്തഭാവം നിസ്സായ ഗേഹസ്സിതഛന്ദരാഗം ഉപ്പാദേതി, അതിത്ഥേ പക്ഖന്ദോ ഉപ്പഥം പടിപന്നോ അഗോചരേ ചരതി, ദിസാമൂള്ഹഅദ്ധികോ വിയ അഗന്തബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതി. അയം ഖോ പനസ്സ കിലേസോ അബ്ഭന്തരേ വഡ്ഢന്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം പസ്സിതും ന ദസ്സതി, പരത്ഥമ്പി, ഉഭയത്ഥമ്പി. തതോ നിരയേപി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാപേസ്സതി, തിരച്ഛാനയോനിയമ്പി, പേത്തിവിസയേപി, അസുരകായേപി, സമ്ബാധേപി മാതുകുച്ഛിസ്മിന്തി അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ പരിപാതേസ്സതി. അയഞ്ഹി –

അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം. (ഇതിവു. ൮൮) –

യഥാ ഖോ പന അനേകരതനപൂരാ മഹാനാവാ ഭിന്നഫലകന്തരേന ഉദകം ആദിയമാനാ മുഹുത്തമ്പി ന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബാ ഹോതി, വേഗേനസ്സാ വിവരം പിദഹിതും വട്ടതി, ഏവമേവം അയമ്പി ന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ. യാവസ്സ അയം കിലേസോ അബ്ഭന്തരേ സീലരതനാദീനി ന വിനാസേതി, താവദേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയമകാസി. ഏവരൂപേസു പന ഠാനേസു ബുദ്ധാനം നാഗവിലോകനം നാമ ഹോതി. തസ്മാ യന്തേന പരിവത്തിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ സകലകായേനേവ പരിവത്തേത്വാ ഠിതോ രാഹുലഭദ്ദം ആമന്തേസി. തം സന്ധായ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ അപലോകേത്വാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ യംകിഞ്ചി രൂപന്തിആദീനി സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനി. നേതം മമാതിആദീനി മഹാഹത്ഥിപദോപമേ വുത്താനി. രൂപമേവ നു ഖോ ഭഗവാതി കസ്മാ പുച്ഛതി? തസ്സ കിര – ‘‘സബ്ബം രൂപം നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താ’’തി സുത്വാ – ‘‘ഭഗവാ സബ്ബം രൂപം വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഏവം ദട്ഠബ്ബന്തി വദതി, വേദനാദീസു നു ഖോ കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി നയോ ഉദപാദി. തസ്മാ തസ്മിം നയേ ഠിതോ പുച്ഛതി. നയകുസലോ ഹേസ ആയസ്മാ രാഹുലോ, ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി വുത്തേ ഇദമ്പി ന കത്തബ്ബം ഇദമ്പി ന കത്തബ്ബമേവാതി നയസതേനപി നയസഹസ്സേനപി പടിവിജ്ഝതി. ഇദം കത്തബ്ബന്തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ.

സിക്ഖാകാമോ ഹി അയം ആയസ്മാ, പാതോവ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പത്ഥമത്തം വാലികം ഓകിരതി – ‘‘അജ്ജ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികാ മയ്ഹം ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികാ ഏത്തകം ഓവാദം ഏത്തകം പരിഭാസം ലഭാമീ’’തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി നം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേന്തോ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാകാമാനം യദിദം രാഹുലോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൯) സിക്ഖായമേവ അഗ്ഗം കത്വാ ഠപേസി. സോപി ആയസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ തമേവ സീഹനാദം നദി –

‘‘സബ്ബമേതം അഭിഞ്ഞായ, ധമ്മരാജാ പിതാ മമ;

സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

സിക്ഖാകാമാനഹം അഗ്ഗോ, ധമ്മരാജേന ഥോമിതോ;

സദ്ധാപബ്ബജിതാനഞ്ച, സഹായോ പവരോ മമ.

ധമ്മരാജാ പിതാ മയ്ഹം, ധമ്മാരക്ഖോ ച പേത്തിയോ;

സാരിപുത്തോ ഉപജ്ഝായോ, സബ്ബം മേ ജിനസാസന’’ന്തി.

അഥസ്സ ഭഗവാ യസ്മാ ന കേവലം രൂപമേവ, വേദനാദയോപി ഏവം ദട്ഠബ്ബാ, തസ്മാ രൂപമ്പി രാഹുലാതിആദിമാഹ. കോ നജ്ജാതി കോ നു അജ്ജ. ഥേരസ്സ കിര ഏതദഹോസി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മയ്ഹം അത്തഭാവനിസ്സിതം ഛന്ദരാഗം ഞത്വാ ‘സമണേന നാമ ഏവരൂപോ വിതക്കോ ന വിതക്കിതബ്ബോ’തി നേവ പരിയായേന കഥം കഥേസി, ഗച്ഛ ഭിക്ഖു രാഹുലം വദേഹി ‘മാ പുന ഏവരൂപം വിതക്കം വിതക്കേസീ’തി ന ദൂതം പേസേസി. മം സമ്മുക്ഖേ ഠത്വായേവ പന സഭണ്ഡകം ചോരം ചൂളായ ഗണ്ഹന്തോ വിയ സമ്മുഖാ സുഗതോവാദം അദാസി. സുഗതോവാദോ ച നാമ അസങ്ഖേയ്യേഹിപി കപ്പേഹി ദുല്ലഭോ. ഏവരൂപസ്സ ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ ഓവാദം ലഭിത്വാ കോ നു വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതജാതികോ അജ്ജ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിസ്സതീ’’തി. അഥേസ ആയസ്മാ ആഹാരകിച്ചം പഹായ യസ്മിം നിസിന്നട്ഠാനേ ഠിതേന ഓവാദോ ലദ്ധോ, തതോവ പടിനിവത്തേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. ഭഗവാപി തം ആയസ്മന്തം നിവത്തമാനം ദിസ്വാ ന ഏവമാഹ – ‘‘മാ നിവത്ത താവ, രാഹുല, ഭിക്ഖാചാരകാലോ തേ’’തി. കസ്മാ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അജ്ജ താവ കായഗതാസതിഅമതഭോജനം ഭുഞ്ജതൂ’’തി.

അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി ഭഗവതി ഗതേ പച്ഛാ ഗച്ഛന്തോ അദ്ദസ. ഏതസ്സ കിരായസ്മതോ ഏകകസ്സ വിഹരതോ അഞ്ഞം വത്തം, ഭഗവതാ സദ്ധിം വിഹരതോ അഞ്ഞം. യദാ ഹി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഏകാകിനോ വസന്തി, തദാ പാതോവ സേനാസനം സമ്മജ്ജിത്വാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ സന്നിസിന്നാ അത്തനോ ചിത്തരുചിയാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്തി. ഭഗവതാ സദ്ധിം വിഹരന്താ പന ഥേരാ ഏവം ന കരോന്തി. തദാ ഹി ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ പഠമം ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛതി. തസ്മിം ഗതേ ഥേരോ അത്തനോ സേനാസനാ നിക്ഖമിത്വാ – ‘‘ബഹൂനം വസനട്ഠാനേ നാമ സബ്ബേവ പാസാദികം കാതും സക്കോന്തി വാ, ന വാ സക്കോന്തീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അസമ്മട്ഠം ഠാനം സമ്മജ്ജതി. സചേ കചവരോ അഛഡ്ഡിതോ ഹോതി, തം ഛഡ്ഡേതി. പാനീയട്ഠപേതബ്ബട്ഠാനമ്ഹി പാനീയകൂടേ അസതി പാനീയഘടം ഠപേതി. ഗിലാനാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹാകം കിം ആഹരാമി, കിം വോ ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി? പുച്ഛതി. അവസ്സികദഹരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘അഭിരമഥ, ആവുസോ, മാ ഉക്കണ്ഠിത്ഥ, പടിപത്തിസാരകം ബുദ്ധസാസന’’ന്തി ഓവദതി. ഏവം കത്വാ സബ്ബപച്ഛാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛതി. യഥാ ഹി ചക്കവത്തി കുഹിഞ്ചി ഗന്തുകാമോ സേനായ പരിവാരിതോ പഠമം നിക്ഖമതി, പരിണായകരതനം സേനങ്ഗാനി സംവിധായ പച്ഛാ നിക്ഖമതി, ഏവം സദ്ധമ്മചക്കവത്തി ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ പഠമം നിക്ഖമതി, തസ്സ ഭഗവതോ പരിണായകരതനഭൂതോ ധമ്മസേനാപതി ഇമം കിച്ചം കത്വാ സബ്ബപച്ഛാ നിക്ഖമതി. സോ ഏവം നിക്ഖന്തോ തസ്മിം ദിവസേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം രാഹുലഭദ്ദം അദ്ദസ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ഛാ ഗച്ഛന്തോ അദ്ദസാ’’തി.

അഥ കസ്മാ ആനാപാനസ്സതിയം നിയോജേസി? നിസജ്ജാനുച്ഛവികത്താ. ഥേരോ കിര ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവതാ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥിത’’ന്തി അനാവജ്ജിത്വാവ യേനാകാരേന അയം അചലോ അനോബദ്ധോ ഹുത്വാ നിസിന്നോ, ഇദമസ്സ ഏതിസ്സാ നിസജ്ജായ കമ്മട്ഠാനം അനുച്ഛവികന്തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ആനാപാനസ്സതിന്തി അസ്സാസപസ്സാസേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാഹീതി ദസ്സേതി.

മഹപ്ഫലാ ഹോതീതി കീവമഹപ്ഫലാ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖു ആനാപാനസ്സതിം അനുയുത്തോ ഏകാസനേ നിസിന്നോവ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തഥാ അസക്കോന്തോ മരണകാലേ സമസീസീ ഹോതി, തഥാ അസക്കോന്തോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ധമ്മകഥികദേവപുത്തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തതോ വിരദ്ധോ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധുപ്പാദേ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, തം അസച്ഛികരോന്തോ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ബാഹിയത്ഥേരാദയോ വിയ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, ഏവം മഹപ്ഫലാ. മഹാനിസംസാതി തസ്സേവ വേവചനം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ആനാപാനസ്സതീ യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ;

സോമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൪൮; പടി. മ. ൧.൧.൬൦) –

ഇമം മഹപ്ഫലതം സമ്പസ്സമാനോ ഥേരോ സദ്ധിവിഹാരികം തത്ഥ നിയോജേതി.

ഇതി ഭഗവാ രൂപകമ്മട്ഠാനം, ഥേരോ ആനാപാനസ്സതിന്തി ഉഭോപി കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ ഗതാ, രാഹുലഭദ്ദോ വിഹാരേയേവ ഓഹീനോ. ഭഗവാ തസ്സ ഓഹീനഭാവം ജാനന്തോപി നേവ അത്തനാ ഖാദനീയം ഭോജനീയം ഗഹേത്വാ അഗമാസി, ന ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പേസേസി, ന പസേനദിമഹാരാജഅനാഥപിണ്ഡികാദീനം സഞ്ഞം അദാസി. സഞ്ഞാമത്തകഞ്ഹി ലഭിത്വാ തേ കാജഭത്തം അഭിഹരേയ്യും. യഥാ ച ഭഗവാ, ഏവം സാരിപുത്തത്ഥേരോപി ന കിഞ്ചി അകാസി. രാഹുലത്ഥേരോ നിരാഹാരോ ഛിന്നഭത്തോ അഹോസി. തസ്സ പനായസ്മതോ – ‘‘ഭഗവാ മം വിഹാരേ ഓഹീനം ജാനന്തോപി അത്തനാ ലദ്ധപിണ്ഡപാതം നാപി സയം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, ന അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ പഹിണി, ന മനുസ്സാനം സഞ്ഞം അദാസി, ഉപജ്ഝായോപി മേ ഓഹീനഭാവം ജാനന്തോ തഥേവ ന കിഞ്ചി അകാസീ’’തി ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പന്നം, കുതോ തപ്പച്ചയാ ഓമാനം വാ അതിമാനം വാ ജനേസ്സതി. ഭഗവതാ പന ആചിക്ഖിതകമ്മട്ഠാനമേവ പുരേഭത്തമ്പി പച്ഛാഭത്തമ്പി – ‘‘ഇതിപി രൂപം അനിച്ചം, ഇതിപി ദുക്ഖം, ഇതിപി അസുഭം, ഇതിപി അനത്താ’’തി അഗ്ഗിം അഭിമത്ഥേന്തോ വിയ നിരന്തരം മനസികത്വാ സായന്ഹസമയേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഉപജ്ഝായേന ആനാപാനസ്സതിം ഭാവേഹീതി വുത്തോ, തസ്സ വചനം ന കരിസ്സാമി. ആചരിയുപജ്ഝായാനഞ്ഹി വചനം അകരോന്തോ ദുബ്ബചോ നാമ ഹോതി. ‘ദുബ്ബചോ രാഹുലോ, ഉപജ്ഝായസ്സപി വചനം ന കരോതീ’തി ച ഗരഹുപ്പത്തിതോ കക്ഖളതരാ പീളാ നാമ നത്ഥീ’’തി ഭാവനാവിധാനം പുച്ഛിതുകാമോ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോതിആദി വുത്തം.

൧൧൪. തത്ഥ പടിസല്ലാനാതി ഏകീഭാവതോ. യംകിഞ്ചി രാഹുലാതി കസ്മാ? ഭഗവാ ആനാപാനസ്സതിം പുട്ഠോ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതീതി. രൂപേ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനത്ഥം. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘രാഹുലസ്സ അത്തഭാവം നിസ്സായ ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പന്നോ, ഹേട്ഠാ ചസ്സ സങ്ഖേപേന രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥിതം. ഇദാനിസ്സാപി ദ്വിചത്താലീസായ ആകാരേഹി അത്തഭാവം വിരാജേത്വാ വിസങ്ഖരിത്വാ തംനിസ്സിതം ഛന്ദരാഗം അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേസ്സാമീ’’തി. അഥ ആകാസധാതും കസ്മാ വിത്ഥാരേസീതി? ഉപാദാരൂപദസ്സനത്ഥം. ഹേട്ഠാ ഹി ചത്താരി മഹാഭൂതാനേവ കഥിതാനി, ന ഉപാദാരൂപം. തസ്മാ ഇമിനാ മുഖേന തം ദസ്സേതും ആകാസധാതും വിത്ഥാരേസി. അപിച അജ്ഝത്തികേന ആകാസേന പരിച്ഛിന്നരൂപമ്പി പാകടം ഹോതി.

ആകാസേന പരിച്ഛിന്നം, രൂപം യാതി വിഭൂതതം;

തസ്സേവം ആവിഭാവത്ഥം, തം പകാസേസി നായകോ.

ഏത്ഥ പന പുരിമാസു താവ ചതൂസു ധാതൂസു യം വത്തബ്ബം, തം മഹാഹത്ഥിപദോപമേ വുത്തമേവ.

൧൧൮. ആകാസധാതുയം ആകാസഗതന്തി ആകാസഭാവം ഗതം. ഉപാദിന്നന്തിആദിന്നം ഗഹിതം പരാമട്ഠം, സരീരട്ഠകന്തി അത്ഥോ. കണ്ണച്ഛിദ്ദന്തി മംസലോഹിതാദീഹി അസമ്ഫുട്ഠകണ്ണവിവരം. നാസച്ഛിദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യേന ചാതി യേന ഛിദ്ദേന. അജ്ഝോഹരതീതി അന്തോ പവേസേതി, ജിവ്ഹാബന്ധനതോ ഹി യാവ ഉദരപടലാ മനുസ്സാനം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം ഛിദ്ദട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. യത്ഥ ചാതി യസ്മിം ഓകാസേ. സന്തിട്ഠതീതി പതിട്ഠാതി. മനുസ്സാനഞ്ഹി മഹന്തം പടപരിസ്സാവനമത്തഞ്ച ഉദരപടലം നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അധോഭാഗം നിക്ഖമതീതി യേന ഹേട്ഠാ നിക്ഖമതി. ദ്വത്തിംസഹത്ഥമത്തം ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു വങ്കം അന്തം നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതി ഇമിനാ സുഖുമസുഖുമം ചമ്മമംസാദിഅന്തരഗതഞ്ചേവ ലോമകൂപഭാവേന ച ഠിതം ആകാസം ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥാപി പഥവീധാതുആദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൧൯. ഇദാനിസ്സ താദിഭാവലക്ഖണം ആചിക്ഖന്തോ പഥവീസമന്തിആദിമാഹ. ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ഹി അരജ്ജന്തോ അദുസ്സന്തോ താദീ നാമ ഹോതി. മനാപാമനാപാതി ഏത്ഥ അട്ഠ ലോഭസഹഗതചിത്തസമ്പയുത്താ മനാപാ നാമ, ദ്വേ ദോമനസ്സചിത്തസമ്പയുത്താ അമനാപാ നാമ. ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തീതി ഏതേ ഫസ്സാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തവ ചിത്തം അന്തോമുട്ഠിഗതം കരോന്തോ വിയ പരിയാദായ ഗഹേത്വാ ഠാതും ന സക്ഖിസ്സന്തി ‘‘അഹം സോഭാമി, മയ്ഹം വണ്ണായതനം പസന്ന’’ന്തി പുന അത്തഭാവം നിസ്സായ ഛന്ദരാഗോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഗൂഥഗതന്തിആദീസു ഗൂഥമേവ ഗൂഥഗതം. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

ന കത്ഥചി പതിട്ഠിതോതി പഥവീപബ്ബതരുക്ഖാദീസു ഏകസ്മിമ്പി ന പതിട്ഠിതോ, യദി ഹി പഥവിയം പതിട്ഠിതോ ഭവേയ്യ, പഥവിയാ ഭിജ്ജമാനായ സഹേവ ഭിജ്ജേയ്യ, പബ്ബതേ പതമാനേ സഹേവ പതേയ്യ, രുക്ഖേ ഛിജ്ജമാനേ സഹേവ ഛിജ്ജേയ്യ.

൧൨൦. മേത്തം രാഹുലാതി കസ്മാ ആരഭി? താദിഭാവസ്സ കാരണദസ്സനത്ഥം. ഹേട്ഠാ ഹി താദിഭാവലക്ഖണം ദസ്സിതം, ന ച സക്കാ അഹം താദീ ഹോമീതി അകാരണാ ഭവിതും, നപി ‘‘അഹം ഉച്ചാകുലപ്പസുതോ ബഹുസ്സുതോ ലാഭീ, മം രാജരാജമഹാമത്താദയോ ഭജന്തി, അഹം താദീ ഹോമീ’’തി ഇമേഹി കാരണേഹി കോചി താദീ നാമ ഹോതി, മേത്താദിഭാവനായ പന ഹോതീതി താദിഭാവസ്സ കാരണദസ്സനത്ഥം ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ ഭാവയതോതി ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തസ്സ. യോ ബ്യാപാദോതി യോ സത്തേ കോപോ, സോ പഹീയിസ്സതി. വിഹേസാതി പാണിആദീഹി സത്താനം വിഹിംസനം. അരതീതി പന്തസേനാസനേസു ചേവ അധികുസലധമ്മേസു ച ഉക്കണ്ഠിതതാ. പടിഘോതി യത്ഥ കത്ഥചി സത്തേസു സങ്ഖാരേസു ച പടിഹഞ്ഞനകിലേസോ. അസുഭന്തി ഉദ്ധുമാതകാദീസു ഉപചാരപ്പനം. ഉദ്ധുമാതകാദീസു അസുഭഭാവനാ ച നാമേസാ വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാവ. രാഗോതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ. അനിച്ചസഞ്ഞന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനായ സഹജാതസഞ്ഞം. വിപസ്സനാ ഏവ വാ ഏസാ അസഞ്ഞാപി സഞ്ഞാസീസേന സഞ്ഞാതി വുത്താ. അസ്മിമാനോതി രൂപാദീസു അസ്മീതി മാനോ.

൧൨൧. ഇദാനി ഥേരേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിത്ഥാരേന്തോ ആനാപാനസ്സതിന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇദം കമ്മട്ഠാനഞ്ച കമ്മട്ഠാനഭാവനാ ച പാളിഅത്ഥോ ച സദ്ധിം ആനിസംസകഥായ സബ്ബോ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതോയേവ. ഇമം ദേസനം ഭഗവാ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേനേവ പരിനിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മാഹാരാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചൂളമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ഏവം മേ സുതന്തി മാലുക്യസുത്തം. തത്ഥ മാലുക്യപുത്തസ്സാതി ഏവംനാമകസ്സ ഥേരസ്സ. ഠപിതാനി പടിക്ഖിത്താനീതി ദിട്ഠിഗതാനി നാമ ന ബ്യാകാതബ്ബാനീതി ഏവം ഠപിതാനി ചേവ പടിക്ഖിത്താനി ച. തഥാഗതോതി സത്തോ. തം മേ ന രുച്ചതീതി തം അബ്യാകരണം മയ്ഹം ന രുച്ചതി. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായാതി സിക്ഖം പടിക്ഖിപിത്വാ.

൧൨൫. കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീതി യാചകോ വാ ഹി യാചിതകം പച്ചാചിക്ഖേയ്യ, യാചിതകോ വാ യാചകം. ത്വം നേവ യാചകോ ന യാചിതകോ, സോ ദാനി ത്വം കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീതി അത്ഥോ.

൧൨൬. വിദ്ധോ അസ്സാതി പരസേനായ ഠിതേന വിദ്ധോ ഭവേയ്യ. ഗാള്ഹപലേപനേനാതി ബഹലലേപനേന. ഭിസക്കന്തി വേജ്ജം. സല്ലകത്തന്തി സല്ലകന്തനം സല്ലകന്തിയസുത്തവാചകം. അക്കസ്സാതി അക്കവാകേ ഗഹേത്വാ ജിയം കരോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അക്കസ്സാ’’തി. സണ്ഹസ്സാതി വേണുവിലീവസ്സ. മരുവാഖീരപണ്ണീനമ്പി വാകേഹിയേവ കരോന്തി. തേന വുത്തം യദി വാ മരുവായ യദി വാ ഖീരപണ്ണിനോതി. ഗച്ഛന്തി പബ്ബതഗച്ഛനദീഗച്ഛാദീസു ജാതം. രോപിമന്തി രോപേത്വാ വഡ്ഢിതം സരവനതോ സരം ഗഹേത്വാ കതം. സിഥിലഹനുനോതി ഏവംനാമകസ്സ പക്ഖിനോ. ഭേരവസ്സാതി കാളസീഹസ്സ. സേമ്ഹാരസ്സാതി മക്കടസ്സ. ഏവം നോതി ഏതായ ദിട്ഠിയാ സതി ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൨൭. അത്ഥേവ ജാതീതി ഏതായ ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോവ നത്ഥി, ജാതി പന അത്ഥിയേവ. തഥാ ജരാമരണാദീനീതി ദസ്സേതി. യേസാഹന്തി യേസം അഹം. നിഘാതന്തി ഉപഘാതം വിനാസം. മമ സാവകാ ഹി ഏതേസു നിബ്ബിന്നാ ഇധേവ നിബ്ബാനം പാപുണന്തീതി അധിപ്പായോ.

൧൨൮. തസ്മാതിഹാതി യസ്മാ അബ്യാകതമേതം, ചതുസച്ചമേവ മയാ ബ്യാകതം, തസ്മാതി അത്ഥോ. ന ഹേതം മാലുക്യപുത്ത അത്ഥസംഹിതന്തി ഏതം ദിട്ഠിഗതം വാ ഏതം ബ്യാകരണം വാ കാരണനിസ്സിതം ന ഹോതി. ന ആദിബ്രഹ്മചരിയകന്തി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിമത്തമ്പി പുബ്ബഭാഗസീലമത്തമ്പി ന ഹോതി. ന നിബ്ബിദായാതിആദീസു വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ വാ വിരജ്ഝനത്ഥായ വാ വട്ടനിരോധായ വാ രാഗാദിവൂപസമനത്ഥായ വാ അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിജാനനത്ഥായ വാ ചതുമഗ്ഗസങ്ഖാതസമ്ബോധത്ഥായ വാ അസങ്ഖതനിബ്ബാനസച്ഛികിരിയത്ഥായ വാ ന ഹോതി. ഏതം ഹീതി ഏതം ചതുസച്ചബ്യാകരണം. ആദിബ്രഹ്മചരിയകന്തി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതം പുബ്ബപദട്ഠാനം. സേസം വുത്തപടിവിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബം. ഇമമ്പി ദേസനം ഭഗവാ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേന നിട്ഠാപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മഹാമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാമാലുക്യസുത്തം. തത്ഥ ഓരമ്ഭാഗിയാനീതി ഹേട്ഠാ കോട്ഠാസികാനി കാമഭവേ നിബ്ബത്തിസംവത്തനികാനി. സംയോജനാനീതി ബന്ധനാനി. കസ്സ ഖോ നാമാതി കസ്സ ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാ ദേസിതാനി ധാരേസി, കിം ത്വമേവേകോ അസ്സോസി, ന അഞ്ഞോ കോചീതി? അനുസേതീതി അപ്പഹീനതായ അനുസേതി. അനുസയമാനോ സംയോജനം നാമ ഹോതി.

ഏത്ഥ ച ഭഗവതാ സംയോജനം പുച്ഛിതം, ഥേരേനപി സംയോജനമേവ ബ്യാകതം. ഏവം സന്തേപി തസ്സ വാദേ ഭഗവതാ ദോസോ ആരോപിതോ. സോ കസ്മാതി ചേ? ഥേരസ്സ തഥാലദ്ധികത്താ. അയഞ്ഹി തസ്സ ലദ്ധി ‘‘സമുദാചാരക്ഖണേയേവ കിലേസേഹി സംയുത്തോ നാമ ഹോതി, ഇതരസ്മിം ഖണേ അസംയുത്തോ’’തി. തേനസ്സ ഭഗവതാ ദോസോ ആരോപിതോ. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി അത്തനോ ധമ്മതായേവ അയം ധമ്മദേസനാ ആരദ്ധാ, സാ ഇമിനാ അപണ്ഡിതേന ഭിക്ഖുനാ വിസംവാദിതാ. ഹന്ദാഹം ഭഗവന്തം യാചിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി. സോ ഏവമകാസി. തം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠിതേനാതി സക്കായദിട്ഠിയാ ഗഹിതേന അഭിഭൂതേന. സക്കായദിട്ഠിപരേതേനാതി സക്കായദിട്ഠിയാ അനുഗതേന. നിസ്സരണന്തി ദിട്ഠിനിസ്സരണം നാമ നിബ്ബാനം, തം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അപ്പടിവിനീതാതി അവിനോദിതാ അനീഹടാ. ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനന്തി ഹേട്ഠാഭാഗിയസംയോജനം നാമ ഹോതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സുക്കപക്ഖോ ഉത്താനത്ഥോയേവ. ‘‘സാനുസയാ പഹീയതീ’’തി വചനതോ പനേത്ഥ ഏകച്ചേ ‘‘അഞ്ഞം സംയോജനം അഞ്ഞോ അനുസയോ’’തി വദന്തി. ‘‘യഥാ ഹി സബ്യഞ്ജനം ഭത്ത’’ന്തി വുത്തേ ഭത്തതോ അഞ്ഞം ബ്യഞ്ജനം ഹോതി, ഏവം ‘‘സാനുസയാ’’തി വചനതോ പരിയുട്ഠാനസക്കായദിട്ഠിതോ അഞ്ഞേന അനുസയേന ഭവിതബ്ബന്തി തേസം ലദ്ധി. തേ ‘‘സസീസം പാരുപിത്വാ’’തിആദീഹി പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. ന ഹി സീസതോ അഞ്ഞോ പുരിസോ അത്ഥി. അഥാപി സിയാ – ‘‘യദി തദേവ സംയോജനം സോ അനുസയോ, ഏവം സന്തേ ഭഗവതാ ഥേരസ്സ തരുണൂപമോ ഉപാരമ്ഭോ ദുആരോപിതോ ഹോതീ’’തി. ന ദുആരോപിതോ, കസ്മാ? ഏവംലദ്ധികത്താതി വിത്ഥാരിതമേതം. തസ്മാ സോയേവ കിലേസോ ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനം, അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ഭഗവതാ ‘‘സാനുസയാ പഹീയതീ’’തി ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൩൨. തചം ഛേത്വാതിആദീസു ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – തചച്ഛേദോ വിയ ഹി സമാപത്തി ദട്ഠബ്ബാ, ഫേഗ്ഗുച്ഛേദോ വിയ വിപസ്സനാ, സാരച്ഛേദോ വിയ മഗ്ഗോ. പടിപദാ പന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാവ വട്ടതി. ഏവമേതേ ദട്ഠബ്ബാതി ഏവരൂപാ പുഗ്ഗലാ ഏവം ദട്ഠബ്ബാ.

൧൩൩. ഉപധിവിവേകാതി ഉപധിവിവേകേന. ഇമിനാ പഞ്ചകാമഗുണവിവേകോ കഥിതോ. അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനാതി ഇമിനാ നീവരണപ്പഹാനം കഥിതം. കായദുട്ഠുല്ലാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി ഇമിനാ കായാലസിയപടിപ്പസ്സദ്ധി കഥിതാ. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി ഉപധിവിവേകേന കാമേഹി വിനാ ഹുത്വാ. വിവിച്ച അകുസലേഹീതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനേന കായദുട്ഠുല്ലാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ച അകുസലേഹി വിനാ ഹുത്വാ. യദേവ തത്ഥ ഹോതീതി യം തത്ഥ അന്തോസമാപത്തിക്ഖണേയേവ സമാപത്തിസമുട്ഠിതഞ്ച രൂപാദിധമ്മജാതം ഹോതി. തേ ധമ്മേതി തേ രൂപഗതന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേ രൂപാദയോ ധമ്മേ. അനിച്ചതോതി ന നിച്ചതോ. ദുക്ഖതോതി ന സുഖതോ. രോഗതോതിആദീസു ആബാധട്ഠേന രോഗതോ, അന്തോദോസട്ഠേന ഗണ്ഡതോ, അനുപവിദ്ധട്ഠേന ദുക്ഖജനനട്ഠേന ച സല്ലതോ, ദുക്ഖട്ഠേന അഘതോ, രോഗട്ഠേന ആബാധതോ, അസകട്ഠേന പരതോ, പലുജ്ജനട്ഠേന പലോകതോ, നിസ്സത്തട്ഠേന സുഞ്ഞതോ, ന അത്തട്ഠേന അനത്തതോ. തത്ഥ അനിച്ചതോ, പലോകതോതി ദ്വീഹി പദേഹി അനിച്ചലക്ഖണം കഥിതം, ദുക്ഖതോതിആദീഹി ഛഹി ദുക്ഖലക്ഖണം, പരതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോതി തീഹി അനത്തലക്ഖണം.

സോ തേഹി ധമ്മേഹീതി സോ തേഹി ഏവം തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ദിട്ഠേഹി അന്തോസമാപത്തിയം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മേഹി. ചിത്തം പടിവാപേതീതി ചിത്തം പടിസംഹരതി മോചേതി അപനേതി. ഉപസംഹരതീതി വിപസ്സനാചിത്തം താവ സവനവസേന ഥുതിവസേന പരിയത്തിവസേന പഞ്ഞത്തിവസേന ച ഏതം സന്തം നിബ്ബാനന്തി ഏവം അസങ്ഖതായ അമതായ ധാതുയാ ഉപസംഹരതി. മഗ്ഗചിത്തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേനേവ ഏതം സന്തമേതം പണീതന്തി ന ഏവം വദതി, ഇമിനാ പന ആകാരേന തം പടിവിജ്ഝന്തോ തത്ഥ ചിത്തം ഉപസംഹരതീതി അത്ഥോ. സോ തത്ഥ ഠിതോതി തായ തിലക്ഖണാരമ്മണായ വിപസ്സനായ ഠിതോ. ആസവാനം ഖയം പാപുണാതീതി അനുക്കമേന ചത്താരോ മഗ്ഗേ ഭാവേത്വാ പാപുണാതി. തേനേവ ധമ്മരാഗേനാതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഛന്ദരാഗേന. സമഥവിപസ്സനാസു ഹി സബ്ബസോ ഛന്ദരാഗം പരിയാദാതും സക്കോന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി, അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതി.

യദേവ തത്ഥ ഹോതി വേദനാഗതന്തി ഇധ പന രൂപം ന ഗഹിതം. കസ്മാ? സമതിക്കന്തത്താ. അയഞ്ഹി ഹേട്ഠാ രൂപാവചരജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ രൂപം അതിക്കമിത്വാ അരൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നോതി സമഥവസേനപിനേന രൂപം അതിക്കന്തം, ഹേട്ഠാ രൂപം സമ്മദേവ സമ്മസിത്വാ തം അതിക്കമ്മ ഇദാനി അരൂപം സമ്മസതീതി വിപസ്സനാവസേനപിനേന രൂപം അതിക്കന്തം. അരൂപേ പന സബ്ബസോപി രൂപം നത്ഥീതി തം സന്ധായപി ഇധ രൂപം ന ഗഹിതം.

അഥ കിഞ്ചരഹീതി കിം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി? സമഥവസേന ഗച്ഛതോ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതി, സോ ചേതോവിമുത്തോ നാമ. വിപസ്സനാവസേന ഗച്ഛതോ പഞ്ഞാ ധുരം ഹോതി, സോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമാതി ഏത്ഥ ഥേരസ്സ കങ്ഖാ നത്ഥി. അയം സഭാവധമ്മോയേവ, സമഥവസേനേവ പന ഗച്ഛന്തേസു ഏകോ ചേതോവിമുത്തോ നാമ ഹോതി, ഏകോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ. വിപസ്സനാവസേന ഗച്ഛന്തേസുപി ഏകോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി, ഏകോ ചേതോവിമുത്തോതി ഏത്ഥ കിം കാരണന്തി പുച്ഛതി.

ഇന്ദ്രിയവേമത്തതം വദാമീതി ഇന്ദ്രിയനാനത്തതം വദാമി. ഇദം വുത്തം ഹോതി, ന ത്വം, ആനന്ദ, ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിജ്ഝി, തേന തേ ഏതം അപാകടം. അഹം പന പടിവിജ്ഝിം, തേന മേ ഏതം പാകടം. ഏത്ഥ ഹി ഇന്ദ്രിയനാനത്തതാ കാരണം. സമഥവസേനേവ ഹി ഗച്ഛന്തേസു ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതി, സോ ചേതോവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ഏകസ്സ പഞ്ഞാ ധുരം ഹോതി, സോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. വിപസ്സനാവസേനേവ ച ഗച്ഛന്തേസു ഏകസ്സ പഞ്ഞാ ധുരം ഹോതി, സോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ഏകസ്സ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ധുരം ഹോതി, സോ ചേതോവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സമഥവിപസ്സനാധുരേന അരഹത്തം പത്താ. തേസു ധമ്മസേനാപതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ ജാതോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ചേതോവിമുത്തോ. ഇതി ഇന്ദ്രിയവേമത്തമേത്ഥ കാരണന്തി വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാമാലുക്യസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ഏവം മേ സുതന്തി ഭദ്ദാലിസുത്തം. തത്ഥ ഏകാസനഭോജനന്തി ഏകസ്മിം പുരേഭത്തേ അസനഭോജനം, ഭുഞ്ജിതബ്ബഭത്തന്തി അത്ഥോ. അപ്പാബാധതന്തിആദീനി കകചോപമേ വിത്ഥാരിതാനി. ന ഉസ്സഹാമീതി ന സക്കോമി. സിയാ കുക്കുച്ചം സിയാ വിപ്പടിസാരോതി ഏവം ഭുഞ്ജന്തോ യാവജീവം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ, ന നു ഖോതി ഇതി മേ വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏകദേസം ഭുഞ്ജിത്വാതി പോരാണകത്ഥേരാ കിര പത്തേ ഭത്തം പക്ഖിപിത്വാ സപ്പിമ്ഹി ദിന്നേ സപ്പിനാ ഉണ്ഹമേവ ഥോകം ഭുഞ്ജിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ അവസേസം ബഹി നീഹരിത്വാ ഛായൂദകഫാസുകേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. ഏതം സന്ധായ സത്ഥാ ആഹ. ഭദ്ദാലി, പന ചിന്തേസി – ‘‘സചേ സകിം പത്തം പൂരേത്വാ ദിന്നം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ പുന പത്തം ധോവിത്വാ ഓദനസ്സ പൂരേത്വാ ലദ്ധം ബഹി നീഹരിത്വാ ഛായൂദകഫാസുകേ ഠാനേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ഇതി ഏവം വട്ടേയ്യ, ഇതരഥാ കോ സക്കോതീ’’തി. തസ്മാ ഏവമ്പി ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ന ഉസ്സഹാമീതി ആഹ. അയം കിര അതീതേ അനന്തരായ ജാതിയാ കാകയോനിയം നിബ്ബത്തി. കാകാ ച നാമ മഹാഛാതകാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഛാതകത്ഥേരോ നാമ അഹോസി. തസ്സ പന വിരവന്തസ്സേവ ഭഗവാ തം മദ്ദിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ – ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു വികാലേ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ഖാദേയ്യ വാ ഭുഞ്ജേയ്യ വാ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൪൮) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി. തേന വുത്തം അഥ ഖോ ആയസ്മാ, ഭദ്ദാലി,…പേ… അനുസ്സാഹം പവേദേസീതി.

യഥാ തന്തി യഥാ അഞ്ഞോപി സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ ഏകവിഹാരേപി വസന്തോ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവം ന ദദേയ്യ, തഥേവ ന അദാസീതി അത്ഥോ. നേവ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം അഗമാസി, ന ധമ്മദേസനട്ഠാനം ന വിതക്കമാളകം, ന ഏകം ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. യസ്മിം കുലേ ഭഗവാ നിസീദതി, തസ്സ ദ്വാരേപി ന അട്ഠാസി. സചസ്സ വസനട്ഠാനം ഭഗവാ ഗച്ഛതി, സോ പുരേതരമേവ ഞത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി. സദ്ധാപബ്ബജിതോ കിരേസ കുലപുത്തോ പരിസുദ്ധസീലോ. തേനസ്സ ന അഞ്ഞോ വിതക്കോ അഹോസി, – ‘‘മയാ നാമ ഉദരകാരണാ ഭഗവതോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം പടിബാഹിതം, അനനുച്ഛവികം മേ കത’’ന്തി അയമേവ വിതക്കോ അഹോസി. തസ്മാ ഏകവിഹാരേ വസന്തോപി ലജ്ജായ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവം നാദാസി.

൧൩൫. ചീവരകമ്മം കരോന്തീതി മനുസ്സാ ഭഗവതോ ചീവരസാടകം അദംസു, തം ഗഹേത്വാ ചീവരം കരോന്തി. ഏതം ദോസകന്തി ഏതം ഓകാസമേതം അപരാധം, സത്ഥു സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തസ്സ പടിബാഹിതകാരണം സാധുകം മനസി കരോഹീതി അത്ഥോ. ദുക്കരതരന്തി വസ്സഞ്ഹി വസിത്വാ ദിസാപക്കന്തേ ഭിക്ഖൂ കുഹിം വസിത്ഥാതി പുച്ഛന്തി, തേഹി ജേതവനേ വസിമ്ഹാതി വുത്തേ, ‘‘ആവുസോ, ഭഗവാ ഇമസ്മിം അന്തോവസ്സേ കതരം ജാതകം കഥേസി, കതരം സുത്തന്തം, കതരം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീ’’തി പുച്ഛിതാരോ ഹോന്തി. തതോ ‘‘വികാലഭോജനസിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി, ഭദ്ദാലി, നാമ നം ഏകോ ഥേരോ പടിബാഹീ’’തി വക്ഖന്തി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവതോപി നാമ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തസ്സ പടിബാഹിതം അയുത്തം അകാരണ’’ന്തി വദന്തി. ഏവം തേ അയം ദോസോ മഹാജനന്തരേ പാകടോ ഹുത്വാ ദുപ്പടികാരതം ആപജ്ജിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവമാഹംസു. അപിച അഞ്ഞേപി ഭിക്ഖൂ പവാരേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗമിസ്സന്തി. അഥ ത്വം ‘‘ഏഥാവുസോ, മമ സത്ഥാരം ഖമാപേന്തസ്സ സഹായാ ഹോഥാ’’തി സങ്ഘം സന്നിപാതേസ്സസി. തത്ഥ ആഗന്തുകാ പുച്ഛിസ്സന്തി, ‘‘ആവുസോ, കിം ഇമിനാപി ഭിക്ഖുനാ കത’’ന്തി. തതോ ഏതമത്ഥം സുത്വാ ‘‘ഭാരിയം കതം ഭിക്ഖുനാ, ദസബലം നാമ പടിബാഹിസ്സതീതി അയുത്തമേത’’ന്തി വക്ഖന്തി. ഏവമ്പി തേ അയം അപരാധോ മഹാജനന്തരേ പാകടോ ഹുത്വാ ദുപ്പടികാരതം ആപജ്ജിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനാപി ഏവമാഹംസു. അഥ വാ ഭഗവാ പവാരേത്വാ ചാരികം പക്കമിസ്സതി, അഥ ത്വം ഗതഗതട്ഠാനേ ഭഗവതോ ഖമാപനത്ഥായ സങ്ഘം സന്നിപാതേസ്സസി. തത്ര ദിസാവാസിനോ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിസ്സന്തി, ‘‘ആവുസോ, കിം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ കത’’ന്തി…പേ… ദുപ്പടികാരതം ആപജ്ജിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനാപി ഏവമാഹംസു.

ഏതദവോചാതി അപ്പതിരൂപം മയാ കതം, ഭഗവാ പന മഹന്തേപി അഗുണേ അലഗ്ഗിത്വാ മയ്ഹം അച്ചയം പടിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതീതി മഞ്ഞമാനോ ഏതം ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ,’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ അച്ചയോതി അപരാധോ. മം അച്ചഗമാതി മം അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ. പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി ഖമതു. ആയതിം സംവരായാതി അനാഗതേ സംവരണത്ഥായ, പുന ഏവരൂപസ്സ അപരാധസ്സ ദോസസ്സ ഖലിതസ്സ അകരണത്ഥായ. തഗ്ഘാതി ഏകംസേന. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലീതി, ഭദ്ദാലി, തയാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബയുത്തകം ഏകം കാരണം അത്ഥി, തമ്പി തേ ന പടിവിദ്ധം ന സല്ലക്ഖിതന്തി ദസ്സേതി.

൧൩൬. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതിആദീസു ധമ്മാനുസാരീ, സദ്ധാനുസാരീതി ദ്വേ ഏകചിത്തക്ഖണികാ മഗ്ഗസമങ്ഗിപുഗ്ഗലാ. ഏതേ പന സത്തപി അരിയപുഗ്ഗലേ ഭഗവതാപി ഏവം ആണാപേതും ന യുത്തം, ഭഗവതാ ആണത്തേ തേസമ്പി ഏവം കാതും ന യുത്തം. അട്ഠാനപരികപ്പവസേന പന അരിയപുഗ്ഗലാനം സുവചഭാവദസ്സനത്ഥം ഭദ്ദാലിത്ഥേരസ്സ ച ദുബ്ബചഭാവദസ്സനത്ഥമേതം വുത്തം.

അപി നു ത്വം തസ്മിം സമയേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദേസനം കസ്മാ ആരഭി? ഭദ്ദാലിസ്സ നിഗ്ഗഹണത്ഥം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഭദ്ദാലി, ഇമേ സത്ത അരിയപുഗ്ഗലാ ലോകേ ദക്ഖിണേയ്യാ മമ സാസനേ സാമിനോ, മയി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തേ പടിബാഹിതബ്ബയുത്തേ കാരണേ സതി ഏതേസം പടിബാഹിതും യുത്തം. ത്വം പന മമ സാസനതോ ബാഹിരകോ, മയി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തേ തുയ്ഹം പടിബാഹിതും ന യുത്തന്തി.

രിത്തോ തുച്ഛോതി അന്തോ അരിയഗുണാനം അഭാവേന രിത്തകോ തുച്ഛകോ, ഇസ്സരവചനേ കിഞ്ചി ന ഹോതി. യഥാധമ്മം പടികരോസീതി യഥാ ധമ്മോ ഠിതോ, തഥേവ കരോസി, ഖമാപേസീതി വുത്തം ഹോതി. തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാതി തം തവ അപരാധം മയം ഖമാമ. വുഡ്ഢി ഹേസാ, ഭദ്ദാലി, അരിയസ്സ വിനയേതി ഏസാ, ഭദ്ദാലി, അരിയസ്സ വിനയേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ വുഡ്ഢി നാമ. കതമാ? അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരിത്വാ ആയതിം സംവരാപജ്ജനാ. ദേസനം പന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനം കരോന്തോ ‘‘യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി ആഹ.

൧൩൭. സത്ഥാപി ഉപവദതീതി ‘‘അസുകവിഹാരവാസീ അസുകസ്സ ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ അസുകസ്സ അന്തേവാസികോ ഇത്ഥന്നാമോ നാമ ഭിക്ഖു ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേതും അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ’’തി സുത്വാ – ‘‘കിം തസ്സ അരഞ്ഞവാസേന, യോ മയ്ഹം പന സാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’’തി ഏവം ഉപവദതി, സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ, അപിചേത്ഥ ദേവതാ ന കേവലം ഉപവദന്തി, ഭേരവാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ പലായനാകാരമ്പി കരോന്തി. അത്തനാപി അത്താനന്തി സീലം ആവജ്ജന്തസ്സ സംകിലിട്ഠട്ഠാനം പാകടം ഹോതി, ചിത്തം വിധാവതി, ന കമ്മട്ഠാനം അല്ലീയതി. സോ ‘‘കിം മാദിസസ്സ അരഞ്ഞവാസേനാ’’തി വിപ്പടിസാരീ ഉട്ഠായ പക്കമതി. അത്താപി അത്താനം ഉപവദിതോതി അത്തനാപി അത്താ ഉപവദിതോ, അയമേവ വാ പാഠോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപച്ചനീകനയേന വേദിതബ്ബോ. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദി ഏവം സച്ഛികരോതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൧൪൦. പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരോന്തീതി അപ്പമത്തകേപി ദോസേ നിഗ്ഗഹേത്വാ പുനപ്പുനം കാരേന്തി. നോ തഥാതി മഹന്തേപി അപരാധേ യഥാ ഇതരം, ഏവം പസയ്ഹ ന കാരേന്തി. സോ കിര, ‘‘ആവുസോ, ഭദ്ദാലി, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഏവരൂപം നാമ ഹോതി, ഏഹി സത്ഥാരം ഖമാപേഹീ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘതോപി, കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേത്വാ അത്തനോ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഭദ്ദാലി, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഏവരൂപം നാമ ഹോതീ’’തി ഏവം സത്ഥുസന്തികാപി അനുഗ്ഗഹം പച്ചാസീസതി. തതോ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാപി ന സമസ്സാസിതോ, സത്ഥാരാപീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ.

അഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സത്ഥാപി ഓവദിതബ്ബയുത്തമേവ ഓവദതി, ന ഇതരന്തി ദസ്സേതും ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞേനാഞ്ഞന്തിആദീനി അനുമാനസുത്തേ വിത്ഥാരിതാനി. ന സമ്മാ വത്തതീതി സമ്മാ വത്തമ്പി ന വത്തതി. ന ലോമം പാതേതീതി അനുലോമവത്തേ ന വത്തതി, വിലോമമേവ ഗണ്ഹാതി. ന നിത്ഥാരം വത്തതീതി നിത്ഥാരണകവത്തമ്ഹി ന വത്തതി, ആപത്തിവുട്ഠാനത്ഥം തുരിതതുരിതോ ഛന്ദജാതോ ന ഹോതി. തത്രാതി തസ്മിം തസ്സ ദുബ്ബചകരണേ. അഭിണ്ഹാപത്തികോതി നിരന്തരാപത്തികോ. ആപത്തിബഹുലോതി സാപത്തികകാലോവസ്സ ബഹു, സുദ്ധോ നിരാപത്തികകാലോ അപ്പോതി അത്ഥോ. ന ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതീതി ഖിപ്പം ന വൂപസമ്മതി, ദീഘസുത്തം ഹോതി. വിനയധരാ പാദധോവനകാലേ ആഗതം ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, വത്തവേലാ’’തി വദന്തി. പുന കാലം മഞ്ഞിത്വാ ആഗതം ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, തുയ്ഹം വിഹാരവേലാ, ഗച്ഛാവുസോ, സാമണേരാദീനം ഉദ്ദേസദാനവേലാ, അമ്ഹാകം ന്ഹാനവേലാ, ഥേരൂപട്ഠാനവേലാ, മുഖധോവനവേലാ’’തിആദീനി വത്വാ ദിവസഭാഗേപി രത്തിഭാഗേപി ആഗതം ഉയ്യോജേന്തിയേവ. ‘‘കായ വേലായ, ഭന്തേ, ഓകാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തേപി ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, ത്വം ഇമമേവ ഠാനം ജാനാസി, അസുകോ നാമ വിനയധരത്ഥേരോ സിനേഹപാനം പിവതി, അസുകോ വിരേചനം കാരേതി, കസ്മാ തുരിതോസീ’’തിആദീനി വത്വാ ദീഘസുത്തമേവ കരോന്തി.

൧൪൧. ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതീതി ലഹും വൂപസമ്മതി, ന ദീഘസുത്തം ഹോതി. ഉസ്സുക്കാപന്നാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ആവുസോ, അയം സുബ്ബചോ ഭിക്ഖു, ജനപദവാസിനോ നാമ ഗാമന്തസേനാസനേ വസനട്ഠാനനിസജ്ജനാദീനി ന ഫാസുകാനി ഹോന്തി, ഭിക്ഖാചാരോപി ദുക്ഖോ ഹോതി, സീഘമസ്സ അധികരണം വൂപസമേമാ’’തി സന്നിപതിത്വാ ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപേന്തി.

൧൪൨. അധിച്ചാപത്തികോതി കദാചി കദാചി ആപത്തിം ആപജ്ജതി. സോ കിഞ്ചാപി ലജ്ജീ ഹോതി പകതത്തോ, ദുബ്ബചത്താ പനസ്സ ഭിക്ഖൂ തഥേവ പടിപജ്ജന്തി.

൧൪൪. സദ്ധാമത്തകേന വഹതി പേമമത്തകേനാതി ആചരിയുപജ്ഝായേസു അപ്പമത്തികായ ഗേഹസ്സിതസദ്ധായ അപ്പമത്തകേന ഗേഹസ്സിതപേമേന യാപേതി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണസദിസാ ഹി അയം പബ്ബജ്ജാ നാമ, നവപബ്ബജിതോ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം അജാനന്തോ ആചരിയുപജ്ഝായേസു പേമമത്തേന യാപേതി, തസ്മാ ഏവരൂപാ സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ. അപ്പമത്തകമ്പി ഹി സങ്ഗഹം ലഭിത്വാ പബ്ബജ്ജായ ഠിതാ അഭിഞ്ഞാപത്താ മഹാസമണാ ഭവിസ്സന്തി. ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന ‘‘ഓവദിതബ്ബയുത്തകം ഓവദന്തി, ന ഇതര’’ന്തി ഇമമേവ ഭഗവതാ ദസ്സിതം.

൧൪൫. അഞ്ഞായ സണ്ഠഹിംസൂതി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്തേസു ഹായമാനേസൂതി പടിപത്തിയാ ഹായമാനായ സത്താ ഹായന്തി നാമ. സദ്ധമ്മേ അന്തരധായമാനേതി പടിപത്തിസദ്ധമ്മേ അന്തരധായമാനേ. പടിപത്തിസദ്ധമ്മോപി ഹി പടിപത്തിപൂരകേസു സത്തേസു അസതി അന്തരധായതി നാമ. ആസവട്ഠാനീയാതി ആസവാ തിട്ഠന്തി ഏതേസൂതി ആസവട്ഠാനീയാ. യേസു ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ പരൂപവാദവിപ്പടിസാരവധബന്ധനാദയോ ചേവ അപായദുക്ഖവിസേസഭൂതാ ച ആസവാ തിട്ഠന്തിയേവ. യസ്മാ നേസം തേ കാരണം ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തേ ആസവട്ഠാനീയാ വീതിക്കമധമ്മാ യാവ ന സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി, ന താവ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീതി അയമേത്ഥ യോജനാ.

ഏവം അകാലം ദസ്സേത്വാ പുന കാലം ദസ്സേതും യതോ ച ഖോ, ഭദ്ദാലീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യതോതി യദാ, യസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം വാ ഏത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മിം കാലേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗതാ വീതിക്കമദോസാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി, തദാ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി. കസ്മാ? തേസംയേവ ആസവട്ഠാനീയധമ്മസങ്ഖാതാനം വീതിക്കമദോസാനം പടിഘാതായ.

ഏവം ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം അനുപ്പത്തിം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അകാലം, ഉപ്പത്തിഞ്ച കാലന്തി വത്വാ ഇദാനി തേസം ധമ്മാനം അനുപ്പത്തികാലഞ്ച ഉപ്പത്തികാലഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ന താവ, ഭദ്ദാലി, ഇധേകച്ചേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹത്തന്തി മഹന്തഭാവം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന ഥേരനവമജ്ഝിമാനം വസേന മഹത്തം പത്തോ ഹോതി, താവ സേനാസനാനി പഹോന്തി, സാസനേ ഏകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. മഹത്തം പത്തേ പന തേ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ സത്ഥാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി. തത്ഥ മഹത്തം പത്തേ സങ്ഘേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനി –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അനുപസമ്പന്നേന ഉത്തരിദ്വിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യ പാചിത്തിയം (പാചി. ൫൧). യാ പന ഭിക്ഖുനീ അനുവസ്സം വുട്ഠാപേയ്യ പാചിത്തിയം (പാചി. ൧൧൭൧). യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഏകവസ്സം ദ്വേ വുട്ഠാപേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൧൧൭൫).

ഇമിനാ നയേന വേദിതബ്ബാനി.

ലാഭഗ്ഗന്തി ലാഭസ്സ അഗ്ഗം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന ലാഭഗ്ഗപത്തോ ഹോതി, ന താവ ലാഭം പടിച്ച ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പത്തേ പന ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ സത്ഥാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അചേലകസ്സ വാ പരിബ്ബാജകസ്സ വാ പരിബ്ബാജികായ വാ സഹത്ഥാ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദദേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൨൭൦).

ഇദഞ്ഹി ലാഭഗ്ഗപത്തേ സങ്ഘേ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം.

യസഗ്ഗന്തി യസസ്സ അഗ്ഗം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന യസഗ്ഗപത്തോ ഹോതി, ന താവ യസം പടിച്ച ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. പത്തേ പന ഉപ്പജ്ജന്തി, അഥ സത്ഥാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി ‘‘സുരാമേരയപാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൩൨൭). ഇദഞ്ഹി യസഗ്ഗപത്തേ സങ്ഘേ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം.

ബാഹുസച്ചന്തി ബഹുസ്സുതഭാവം. സങ്ഘോ ഹി യാവ ന ബാഹുസച്ചപത്തോ ഹോതി, ന താവ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാഹുസച്ചപത്തേ പന യസ്മാ ഏകം നികായം ദ്വേ നികായേ പഞ്ചപി നികായേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജമാനാ പുഗ്ഗലാ രസേന രസം സംസന്ദേത്വാ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥു സാസനം ദീപേന്തി, അഥ സത്ഥാ – ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി (പാചി. ൪൧൮)…പേ… സമണുദ്ദേസോപി ചേ ഏവം വദേയ്യാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൨൯) നയേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി.

രത്തഞ്ഞുതം പത്തോതി ഏത്ഥ രത്തിയോ ജാനന്തീതി രത്തഞ്ഞൂ. അത്തനോ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തി, ചിരപബ്ബജിതാതി വുത്തം ഹോതി. രത്തഞ്ഞൂനം ഭാവം രത്തഞ്ഞുതം. തത്ര രത്തഞ്ഞുതം പത്തേ സങ്ഘേ ഉപസേനം വങ്ഗന്തപുത്തം ആരബ്ഭ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സോ ഹായസ്മാ ഊനദസവസ്സേ ഭിക്ഖൂ ഉപസമ്പാദേന്തേ ദിസ്വാ ഏകവസ്സോ സദ്ധിവിഹാരികം ഉപസമ്പാദേസി. അഥ ഭഗവാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഊനദസവസ്സേന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൭൫). ഏവം പഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ പുന ഭിക്ഖൂ ‘‘ദസവസ്സമ്ഹാ ദസവസ്സമ്ഹാ’’തി ബാലാ അബ്യത്താ ഉപസമ്പാദേന്തി. അഥ ഭഗവാ അപരമ്പി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലേന അബ്യത്തേന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന ദസവസ്സേന വാ അതിരേകദസവസ്സേന വാ ഉപസമ്പാദേതു’’ന്തി. ഇതി രത്തഞ്ഞുതം പത്തകാലേ ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞത്താനി.

൧൪൬. ആജാനീയസുസൂപമം ധമ്മപരിയായം ദേസേസിന്തി തരുണാജാനീയഉപമം കത്വാ ധമ്മം ദേസയിം. തത്രാതി തസ്മിം അസരണേ. ന ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഏസേവ ഹേതൂതി ന ഏസ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീഭാവോയേവ ഏകോ ഹേതു.

൧൪൭. മുഖാധാനേ കാരണം കാരേതീതി ഖലീനബന്ധാദീഹി മുഖട്ഠപനേ സാധുകം ഗീവം പഗ്ഗണ്ഹാപേതും കാരണം കാരേതി. വിസൂകായിതാനീതിആദീഹി വിസേവനാചാരം കഥേസി. സബ്ബാനേവ ഹേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. തസ്മിം ഠാനേതി തസ്മിം വിസേവനാചാരേ. പരിനിബ്ബായതീതി നിബ്ബിസേവനോ ഹോതി, തം വിസേവനം ജഹതീതി അത്ഥോ. യുഗാധാനേതി യുഗട്ഠപനേ യുഗസ്സ സാധുകം ഗഹണത്ഥം.

അനുക്കമേതി ചത്താരോപി പാദേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ഉക്ഖിപനേ ച നിക്ഖിപനേ ച. പരസേനായ ഹി ആവാടേ ഠത്വാ അസിം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സ അസ്സസ്സ പാദേ ഛിന്ദന്തി. തസ്മിം സമയേ ഏസ ഏകപ്പഹാരേനേവ ചത്താരോപി പാദേ ഉക്ഖിപിസ്സതീതി രജ്ജുബന്ധനവിധാനേന ഏതം കാരണം കരോന്തി. മണ്ഡലേതി യഥാ അസ്സേ നിസിന്നോയേവ ഭൂമിയം പതിതം ആവുധം ഗഹേതും സക്കോതി, ഏവം കരണത്ഥം മണ്ഡലേ കാരണം കാരേതി. ഖുരകാസേതി അഗ്ഗഗ്ഗഖുരേഹി പഥവീകമനേ. രത്തിം ഓക്കന്തകരണസ്മിഞ്ഹി യഥാ പദസദ്ദോ ന സുയ്യതി, തദത്ഥം ഏകസ്മിം ഠാനേ സഞ്ഞം ദത്വാ അഗ്ഗഗ്ഗഖുരേഹിയേവ ഗമനം സിക്ഖാപേന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ജവേതി സീഘവാഹനേ. ‘‘ധാവേ’’തിപി പാഠോ. അത്തനോ പരാജയേ സതി പലായനത്ഥം, പരം പലായന്തം അനുബന്ധിത്വാ ഗഹണത്ഥഞ്ച ഏതം കാരണം കാരേതി. ദവത്തേതി ദവത്തായ, യുദ്ധകാലസ്മിഞ്ഹി ഹത്ഥീസു വാ കോഞ്ചനാദം കരോന്തേസു അസ്സേസു വാ ഹസന്തേസു രഥേസു വാ നിഘോസന്തേസു യോധേസു വാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തേസു തസ്സ രവസ്സ അഭായിത്വാ പരസേനപവേസനത്ഥം അയം കാരണാ കരീയതി.

രാജഗുണേതി രഞ്ഞാ ജാനിതബ്ബഗുണേ. കൂടകണ്ണരഞ്ഞോ കിര ഗുളവണ്ണോ നാമ അസ്സോ അഹോസി. രാജാ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ചേതിയപബ്ബതം ഗമിസ്സാമീതി കലമ്ബനദീതീരം സമ്പത്തോ. അസ്സോ തീരേ ഠത്വാ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതി, രാജാ അസ്സാചരിയം ആമന്തേത്വാ – ‘‘അഹോ തയാ അസ്സോ സിക്ഖാപിതോ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി ആഹ. ആചരിയോ – ‘‘സുസിക്ഖാപിതോ ദേവ അസ്സോ, ഏവമസ്സ ഹി ചിത്തം ‘സചാഹം ഉദകം ഓതരിസ്സാമി, വാലം തേമിസ്സതി, വാലേ തിന്തേ രഞ്ഞോ അങ്ഗേ ഉദകം പാതേയ്യാ’തി ഏവം തുമ്ഹാകം സരീരേ ഉദകപാതനഭയേന ന ഓതരതി, വാലം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ കാരേസി. അസ്സോ വേഗേന ഓതരിത്വാ പാരം ഗതോ. ഏതദത്ഥം അയം കാരണാ കരീയതി. രാജവംസേതി അസ്സരാജവംസേ. വംസോ ചേസോ അസ്സരാജാനം, തഥാരൂപേന പഹാരേന ഛിന്നഭിന്നസരീരാപി അസ്സാരോഹം പരസേനായ അപാതേത്വാ ബഹി നീഹരന്തിയേവ. ഏതദത്ഥം കാരണം കാരേതീതി അത്ഥോ.

ഉത്തമേ ജവേതി ജവസമ്പത്തിയം, യഥാ ഉത്തമജവോ ഹോതി, ഏവം കാരണം കാരേതീതി അത്ഥോ. ഉത്തമേ ഹയേതി ഉത്തമഹയഭാവേ, യഥാ ഉത്തമഹയോ ഹോതി, ഏവം കാരണം കാരേതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ പകതിയാ ഉത്തമഹയോവ ഉത്തമഹയകാരണം അരഹതി, ന അഞ്ഞോ. ഉത്തമഹയകാരണായ ഏവ ച ഹയോ ഉത്തമജവം പടിപജ്ജതി, ന അഞ്ഞോതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര രാജാ ഏകം സിന്ധവപോതകം ലഭിത്വാ സിന്ധവഭാവം അജാനിത്വാവ ഇമം സിക്ഖാപേഹീതി ആചരിയസ്സ അദാസി. ആചരിയോപി തസ്സ സിന്ധവഭാവം അജാനന്തോ തം മാസഖാദകഘോടകാനം കാരണാസു ഉപനേതി. സോ അത്തനോ അനനുച്ഛവികത്താ കാരണം ന പടിപജ്ജതി. സോ തം ദമേതും അസക്കോന്തോ ‘‘കൂടസ്സോ അയം മഹാരാജാ’’തി വിസ്സജ്ജാപേസി.

അഥേകദിവസം ഏകോ അസ്സാചരിയപുബ്ബകോ ദഹരോ ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണ്ഡകം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ തം പരിഖാപിട്ഠേ ചരന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അനഗ്ഘോ, ഭന്തേ, സിന്ധവപോതകോ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ കഥേസി. സചേ രാജാ ജാനേയ്യ, മങ്ഗലസ്സം നം കരേയ്യാതി. ഥേരോ ആഹ – ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ, താത, രാജാ അപ്പേവ നാമ ബുദ്ധസാസനേ പസീദേയ്യ രഞ്ഞോ കഥേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ, – ‘‘മഹാരാജ, അനഗ്ഘോ സിന്ധവപോതകോ അത്ഥീ’’തി കഥേസി. തയാ ദിട്ഠോ, താതാതി? ആമ, മഹാരാജാതി. കിം ലദ്ധും വട്ടതീതി? തുമ്ഹാകം ഭുഞ്ജനകസുവണ്ണഥാലേ തുമ്ഹാകം ഭുഞ്ജനകഭത്തം തുമ്ഹാകം പിവനകരസോ തുമ്ഹാകം ഗന്ധാ തുമ്ഹാകം മാലാതി. രാജാ സബ്ബം ദാപേസി. ദഹരോ ഗാഹാപേത്വാ അഗമാസി.

അസ്സോ ഗന്ധം ഘായിത്വാവ ‘‘മയ്ഹം ഗുണജാനനകആചരിയോ അത്ഥി മഞ്ഞേ’’തി സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. ദഹരോ ഗന്ത്വാ ‘‘ഭത്തം ഭുഞ്ജാ’’തി അച്ഛരം പഹരി. അസ്സോ ആഗന്ത്വാ സുവണ്ണഥാലേ ഭത്തം ഭുഞ്ജി, രസം പിവി. അഥ നം ഗന്ധേഹി വിലിമ്പിത്വാ രാജപിളന്ധനം പിളന്ധിത്വാ ‘‘പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛാ’’തി അച്ഛരം പഹരി. സോ ദഹരസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസ്സട്ഠാനേ അട്ഠാസി. ദഹരോ – ‘‘അയം തേ, മഹാരാജ, അനഗ്ഘോ സിന്ധവപോതകോ, ഇമിനാവ നം നിയാമേന കതിപാഹം പടിജഗ്ഗാപേഹീ’’തി വത്വാ നിക്ഖമി.

അഥ കതിപാഹസ്സ അച്ചയേന ആഗന്ത്വാ അസ്സസ്സ ആനുഭാവം പസ്സിസ്സസി, മഹാരാജാതി. സാധു ആചരിയ കുഹിം ഠത്വാ പസ്സാമാതി? ഉയ്യാനം ഗച്ഛ, മഹാരാജാതി. രാജാ അസ്സം ഗാഹാപേത്വാ അഗമാസി. ദഹരോ അച്ഛരം പഹരിത്വാ ‘‘ഏതം രുക്ഖം അനുപരിയാഹീ’’തി അസ്സസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. അസ്സോ പക്ഖന്ദിത്വാ രുക്ഖം അനുപരിഗന്ത്വാ ആഗതോ. രാജാ നേവ ഗച്ഛന്തം ന ആഗച്ഛന്തം അദ്ദസ. ദിട്ഠോ തേ, മഹാരാജാതി? ന ദിട്ഠോ, താതാതി. വലഞ്ജകദണ്ഡം ഏതം രുക്ഖം നിസ്സായ ഠപേഥാതി വത്വാ അച്ഛരം പഹരി ‘‘വലഞ്ജകദണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഏഹീ’’തി. അസ്സോ പക്ഖന്ദിത്വാ മുഖേന ഗഹേത്വാ ആഗതോ. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി. ദിട്ഠം, താതാതി.

പുന അച്ഛരം പഹരി ‘‘ഉയ്യാനസ്സ പാകാരമത്ഥകേന ചരിത്വാ ഏഹീ’’തി. അസ്സോ തഥാ അകാസി. ദിട്ഠോ, മഹാരാജാതി. ന ദിട്ഠോ, താതാതി. രത്തകമ്ബലം ആഹരാപേത്വാ അസ്സസ്സ പാദേ ബന്ധാപേത്വാ തഥേവ സഞ്ഞം അദാസി. അസ്സോ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ പാകാരമത്ഥകേന അനുപരിയായി. ബലവതാ പുരിസേന ആവിഞ്ഛനഅലാതഗ്ഗിസിഖാ വിയ ഉയ്യാനപാകാരമത്ഥകേ പഞ്ഞായിത്ഥ. അസ്സോ ഗന്ത്വാ സമീപേ ഠിതോ. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി. ദിട്ഠം, താതാതി. മങ്ഗലപോക്ഖരണിപാകാരമത്ഥകേ അനുപരിയാഹീതി സഞ്ഞം അദാസി.

പുന ‘‘പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ പദുമപത്തേസു ചാരികം ചരാഹീ’’തി സഞ്ഞം അദാസി. പോക്ഖരണിം ഓതരിത്വാ സബ്ബപദുമപത്തേ ചരിത്വാ അഗമാസി, ഏകം പത്തമ്പി അനക്കന്തം വാ ഫാലിതം വാ ഛിന്ദിതം വാ ഖണ്ഡിതം വാ നാഹോസി. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി. ദിട്ഠം, താതാതി. അച്ഛരം പഹരിത്വാ തം ഹത്ഥതലം ഉപനാമേസി. ധാതൂപത്ഥദ്ധോ ലങ്ഘിത്വാ ഹത്ഥതലേ അട്ഠാസി. ദിട്ഠം, മഹാരാജാതി? ദിട്ഠം, താതാതി. ഏവം ഉത്തമഹയോ ഏവ ഉത്തമകാരണായ ഉത്തമജവം പടിപജ്ജതി.

ഉത്തമേ സാഖല്യേതി മുദുവാചായ. മുദുവാചായ ഹി, ‘‘താത, ത്വം മാ ചിന്തയി, രഞ്ഞോ മങ്ഗലസ്സോ ഭവിസ്സസി, രാജഭോജനാദീനി ലഭിസ്സസീ’’തി ഉത്തമഹയകാരണം കാരേതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘ഉത്തമേ സാഖല്യേ’’തി. രാജഭോഗ്ഗോതി രഞ്ഞോ ഉപഭോഗോ. രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി യത്ഥ കത്ഥചി ഗച്ഛന്തേന ഹത്ഥം വിയ പാദം വിയ അനോഹായേവ ഗന്തബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അങ്ഗന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ചതൂസു വാ സേനങ്ഗേസു ഏകം അങ്ഗം ഹോതി.

അസേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാതി അരഹത്തഫലസമ്മാദിട്ഠിയാ. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി തംസമ്പയുത്താവ. സമ്മാഞാണം പുബ്ബേ വുത്തസമ്മാദിട്ഠിയേവ. ഠപേത്വാ പന അട്ഠ ഫലങ്ഗാനി സേസാ ധമ്മാ വിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. അയം പന ദേസനാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലസ്സ വസേന അരഹത്തനികൂടം ഗഹേത്വാ നിട്ഠാപിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ഭദ്ദാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ലടുകികോപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. ഏവം മേ സുതന്തി ലടുകികോപമസുത്തം. തത്ഥ യേന സോ വനസണ്ഡോതി അയമ്പി മഹാഉദായിത്ഥേരോ ഭഗവതാ സദ്ധിംയേവ പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ സദ്ധിം പടിക്കമി. തസ്മാ യേന സോ ഭഗവതാ ഉപസങ്കമന്തോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമീതി വേദിതബ്ബോ. അപഹത്താതി അപഹാരകോ. ഉപഹത്താതി ഉപഹാരകോ. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ.

൧൪൯. യം ഭഗവാതി യസ്മിം സമയേ ഭഗവാ. ഇങ്ഘാതി ആണത്തിയം നിപാതോ. അഞ്ഞഥത്തന്തി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം. തഞ്ച ഖോ ന ഭഗവന്തം പടിച്ച, ഏവരൂപം പന പണീതഭോജനം അലഭന്താ കഥം യാപേസ്സാമാതി ഏവം പണീതഭോജനം പടിച്ച അഹോസീതി വേദിതബ്ബം. ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇമിനാ രത്തിഭോജനസ്സ പണീതഭാവം ദസ്സേതി. സൂപേയ്യന്തി സൂപേന ഉപനേതബ്ബം മച്ഛമംസകളീരാദി. സമഗ്ഗാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാതി ഏകതോ ഭുഞ്ജിസ്സാമ. സങ്ഖതിയോതി അഭിസങ്ഖാരികഖാദനീയാനി. സബ്ബാ താ രത്തിന്തി സബ്ബാ താ സങ്ഖതിയോ രത്തിംയേവ ഹോന്തി, ദിവാ പന അപ്പാ പരിത്താ ഥോകികാ ഹോന്തീതി. മനുസ്സാ ഹി ദിവാ യാഗുകഞ്ജിയാദീഹി യാപേത്വാപി രത്തിം യഥാസത്തി യഥാപണീതമേവ ഭുഞ്ജന്തി.

പുന ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇമിനാ രത്തി വികാലഭോജനേ ആദീനവം ദസ്സേതി. തത്ഥ അന്ധകാരതിമിസായന്തി ബഹലന്ധകാരേ. മാണവേഹീതി ചോരേഹി. കതകമ്മേഹീതി കതചോരകമ്മേഹി. ചോരാ കിര കതകമ്മാ യം നേസം ദേവതം ആയാചിത്വാ കമ്മം നിപ്ഫന്നം, തസ്സ ഉപഹാരത്ഥായ മനുസ്സേ മാരേത്വാ ഗലലോഹിതാദീനി ഗണ്ഹന്തി. തേ അഞ്ഞേസു മനുസ്സേസു മാരിയമാനേസു കോലാഹലാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, പബ്ബജിതം പരിയേസന്തോ നാമ നത്ഥീതി മഞ്ഞമാനാ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ മാരേന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അകതകമ്മേഹീതി അടവിതോ ഗാമം ആഗമനകാലേ കമ്മനിപ്ഫന്നത്ഥം പുരേതരം ബലികമ്മം കാതുകാമേഹി. അസദ്ധമ്മേന നിമന്തേതീതി ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖു അജ്ജേകരത്തിം ഇധേവ ഭുഞ്ജിത്വാ ഇധ വസിത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ സ്വേ ഗമിസ്സസീ’’തി മേഥുനധമ്മേന നിമന്തേതി.

പുന ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇമിനാ അത്തനാ ദിട്ഠകാരണം കഥേതി. വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുവിജ്ജോതനക്ഖണേ. വിസ്സരമകാസീതി മഹാസദ്ദമകാസി. അഭുമ്മേതി ഭൂ’തി വഡ്ഢി, അഭൂ’തി അവഡ്ഢി, വിനാസോ മയ്ഹന്തി അത്ഥോ. പിസാചോ വത മന്തി പിസാചോ മം ഖാദിതും ആഗതോ വത. ആതുമാരീ മാതുമാരീതി ഏത്ഥ ആതൂതി പിതാ, മാതൂതി മാതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്സ പിതാ വാ മാതാ വാ അത്ഥി, തം മാതാപിതരോ അമ്ഹാകം പുത്തകോതി യഥാ തഥാ വാ ഉപ്പാദേത്വാ യംകിഞ്ചി ഖാദനീയഭോജനീയം ദത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ സയാപേന്തി. സോ ഏവം രത്തിം പിണ്ഡായ ന ചരതി. തുയ്ഹം പന മാതാപിതരോ മതാ മഞ്ഞേ, തേന ഏവം ചരസീതി.

൧൫൦. ഏവമേവാതി ഏവമേവ കിഞ്ചി ആനിസംസം അപസ്സന്താ നിക്കാരണേനേവ. ഏവമാഹംസൂതി ഗരഹന്തോ ആഹ. തത്ഥ ആഹംസൂതി വദന്തി. കിം പനിമസ്സാതി ഇമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഹേതു കിം വത്തബ്ബം നാമ, നനു അപസ്സന്തേന വിയ അസുണന്തേന വിയ ഭവിതബ്ബന്തി. ഓരമത്തകസ്സാതി പരിത്തമത്തകസ്സ. അധിസല്ലിഖതേവായന്തി അയം സമണോ നവനീതം പിസന്തോ വിയ പദുമനാളസുത്തം കകചേന ഓക്കന്തന്തോ വിയ അതിസല്ലേഖതി, അതിവായാമം കരോതി. സിക്ഖാകാമാതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ വിയ സിക്ഖാകാമാ, തേസു ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠപേന്തി. തേസഞ്ഹി ഏവം ഹോതി ‘‘സചേ ഏതേ ‘അപ്പമത്തകമേതം, ഹരഥ ഭഗവാ’തി വദേയ്യും, കിം സത്ഥാ ന ഹരേയ്യ. ഏവം പന അവത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ ‘ഏവം ഭഗവാ, സാധു ഭഗവാ, പഞ്ഞപേഥ ഭഗവാ’തി അതിരേകതരം ഉസ്സാഹം പടിലഭന്തീ’’തി. തസ്മാ തേസു അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠപേന്തി.

തേസന്തി തേസം ഏകച്ചാനം മോഘപുരിസാനം. തന്തി തം അപ്പമത്തകം പഹാതബ്ബം. ഥൂലോ കലിങ്ഗരോതി ഗലേ ബദ്ധം മഹാകട്ഠം വിയ ഹോതി. ലടുകികാ സകുണികാതി ചാതകസകുണികാ. സാ കിര രവസതം രവിത്വാ നച്ചസതം നച്ചിത്വാ സകിം ഗോചരം ഗണ്ഹാതി. ആകാസതോ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതം പന നം ദിസ്വാ വച്ഛപാലകാദയോ കീളനത്ഥം പൂതിലതായ ബന്ധന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ആഗമേതീതി ഉപേതി. തഞ്ഹി തസ്സാതി തം പൂതിലതാബന്ധനം തസ്സാ അപ്പസരീരതായ ചേവ അപ്പഥാമതായ ച ബലവബന്ധനം നാമ, മഹന്തം നാളികേരരജ്ജു വിയ ദുച്ഛിജ്ജം ഹോതി. തേസന്തി തേസം മോഘപുരിസാനം സദ്ധാമന്ദതായ ച പഞ്ഞാമന്ദതായ ച ബലവം ബന്ധനം നാമ, ദുക്കടവത്ഥുമത്തകമ്പി മഹന്തം പാരാജികവത്ഥു വിയ ദുപ്പജഹം ഹോതി.

൧൫൧. സുക്കപക്ഖേ പഹാതബ്ബസ്സാതി കിം ഇമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ ഹേതു ഭഗവതാ വത്തബ്ബം അത്ഥി, യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ. നനു ഏവം ഭഗവതോ അധിപ്പായം ഞത്വാപി പഹാതബ്ബമേവാതി അത്ഥോ. അപ്പോസ്സുക്കാതി അനുസ്സുക്കാ. പന്നലോമാതി പതിതലോമാ, ന തസ്സ പഹാതബ്ബഭയേന ഉദ്ധഗ്ഗലോമാ. പരദത്തവുത്താതി പരേഹി ദിന്നവുത്തിനോ, പരതോ ലദ്ധേന യാപേന്താതി അത്ഥോ. മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തീതി അപച്ചാസീസനപക്ഖേ ഠിതാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി. മിഗോ ഹി പഹാരം ലഭിത്വാ മനുസ്സാവാസം ഗന്ത്വാ ഭേസജ്ജം വാ വണതേലം വാ ലഭിസ്സാമീതി അജ്ഝാസയം അകത്വാ പഹാരം ലഭിത്വാവ അഗാമകം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ പഹടട്ഠാനം ഹേട്ഠാ കത്വാ നിപതിത്വാ ഫാസുഭൂതകാലേ ഉട്ഠായ ഗച്ഛതി. ഏവം മിഗാ അപച്ചാസീസനപക്ഖേ ഠിതാ. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തീ’’തി. തഞ്ഹി തസ്സാതി തം വരത്തബന്ധനം തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ മഹാസരീരതായ ചേവ മഹാഥാമതായ ച ദുബ്ബലബന്ധനം നാമ. പൂതിലതാ വിയ സുഛിജ്ജം ഹോതി. തേസം തന്തി തേസം തം കുലപുത്താനം സദ്ധാമഹന്തതായ ച പഞ്ഞാമഹന്തതായ ച മഹന്തം പാരാജികവത്ഥുപി ദുക്കടവത്ഥുമത്തകം വിയ സുപ്പജഹം ഹോതി.

൧൫൨. ദലിദ്ദോതി ദാലിദ്ദിയേന സമന്നാഗതോ. അസ്സകോതി നിസ്സകോ. അനാള്ഹിയോതി അനഡ്ഢോ. അഗാരകന്തി ഖുദ്ദകഗേഹം. ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗന്തി യസ്സ ഗേഹയട്ഠിയോ പിട്ഠിവംസതോ മുച്ചിത്വാ മണ്ഡലേ ലഗ്ഗാ, മണ്ഡലതോ മുച്ചിത്വാ ഭൂമിയം ലഗ്ഗാ. കാകാതിദായിന്തി യത്ഥ കിഞ്ചിദേവ ഭുഞ്ജിസ്സാമാതി അന്തോ നിസിന്നകാലേ വിസും ദ്വാരകിച്ചം നാമ നത്ഥി, തതോ തതോ കാകാ പവിസിത്വാ പരിവാരേന്തി. സൂരകാകാ ഹി പലായനകാലേ ച യഥാസമ്മുഖട്ഠാനേനേവ നിക്ഖമിത്വാ പലായന്തി. നപരമരൂപന്തി ന പുഞ്ഞവന്താനം ഗേഹം വിയ ഉത്തമരൂപം. ഖടോപികാതി വിലീവമഞ്ചകോ. ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാതി ഓണതുണ്ണതാ. ധഞ്ഞസമവാപകന്തി ധഞ്ഞഞ്ച സമവാപകഞ്ച. തത്ഥ ധഞ്ഞം നാമ കുദ്രൂസകോ. സമവാപകന്തി ലാബുബീജകുമ്ഭണ്ഡബീജകാദി ബീജജാതം. നപരമരൂപന്തി യഥാ പുഞ്ഞവന്താനം ഗന്ധസാലിബീജാദി പരിസുദ്ധം ബീജം, ന ഏവരൂപം. ജായികാതി കപണജായാ. നപരമരൂപാതി പച്ഛിസീസാ ലമ്ബത്ഥനീ മഹോദരാ പിസാചാ വിയ ബീഭച്ഛാ. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ. സോ വതസ്സം, യോഹന്തി സോ വതാഹം പുരിസോ നാമ അസ്സം, യോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ പബ്ബജേയ്യന്തി.

സോ ന സക്കുണേയ്യാതി സോ ഏവം ചിന്തേത്വാപി ഗേഹം ഗന്ത്വാ – ‘‘പബ്ബജ്ജാ നാമ ലാഭഗരുകാ ദുക്കരാ ദുരാസദാ, സത്തപി അട്ഠപി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യഥാധോതേനേവ പത്തേന ആഗന്തബ്ബമ്പി ഹോതി, ഏവം യാപേതും അസക്കോന്തസ്സ മേ പുന ആഗതസ്സ വസനട്ഠാനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തിണവല്ലിദബ്ബസമ്ഭാരാ നാമ ദുസ്സമോധാനിയാ, കിന്തി കരോമീ’’തി വീമംസതി. അഥസ്സ തം അഗാരകം വേജയന്തപാസാദോ വിയ ഉപട്ഠാതി. അഥസ്സ ഖടോപികം ഓലോകേത്വാ – ‘‘മയി ഗതേ ഇമം വിസങ്ഖരിത്വാ ഉദ്ധനാലാതം കരിസ്സന്തി, പുന അട്ടനിപാദവിലീവാദീനി ലദ്ധബ്ബാനി ഹോന്തി, കിന്തി കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേതി. അഥസ്സ സാ സിരിസയനം വിയ ഉപട്ഠാതി. തതോ ധഞ്ഞകുമ്ഭിം ഓലോകേത്വാ – ‘‘മയി ഗതേ അയം ഘരണീ ഇമം ധഞ്ഞം തേന തേന സദ്ധിം ഭുഞ്ജിസ്സതി. പുന ആഗതേന ജീവിതവുത്തി നാമ ലദ്ധബ്ബാ ഹോതി, കിന്തി കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേതി. അഥസ്സ സാ അഡ്ഢതേളസാനി കോട്ഠാഗാരസതാനി വിയ ഉപട്ഠാതി. തതോ മാതുഗാമം ഓലോകേത്വാ – ‘‘മയി ഗതേ ഇമം ഹത്ഥിഗോപകോ വാ അസ്സഗോപകോ വാ യോ കോചി പലോഭേസ്സതി, പുന ആഗതേന ഭത്തപാചികാ നാമ ലദ്ധബ്ബാ ഹോതി, കിന്തി കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേതി. അഥസ്സ സാ രൂപിനീ ദേവീ വിയ ഉപട്ഠാതി. ഇദം സന്ധായ ‘‘സോ ന സക്കുണേയ്യാ’’തിആദി വുത്തം.

൧൫൩. നിക്ഖഗണാനന്തി സുവണ്ണനിക്ഖസതാനം. ചയോതി സന്താനതോ കതസന്നിചയോ. ധഞ്ഞഗണാനന്തി ധഞ്ഞസകടസതാനം.

൧൫൪. ചത്താരോമേ, ഉദായി, പുഗ്ഗലാതി ഇധ കിം ദസ്സേതി? ഹേട്ഠാ ‘‘തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തീ’’തി പജഹനകാ ച അപ്പജഹനകാ ച രാസിവസേന ദസ്സിതാ, ന പാടിയേക്കം വിഭത്താ. ഇദാനി യഥാ നാമ ദബ്ബസമ്ഭാരത്ഥം ഗതോ പുരിസോ പടിപാടിയാ രുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ പുന നിവത്തിത്വാ വങ്കഞ്ച പഹായ കമ്മേ ഉപനേതബ്ബയുത്തകമേവ ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ അപ്പജഹനകേ ഛഡ്ഡേത്വാ അബ്ബോഹാരികേ കത്വാ പജഹനകപുഗ്ഗലാ ചത്താരോ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

ഉപധിപഹാനായാതി ഖന്ധുപധികിലേസുപധിഅഭിസങ്ഖാരുപധികാമഗുണൂപധീതി ഇമേസം ഉപധീനം പഹാനായ. ഉപധിപടിസംയുത്താതി ഉപധിഅനുധാവനകാ. സരസങ്കപ്പാതി ഏത്ഥ സരന്തി ധാവന്തീതി സരാ. സങ്കപ്പേന്തീതി സങ്കപ്പാ. പദദ്വയേനപി വിതക്കായേവ വുത്താ. സമുദാചരന്തീതി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ വത്തന്തി. സംയുത്തോതി കിലേസേഹി സംയുത്തോ. ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാതി ഇന്ദ്രിയനാനത്തതാ. കദാചി കരഹചീതി ബഹുകാലം വീതിവത്തേത്വാ. സതിസമ്മോസാതി സതിസമ്മോസേന. നിപാതോതി അയോകടാഹമ്ഹി പതനം. ഏത്താവതാ ‘‘നപ്പജഹതി, പജഹതി, ഖിപ്പം പജഹതീ’’തി തയോ രാസയോ ദസ്സിതാ. തേസു ചത്താരോ ജനാ നപ്പജഹന്തി നാമ, ചത്താരോ പജഹന്തി നാമ, ചത്താരോ ഖിപ്പം പജഹന്തി നാമ.

തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ സോതാപന്നോ സകദാഗാമീ അനാഗാമീതി ഇമേ ചത്താരോ ജനാ നപ്പജഹന്തി നാമ. പുഥുജ്ജനാദയോ താവ മാ പജഹന്തു, അനാഗാമീ കഥം ന പജഹതീതി? സോപി ഹി യാവദേവസ്സ ഭവലോഭോ അത്ഥി, താവ അഹോസുഖം അഹോസുഖന്തി അഭിനന്ദതി. തസ്മാ നപ്പജഹതി നാമ. ഏതേയേവ പന ചത്താരോ ജനാ പജഹന്തി നാമ. സോതാപന്നാദയോ താവ പജഹന്തു, പുഥുജ്ജനോ കഥം പജഹതീതി? ആരദ്ധവിപസ്സകോ ഹി സതിസമ്മോസേന സഹസാ കിലേസേ ഉപ്പന്നേ ‘‘മാദിസസ്സ നാമ ഭിക്ഖുനോ കിലേസോ ഉപ്പന്നോ’’തി സംവേഗം കത്വാ വീരിയം പഗ്ഗയ്ഹ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗേന കിലേസേ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇതി സോ പജഹതി നാമ. തേയേവ ചത്താരോ ഖിപ്പം പജഹന്തി നാമ. തത്ഥ ഇമസ്മിം സുത്തേ, മഹാഹത്ഥിപദോപമേ (മ. നി. ൧.൨൮൮ ആദയോ), ഇന്ദ്രിയഭാവനേതി (മ. നി. ൩.൪൫൩ ആദയോ) ഇമേസു സുത്തേസു കിഞ്ചാപി തതിയവാരോ ഗഹിതോ, പഞ്ഹോ പന ദുതിയവാരേനേവ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി ഏത്ഥ പഞ്ച ഖന്ധാ ഉപധി നാമ. തം ദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി ഇതി വിദിത്വാ കിലേസുപധിനാ നിരുപധി ഹോതി, നിഗ്ഗഹണോ നിതണ്ഹോതി അത്ഥോ. ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോതി തണ്ഹക്ഖയേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ.

൧൫൫. ഏവം ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി യേ പജഹന്തി, തേ ‘‘ഇമേ നാമ ഏത്തകേ കിലേസേ പജഹന്തി’’. യേ നപ്പജഹന്തി, തേപി ‘‘ഇമേ നാമ ഏത്തകേ കിലേസേ നപ്പജഹന്തീ’’തി ദസ്സേതും പഞ്ച ഖോ ഇമേ ഉദായി കാമഗുണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ മിള്ഹസുഖന്തി അസുചിസുഖം. അനരിയസുഖന്തി അനരിയേഹി സേവിതസുഖം. ഭായിതബ്ബന്തി ഏതസ്സ സുഖസ്സ പടിലാഭതോപി വിപാകതോപി ഭായിതബ്ബം. നേക്ഖമ്മസുഖന്തി കാമതോ നിക്ഖന്തസുഖം. പവിവേകസുഖന്തി ഗണതോപി കിലേസതോപി പവിവിത്തസുഖം. ഉപസമസുഖന്തി രാഗാദിവൂപസമത്ഥായ സുഖം. സമ്ബോധസുഖന്തി മഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ സമ്ബോധസ്സ നിബ്ബത്തനത്ഥായ സുഖം. ന ഭായിതബ്ബന്തി ഏതസ്സ സുഖസ്സ പടിലാഭതോപി വിപാകതോപി ന ഭായിതബ്ബം, ഭാവേതബ്ബമേവേതം.

൧൫൬. ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമീതി ഇഞ്ജനം ചലനം ഫന്ദനന്തി വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിന്തി കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതം. ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിന്തി യേ ഏതേ അനിരുദ്ധാ വിതക്കവിചാരാ, ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതം. ദുതിയതതിയജ്ഝാനേസുപി ഏസേവ നയോ. അനിഞ്ജിതസ്മിം വദാമീതി ഇദം ചതുത്ഥജ്ഝാനം അനിഞ്ജനം അചലനം നിപ്ഫന്ദനന്തി വദാമി.

അനലന്തി വദാമീതി അകത്തബ്ബആലയന്തി വദാമി, തണ്ഹാലയോ ഏത്ഥ ന ഉപ്പാദേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. അഥ വാ അനലം അപരിയത്തം, ന ഏത്താവതാ അലമേതന്തി സന്നിട്ഠാനം കാതബ്ബന്തി വദാമി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സാപീതി ഏവരൂപായപി സന്തായ സമാപത്തിയാ പഹാനമേവ വദാമി. അണും വാ ഥൂലം വാതി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ അപ്പസാവജ്ജം വാ മഹാസാവജ്ജം വാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ദേസനാ പന നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേന അരഹത്തനികൂടേനേവ നിട്ഠാപിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ലടുകികോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ചാതുമസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൭. ഏവം മേ സുതന്തി ചാതുമസുത്തം. തത്ഥ ചാതുമായന്തി ഏവംനാമകേ ഗാമേ. പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനീതി അധുനാ പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ച സതാനി. ഥേരാ കിര ചിന്തേസും – ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ ദസബലം അദിസ്വാവ പബ്ബജിതാ, ഏതേസം ഭഗവന്തം ദസ്സേസ്സാമ, ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അത്തനോ അത്തനോ യഥാഉപനിസ്സയേന പതിട്ഠഹിസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ആഗതാ. പടിസമ്മോദമാനാതി ‘‘കച്ചാവുസോ, ഖമനീയ’’ന്തിആദിം പടിസന്ഥാരകഥം കുരുമാനാ. സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാതി അത്തനോ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം വസനട്ഠാനാനി പുച്ഛിത്വാ ദ്വാരവാതപാനാനി വിവരിത്വാ മഞ്ചപീഠകടസാരകാദീനി നീഹരിത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ യഥാട്ഠാനേ സണ്ഠാപയമാനാ. പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാതി, ഭന്തേ, ഇദം മേ പത്തം ഠപേഥ, ഇദം ചീവരം, ഇദം ഥാലകം, ഇദം ഉദകതുമ്ബം, ഇമം കത്തരയട്ഠിന്തി ഏവം സമണപരിക്ഖാരേ സങ്ഗോപയമാനാ.

ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതത്താ ഉച്ചം, പത്ഥടത്താ മഹന്തം അവിനിബ്ഭോഗസദ്ദം കരോന്താ. കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേതി കേവട്ടാനം മച്ഛപച്ഛിഠപിതട്ഠാനേ മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ – ‘‘ഇധ അഞ്ഞം ഏകം മച്ഛം ദേഹി, ഏകം മച്ഛഫാലം ദേഹി, ഏതസ്സ തേ മഹാ ദിന്നോ, മയ്ഹം ഖുദ്ദകോ’’തി ഏവം ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം കരോന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. മച്ഛഗഹണത്ഥം ജാലേ പക്ഖിത്തേപി തസ്മിം ഠാനേ കേവട്ടാ ചേവ അഞ്ഞേ ച ‘‘പവിട്ഠോ ന പവിട്ഠോ, ഗഹിതോ ന ഗഹിതോ’’തി മഹാസദ്ദം കരോന്തി. തമ്പി സന്ധായേതം വുത്തം. പണാമേമീതി നീഹരാമി. ന വോ മമ സന്തികേ വത്ഥബ്ബന്തി തുമ്ഹേ മാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ വസനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ഏവം മഹാസദ്ദം കരോഥ, അത്തനോ ധമ്മതായ വസന്താ കിം നാമ സാരുപ്പം കരിസ്സഥ, തുമ്ഹാദിസാനം മമ സന്തികേ വസനകിച്ചം നത്ഥീതി ദീപേതി. തേസു ഏകഭിക്ഖുപി ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ മഹാസദ്ദമത്തകേന അമ്ഹേ പണാമേഥാ’’തി വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി വത്തും നാസക്ഖി, സബ്ബേ ഭഗവതോ വചനം സമ്പടിച്ഛന്താ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ,’’തി വത്വാ നിക്ഖമിംസു. ഏവം പന തേസം അഹോസി ‘‘മയം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമ, ധമ്മകഥം സോസ്സാമ, സത്ഥു സന്തികേ വസിസ്സാമാതി ആഗതാ. ഏവരൂപസ്സ പന ഗരുനോ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ മഹാസദ്ദം കരിമ്ഹാ, അമ്ഹാകമേവ ദോസോയം, പണാമിതമ്ഹാ, ന നോ ലദ്ധം ഭഗവതോ സന്തികേ വത്ഥും, ന സുവണ്ണവണ്ണസരീരം ഓലോകേതും, ന മധുരസ്സരേന ധമ്മം സോതു’’ന്തി. തേ ബലവദോമനസ്സജാതാ ഹുത്വാ പക്കമിംസു.

൧൫൮. തേനുപസങ്കമിംസൂതി തേ കിര സക്യാ ആഗമനസമയേപി തേ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ നിസിന്നാ പസ്സിംസു. അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘കിം നു ഖോ ഏതേ ഭിക്ഖൂ പവിസിത്വാവ പടിനിവത്താ, ജാനിസ്സാമ തം കാരണ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിംസു. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. കഹം പന തുമ്ഹേതി തുമ്ഹേ ഇദാനേവ ആഗന്ത്വാ കഹം ഗച്ഛഥ, കിം തുമ്ഹാകം കോചി ഉപദ്ദവോ, ഉദാഹു ദസബലസ്സാതി? തേസം പന ഭിക്ഖൂനം, – ‘‘ആവുസോ, മയം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗതാ, ദിട്ഠോ നോ ഭഗവാ, ഇദാനി അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛാമാ’’തി കിഞ്ചാപി ഏവം വചനപരിഹാരോ അത്ഥി, ഏവരൂപം പന ലേസകപ്പം അകത്വാ യഥാഭൂതമേവ ആരോചേത്വാ ഭഗവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പണാമിതോതി ആഹംസു. തേ പന രാജാനോ സാസനേ ധുരവഹാ, തസ്മാ ചിന്തേസും – ‘‘ദ്വീഹി അഗ്ഗസാവകേഹി സദ്ധിം പഞ്ചസു ഭിക്ഖുസതേസു ഗച്ഛന്തേസു ഭഗവതോ പാദമൂലം വിഗച്ഛിസ്സതി, ഇമേസം നിവത്തനാകാരം കരിസ്സാമാ’’തി. ഏവം ചിന്തേത്വാ തേന ഹായസ്മന്തോതിആദിമാഹംസു. തേസുപി ഭിക്ഖൂസു ‘‘മയം മഹാസദ്ദമത്തകേന പണാമിതാ, ന മയം ജീവിതും അസക്കോന്താ പബ്ബജിതാ’’തി ഏകഭിക്ഖുപി പടിപ്ഫരിതോ നാമ നാഹോസി, സബ്ബേ പന സമകംയേവ, ‘‘ഏവമാവുസോ,’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു.

൧൫൯. അഭിനന്ദതൂതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആഗമനം ഇച്ഛന്തോ അഭിനന്ദതു. അഭിവദതൂതി ഏതു ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേന്തോ അഭിവദതു. അനുഗ്ഗഹിതോതി ആമിസാനുഗ്ഗഹേന ച ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ച അനുഗ്ഗഹിതോ. അഞ്ഞഥത്തന്തി ദസബലസ്സ ദസ്സനം ന ലഭാമാതി പസാദഞ്ഞഥത്തം ഭവേയ്യ. വിപരിണാമോതി പസാദഞ്ഞഥത്തേന വിബ്ഭമന്താനം വിപരിണാമഞ്ഞഥത്തം ഭവേയ്യ. ബീജാനം തരുണാനന്തി തരുണസസ്സാനം. സിയാ അഞ്ഞഥത്തന്തി ഉദകവാരകാലേ ഉദകം അലഭന്താനം മിലാതഭാവേന അഞ്ഞഥത്തം ഭവേയ്യ, സുസ്സിത്വാ മിലാതഭാവം ആപജ്ജനേന വിപരിണാമോ ഭവേയ്യ. വച്ഛകസ്സ പന ഖീരപിപാസായ സുസ്സനം അഞ്ഞഥത്തം നാമ, സുസ്സിത്വാ കാലകിരിയാ വിപരിണാമോ നാമ.

൧൬൦. പസാദിതോ ഭഗവാതി ഥേരോ കിര തത്ഥ നിസിന്നോവ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ബ്രഹ്മാനം ആഗതം അദ്ദസ, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ ച ആയാചനസദ്ദം സുണി, ചേതോപരിയഞാണേന ഭഗവതോ പസന്നഭാവം അഞ്ഞാസി. തസ്മാ – ‘‘കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേത്വാ പക്കോസിയമാനാനം ഗമനം നാമ ന ഫാസുകം, യാവ സത്ഥാ ന പേസേതി, താവദേവ ഗമിസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ. അപ്പോസ്സുക്കോതി അഞ്ഞേസു കിച്ചേസു അനുസ്സുക്കോ ഹുത്വാ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഫലസമാപത്തിവിഹാരം അനുയുത്തോ മഞ്ഞേ ഭഗവാ വിഹരിതുകാമോ, സോ ഇദാനി യഥാരുചിയാ വിഹരിസ്സതീതി ഏവം മേ അഹോസീതി വദതി. മയമ്പി ദാനീതി മയം പരം ഓവദമാനാ വിഹാരതോ നിക്കഡ്ഢിതാ, കിം അമ്ഹാകം പരോവാദേന. ഇദാനി മയമ്പി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരേനേവ വിഹരിസ്സാമാതി ദീപേതി. ഥേരോ ഇമസ്മിം ഠാനേ വിരദ്ധോ അത്തനോ ഭാരഭാവം ന അഞ്ഞാസി. അയഞ്ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ദ്വിന്നമ്പി മഹാഥേരാനം ഭാരോ, തേന നം പടിസേധേന്തോ ഭഗവാ ആഗമേഹീതിആദിമാഹ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പന അത്തനോ ഭാരഭാവം അഞ്ഞാസി. തേനസ്സ ഭഗവാ സാധുകാരം അദാസി.

൧൬൧. ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരഭി? ഇമസ്മിം സാസനേ ചത്താരി ഭയാനി. യോ താനി അഭീതോ ഹോതി, സോ ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാതും സക്കോതി. ഇതരോ പന ന സക്കോതീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ഉദകോരോഹന്തേതി ഉദകം ഓരോഹന്തേ പുഗ്ഗലേ. കുമ്ഭീലഭയന്തി സുംസുമാരഭയം. സുസുകാഭയന്തി ചണ്ഡമച്ഛഭയം.

൧൬൨. കോധുപായാസസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ ഊമീസു ഓസീദിത്വാ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ കോധുപായാസേ ഓസീദിത്വാ വിബ്ഭമതി. തസ്മാ കോധുപായാസോ ‘‘ഊമിഭയ’’ന്തി വുത്തോ.

൧൬൩. ഓദരികത്തസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ കുമ്ഭീലേന ഖാദിതോ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ ഓദരികത്തേന ഖാദിതോ വിബ്ഭമതി. തസ്മാ ഓദരികത്തം ‘‘കുമ്ഭീലഭയ’’ന്തി വുത്തം.

൧൬൪. അരക്ഖിതേനേവ കായേനാതി സീസപ്പചാലകാദികരണേന അരക്ഖിതകായോ ഹുത്വാ. അരക്ഖിതായ വാചായാതി ദുട്ഠുല്ലഭാസനാദിവസേന അരക്ഖിതവാചോ ഹുത്വാ. അനുപട്ഠിതായ സതിയാതി കായഗതാസതിം അനുപട്ഠാപേത്വാ. അസംവുതേഹീതി അപിഹിതേഹി. പഞ്ചന്നേതംകാമഗുണാനം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ ആവട്ടേ നിമുജ്ജിത്വാ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേ നിമുജ്ജിത്വാ വിബ്ഭമതി. തസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണാ ‘‘ആവട്ടഭയ’’ന്തി വുത്താ.

൧൬൫. അനുദ്ധംസേതീതി കിലമേതി മിലാപേതി. രാഗാനുദ്ധംസേനാതി രാഗാനുദ്ധംസിതേന. മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ ചണ്ഡമച്ഛം ആഗമ്മ ലദ്ധപ്പഹാരോ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ മാതുഗാമം ആഗമ്മ ഉപ്പന്നകാമരാഗോ വിബ്ഭമതി. തസ്മാ മാതുഗാമോ ‘‘സുസുകാഭയ’’ന്തി വുത്തോ.

ഇമാനി പന ചത്താരി ഭയാനി ഭായിത്വാ യഥാ ഉദകം അനോരോഹന്തസ്സ ഉദകം നിസ്സായ ആനിസംസോ നത്ഥി, ഉദകപിപാസായ പിപാസിതോ ച ഹോതി രജോജല്ലേന കിലിട്ഠസരീരോ ച, ഏവമേവം ഇമാനി ചത്താരി ഭയാനി ഭായിത്വാ സാസനേ അപബ്ബജന്തസ്സാപി ഇമം സാസനം നിസ്സായ ആനിസംസോ നത്ഥി, തണ്ഹാപിപാസായ പിപാസിതോ ച ഹോതി കിലേസരജേന സംകിലിട്ഠചിത്തോ ച. യഥാ പന ഇമാനി ചത്താരി ഭയാനി അഭായിത്വാ ഉദകം ഓരോഹന്തസ്സ വുത്തപ്പകാരോ ആനിസംസോ ഹോതി, ഏവം ഇമാനി അഭായിത്വാ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സാപി വുത്തപ്പകാരോ ആനിസംസോ ഹോതി. ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ചത്താരി ഭയാനി ഭായിത്വാ ഉദകം അനോതരന്തോ സോതം ഛിന്ദിത്വാ പരതീരം പാപുണിതും ന സക്കോതി, അഭായിത്വാ ഓതരന്തോ സക്കോതി, ഏവമേവം ഭായിത്വാ സാസനേ അപബ്ബജന്തോപി തണ്ഹാസോതം ഛിന്ദിത്വാ നിബ്ബാനപാരം ദട്ഠും ന സക്കോതി, അഭായിത്വാ പബ്ബജന്തോ പന സക്കോതീ’’തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. അയം പന ദേസനാ നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേന നിട്ഠാപിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ