൮. അഭയരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ഏവം മേ സുതന്തി അഭയസുത്തം. തത്ഥ അഭയോതി തസ്സ നാമം. രാജകുമാരോതി ബിമ്ബിസാരസ്സ ഓരസപുത്തോ. വാദം ആരോപേഹീതി ദോസം ആരോപേഹി. നേരയികോതി നിരയേ നിബ്ബത്തകോ. കപ്പട്ഠോതി കപ്പട്ഠിതികോ. അതേകിച്ഛോതി ബുദ്ധസഹസ്സേനാപി തികിച്ഛിതും ന സക്കാ. ഉഗ്ഗിലിതുന്തി ദ്വേ അന്തേ മോചേത്വാ കഥേതും അസക്കോന്തോ ഉഗ്ഗിലിതും ബഹി നീഹരിതും ന സക്ഖിതി. ഓഗിലിതുന്തി പുച്ഛായ ദോസം ദത്വാ ഹാരേതും അസക്കോന്തോ ഓഗിലിതും അന്തോ പവേസേതും ന സക്ഖിതി.

ഏവം, ഭന്തേതി നിഗണ്ഠോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം സാവകേ ഭിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഹന്ദാഹം ഏകം പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരോമി, യം പുട്ഠോ സമണോ ഗോതമോ ഉക്കുടികോ ഹുത്വാ നിസിന്നോ ഉട്ഠാതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി. സോ അഭയസ്സ ഗേഹാ നീഹടഭത്തോ സിനിദ്ധഭോജനം ഭുഞ്ജന്തോ ബഹൂ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ – ‘‘ഏത്ഥ സമണോ ഗോതമോ ഇമം നാമ ദോസം ദസ്സേസ്സതി, ഏത്ഥ ഇമം നാമാ’’തി സബ്ബേ പഹായ ചാതുമാസമത്ഥകേ ഇമം പഞ്ഹം അദ്ദസ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ പുച്ഛായ വാ വിസ്സജ്ജനേ വാ ന സക്കാ ദോസോ ദാതും, ഓവട്ടികസാരോ അയം, കോ നു ഖോ ഇമം ഗഹേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതീ’’തി. തതോ ‘‘അഭയോ രാജകുമാരോ പണ്ഡിതോ, സോ സക്ഖിസ്സതീതി തം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേമീ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി. സോ വാദജ്ഝാസയതായ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ,’’തി ആഹ.

൮൪. അകാലോ ഖോ അജ്ജാതി അയം പഞ്ഹോ ചതൂഹി മാസേഹി അഭിസങ്ഖതോ, തത്ഥ ഇദം ഗഹേത്വാ ഇദം വിസ്സജ്ജിയമാനേ ദിവസഭാഗോ നപ്പഹോസ്സതീതി മഞ്ഞന്തോ ഏവം ചിന്തേസി. സോ ദാനീതി സ്വേ ദാനി. അത്തചതുത്ഥോതി കസ്മാ ബഹൂഹി സദ്ധിം ന നിമന്തേസി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ബഹൂസു നിസിന്നേസു ഥോകം ദത്വാ വദന്തസ്സ അഞ്ഞം സുത്തം അഞ്ഞം കാരണം അഞ്ഞം തഥാരൂപം വത്ഥും ആഹരിത്വാ ദസ്സേസ്സതി, ഏവം സന്തേ കലഹോ വാ കോലാഹലമേവ വാ ഭവിസ്സതി. അഥാപി ഏകകംയേവ നിമന്തേസ്സാമി, ഏവമ്പി മേ ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ‘യാവമച്ഛരീ വായം അഭയോ, ഭഗവന്തം ദിവസേ ദിവസേ ഭിക്ഖൂനം സതേനപി സഹസ്സേനപി സദ്ധിം ചരന്തം ദിസ്വാപി ഏകകംയേവ നിമന്തേസീ’’’തി. ‘‘ഏവം പന ദോസോ ന ഭവിസ്സതീ’’തി അപരേഹി തീഹി സദ്ധിം അത്തചതുത്ഥം നിമന്തേസി.

൮൫. ന ഖ്വേത്ഥ, രാജകുമാര, ഏകംസേനാതി ന ഖോ, രാജകുമാര, ഏത്ഥ പഞ്ഹേ ഏകംസേന വിസ്സജ്ജനം ഹോതി. ഏവരൂപഞ്ഹി വാചം തഥാഗതോ ഭാസേയ്യാപി ന ഭാസേയ്യാപി. ഭാസിതപച്ചയേന അത്ഥം പസ്സന്തോ ഭാസേയ്യ, അപസ്സന്തോ ന ഭാസേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ മഹാനിഗണ്ഠേന ചതൂഹി മാസേഹി അഭിസങ്ഖതം പഞ്ഹം അസനിപാതേന പബ്ബതകൂടം വിയ ഏകവചനേനേവ സംചുണ്ണേസി. അനസ്സും നിഗണ്ഠാതി നട്ഠാ നിഗണ്ഠാ.

൮൬. അങ്കേ നിസിന്നോ ഹോതീതി ഊരൂസു നിസിന്നോ ഹോതി. ലേസവാദിനോ ഹി വാദം പട്ഠപേന്താ കിഞ്ചിദേവ ഫലം വാ പുപ്ഫം വാ പോത്ഥകം വാ ഗഹേത്വാ നിസീദന്തി. തേ അത്തനോ ജയേ സതി പരം അജ്ഝോത്ഥരന്തി, പരസ്സ ജയേ സതി ഫലം ഖാദന്താ വിയ പുപ്ഫം ഘായന്താ വിയ പോത്ഥകം വാചേന്താ വിയ വിക്ഖേപം ദസ്സേന്തി. അയം പന ചിന്തേസി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏസ ഓസടസങ്ഗാമോ പരവാദമദ്ദനോ. സചേ മേ ജയോ ഭവിസ്സതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ഭവിസ്സതി, ദാരകം വിജ്ഝിത്വാ രോദാപേസ്സാമി. തതോ പസ്സഥ, ഭോ, അയം ദാരകോ രോദതി, ഉട്ഠഹഥ താവ, പച്ഛാപി ജാനിസ്സാമാ’’തി തസ്മാ ദാരകം ഗഹേത്വാ നിസീദി. ഭഗവാ പന രാജകുമാരതോ സഹസ്സഗുണേനപി സതസഹസ്സഗുണേനപി വാദീവരതരോ, ‘‘ഇമമേവസ്സ ദാരകം ഉപമം കത്വാ വാദം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി രാജകുമാരാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ മുഖേ ആഹരേയ്യാതി മുഖേ ഠപേയ്യ. ആഹരേയ്യസ്സാഹന്തി അപനേയ്യം അസ്സ അഹം. ആദികേനേവാതി പഠമപയോഗേനേവ. അഭൂതന്തി അഭൂതത്ഥം. അതച്ഛന്തി ന തച്ഛം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന അത്ഥസംഹിതം ന വഡ്ഢിനിസ്സിതം. അപ്പിയാ അമനാപാതി നേവ പിയാ ന മനാപാ. ഇമിനാ നയേനേവ സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തത്ഥ അപ്പിയപക്ഖേ പഠമവാചാ അചോരംയേവ ചോരോതി, അദാസംയേവ ദാസോതി, അദുപ്പയുത്തംയേവ ദുപ്പയുത്തോതി പവത്താ. ന തം തഥാഗതോ ഭാസതി. ദുതിയവാചാ ചോരംയേവ ചോരോ അയന്തിആദിവസേന പവത്താ. തമ്പി തഥാഗതോ ന ഭാസതി. തതിയവാചാ ‘‘ഇദാനി അകതപുഞ്ഞതായ ദുഗ്ഗതോ ദുബ്ബണ്ണോ അപ്പേസക്ഖോ, ഇധ ഠത്വാപി പുന പുഞ്ഞം ന കരോസി, ദുതിയചിത്തവാരേ കഥം ചതൂഹി അപായേഹി ന മുച്ചിസ്സസീ’’തി ഏവം മഹാജനസ്സ അത്ഥപുരേക്ഖാരേന ധമ്മപുരേക്ഖാരേന അനുസാസനീപുരേക്ഖാരേന ച വത്തബ്ബവാചാ. തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോതി തസ്മിം തതിയബ്യാകരണേ തസ്സാ വാചായ ബ്യാകരണത്ഥായ തഥാഗതോ കാലഞ്ഞൂ ഹോതി, മഹാജനസ്സ ആദാനകാലം ഗഹണകാലം ജാനിത്വാവ ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ.

പിയപക്ഖേ പഠമവാചാ അട്ഠാനിയകഥാ നാമ. സാ ഏവം വേദിതബ്ബാ – ഏവം കിര ഗാമവാസിമഹല്ലകം നഗരം ആഗന്ത്വാ പാനാഗാരേ പിവന്തം വഞ്ചേതുകാമാ സമ്ബഹുലാ ധുത്താ പീതട്ഠാനേ ഠത്വാ തേന സദ്ധിം സുരം പിവന്താ ‘‘ഇമസ്സ നിവാസനപാവുരണമ്പി ഹത്ഥേ ഭണ്ഡകമ്പി സബ്ബം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ കതികം അകംസു – ‘‘ഏകേകം അത്തപച്ചക്ഖകഥം കഥേമ, യോ ‘അഭൂത’ന്തി കഥേസി, കഥിതം വാ ന സദ്ദഹതി, തം ദാസം കത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി. തമ്പി മഹല്ലകം പുച്ഛിംസു ‘‘തുമ്ഹാകമ്പി താത രുച്ചതീ’’തി. ഏവം ഹോതു താതാതി.

ഏകോ ധുത്തോ ആഹ – മയ്ഹം, ഭോ മാതു, മയി കുച്ഛിഗതേ കപിട്ഠഫലദോഹലോ അഹോസി. സാ അഞ്ഞം കപിട്ഠഹാരകം അലബ്ഭമാനാ മംയേവ പേസേസി. അഹം ഗന്ത്വാ രുക്ഖം അഭിരുഹിതും അസക്കോന്തോ അത്തനാവ അത്താനം പാദേ ഗഹേത്വാ മുഗ്ഗരം വിയ രുക്ഖസ്സ ഉപരി ഖിപിം; അഥ സാഖതോ സാഖം വിചരന്തോ ഫലാനി ഗഹേത്വാ ഓതരിതും അസക്കോന്തോ ഘരം ഗന്ത്വാ നിസ്സേണിം ആഹരിത്വാ ഓരുയ്ഹ മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഫലാനി മാതുയാ അദാസിം; താനി പന മഹന്താനി ഹോന്തി ചാടിപ്പമാണാനി. തതോ മേ മാതരാ ഏകാസനേ നിസിന്നായ സമസട്ഠിഫലാനി ഖാദിതാനി. മയാ ഏകുച്ഛങ്ഗേന ആനീതഫലേസു സേസകാനി കുലസന്തകേ ഗാമേ ഖുദ്ദകമഹല്ലകാനം അഹേസും. അമ്ഹാകം ഘരം സോളസഹത്ഥം, സേസപരിക്ഖാരഭണ്ഡകം അപനേത്വാ കപിട്ഠഫലേഹേവ യാവ ഛദനം പൂരിതം. തതോ അതിരേകാനി ഗഹേത്വാ ഗേഹദ്വാരേ രാസിം അകംസു. സോ അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധോ പബ്ബതോ വിയ അഹോസി. കിം ഈദിസം, ഭോ സക്കാ, സദ്ദഹിതുന്തി?

ഗാമികമഹല്ലകോ തുണ്ഹീ നിസീദിത്വാ സബ്ബേസം കഥാപരിയോസാനേ പുച്ഛിതോ ആഹ – ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി താതാ, മഹന്തം രട്ഠം, രട്ഠമഹന്തതായ സക്കാ സദ്ദഹിതു’’ന്തി. യഥാ ച തേന, ഏവം സേസേഹിപി തഥാരൂപാസു നിക്കാരണകഥാസു കഥിതാസു ആഹ – മയ്ഹമ്പി താതാ സുണാഥ, ന തുമ്ഹാകംയേവ കുലാനി, അമ്ഹാകമ്പി കുലം മഹാകുലം, അമ്ഹാകം പന അവസേസഖേത്തേഹി കപ്പാസഖേത്തം മഹന്തതരം. തസ്സ അനേകകരീസസതസ്സ കപ്പാസഖേത്തസ്സ മജ്ഝേ ഏകോ കപ്പാസരുക്ഖോ മഹാ അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധോ അഹോസി. തസ്സ പഞ്ച സാഖാ, താസു അവസേസസാഖാ ഫലം ന ഗണ്ഹിംസു, പാചീനസാഖായ ഏകമേവ മഹാചാടിമത്തം ഫലം അഹോസി. തസ്സ ഛ അംസിയോ, ഛസു അംസീസു ഛ കപ്പാസപിണ്ഡിയോ പുപ്ഫിതാ. അഹം മസ്സും കാരേത്വാ ന്ഹാതവിലിത്തോ ഖേത്തം ഗന്ത്വാ താ കപ്പാസപിണ്ഡിയോ പുപ്ഫിതാ ദിസ്വാ ഠിതകോവ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഗണ്ഹിം. താ കപ്പാസപിണ്ഡിയോ ഥാമസമ്പന്നാ ഛ ദാസാ അഹേസും. തേ സബ്ബേ മം ഏകകം ഓഹായ പലാതാ. ഏത്തകേ അദ്ധാനേ തേ ന പസ്സാമി, അജ്ജ ദിട്ഠാ, തുമ്ഹേ തേ ഛ ജനാ. ത്വം നന്ദോ നാമ, ത്വം പുണ്ണോ നാമ, ത്വം വഡ്ഢമാനോ നാമ, ത്വം ചിത്തോ നാമ ത്വം മങ്ഗലോ നാമ, ത്വം പോട്ഠിയോ നാമാതി വത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നകേയേവ ചൂളാസു ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. തേ ‘‘ന മയം ദാസാ’’തിപി വത്തും നാസക്ഖിംസു. അഥ നേ കഡ്ഢന്തോ വിനിച്ഛയം നേത്വാ ലക്ഖണം ആരോപേത്വാ യാവജീവം ദാസേ കത്വാ പരിഭുഞ്ജി. ഏവരൂപിം കഥം തഥാഗതോ ന ഭാസതി.

ദുതിയവാചാ ആമിസഹേതുചാടുകമ്യതാദിവസേന നാനപ്പകാരാ പരേസം ഥോമനവാചാ ചേവ, ചോരകഥം രാജകഥന്തി ആദിനയപ്പവത്താ തിരച്ഛാനകഥാ ച. തമ്പി തഥാഗതോ ന ഭാസതി. തതിയവാചാ അരിയസച്ചസന്നിസ്സിതകഥാ, യം വസ്സസതമ്പി സുണന്താ പണ്ഡിതാ നേവ തിത്തിം ഗച്ഛന്തി. ഇതി തഥാഗതോ നേവ സബ്ബമ്പി അപ്പിയവാചം ഭാസതി ന പിയവാചം. തതിയം തതിയമേവ പന ഭാസിതബ്ബകാലം അനതിക്കമിത്വാ ഭാസതി. തത്ഥ തതിയം അപ്പിയവാചം സന്ധായ ഹേട്ഠാ ദഹരകുമാരഉപമാ ആഗതാതി വേദിതബ്ബം.

൮൭. ഉദാഹു ഠാനസോവേതന്തി ഉദാഹു ഠാനുപ്പത്തികഞാണേന തങ്ഖണംയേവ തം തഥാഗതസ്സ ഉപട്ഠാതീതി പുച്ഛതി. സഞ്ഞാതോതി ഞാതോ പഞ്ഞാതോ പാകടോ. ധമ്മധാതൂതി ധമ്മസഭാവോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തം ഭഗവതാ സുപ്പടിവിദ്ധം, ഹത്ഥഗതം ഭഗവതോ. തസ്മാ സോ യം യം ഇച്ഛതി, തം തം സബ്ബം ഠാനസോവ പടിഭാതീതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. അയം പന ധമ്മദേസനാ നേയ്യപുഗ്ഗലവസേന പരിനിട്ഠിതാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അഭയരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.