൧. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. കന്ദരകസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഏവം മേ സുതന്തി കന്ദരകസുത്തം. തത്ഥ ചമ്പായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തസ്സ ഹി നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണീആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു ചമ്പകരുക്ഖാവ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ ചമ്പാതി സങ്ഖമഗമാസി. ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേതി തസ്സ ചമ്പാനഗരസ്സ അവിദൂരേ ഗഗ്ഗരായ നാമ രാജമഹേസിയാ ഖണിതത്താ ഗഗ്ഗരാതി ലദ്ധവോഹാരാ പോക്ഖരണീ അത്ഥി. തസ്സാ തീരേ സമന്തതോ നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമപടിമണ്ഡിതം മഹന്തം ചമ്പകവനം. തസ്മിം ഭഗവാ കുസുമഗന്ധസുഗന്ധേ ചമ്പകവനേ വിഹരതി. തം സന്ധായ ‘‘ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ’’തി വുത്തം. മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിന്തി അദസ്സിതപരിച്ഛേദേന മഹന്തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. പേസ്സോതി തസ്സ നാമം. ഹത്ഥാരോഹപുത്തോതി ഹത്ഥാചരിയസ്സ പുത്തോ. കന്ദരകോ ച പരിബ്ബാജകോതി കന്ദരകോതി ഏവംനാമോ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. അഭിവാദേത്വാതി ഛബ്ബണ്ണാനം ഘനബുദ്ധരസ്മീനം അന്തരം പവിസിത്വാ പസന്നലാഖാരസേ നിമുജ്ജമാനോ വിയ, സിങ്ഗീസുവണ്ണവണ്ണം ദുസ്സവരം പസാരേത്വാ സസീസം പാരുപമാനോ വിയ, വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നചമ്പകപുപ്ഫാനി സിരസാ സമ്പടിച്ഛന്തോ വിയ, സിനേരുപാദം ഉപഗച്ഛന്തോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ഭഗവതോ ചക്കലക്ഖണപടിമണ്ഡിതേ അലത്തകവണ്ണഫുല്ലപദുമസസ്സിരികേ പാദേ വന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. ഏകമന്തം നിസീദീതി ഛനിസജ്ജദോസവിരഹിതേ ഏകസ്മിം ഓകാസേ നിസീദി.

തുണ്ഹീഭൂ തം തുണ്ഹീഭൂതന്തി യതോ യതോ അനുവിലോകേതി, തതോ തതോ തുണ്ഹീഭൂതമേവാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി ഹത്ഥകുക്കുച്ചം വാ പാദകുക്കുച്ചം വാ നത്ഥി, സബ്ബേ ഭഗവതോ ചേവ ഗാരവേന അത്തനോ ച സിക്ഖിതസിക്ഖതായ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിഗതസല്ലാപാ അന്തമസോ ഉക്കാസിതസദ്ദമ്പി അകരോന്താ സുനിഖാതഇന്ദഖീലാ വിയ നിവാതട്ഠാനേ സന്നിസിന്നം മഹാസമുദ്ദഉദകം വിയ കായേനപി നിച്ചലാ മനസാപി അവിക്ഖിത്താ രത്തവലാഹകാ വിയ സിനേരുകൂടം ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. പരിബ്ബാജകസ്സ ഏവം സന്നിസിന്നം പരിസം ദിസ്വാ മഹന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി. ഉപ്പന്നം പന അന്തോഹദയസ്മിംയേവ സന്നിദഹിതും അസക്കോന്തോ പിയസമുദാഹാരം സമുട്ഠാപേസി. തസ്മാ അച്ഛരിയം ഭോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ അന്ധസ്സ പബ്ബതാരോഹനം വിയ നിച്ചം ന ഹോതീതി അച്ഛരിയം. അയം താവ സദ്ദനയോ. അയം പന അട്ഠകഥാനയോ, അച്ഛരായോഗ്ഗന്തി അച്ഛരിയം. അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തന്തി അത്ഥോ. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം. ഉഭയമ്പേതം വിമ്ഹയസ്സേവാധിവചനം. തം പനേതം ഗരഹഅച്ഛരിയം, പസംസാഅച്ഛരിയന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ അച്ഛരിയം മോഗ്ഗല്ലാന അബ്ഭുതം മോഗ്ഗല്ലാന, യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമ സോ മോഘപുരിസോ ആഗമേസ്സതീതി (ചൂളവ. ൩൮൩; അ. നി. ൮.൨൦), ഇദം ഗരഹഅച്ഛരിയം നാമ. ‘‘അച്ഛരിയം നന്ദമാതേ അബ്ഭുതം നന്ദമാതേ, യത്ര ഹി നാമ ചിത്തുപ്പാദമ്പി പരിസോധേസ്സസീതി (അ. നി. ൭.൫൩) ഇദം പസംസാഅച്ഛരിയം നാമ. ഇധാപി ഇദമേവ അധിപ്പേതം’’ അയഞ്ഹി തം പസംസന്തോ ഏവമാഹ.

യാവഞ്ചിദന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. യാവാതി പമാണപരിച്ഛേദോ, യാവ സമ്മാ പടിപാദിതോ, യത്തകേന പമാണേന സമ്മാ പടിപാദിതോ, ന സക്കാ തസ്സ വണ്ണേ വത്തും, അഥ ഖോ അച്ഛരിയമേവേതം അബ്ഭുതമേവേതന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതപരമംയേവാതി ഏവം സമ്മാ പടിപാദിതോ ഏസോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തസ്സാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരമോതി ഏതപരമോ, തം ഏതപരമം യഥാ അയം പടിപാദിതോ, ഏവം പടിപാദിതം കത്വാ പടിപാദേസും, ന ഇതോ ഭിയ്യോതി അത്ഥോ. ദുതിയനയേ ഏവം പടിപാദേസ്സന്തി, ന ഇതോ ഭിയ്യോതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ പടിപാദിതോതി ആഭിസമാചാരികവത്തം ആദിം കത്വാ സമ്മാ അപച്ചനീകപടിപത്തിയം യോജിതോ. അഥ കസ്മാ അയം പരിബ്ബാജകോ അതീതാനാഗതേ ബുദ്ധേ ദസ്സേതി, കിമസ്സ തിയദ്ധജാനനഞാണം അത്ഥീതി. നത്ഥി, നയഗ്ഗാഹേ പന ഠത്വാ ‘‘യേനാകാരേന അയം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സന്നിസിന്നോ ദന്തോ വിനീതോ ഉപസന്തോ, അതീതബുദ്ധാപി ഏതപരമംയേവ കത്വാ പടിപജ്ജാപേസും, അനാഗതബുദ്ധാപി പടിപജ്ജാപേസ്സന്തി, നത്ഥി ഇതോ ഉത്തരി പടിപാദനാ’’തി മഞ്ഞമാനോ അനുബുദ്ധിയാ ഏവമാഹ.

൨. ഏവമേതം കന്ദരകാതി പാടിഏക്കോ അനുസന്ധി. ഭഗവാ കിര തം സുത്വാ ‘‘കന്ദരക ത്വം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉപസന്തോതി വദസി, ഇമസ്സ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപസന്തകാരണം തുയ്ഹം അപാകടം, ന ഹി ത്വം സമതിംസ പാരമിയാ പൂരേത്വാ കുസലമൂലം പരിപാചേത്വാ ബോധിപല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝി, മയാ പന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ഞാതത്ഥചരിയം ലോകത്ഥചരിയം ബുദ്ധത്ഥചരിയഞ്ച കോടിം പാപേത്വാ ബോധിപല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിദ്ധം, മയ്ഹം ഏതേസം ഉപസന്തകാരണം പാകട’’ന്തി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

സന്തി ഹി കന്ദരകാതി അയമ്പി പാടിഏക്കോ അനുസന്ധി. ഭഗവതോ കിര ഏതദഹോസി – ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ ഇമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉപസന്തോതി വദതി, അയഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കപ്പേത്വാ പകപ്പേത്വാ കുഹകഭാവേന ഇരിയാപഥം സണ്ഠപേന്തോ ചിത്തേന അനുപസന്തോ ന ഉപസന്താകാരം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പടിപദം പൂരയമാനാപി പടിപദം പൂരേത്വാ മത്ഥകം പത്വാ ഠിതഭിക്ഖൂപി അത്ഥി, തത്ഥ പടിപദം പൂരേത്വാ മത്ഥകം പത്താ അത്തനാ പടിവിദ്ധഗുണേഹേവ ഉപസന്താ, പടിപദം പൂരയമാനാ ഉപരിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനായ ഉപസന്താ, ഇതോ മുത്താ പന അവസേസാ ചതൂഹി സതിപട്ഠാനേഹി ഉപസന്താ. തം നേസം ഉപസന്തകാരണം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേന അയം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉപസന്തോ’’തി ദസ്സേതും ‘‘സന്തി ഹി കന്ദരകാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അരഹന്തോ ഖീണാസവാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനായമേവ വുത്തം. സേഖപടിപദമ്പി തത്ഥേവ വിത്ഥാരിതം. സന്തതസീലാതി സതതസീലാ നിരന്തരസീലാ. സന്തതവുത്തിനോതി തസ്സേവ വേവചനം, സന്തതജീവികാ വാതിപി അത്ഥോ. തസ്മിം സന്തതസീലേ ഠത്വാവ ജീവികം കപ്പേന്തി, ന ദുസ്സീല്യം മരണം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ.

നിപകാതി നേപക്കേന സമന്നാഗതാ പഞ്ഞവന്തോ. നിപകവുത്തിനോതി പഞ്ഞായ വുത്തിനോ, പഞ്ഞായ ഠത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തി. യഥാ ഏകച്ചോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി ജീവിതകാരണാ ഛസു അഗോചരേസു ചരതി, വേസിയാഗോചരോ ഹോതി, വിധവഥുല്ലകുമാരികപണ്ഡകപാനാഗാരഭിക്ഖുനിഗോചരോ ഹോതി. സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി അനനുലോമികേന ഗിഹിസംസഗ്ഗേന (വിഭ. ൫൧൪), വേജ്ജകമ്മം കരോതി, ദൂതകമ്മം കരോതി, പഹിണകമ്മം കരോതി, ഗണ്ഡം ഫാലേതി, അരുമക്ഖനം ദേതി, ഉദ്ധംവിരേചനം ദേതി, അധോവിരേചനം ദേതി, നത്ഥുതേലം പചതി, പിവനതേലം പചതി, വേളുദാനം, പത്തദാനം, പുപ്ഫദാനം, ഫലദാനം, സിനാനദാനം, ദന്തകട്ഠദാനം, മുഖോദകദാനം, ചുണ്ണമത്തികദാനം ദേതി, ചാടുകമ്യം കരോതി, മുഗ്ഗസൂപിയം, പാരിഭടും, ജങ്ഘപേസനിയം കരോതീതി ഏകവീസതിവിധായ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേന്തോ അനിപകവുത്തി നാമ ഹോതി, ന പഞ്ഞായ ഠത്വാ ജീവികം കപ്പേതി, തതോ കാലകിരിയം കത്വാ സമണയക്ഖോ നാമ ഹുത്വാ ‘‘തസ്സ സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ ഹോതി സമ്പജ്ജലിതാ’’തി വുത്തനയേന മഹാദുക്ഖം അനുഭോതി. ഏവംവിധാ അഹുത്വാ ജീവിതഹേതുപി സിക്ഖാപദം അനതിക്കമന്തോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പതിട്ഠായ യഥാബലം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ രഥവിനീതപടിപദം, മഹാഗോസിങ്ഗപടിപദം, മഹാസുഞ്ഞതപടിപദം, അനങ്ഗണപടിപദം, ധമ്മദായാദപടിപദം, നാലകപടിപദം, തുവട്ടകപടിപദം, ചന്ദോപമപടിപദന്തി ഇമാനി അരിയപടിപദാനി പൂരേന്തോ ചതുപച്ചയ-സന്തോസ-ഭാവനാരാമ-അരിയവംസപടിപത്തിയം കായസക്ഖിനോ ഹുത്വാ അനീകാ നിക്ഖന്തഹത്ഥീ വിയ യൂഥാ വിസ്സട്ഠസീഹോ വിയ നിപച്ഛാബന്ധമഹാനാവാ വിയ ച ഗമനാദീസു ഏകവിഹാരിനോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അജ്ജഅജ്ജേവ അരഹത്തന്തി പവത്തഉസ്സാഹാ വിഹരന്തീതി അത്ഥോ.

സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുട്ഠപിതചിത്താ ഹുത്വാ. സേസാ സതിപട്ഠാനകഥാ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാവ. ഇധ പന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ സതിപട്ഠാനാ കഥിതാ, ഏത്തകേന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപസന്തകാരണം കഥിതം ഹോതി.

൩. യാവ സുപഞ്ഞത്താതി യാവ സുട്ഠപിതാ സുദേസിതാ. മയമ്പി ഹി, ഭന്തേതി ഇമിനാ ഏസ അത്തനോ കാരകഭാവം ദസ്സേതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച ഉക്ഖിപതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ, മയമ്പി ഹി, ഭന്തേ, ഗിഹി…പേ… സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ വിഹരാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പന അയമേവ കസി ച ബീജഞ്ച യുഗനങ്ഗലഞ്ച ഫാലപാചനഞ്ച, തസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സബ്ബകാലം സതിപട്ഠാനപരായണോ, മയം പന കാലേന കാലം ഓകാസം ലഭിത്വാ ഏതം മനസികാരം കരോമ, മയമ്പി കാരകാ, ന സബ്ബസോ വിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനായേവാതി. മനുസ്സഗഹനേതി മനുസ്സാനം അജ്ഝാസയഗഹനേന ഗഹനതാ, അജ്ഝാസയസ്സാപി നേസം കിലേസഗഹനേന ഗഹനതാ വേദിതബ്ബാ. കസടസാഠേയ്യേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അപരിസുദ്ധട്ഠേന കസടതാ, കേരാടിയട്ഠേന സാഠേയ്യതാ വേദിതബ്ബാ. സത്താനം ഹിതാഹിതം ജാനാതീതി ഏവം ഗഹനകസടകേരാടിയാനം മനുസ്സാനം ഹിതാഹിതപടിപദം യാവ സുട്ഠു ഭഗവാ ജാനാതി. യദിദം പസവോതി ഏത്ഥ സബ്ബാപി ചതുപ്പദജാതി പസവോതി അധിപ്പേതാ. പഹോമീതി സക്കോമി. യാവതകേന അന്തരേനാതി യത്തകേന ഖണേന. ചമ്പം ഗതാഗതം കരിസ്സതീതി അസ്സമണ്ഡലതോ യാവ ചമ്പാനഗരദ്വാരാ ഗമനഞ്ച ആഗമനഞ്ച കരിസ്സതി. സാഠേയ്യാനീതി സഠത്താനി. കൂടേയ്യാനീതി കൂടത്താനി. വങ്കേയ്യാനീതി വങ്കത്താനി. ജിമ്ഹേയ്യാനീതി ജിമ്ഹത്താനി. പാതുകരിസ്സതീതി പകാസേസ്സതി ദസ്സേസ്സതി. ന ഹി സക്കാ തേന താനി ഏത്തകേന അന്തരേന ദസ്സേതും.

തത്ഥ യസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ ഠാതുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ വഞ്ചേത്വാ ഠസ്സാമീതി ന ഹോതി, തസ്മിം ഠാതുകാമട്ഠാനേയേവ നിഖാതത്ഥമ്ഭോ വിയ ചത്താരോ പാദേ നിച്ചലേ കത്വാ തിട്ഠതി, അയം സഠോ നാമ. യസ്സ പന കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ അവച്ഛിന്ദിത്വാ ഖന്ധഗതം പാതേതുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ വഞ്ചേത്വാ പാതേസ്സാമീതി ന ഹോതി, തത്ഥേവ അവച്ഛിന്ദിത്വാ പാതേതി, അയം കൂടോ നാമ. യസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ മഗ്ഗാ ഉക്കമ്മ നിവത്തിത്വാ പടിമഗ്ഗം ആരോഹിതുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ വഞ്ചേത്വാ ഏവം കരിസ്സാമീതി ന ഹോതി, തത്ഥേവ മഗ്ഗാ ഉക്കമ്മ നിവത്തിത്വാ പടിമഗ്ഗം ആരോഹതി, അയം വങ്കോ നാമ. യസ്സ പന കാലേന വാമതോ കാലേന ദക്ഖിണതോ കാലേന ഉജുമഗ്ഗേനേവ ഗന്തുകാമസ്സ സതോ യം ഠാനം മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം, പുരതോ ഗന്ത്വാ വഞ്ചേത്വാ ഏവം കരിസ്സാമീതി ന ഹോതി, തത്ഥേവ കാലേന വാമതോ കാലേന ദക്ഖിണതോ കാലേന ഉജുമഗ്ഗം ഗച്ഛതി, തഥാ ലണ്ഡം വാ പസ്സാവം വാ വിസ്സജ്ജേതുകാമസ്സ സതോ ഇദം ഠാനം സുസമ്മട്ഠം ആകിണ്ണമനുസ്സം രമണീയം, ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏവരൂപം കാതും ന യുത്തം, പുരതോ ഗന്ത്വാ പടിച്ഛന്നഠാനേ കരിസ്സാമീതി ന ഹോതി, തത്ഥേവ കരോതി, അയം ജിമ്ഹോ നാമ. ഇതി ഇമം ചതുബ്ബിധമ്പി കിരിയം സന്ധായേതം വുത്തം. സബ്ബാനി താനി സാഠേയ്യാനി കൂടേയ്യാനി വങ്കേയ്യാനി ജിമ്ഹേയ്യാനി പാതുകരിസ്സതീതി ഏവം കരോന്താപി തേ സഠാദയോ താനി സാഠേയ്യാദീനി പാതുകരോന്തി നാമ.

ഏവം പസൂനം ഉത്താനഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മനുസ്സാനം ഗഹനഭാവം ദസ്സേന്തോ അമ്ഹാകം പന, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദാസാതി അന്തോജാതകാ വാ ധനക്കീതാ വാ കരമരാനീതാ വാ സയം വാ ദാസബ്യം ഉപഗതാ. പേസ്സാതി പേസനകാരകാ. കമ്മകരാതി ഭത്തവേതനഭതാ. അഞ്ഞഥാവ കായേനാതി അഞ്ഞേനേവാകാരേന കായേന സമുദാചരന്തി, അഞ്ഞേനേവാകാരേന വാചായ, അഞ്ഞേന ച നേസം ആകാരേന ചിത്തം ഠിതം ഹോതീതി ദസ്സേതി. തത്ഥ യേ സമ്മുഖാ സാമികേ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോന്തി, ഹത്ഥതോ ഭണ്ഡകം ഗണ്ഹന്തി, ഇമം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇമം ഗണ്ഹന്താ സേസാനിപി ആസന-പഞ്ഞാപന-താലവണ്ടബീജന-പാദധോവനാദീനി സബ്ബാനി കിച്ചാനി കരോന്തി, പരമ്മുഖകാലേ പന തേലമ്പി ഉത്തരന്തം ന ഓലോകേന്തി, സതഗ്ഘനകേപി സഹസ്സഗ്ഘനകേപി കമ്മേ പരിഹായന്തേ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതുമ്പി ന ഇച്ഛന്തി, ഇമേ അഞ്ഞഥാ കായേന സമുദാചരന്തി നാമ. യേ പന സമ്മുഖാ ‘‘അമ്ഹാകം സാമി അമ്ഹാകം അയ്യോ’’തിആദീനി വത്വാ പസംസന്തി, പരമ്മുഖാ അവത്തബ്ബം നാമ നത്ഥി, യം ഇച്ഛന്തി, തം വദന്തി, ഇമേ അഞ്ഞഥാ വാചായ സമുദാചരന്തി നാമ.

൪. ചത്താരോമേ പേസ്സപുഗ്ഗലാതി അയമ്പി പാടിഏക്കോ അനുസന്ധി. അയഞ്ഹി പേസ്സോ ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവം മനുസ്സഗഹണേ ഏവം മനുസ്സകസടേ ഏവം മനുസ്സസാഠേയ്യേ വത്തമാനേ സത്താനം ഹിതാഹിതം ജാനാതീ’’തി ആഹ. പുരിമേ ച തയോ പുഗ്ഗലാ അഹിതപടിപദം പടിപന്നാ, ഉപരി ചതുത്ഥോ ഹിതപടിപദം, ഏവമഹം സത്താനം ഹിതാഹിതം ജാനാമീതി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. ഹേട്ഠാ കന്ദരകസ്സ കഥായ സദ്ധിം യോജേതുമ്പി വട്ടതി. തേന വുത്തം ‘‘യാവഞ്ചിദം ഭോതാ ഗോതമേന സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപാദിതോ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ ‘‘പുരിമേ തയോ പുഗ്ഗലേ പഹായ ഉപരി ചതുത്ഥപുഗ്ഗലസ്സ ഹിതപടിപത്തിയംയേവ പടിപാദേമീ’’തി ദസ്സേന്തോപി ഇമം ദേസനം ആരഭി. സന്തോതി ഇദം സംവിജ്ജമാനാതി പദസ്സേവ വേവചനം. ‘‘സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ’’തി (വിഭ. ൫൪൨) ഏത്ഥ ഹി നിരുദ്ധാ സന്താതി വുത്താ. ‘‘സന്താ ഏതേ വിഹാരാ അരിയസ്സ വിനയേ വുച്ചന്തീ’’തി ഏത്ഥ (മ. നി. ൧.൮൨) നിബ്ബുതാ. ‘‘സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തി ഏത്ഥ (ജാ. ൨.൨൧.൪൧൩) പണ്ഡിതാ. ഇധ പന വിജ്ജമാനാ ഉപലബ്ഭമാനാതി അത്ഥോ.

അത്തന്തപാദീസു അത്താനം തപതി ദുക്ഖാപേതീതി അത്തന്തപോ. അത്തനോ പരിതാപനാനുയോഗം അത്തപരിതാപനാനുയോഗം. പരം തപതി ദുക്ഖാപേതീതി പരന്തപോ. പരേസം പരിതാപനാനുയോഗം പരപരിതാപനാനുയോഗം. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. നിച്ഛാതോതി ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ, സാ അസ്സ നത്ഥീതി നിച്ഛാതോ. സബ്ബകിലേസാനം നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ. അന്തോ താപനകിലേസാനം അഭാവാ സീതലോ ജാതോതി സീതിഭൂതോ. ഝാനമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസുഖാനി പടിസംവേദേതീതി സുഖപടിസംവേദീ. ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാതി സേട്ഠഭൂതേന അത്തനാ. ചിത്തം ആരാധേതീതി ചിത്തം സമ്പാദേതി, പരിപൂരേതി ഗണ്ഹാതി പസാദേതീതി അത്ഥോ.

൫. ദുക്ഖപടിക്കൂലന്തി ദുക്ഖസ്സ പടികൂലം, പച്ചനീകസണ്ഠിതം ദുക്ഖം അപത്ഥയമാനന്തി അത്ഥോ.

൬. പണ്ഡിതോതി ഇധ ചതൂഹി കാരണേഹി പണ്ഡിതോതി ന വത്തബ്ബോ, സതിപട്ഠാനേസു പന കമ്മം കരോതീതി പണ്ഡിതോതി വത്തും വട്ടതി. മഹാപഞ്ഞോതി ഇദമ്പി മഹന്തേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതിആദിനാ മഹാപഞ്ഞലക്ഖണേന ന വത്തബ്ബം, സതിപട്ഠാനപരിഗ്ഗാഹികായ പന പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ മഹാപഞ്ഞോതി വത്തും വട്ടതി. മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോ അഗമിസ്സാതി മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോ ഹുത്വാ ഗതോ ഭവേയ്യ, സോതാപത്തിഫലം പാപുണേയ്യാതി അത്ഥോ. കിം പന യേസം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ഠിതേപി തേസം അന്തരായോ ഹോതീതി. ആമ ഹോതി, ന പന ബുദ്ധേ പടിച്ച, അഥ ഖോ കിരിയപരിഹാനിയാ വാ പാപമിത്തതായ വാ ഹോതി. തത്ഥ കിരിയപരിഹാനിയാ ഹോതി നാമ – സചേ ഹി ധമ്മസേനാപതി ധനഞ്ജാനിസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ആസയം ഞത്വാ ധമ്മം അദേസയിസ്സാ, സോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപന്നോ അഭവിസ്സാ, ഏവം താവ കിരിയപരിഹാനിയാ ഹോതി. പാപമിത്തതായ ഹോതി നാമ – സചേ ഹി അജാതസത്തു ദേവദത്തസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ പിതുഘാതകമ്മം നാകരിസ്സാ, സാമഞ്ഞഫലസുത്തകഥിതദിവസേവ സോതാപന്നോ അഭവിസ്സാ, തസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ പിതുഘാതകമ്മസ്സ കതത്താ പന ന ഹോതി, ഏവം പാപമിത്തതായ ഹോതി. ഇമസ്സാപി ഉപാസകസ്സ കിരിയപരിഹാനി ജാതാ, അപരിനിട്ഠിതായ ദേസനായ ഉട്ഠഹിത്വാ പക്കന്തോ. അപിച, ഭിക്ഖവേ, ഏത്താവതാപി പേസ്സോഹത്ഥാരോഹപുത്തോ മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോതി കതരേന മഹന്തേന അത്ഥേന? ദ്വീഹി ആനിസംസേഹി. സോ കിര ഉപാസകോ സങ്ഘേ ച പസാദം പടിലഭി, സതിപട്ഠാനപരിഗ്ഗഹണത്ഥായ ചസ്സ അഭിനവോ നയോ ഉദപാദി. തേന വുത്തം ‘‘മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോ’’തി. കന്ദരകോ പന സങ്ഘേ പസാദമേവ പടിലഭി. ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോതി ഏതസ്സ ധമ്മക്ഖാനസ്സ, ചതുന്നം വാ പുഗ്ഗലാനം വിഭജനസ്സ കാലോ.

൮. ഓരബ്ഭികാദീസു ഉരബ്ഭാ വുച്ചന്തി ഏളകാ, ഉരബ്ഭേ ഹനതീതി ഓരബ്ഭികോ. സൂകരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ലുദ്ദോതി ദാരുണോ കക്ഖളോ. മച്ഛഘാതകോതി മച്ഛബന്ധകേവട്ടോ. ബന്ധനാഗാരികോതി ബന്ധനാഗാരഗോപകോ. കുരുരകമ്മന്താതി ദാരുണകമ്മന്താ.

൯. മുദ്ധാവസിത്തോതി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തോ. പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സാതി നഗരതോ പുരത്ഥിമദിസായ. സന്ഥാഗാരന്തി യഞ്ഞസാലം. ഖരാജിനം നിവാസേത്വാതി സഖുരം അജിനചമ്മം നിവാസേത്വാ. സപ്പിതേലേനാതി സപ്പിനാ ച തേലേന ച. ഠപേത്വാ ഹി സപ്പിം അവസേസോ യോ കോചി സ്നേഹോ തേലന്തി വുച്ചതി. കണ്ഡൂവമാനോതി നഖാനം ഛിന്നത്താ കണ്ഡൂവിതബ്ബകാലേ തേന കണ്ഡൂവമാനോ. അനന്തരഹിതായാതി അസന്ഥതായ. സരൂപവച്ഛായാതി സദിസവച്ഛായ. സചേ ഗാവീ സേതാ ഹോതി, വച്ഛോപി സേതകോവ. സചേ ഗാവീ കബരാ വാ രത്താ വാ, വച്ഛോപി താദിസോ വാതി ഏവം സരൂപവച്ഛായ. സോ ഏവമാഹാതി സോ രാജാ ഏവം വദേതി. വച്ഛതരാതി തരുണവച്ഛകഭാവം അതിക്കന്താ ബലവവച്ഛാ. വച്ഛതരീസുപി ഏസേവ നയോ. ബരിഹിസത്ഥായാതി പരിക്ഖേപകരണത്ഥായ ചേവ യഞ്ഞഭൂമിയം അത്ഥരണത്ഥായ ച. സേസം ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ വിത്ഥാരിതത്താ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

കന്ദരകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. ഏവം മേ സുതന്തി അട്ഠകനാഗരസുത്തം. തത്ഥ ബേലുവഗാമകേതി വേസാലിയാ ദക്ഖിണപസ്സേ അവിദൂരേ ബേലുവഗാമകോ നാമ അത്ഥി, തം ഗോചരഗാമം കത്വാതി അത്ഥോ. ദസമോതി സോ ഹി ജാതിഗോത്തവസേന ചേവ സാരപ്പത്തകുലഗണനായ ച ദസമേ ഠാനേ ഗണീയതി, തേനസ്സ ദസമോത്വേവ നാമം ജാതം. അട്ഠകനാഗരോതി അട്ഠകനഗരവാസീ. കുക്കുടാരാമോതി കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ ആരാമോ.

൧൮. തേന ഭഗവതാ…പേ… അക്ഖാതോതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ, യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ, തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകം വിയ സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ. അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ, തീഹി വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ, സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനിപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ പസ്സതാ, അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ, അരീനം ഹതത്താ പച്ചയാദീനഞ്ച അരഹത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമഞ്ച സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ, കിലേസാരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹി കാരണേഹി ഥോമിതേന. അത്ഥി നു ഖോ ഏകോ ധമ്മോ അക്ഖാതോതി.

൧൯. അഭിസങ്ഖതന്തി കതം ഉപ്പാദിതം. അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ചേതയിതം പകപ്പിതം. സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ തസ്മിം സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോ. ധമ്മരാഗേന ധമ്മനന്ദിയാതി പദദ്വയേഹി സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ വുത്തോ. സമഥവിപസ്സനാസു ഹി സബ്ബേന സബ്ബം ഛന്ദരാഗം പരിയാദിയിതും സക്കോന്തോ അരഹാ ഹോതി, അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതി. സോ സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗസ്സ അപ്പഹീനത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനായ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതി, അയം ആചരിയാനം സമാനകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘‘തേനേവ ധമ്മരാഗേനാതി വചനതോ അകുസലേന സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതീ’’തി സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ, അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ ഇദമേവ ആഹരിസ്സതി, തതോ വത്തബ്ബോ ‘‘കിം പനിദം സുത്തം നേയ്യത്ഥം നീതത്ഥ’’ന്തി, അദ്ധാ നീതത്ഥന്തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ഏവം സന്തേ അനാഗാമിഫലത്ഥികേന സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി, ഛന്ദരാഗേ ഉപ്പാദിതേ അനാഗാമിഫലം പടിവിദ്ധം ഭവിസ്സതി ‘‘മാ സുത്തം മേ ലദ്ധ’’ന്തി യം വാ തം വാ ദീപേഹി. പഞ്ഹം കഥേന്തേന ഹി ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അത്ഥരസം പടിവിജ്ഝിത്വാ കഥേതും വട്ടതി, അകുസലേന ഹി സഗ്ഗേ, കുസലേന വാ അപായേ പടിസന്ധി നാമ നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന ദോസജേന കമ്മേന മോഹജേന കമ്മേന ദേവാ പഞ്ഞായന്തി, മനുസ്സാ പഞ്ഞായന്തി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോ, അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന ദോസജേന കമ്മേന മോഹജേന കമ്മേന നിരയോ പഞ്ഞായതി, തിരച്ഛാനയോനി പഞ്ഞായതി, പേത്തിവിസയോ പഞ്ഞായതി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോ’’തി –

ഏവം പഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതു, നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ‘‘ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാഹീ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

യഥാ ച പന ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഏവം മഹാമാലുക്യോവാദേപി മഹാസതിപട്ഠാനേപി കായഗതാസതിസുത്തേപി സമഥവിപസ്സനാ കഥിതാ. തത്ഥ ഇമസ്മിം സുത്തേ സമഥവസേന ഗച്ഛതോപി വിപസ്സനാവസേന ഗച്ഛതോപി സമഥധുരമേവ ധുരം, മഹാമാലുക്യോവാദേ വിപസ്സനാവ ധുരം, മഹാസതിപട്ഠാനം പന വിപസ്സനുത്തരം നാമ കഥിതം, കായഗതാസതിസുത്തം സമഥുത്തരന്തി.

അയം ഖോ ഗഹപതി…പേ… ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോതി ഏകധമ്മം പുച്ഛിതേന അയമ്പി ഏകധമ്മോതി ഏവം പുച്ഛാവസേന കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോ. മഹാസകുലുദായിസുത്തസ്മിഞ്ഹി ഏകൂനവീസതി പബ്ബാനി പടിപദാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതാനി, ഇധ ഏകാദസപുച്ഛാവസേന ഏകധമ്മോതി ആഗതാനി. അമതുപ്പത്തിയത്ഥേന വാ സബ്ബാനിപി ഏകധമ്മോതി വത്തും വട്ടതി.

൨൧. നിധിമുഖം ഗവേസന്തോതി നിധിം പരിയേസന്തോ. സകിദേവാതി ഏകപയോഗേന. കഥം പന ഏകപയോഗേനേവ ഏകാദസന്നം നിധീനം അധിഗമോ ഹോതീതി. ഇധേകച്ചോ അരഞ്ഞേ നിധിം ഗവേസമാനോ ചരതി, തമേനം അഞ്ഞതരോ അത്ഥചരകോ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഭോ ചരസീ’’തി പുച്ഛതി. സോ ‘‘ജീവിതവുത്തിം പരിയേസാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘തേന ഹി സമ്മ ആഗച്ഛ, ഏതം പാസാണം പവത്തേഹീ’’തി ആഹ. സോ തം പവത്തേത്വാ ഉപരൂപരി ഠപിതാ വാ കുച്ഛിയാ കുച്ഛിം ആഹച്ച ഠിതാ വാ ഏകാദസ കുമ്ഭിയോ പസ്സേയ്യ, ഏവം ഏകപയോഗേന ഏകാദസന്നം നിധീനം അധിഗമോ ഹോതി.

ആചരിയധനം പരിയേസിസ്സന്തീതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഹി യസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്സ സിപ്പുഗ്ഗഹണതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ അന്തരന്തരേ വാ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ധനം ദേന്തി. യേസം ഗേഹേ നത്ഥി, തേ ഞാതിസഭാഗതോ പരിയേസന്തി, തഥാ അലഭമാനാ ഭിക്ഖമ്പി ചരിത്വാ ദേന്തിയേവ. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

കിമങ്ഗം പനാഹന്തി ബാഹിരകാ താവ അനിയ്യാനികേപി സാസനേ സിപ്പമത്തദായകസ്സ ധനം പരിയേസന്തി; അഹം പന ഏവംവിധേ നിയ്യാനികസാസനേ ഏകാദസവിധം അമതുപ്പത്തിപടിപദം ദേസേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ പൂജം കിം ന കരിസ്സാമി, കരിസ്സാമിയേവാതി വദതി. പച്ചേകദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേസീതി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകേകം ദുസ്സയുഗമദാസീതി അത്ഥോ. സമുദാചാരവചനം പനേത്ഥ ഏവരൂപം ഹോതി, തസ്മാ അച്ഛാദേസീതി വുത്തം. പഞ്ചസതവിഹാരന്തി പഞ്ചസതഗ്ഘനികം പണ്ണസാലം കാരേസീതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ഏവം മേ സുതന്തി സേഖസുത്തം. തത്ഥ നവം സന്ഥാഗാരന്തി അധുനാ കാരിതം സന്ഥാഗാരം, ഏകാ മഹാസാലാതി അത്ഥോ. ഉയ്യോഗകാലാദീസു ഹി രാജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ ‘‘ഏത്തകാ പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഏത്തകാ പച്ഛാ, ഏത്തകാ ഉഭോഹി പസ്സേഹി, ഏത്തകാ ഹത്ഥീസു അഭിരുഹന്തു, ഏത്തകാ അസ്സേസു, ഏത്തകാ രഥേസു തിട്ഠന്തൂ’’തി ഏവം സന്ഥം കരോന്തി, മരിയാദം ബന്ധന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം സന്ഥാഗാരന്തി വുച്ചതി. ഉയ്യോഗട്ഠാനതോ ച ആഗന്ത്വാ യാവ ഗേഹേസു അല്ലഗോമയപരിഭണ്ഡാദീനി കരോന്തി, താവ ദ്വേ തീണി ദിവസാനി തേ രാജാനോ തത്ഥ സന്ഥമ്ഭന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. തേസം രാജൂനം സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാരം ഗണരാജാനോ ഹി തേ, തസ്മാ ഉപ്പന്നകിച്ചം ഏകസ്സ വസേന ന ഛിജ്ജതി, സബ്ബേസം ഛന്ദോ ലദ്ധും വട്ടതി, തസ്മാ സബ്ബേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ അനുസാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാര’’ന്തി. യസ്മാ പനേതേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ കസിതും വട്ടതി, ഇമസ്മിം കാലേ വപിതു’’ന്തി ഏവമാദിനാ നയേന ഘരാവാസകിച്ചാനി സമ്മന്തയന്തി, തസ്മാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഘരാവാസം തത്ഥ സന്ഥരന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. അചിരകാരിതം ഹോതീതി കട്ഠകമ്മ-സിലാകമ്മ-ചിത്തകമ്മാദിവസേന സുസജ്ജിതം ദേവവിമാനം വിയ അധുനാ നിട്ഠാപിതം. സമണേന വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഘരവത്ഥുപരിഗ്ഗഹകാലേയേവ ദേവതാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ‘‘ദേവേന വാ’’തി അവത്വാ ‘‘സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേനാ’’തി വുത്തം.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സന്ഥാഗാരം നിട്ഠിതന്തി സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമ, നം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ സബ്ബം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം സന്ഥാഗാരം ദേവവിമാനസദിസം അതിവിയ മനോരമം സസ്സിരികം കേന പഠമം പരിഭുത്തം അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠസ്സ പഠമം ദിയ്യമാനേപി സത്ഥുനോവ അനുച്ഛവികം, ദക്ഖിണേയ്യവസേന ദിയ്യമാനേപി സത്ഥുനോവ അനുച്ഛവികം, തസ്മാ പഠമം സത്ഥാരം പരിഭുഞ്ജാപേസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആഗമനം കരിസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരം തിയാമരത്തിം അമ്ഹാകം ധമ്മകഥം കഥാപേസ്സാമ, ഇതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തം മയം പച്ഛാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, ഏവം നോ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഉപസങ്കമിംസു.

യേന സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസൂതി തം ദിവസം കിര സന്ഥാഗാരം കിഞ്ചാപി രാജകുലാനം ദസ്സനത്ഥായ ദേവവിമാനം വിയ സുസജ്ജിതം ഹോതി സുപടിജഗ്ഗിതം, ബുദ്ധാരഹം പന കത്വാ അപ്പഞ്ഞത്തം. ബുദ്ധാ ഹി നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ, തസ്മാ ഭഗവതോ മനം ജാനിത്വാവ പഞ്ഞാപേസ്സാമാതി ചിന്തേത്വാ തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. ഇദാനി പന മനം ലഭിത്വാ പഞ്ഞാപേതുകാമാ യേന സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു.

സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാതി യഥാ സബ്ബമേവ സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം തം സന്ഥരാപേത്വാ. സബ്ബപഠമം താവ ‘‘ഗോമയം നാമ സബ്ബമങ്ഗലേസു വട്ടതീ’’തി സുധാപരികമ്മകതമ്പി ഭൂമിം അല്ലഗോമയേന ഓപുഞ്ഛാപേത്വാ പരിസുക്ഖഭാവം ഞത്വാ യഥാ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം ന പഞ്ഞായതി, ഏവം ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ലിമ്പാപേത്വാ ഉപരി നാനാവണ്ണേ കടസാരകേ സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി മഹാപിട്ഠികകോജവകേ ആദിം കത്വാ ഹത്ഥത്ഥരക-അസ്സത്ഥരക-സീഹത്ഥരക-ബ്യഗ്ഘത്ഥരക-ചന്ദത്ഥരക-സൂരിയത്ഥരക-ചിത്തത്ഥരകാദീഹി നാനാവണ്ണേഹി അത്ഥരണേഹി സന്ഥരിതബ്ബകയുത്തം സബ്ബോകാസം സന്ഥരാപേസും. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ’’തി.

ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാതി മജ്ഝട്ഠാനേ താവ മങ്ഗലത്ഥമ്ഭം നിസ്സായ മഹാരഹം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ യം യം മുദുകഞ്ച മനോരമഞ്ച പച്ചത്ഥരണം, തം തം പച്ചത്ഥരിത്വാ ഭഗവതോ ലോഹിതകം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഉപധാനം ഉപദഹിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകവിചിത്തം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമപത്തദാമാദീഹി പച്ചത്ഥരണേഹി അലങ്കരിത്വാ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥട്ഠാനേ പുപ്ഫജാലം കരിത്വാ തിംസഹത്ഥമത്തം ഠാനം പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ പച്ഛിമഭിത്തിം നിസ്സായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പല്ലങ്കപീഠ-അപസ്സയപീഠ-മുണ്ഡപീഠാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി സേതപച്ചത്ഥരണേഹി പച്ചത്ഥരാപേത്വാ പാചീനഭിത്തിം നിസ്സായ അത്തനോ അത്തനോ മഹാപിട്ഠികകോജവകേ പഞ്ഞാപേത്വാ ഹംസലോമാദിപൂരിതാനി ഉപധാനാനി ഠപാപേസും ‘‘ഏവം അകിലമമാനാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ’’തി.

ഉദകമണികന്തി മഹാകുച്ഛികം ഉദകചാടിം. ഉപട്ഠപേത്വാതി ഏവം ഭഗവാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച യഥാരുചിയാ ഹത്ഥേ വാ ധോവിസ്സന്തി പാദേ വാ, മുഖം വാ വിക്ഖാലേസ്സന്തീതി തേസു തേസു ഠാനേസു മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ പൂരാപേത്വാ വാസത്ഥായ നാനാപുപ്ഫാനി ചേവ ഉദകവാസചുണ്ണാനി ച പക്ഖിപിത്വാ കദലിപണ്ണേഹി പിദഹിത്വാ പതിട്ഠാപേസും. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി.

തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാതി രജതസുവണ്ണാദിമയദണ്ഡാസു ദീപികാസു യോനകരൂപകിരാതരൂപകാദീനം ഹത്ഥേ ഠപിതസുവണ്ണരജതാദിമയകപല്ലകാദീസു ച തേലപ്പദീപം ജലയിത്വാതി അത്ഥോ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ സക്യരാജാനോ ന കേവലം സന്ഥാഗാരമേവ, അഥ ഖോ യോജനാവട്ടേ കപിലവത്ഥുസ്മിം നഗരവീഥിയോപി സമ്മജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ ച കദലിയോ ച ഠപാപേത്വാ സകലനഗരം ദീപമാലാദീഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ‘‘ഖീരപായകേ ദാരകേ ഖീരം പായേഥ, ദഹരേ കുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികാ ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീതി. ‘‘യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി ഏവം കിര കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ലാഖാരസേന തിന്തരത്തകോവിളാരപുപ്ഫവണ്ണം രത്തദുപട്ടം കത്തരിയാ പദുമം കന്തന്തോ വിയ സംവിധായ തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ നിവാസേത്വാ സുവണ്ണപാമങ്ഗേന പദുമകലാപം പരിക്ഖിപന്തോ വിയ വിജ്ജുല്ലതാസസ്സിരികം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലേന ഗജകുമ്ഭം പരിയോനദ്ധന്തോ വിയ രതനസതുബ്ബേധേ സുവണ്ണഗ്ഘികേ പവാളജാലം ഖിപമാനോ വിയ സുവണ്ണചേതിയേ രത്തകമ്ബലകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ ഗച്ഛന്തം പുണ്ണചന്ദം രത്തവണ്ണവലാഹകേന പടിച്ഛാദയമാനോ വിയ കഞ്ചനപബ്ബതമത്ഥകേ സുപക്കലാഖാരസം പരിസിഞ്ചന്തോ വിയ ചിത്തകൂടപബ്ബതമത്ഥകം വിജ്ജുല്ലതായ പരിക്ഖിപന്തോ വിയ ച സചക്കവാളസിനേരുയുഗന്ധരം മഹാപഥവിം ചാലേത്വാ ഗഹിതം നിഗ്രോധപല്ലവസമാനവണ്ണം രത്തവരപംസുകൂലം പാരുപിത്വാ ഗന്ധകുടിദ്വാരതോ നിക്ഖമി കഞ്ചനഗുഹതോ സീഹോ വിയ ഉദയപബ്ബതകൂടതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ച. നിക്ഖമിത്വാ പന ഗന്ധകുടിപമുഖേ അട്ഠാസി.

അഥസ്സ കായതോ മേഘമുഖേഹി വിജ്ജുകലാപാ വിയ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസധാരാപരിസേകമഞ്ജരിപത്തപുപ്ഫഫലവിടപേ വിയ ആരാമരുക്ഖേ കരിംസു. താവദേവ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. തേ പന പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപാ അഹേസും അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹീ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാതി. തേഹി പരിവാരിതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ രത്തപദുമസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ പവാളവേദികാപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാഥേരാപി നം മേഘവണ്ണം പംസുകൂലം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മികാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വന്തരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ.

ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ ബഹുസ്സുതബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ, പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തി, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാ, താരാഗണപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ, അസമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന കപിലവത്ഥുഗമനമഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. പച്ഛിമകായതോ ദക്ഖിണഹത്ഥതോ, വാമഹത്ഥതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഉപരി കേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവത്തേഹി മോരഗീവവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തം ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദജാലാ വിയ ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുല്ലതാ വിയ വിധാവിംസു. സബ്ബദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ, സുവണ്ണഘടാ നിക്ഖന്തസുവണ്ണരസധാരാഹി സിഞ്ചമാനാ വിയ, പസാരിതസുവണ്ണപടപരിക്ഖിത്താ വിയ, വേരമ്ഭവാതസമുട്ഠിതകിംസുകകണികാരപുപ്ഫചുണ്ണസമോകിണ്ണാ വിയ വിപ്പകിരിംസു.

ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാദ്വത്തിംസവരലക്ഖണസമുജ്ജലം സരീരം സമുഗ്ഗതതാരകം വിയ ഗഗനതലം, വികസിതമിവ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ, പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസൂചന്ദാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തീനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, യഥാ തം ദസഹി പാരമീഹി ദസഹി ഉപപാരമീഹി ദസഹി പരമത്ഥപാരമീഹി സുപൂരിതാഹി സമതിംസപാരമിതാഹി അലങ്കതം. കപ്പസതസഹസാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നദാനം രക്ഖിതസീലം കതകല്യാണകമ്മം ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ ഓസരിത്വാ വിപാകം ദാതും ഠാനം അലഭമാനം സമ്ബാധപത്തം വിയ അഹോസി. നാവാസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകനാവം ആരോപനകാലോ വിയ, സകടസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകസകടം ആരോപനകാലോ വിയ, പഞ്ചവീസതിയാ നദീനം ഓഘസ്സ സമ്ഭിജ്ജ മുഖദ്വാരേ ഏകതോ രാസീഭൂതകാലോ വിയ ച അഹോസി.

ഇമായ ബുദ്ധസിരിയാ ഓഭാസമാനസ്സാപി ച ഭഗവതോ പുരതോ അനേകാനി ദണ്ഡദീപികസഹസ്സാനി ഉക്ഖിപിംസു. തഥാ പച്ഛതോ. വാമപസ്സേ ദക്ഖിണപസ്സേ. ജാതികുസുമചമ്പകവനമല്ലികരത്തുപ്പലനീലുപ്പലമകുലസിന്ദുവാരപുപ്ഫാനി ചേവ നീലപീതാദിവണ്ണസുഗന്ധഗന്ധചുണ്ണാനി ച ചാതുദ്ദീപികമേഘവിസ്സട്ഠോദകവുട്ഠിയോ വിയ വിപ്പകിരിംസു. പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയനിഗ്ഘോസാ ചേവ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണപ്പടിസംയുത്താ ഥുതിഘോസാ ച സബ്ബദിസാ പൂരയിംസു. ദേവമനുസ്സനാഗസുപണ്ണഗന്ധബ്ബയക്ഖാദീനം അക്ഖീനി അമതപാനം വിയ ലഭിംസു. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ പദസഹസ്സേന ഗമനവണ്ണം വത്തും വട്ടതി. തത്രിദം മുഖമത്തം –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ, കമ്പയന്തോ വസുന്ധരം;

അഹേഠയന്തോ പാണാനി, യാതി ലോകവിനായകോ.

ദക്ഖിണം പഠമം പാദം, ഉദ്ധരന്തോ നരാസഭോ;

ഗച്ഛന്തോ സിരിസമ്പന്നോ, സോഭതേ ദ്വിപദുത്തമോ.

ഗച്ഛതോ ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഹേട്ഠാ പാദതലം മുദു;

സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം, രജസാ നുപലിപ്പതി.

നിന്നട്ഠാനം ഉന്നമതി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ;

ഉന്നതഞ്ച സമം ഹോതി, പഥവീ ച അചേതനാ.

പാസാണാ സക്ഖരാ ചേവ, കഥലാ ഖാണുകണ്ടകാ;

സബ്ബേ മഗ്ഗാ വിവജ്ജന്തി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ.

നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതി, നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപം;

അഘട്ടയന്തോ നിയ്യാതി, ഉഭോ ജാണൂ ച ഗോപ്ഫകേ.

നാതിസീഘം പക്കമതി, സമ്പന്നചരണോ മുനി;

ന ചാതിസണികം യാതി, ഗച്ഛമാനോ സമാഹിതോ.

ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയം, ദിസഞ്ച വിദിസം തഥാ;

ന പേക്ഖമാനോ സോ യാതി, യുഗമത്തമ്ഹി പേക്ഖതി.

നാഗവിക്കന്തചാരോ സോ, ഗമനേ സോഭതേ ജിനോ;

ചാരും ഗച്ഛതി ലോകഗ്ഗോ, ഹാസയന്തോ സദേവകേ.

ഉളുരാജാവ സോഭന്തോ, ചതുചാരീവ കേസരീ;

തോസയന്തോ ബഹൂ സത്തേ, പുരം സേട്ഠം ഉപാഗമീ’’തി.

വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ, ഏവംവിധേസു കാലേസു ബുദ്ധസ്സ സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോയേവ പമാണം ചുണ്ണിയപദേഹി വാ ഗാഥാബന്ധേന വാ യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം. ദുക്കഥിതന്തി ന വത്തബ്ബം. അപ്പമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ, തേസം ബുദ്ധാപി അനവസേസതോ വണ്ണം വത്തും അസമത്ഥാ, പഗേവ ഇതരാ പജാതി. ഇമിനാ സിരിവിലാസേന അലങ്കതപ്പടിയത്തം സക്യരാജപുരം പവിസിത്വാ ഭഗവാ പസന്നചിത്തേന ജനേന ഗന്ധധൂമവാസചുണ്ണാദീഹി പൂജയമാനോ സന്ഥാഗാരം പാവിസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ഏവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീ’’തി.

ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാതി ഭഗവന്തം പുരതോ കത്വാ. തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഉപാസകാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന വോദകം കത്വാ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ രത്തകമ്ബലപലിവേഠിതേ പീഠേ ഠപിതരത്തസുവണ്ണഘനപടിമാ വിയ അതിവിരോചിത്ഥ. അയം പനേത്ഥ പോരാണാനം വണ്ണഭണനമഗ്ഗോ –

‘‘ഗന്ത്വാന മണ്ഡലമാളം, നാഗവിക്കന്തചരണോ;

ഓഭാസയന്തോ ലോകഗ്ഗോ, നിസീദി വരമാസനേ.

തസ്മിം നിസിന്നോ നരദമ്മസാരഥി,

ദേവാതിദേവോ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ;

ബുദ്ധാസനേ മജ്ഝഗതോ വിരോചതി,

സുവണ്ണനേക്ഖം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ.

നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, നിക്ഖിത്തം പണ്ഡുകമ്ബലേ;

വിരോചതി വീതമലോ, മണിവേരോചനോ യഥാ.

മഹാസാലോവ സമ്ഫുല്ലോ, നേരുരാജാവലങ്കതോ;

സുവണ്ണയൂപസങ്കാസോ, പദുമോ കോകനദോ യഥാ.

ജലന്തോ ദീപരുക്ഖോവ, പബ്ബതഗ്ഗേ യഥാ സിഖീ;

ദേവാനം പാരിച്ഛത്തോവ, സബ്ബഫുല്ലോ വിരോചഥാ’’തി.

കാപിലവത്ഥവേ സക്യേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായാതി ഏത്ഥ ധമ്മീ കഥാ നാമ സന്ഥാഗാരഅനുമോദനപ്പടിസംയുത്താ പകിണ്ണകകഥാ വേദിതബ്ബാ. തദാ ഹി ഭഗവാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ മഹാജമ്ബും ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ യോജനികം മധുഭണ്ഡം ചക്കയന്തേന പീളേത്വാ മധുപാനം പായമാനോ വിയ കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം ഹിതസുഖാവഹം പകിണ്ണകകഥം കഥേസി. ‘‘ആവാസദാനം നാമേതം മഹാരാജ മഹന്തം, തുമ്ഹാകം ആവാസോ മയാ പരിഭുത്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിഭുത്തോ മയാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തോ പന ധമ്മരതനേന പരിഭുത്തോ യേവാതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തോ നാമ ഹോതി. ആവാസദാനസ്മിഞ്ഹി ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതി. ഭൂമട്ഠകപണ്ണസാലായ വാ സാഖാമണ്ഡപസ്സ വാപി ആനിസംസോ നാമ പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കാ’’തി നാനാനയവിചിത്തം ബഹും ധമ്മകഥം കഥേത്വാ –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച.

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. (ചൂളവ. ൨൯൫) –

ഏവം അയമ്പി ആവാസേ ആനിസംസോ, അയമ്പി ആനിസംസോതി ബഹുദേവരത്തിം അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമം ആവാസാനിസംസകഥം കഥേസി. തത്ഥ ഇമാ ഗാഥാവ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, പകിണ്ണകധമ്മദേസനാ പന സങ്ഗഹം ന ആരോഹതി. സന്ദസ്സേസീതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസീതി ധമ്മകഥം കഥാപേതുകാമോ ജാനാപേസി. അഥ കസ്മാ സാരിപുത്തമഹാമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപാദീസു അസീതിമഹാഥേരേസു വിജ്ജമാനേസു ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഭാരമകാസീതി. പരിസജ്ഝാസയവസേന. ആയസ്മാ ഹി ആനന്ദോ ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗോ, പഹോസി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി മധുരധമ്മകഥം കഥേതുന്തി സാകിയമണ്ഡലേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ. തസ്സ സക്യരാജൂഹി വിഹാരം ഗന്ത്വാപി ധമ്മകഥാ സുതപുബ്ബാ, ഓരോധാ പന നേസം ന യഥാരുചിയാ വിഹാരം ഗന്തും ലഭന്തി, തേസം ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ വത ഭഗവാ അപ്പംയേവ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠസ്സ ആനന്ദസ്സ ഭാരം കരേയ്യാ’’തി. തേസം അജ്ഝാസയവസേന ഭഗവാ തസ്സേവ ഭാരമകാസി.

സേഖോ പാടിപദോതി പടിപന്നകോ സേഖസമണോ. സോ തുയ്ഹം പടിഭാതു ഉപട്ഠാതു, തസ്സ പടിപദം ദേസേഹീതി പടിപദായ പുഗ്ഗലം നിയമേത്വാ ദസ്സേതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഇമം പടിപദം നിയമേസി? ബഹൂഹി കാരണേഹി. ഇമേ താവ സക്യാ മങ്ഗലസാലായ മങ്ഗലം പച്ചാസീസന്തി വഡ്ഢിം ഇച്ഛന്തി, അയഞ്ച സേഖപടിപദാ മയ്ഹം സാസനേ മങ്ഗലപടിപദാ വഡ്ഢമാനകപടിപദാതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി. തസ്സഞ്ച പരിസതി സേഖാവ ബഹൂ നിസിന്നാ, തേ അത്തനാ പടിവിദ്ധട്ഠാനേ കഥീയമാനേ അകിലമന്താവ സല്ലക്ഖേസ്സന്തീതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി. ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ സേഖപടിസമ്ഭിദാപത്തോവ, സോ അത്തനാ പടിവിദ്ധേ പച്ചക്ഖട്ഠാനേ കഥേന്തോ അകിലമന്തോ വിഞ്ഞാപേതും സക്ഖിസ്സതീതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി. സേഖപടിപദായ ച തിസ്സോപി സിക്ഖാ ഓസടാ, തത്ഥ അധിസീലസിക്ഖായ കഥിതായ സകലം വിനയപിടകം കഥിതമേവ ഹോതി, അധിചിത്തസിക്ഖായ കഥിതായ സകലം സുത്തന്തപിടകം കഥിതം ഹോതി, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖായ കഥിതായ സകലം അഭിധമ്മപിടകം കഥിതം ഹോതി, ആനന്ദോ ച ബഹുസ്സുതോ തിപിടകധരോ, സോ പഹോതി തീഹി പിടകേഹി തിസ്സോ സിക്ഖാ കഥേതും, ഏവം കഥിതേ സക്യാനം മങ്ഗലമേവ വഡ്ഢിയേവ ഭവിസ്സതീതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി.

പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീതി കസ്മാ ആഗിലായതി? ഭഗവതോ ഹി ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പദഹന്തസ്സ മഹന്തം കായദുക്ഖം അഹോസി, അഥസ്സ അപരഭാഗേ മഹല്ലകകാലേ പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജി. അകാരണം വാ ഏതം. പഹോതി ഹി ഭഗവാ ഉപ്പന്നം വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഏകമ്പി ദ്വേപി സത്താഹേ ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദിതും. സന്ഥാഗാരസാലം പന ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അഹോസി, തത്ഥ പാദധോവനട്ഠാനതോ യാവ ധമ്മാസനാ അഗമാസി, ഏത്തകേ ഠാനേ ഗമനം നിപ്ഫന്നം. ധമ്മാസനം പത്തോ ഥോകം ഠത്വാ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനം. ദിയഡ്ഢയാമം ധമ്മാസനേ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനേ നിസജ്ജാ നിപ്ഫന്നാ. ഇദാനി ദക്ഖിണേന പസ്സേന ഥോകം നിപന്നേ സയനം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീതി ഏവം ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അഹോസി. ഉപാദിന്നകസരീരഞ്ച നാമ ‘‘നോ ആഗിലായതീ’’തി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ ചിരം നിസജ്ജായ സഞ്ജാതം അപ്പകമ്പി ആഗിലായനം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാതി സന്ഥാഗാരസ്സ കിര ഏകപസ്സേ തേ രാജാനോ പട്ടസാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചകം പഞ്ഞപേത്വാ കപ്പിയപച്ചത്ഥരണേന അത്ഥരിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണ-താരക-ഗന്ധമാലാ-ദാമപടിമണ്ഡിതം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധതേലപ്പദീപം ആരോപയിംസു ‘‘അപ്പേവ നാമ സത്ഥാ ധമ്മാസനതോ വുട്ഠായ ഥോകം വിസ്സമന്തോ ഇധ നിപജ്ജേയ്യ, ഏവം നോ ഇമം സന്ഥാഗാരം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജി. ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാതി ഏത്തകം കാലം അതിക്കമിത്വാ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി വുട്ഠാനസഞ്ഞം ചിത്തേ ഠപേത്വാ.

൨൩. മഹാനാമം സക്കം ആമന്തേസീതി സോ കിര തസ്മിം കാലേ തസ്സം പരിസതി ജേട്ഠകോ പാമോക്ഖോ, തസ്മിം സങ്ഗഹിതേ സേസപരിസാ സങ്ഗഹിതാവ ഹോതീതി ഥേരോ തമേവ ആമന്തേസി. സീലസമ്പന്നോതി സീലേന സമ്പന്നോ, സമ്പന്നസീലോ പരിപുണ്ണസീലോതി അത്ഥോ. സദ്ധമ്മേഹീതി സുന്ദരധമ്മേഹി, സതം വാ സപ്പുരിസാനം ധമ്മേഹി.

൨൪. കഥഞ്ച മഹാനാമാതി ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന സേഖപടിപദായ മാതികം ഠപേത്വാ പടിപാടിയാ വിത്ഥാരേതുകാമോ ഏവമാഹ. തത്ഥ സീലസമ്പന്നോതിആദീനി ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തി ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൨൫. കായദുച്ചരിതേനാതിആദീസു ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം, ഹിരിയിതബ്ബാനി കായദുച്ചരിതാദീനി ഹിരിയതി ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഓത്തപ്പനിദ്ദേസേ ഹേത്വത്ഥേ കരണവചനം, കായദുച്ചരിതാദീഹി ഓത്തപ്പസ്സ ഹേതുഭൂതേഹി ഓത്തപ്പതി ഭായതീതി അത്ഥോ. ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ അനോസക്കിതമാനസോ. പഹാനായാതി പഹാനത്ഥായ. ഉപസമ്പദായാതി പടിലാഭത്ഥായ. ഥാമവാതി വീരിയഥാമേന സമന്നാഗതോ. ദള്ഹപരക്കമോതി ഥിരപരക്കമോ. അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കുസലേസു ധമ്മേസു അനോരോപിതധുരോ അനോസക്കിതവീരിയോ. പരമേനാതി ഉത്തമേന. സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ ച നിപകഭാവേന ച. കസ്മാ പന സതിഭാജനിയേ പഞ്ഞാ ആഗതാതി? സതിയാ ബലവഭാവദീപനത്ഥം. പഞ്ഞാവിപ്പയുത്താ ഹി സതി ദുബ്ബലാ ഹോതി, സമ്പയുത്താ ബലവതീതി.

ചിരകതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ കായേന ചിരകതം ചേതിയങ്ഗണവത്താദി അസീതി മഹാവത്തപടിപത്തിപൂരണം. ചിരഭാസിതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ വാചായ ചിരഭാസിതം സക്കച്ചം ഉദ്ദിസന-ഉദ്ദിസാപന-ധമ്മോസാരണ-ധമ്മദേസനാ-ഉപനിസിന്നകഥാ-അനുമോദനിയാദിവസേന പവത്തിതം വചീകമ്മം. സരിതാ അനുസ്സരിതാതി തസ്മിം കായേന ചിരകതേ ‘‘കായോ നാമ കായവിഞ്ഞത്തി, ചിരഭാസിതേ വാചാ നാമ വചീവിഞ്ഞത്തി. തദുഭയമ്പി രൂപം, തംസമുട്ഠാപികാ ചിത്തചേതസികാ അരൂപം. ഇതി ഇമേ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നിരുദ്ധാ’’തി സരതി ചേവ അനുസ്സരതി ച, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപികാ ഹി സതി ഇധ അധിപ്പേതാ. തായ സതിയാ ഏസ സകിമ്പി സരണേന സരിതാ, പുനപ്പുനം സരണേന അനുസ്സരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയവയഗാമിനിയാ ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായ. അരിയായാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ച കിലേസേഹി ആരകാ ഠിതായ പരിസുദ്ധായ. പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച സമങ്ഗീഭൂതോ. നിബ്ബേധികായാതി സായേവ നിബ്ബിജ്ഝനതോ നിബ്ബേധികാതി വുച്ചതി, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമുച്ഛേദവസേന അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികാ. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ തദങ്ഗവസേന നിബ്ബേധികായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ ചാതി വിപസ്സനാ ‘‘നിബ്ബേധികാ’’തി വത്തും വട്ടതി. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി ഇധാപി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ‘‘സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന വട്ടദുക്ഖം ഖേപയമാനാ ഗച്ഛതീതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ നാമ. വിപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന വട്ടദുക്ഖഞ്ച കിലേസദുക്ഖഞ്ച ഖേപയമാനാ ഗച്ഛതീതി ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ വാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ ഏസാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ’’തി വേദിതബ്ബാ.

൨൬. അഭിചേതസികാനന്തി അഭിചിത്തം സേട്ഠചിത്തം സിതാനം നിസ്സിതാനം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖപടിലാഭഹേതൂനം. നികാമലാഭീതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതാ. അകിച്ഛലാഭീതി നിദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ. പഗുണഭാവേന ഏകോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സക്കോതി, സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേ പന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതും ന സക്കോതി, സോ അത്തനോ അനിച്ഛായ ഖിപ്പമേവ വുട്ഠാതി, യഥാപരിച്ഛേദവസേന സമാപത്തിം ഠപേതും ന സക്കോതി അയം കിച്ഛലാഭീ കസിരലാഭീ നാമ. ഏകോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ച സമാപജ്ജിതും സക്കോതി, സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേ ച അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, സോ യഥാപരിച്ഛേദവസേനേവ വുട്ഠാതും സക്കോതി, അയം അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ നാമ.

൨൭. അയം വുച്ചതി മഹാനാമ അരിയസാവകോ സേഖോ പാടിപദോതി മഹാനാമ അരിയസാവകോ സേഖോ പാടിപദോ വിപസ്സനാഗബ്ഭായ വഡ്ഢമാനകപടിപദായ സമന്നാഗതോതി വുച്ചതീതി ദസ്സേതി. അപുച്ചണ്ഡതായാതി അപൂതിഅണ്ഡതായ. ഭബ്ബോ അഭിനിബ്ഭിദായാതി വിപസ്സനാദിഞാണപ്പഭേദായ ഭബ്ബോ. സമ്ബോധായാതി അരിയമഗ്ഗായ. അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സാതി അരഹത്തം അനുത്തരോ യോഗക്ഖേമോ നാമ, തദഭിഗമായ ഭബ്ബോതി ദസ്സേതി. യാ പനായമേത്ഥ അത്ഥദീപനത്ഥം ഉപമാ ആഹടാ, സാ ചേതോഖിലസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘തസ്സാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു തിവിധകിരിയകരണം വിയ ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉസ്സോള്ഹിപന്നരസേഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതഭാവോ’’തി യം ഏവം ഓപമ്മസംസന്ദനം ആഗതം, തം ഇധ ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഹോതീതിആദിവചനതോ ‘‘തസ്സാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു തിവിധകിരിയകരണം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലസമ്പന്നതാദീഹി പന്നരസേഹി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭാവോ’’തി. ഏവം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തസദിസമേവ.

൨൮. ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിന്തി ഇമം പഠമാദിജ്ഝാനേഹി അസദിസം ഉത്തമം ചതുത്ഥജ്ഝാനികം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം. പഠമാഭിനിബ്ഭിദാതി പഠമോ ഞാണഭേദോ. ദുതിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുക്കുടച്ഛാപകോ പന ഏകവാരം മാതുകുച്ഛിതോ ഏകവാരം അണ്ഡകോസതോതി ദ്വേ വാരേ ജായതി. അരിയസാവകോ തീഹി വിജ്ജാഹി തായോ വാരേ ജായതി. പുബ്ബേനിവാസച്ഛാദകം തമം വിനോദേത്വാ പുബ്ബേനിവാസഞാണേന പഠമം ജായതി, സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിച്ഛാദകം തമം വിനോദേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന ദുതിയം ജായതി, ചതുസച്ചപടിച്ഛാദകം തമം വിനോദേത്വാ ആസവക്ഖയഞാണേന തതിയം ജായതി.

൨൯. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിന്തി ഇദമ്പി സീലം അസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചരണം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചരണം നാമ ബഹു അനേകവിധം, സീലാദയോ പന്നരസധമ്മാ, തത്ഥ ഇദമ്പി ഏകം ചരണന്തി അത്ഥോ. പദത്ഥോ പന ചരതി തേന അഗതപുബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതീതി ചരണം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായാതി ഇദം പുബ്ബേനിവാസഞാണം തസ്സ വിജ്ജാ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. വിജ്ജാ നാമ ബഹു അനേകവിധാ, വിപസ്സനഞാണാദീനി അട്ഠ ഞാണാനി, തത്ഥ ഇദമ്പി ഞാണം ഏകാ വിജ്ജാതിപി അത്ഥോ. പദത്ഥോ പന വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഏതായ ജാനാതീതി വിജ്ജാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. വിജ്ജാസമ്പന്നോ ഇതിപീതി തീഹി വിജ്ജാഹി വിജ്ജാസമ്പന്നോ ഇതിപി. ചരണസമ്പന്നോ ഇതിപീതി പഞ്ചദസഹി ധമ്മേഹി ചരണസമ്പന്നോ ഇതിപി. തദുഭയേന പന വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ ഇതിപീതി.

൩൦. സനങ്കുമാരേനാതി പോരാണകകുമാരേന, ചിരകാലതോ പട്ഠായ കുമാരോതി പഞ്ഞാതേന. സോ കിര മനുസ്സപഥേ പഞ്ചചൂളകകുമാരകകാലേ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ സോ അത്തഭാവോ പിയോ അഹോസി മനാപോ, തസ്മാ താദിസേനേവ അത്തഭാവേന ചരതി, തേന നം സനങ്കുമാരോതി സഞ്ജാനന്തി. ജനേതസ്മിന്തി ജനിതസ്മിം, പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ജനേതസ്മിം ഗോത്തം പടിസരന്തി ‘‘അഹം ഗോതമോ, അഹം കസ്സപോ’’തി, തേസു ലോകേ ഗോത്തപടിസാരീസു ഖത്തിയോ സേട്ഠോ. അനുമതാ ഭഗവതാതി മമ പഞ്ഹബ്യാകരണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ ദേസിതാതി അമ്ബട്ഠസുത്തേ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ‘‘അഹമ്പി, അമ്ബട്ഠ, ഏവം വദാമി –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി’’. (ദീ. നി. ൧.൨൭൭) –

ഏവം ഭാസന്തേന അനുഞ്ഞാതാ അനുമോദിതാ. സാധു സാധു ആനന്ദാതി, ഭഗവാ കിര ആദിതോ പട്ഠായ നിദ്ദം അനോക്കമന്തോവ ഇമം സുത്തം സുത്വാ ആനന്ദേന സേഖപടിപദായ കൂടം ഗഹിതന്തി ഞത്വാ ഉട്ഠായ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ സാധുകാരം അദാസി. ഏത്താവതാ ച പന ഇദം സുത്തം ജിനഭാസിതം നാമ ജാതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സേഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പോതലിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ഏവം മേ സുതന്തി പോതലിയസുത്തം. തത്ഥ അങ്ഗുത്തരാപേസൂതി അങ്ഗായേവ സോ ജനപദോ, മഹിയാ പനസ്സ ഉത്തരേന യാ ആപോ, താസം അവിദൂരത്താ ഉത്തരാപോതിപി വുച്ചതി. കതരമഹിയാ ഉത്തരേന യാ ആപോതി, മഹാമഹിയാ. തത്ഥായം ആവിഭാവകഥാ – അയം കിര ജമ്ബുദീപോ ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ. തത്ഥ ച ചതുസഹസ്സയോജനപ്പമാണോ പദേസോ ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ സമുദ്ദോതി സങ്ഖം ഗതോ. തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ മനുസ്സാ വസന്തി. തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ ഹിമവാ പതിട്ഠിതോ ഉബ്ബേധേന പഞ്ചയോജനസതികോ ചതുരാസീതികൂടസഹസ്സപടിമണ്ഡിതോ സമന്തതോ സന്ദമാനപഞ്ചസതനദീവിചിത്തോ, യത്ഥ ആയാമവിത്ഥാരേന ചേവ ഗമ്ഭീരതായ ച പണ്ണാസപണ്ണാസയോജനാ ദിയഡ്ഢയോജനസതപരിമണ്ഡലാ അനോതത്തദഹോ കണ്ണമുണ്ഡദഹോ രഥകാരദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ മന്ദാകിനീദഹോ സീഹപപാതദഹോതി സത്ത മഹാസരാ പതിട്ഠിതാ. തേസു അനോതത്തദഹോ സുദസ്സനകൂടം ചിത്രകൂടം കാളകൂടം ഗന്ധമാദനകൂടം കേലാസകൂടന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി പബ്ബതേഹി പരിക്ഖിത്തോ.

തത്ഥ സുദസ്സനകൂടം സോവണ്ണമയം ദ്വിയോജനസതുബ്ബേധം അന്തോവങ്കം കാകമുഖസണ്ഠാനം തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതം. ചിത്രകൂടം സബ്ബരതനമയം. കാളകൂടം അഞ്ജനമയം. ഗന്ധമാദനകൂടം സാനുമയം അബ്ഭന്തരേ മുഗ്ഗവണ്ണം, മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോ ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ തചഗന്ധോ പപടികഗന്ധോ രസഗന്ധോ പത്തഗന്ധോ പുപ്ഫഗന്ധോ ഫലഗന്ധോ ഗന്ധഗന്ധോതി ഇമേഹി ദസഹി ഗന്ധേഹി ഉസ്സന്നം നാനപ്പകാരഓസധസഞ്ഛന്നം, കാളപക്ഖഉപോസഥദിവസേ ആദിത്തമിവ അങ്ഗാരം ജലന്തം തിട്ഠതി. കേലാസകൂടം രജതമയം. സബ്ബാനി സുദസ്സനേന സമാനുബ്ബേധസണ്ഠാനാനി, തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതാനി. താനി സബ്ബാനി ദേവാനുഭാവേന നാഗാനുഭാവേന ച വസ്സന്തി, നദിയോ ച തേസു സന്ദന്തി. തം സബ്ബമ്പി ഉദകം അനോതത്തമേവ പവിസതി. ചന്ദിമസൂരിയാ ദക്ഖിണേന വാ ഉത്തരേന വാ ഗച്ഛന്താ പബ്ബതന്തരേന തത്ഥ ഓഭാസം കരോന്തി, ഉജും ഗച്ഛന്താ ന കരോന്തി, തേനേവസ്സ അനോതത്തന്തി സങ്ഖാ ഉദപാദി.

തത്ഥ മനോഹരസിലാതലാനി നിമ്മച്ഛകച്ഛപാനി ഫലികസദിസനിമ്മലുദകാനി ന്ഹാനതിത്ഥാനി സുപടിയത്താനി ഹോന്തി, യേസു ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാ ച ഇദ്ധിമന്തോ ച ഇസയോ ന്ഹായന്തി, ദേവയക്ഖാദയോ ഉയ്യാനകീളകം കീളന്തി.

തസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു സീഹമുഖം ഹത്ഥിമുഖം അസ്സമുഖം ഉസഭമുഖന്തി ചത്താരി മുഖാനി ഹോന്തി, യേഹി ചതസ്സോ നദിയോ സന്ദന്തി. സീഹമുഖേന നിക്ഖന്തനദീതീരേ സീഹാ ബഹുതരാ ഹോന്തി. ഹത്ഥിമുഖാദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭാ. പുരത്ഥിമദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ അനോതത്തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഇതരാ തിസ്സോ നദിയോ അനുപഗമ്മ പാചീനഹിമവന്തേനേവ അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി. പച്ഛിമദിസതോ ച ഉത്തരദിസതോ ച നിക്ഖന്തനദിയോപി തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ പച്ഛിമഹിമവന്തേനേവ ഉത്തരഹിമവന്തേനേവ ച അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസന്തി. ദക്ഖിണദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ പന തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണേന ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേനേവ സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ പബ്ബതം പഹരിത്വാ വുട്ഠായ പരിക്ഖേപേന തിഗാവുതപ്പമാണാ ഉദകധാരാ ച ഹുത്വാ ആകാസേന സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ തിയഗ്ഗളേ നാമ പാസാണേ പതിതാ, പാസാണോ ഉദകധാരാവേഗേന ഭിന്നോ. തത്ഥ പഞ്ഞാസയോജനപ്പമാണാ തിയഗ്ഗളാ നാമ പോക്ഖരണീ ജാതാ, പോക്ഖരണിയാ കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠിയോജനാനി ഗതാ. തതോ ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉമങ്ഗേന സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ വിഞ്ഝും നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ ഹത്ഥതലേ പഞ്ചങ്ഗുലിസദിസാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. സാ തിക്ഖത്തും അനോതത്തം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതട്ഠാനേ ആവട്ടഗങ്ഗാതി വുച്ചതി. ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ കണ്ഹഗങ്ഗാതി, ആകാസേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ആകാസഗങ്ഗാതി, തിയഗ്ഗളപാസാണേ പഞ്ഞാസയോജനോകാസേ ഠിതാ തിയഗ്ഗളപോക്ഖരണീതി, കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ബഹലഗങ്ഗാതി, ഉമങ്ഗേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ഉമങ്ഗഗങ്ഗാതി വുച്ചതി. വിഞ്ഝും നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ പന ഗങ്ഗാ യമുനാ അചിരവതീ സരഭൂ മഹീതി പഞ്ചധാ സങ്ഖം ഗതാ. ഏവമേതാ പഞ്ച മഹാനദിയോ ഹിമവന്തതോ പഭവന്തി. താസു യാ അയം പഞ്ചമീ മഹീ നാമ, സാ ഇധ മഹാമഹീതി അധിപ്പേതാ. തസ്സാ ഉത്തരേന യാ ആപോ, താസം അവിദൂരത്താ സോ ജനപദോ അങ്ഗുത്തരാപോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മിം അങ്ഗുത്തരാപേസു ജനപദേ.

ആപണം നാമാതി തസ്മിം കിര നിഗമേ വീസതി ആപണമുഖസഹസ്സാനി വിഭത്താനി അഹേസും. ഇതി സോ ആപണാനം ഉസ്സന്നത്താ ആപണന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. തസ്സ ച നിഗമസ്സ അവിദൂരേ നദീതീരേ ഘനച്ഛായോ രമണീയോ ഭൂമിഭാഗോ മഹാവനസണ്ഡോ, തസ്മിം ഭഗവാ വിഹരതി. തേനേവേത്ഥ വസനട്ഠാനം ന നിയാമിതന്തി വേദിതബ്ബം. യേനഞ്ഞതരോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമീതി ഭിക്ഖുസങ്ഘം വസനട്ഠാനം പേസേത്വാ ഏകകോവ ഉപസങ്കമി പോതലിയം ഗഹപതിം സന്ധായ. പോതലിയോപി ഖോ ഗഹപതീതി പോതലിയോതി ഏവംനാമകോ ഗഹപതി. സമ്പന്നനിവാസനപാവുരണോതി പരിപുണ്ണനിവാസനപാവുരണോ, ഏകം ദീഘദസം സാടകം നിവത്ഥോ ഏകം പാരുതോതി അത്ഥോ. ഛത്തുപാഹനാഹീതി ഛത്തം ഗഹേത്വാ ഉപാഹനാ ആരുയ്ഹാതി അത്ഥോ. ആസനാനീതി പല്ലങ്കപീഠപലാലപീഠകാദീനി. അന്തമസോ സാഖാഭങ്ഗമ്പി ഹി ആസനന്തേവ വുച്ചതി. ഗഹപതിവാദേനാതി ഗഹപതീതി ഇമിനാ വചനേന. സമുദാചരതീതി വോഹരതി.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി തതിയം ഗഹപതീതി വചനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഭഗവന്തമേതം ‘‘തയിദം, ഭോ, ഗോതമാ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ നച്ഛന്നന്തി ന അനുച്ഛവികം. നപ്പതിരൂപന്തി ന സാരുപ്പം. ആകാരാതിആദീനി സബ്ബാനേവ കാരണവേവചനാനി. ദീഘദസവത്ഥധാരണ-കേസമസ്സുനഖഠപനാദീനി ഹി സബ്ബാനേവ ഗിഹിബ്യഞ്ജനാനി തസ്സ ഗിഹിഭാവം പാകടം കരോന്തീതി ആകാരാ, ഗിഹിസണ്ഠാനേന സണ്ഠിതത്താ ലിങ്ഗാ, ഗിഹിഭാവസ്സ സഞ്ജാനനനിമിത്തതായ നിമിത്താതി വുത്താ. യഥാ തം ഗഹപതിസ്സാതി യഥാ ഗഹപതിസ്സ ആകാരലിങ്ഗനിമിത്താ ഭവേയ്യും, തഥേവ തുയ്ഹം. തേന താഹം ഏവം സമുദാചരാമീതി ദസ്സേതി. അഥ സോ യേന കാരണേന ഗഹപതിവാദം നാധിവാസേതി, തം പകാസേന്തോ ‘‘തഥാ ഹി പന മേ’’തിആദിമാഹ.

നിയ്യാതന്തി നിയ്യാതിതം. അനോവാദീ അനുപവാദീതി ‘‘താതാ, കസഥ, വപഥ, വണിപ്പഥം പയോജേഥാ’’തിആദിനാ ഹി നയേന ഓവദന്തോ ഓവാദീ നാമ ഹോതി. ‘‘തുമ്ഹേ ന കസഥ, ന വപഥ, ന വണിപ്പഥം പയോജേഥ, കഥം ജീവിസ്സഥ, പുത്തദാരം വാ ഭരിസ്സഥാ’’തിആദിനാ നയേന പന ഉപവദന്തോ ഉപവാദീ നാമ ഹോതി. അഹം പന ഉഭയമ്പി തം ന കരോമി. തേനാഹം തത്ഥ അനോവാദീ അനുപവാദീതി ദസ്സേതി. ഘാസച്ഛാദനപരമോ വിഹരാമീതി ഘാസമത്തഞ്ചേവ അച്ഛാദനമത്തഞ്ച പരമം കത്വാ വിഹരാമി, തതോ പരം നത്ഥി, ന ച പത്ഥേമീതി ദീപേതി.

൩൨. ഗിദ്ധിലോഭോ പഹാതബ്ബോതി ഗേധഭൂതോ ലോഭോ പഹാതബ്ബോ. അനിന്ദാരോസന്തി അനിന്ദാഭൂതം അഘട്ടനം. നിന്ദാരോസോതി നിന്ദാഘട്ടനാ. വോഹാരസമുച്ഛേദായാതി ഏത്ഥ വോഹാരോതി ബ്യവഹാരവോഹാരോപി പണ്ണത്തിപി വചനമ്പി ചേതനാപി. തത്ഥ –

‘‘യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസു, വോഹാരം ഉപജീവതി;

ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാഹി, വാണിജോ സോ ന ബ്രാഹ്മണോ’’തി. (മ. നി. ൨.൪൫൭) –

അയം ബ്യവഹാരവോഹാരോ നാമ. ‘‘സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) അയം പണ്ണത്തിവോഹാരോ നാമ. ‘‘തഥാ തഥാ വോഹരതി അപരാമസ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൩൨) അയം വചനവോഹാരോ നാമ. ‘‘അട്ഠ അരിയവോഹാരാ അട്ഠ അനരിയവോഹരാ’’തി (അ. നി. ൮.൬൭) അയം ചേതനാവോഹാരോ നാമ, അയമിധാധിപ്പേതോ. യസ്മാ വാ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഗിഹീതി ചേതനാ നത്ഥി, സമണോതി ചേതനാ ഹോതി. ഗിഹീതി വചനം നത്ഥി, സമണോതി വചനം ഹോതി. ഗിഹീതി പണ്ണത്തി നത്ഥി, സമണോതി പണ്ണത്തി ഹോതി. ഗിഹീതി ബ്യവഹാരോ നത്ഥി, സമണോതി വാ പബ്ബജിതോതി വാ ബ്യവഹാരോ ഹോതി. തസ്മാ സബ്ബേപേതേ ലബ്ഭന്തി.

൩൩. യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു പാണാതിപാതീതി ഏത്ഥ പാണാതിപാതോവ സംയോജനം. പാണാതിപാതസ്സേവ ഹി ഹേതു പാണാതിപാതപച്ചയാ പാണാതിപാതീ നാമ ഹോതി. പാണാതിപാതാനം പന ബഹുതായ ‘‘യേസം ഖോ അഹ’’ന്തി വുത്തം. തേസാഹം സംയോജനാനന്തി തേസം അഹം പാണാതിപാതബന്ധനാനം. പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോതി ഇമിനാ അപാണാതിപാതസങ്ഖാതേന കായികസീലസംവരേന പഹാനത്ഥായ സമുച്ഛേദനത്ഥായ പടിപന്നോ. അത്താപി മം ഉപവദേയ്യാതി കുന്ഥകിപില്ലികമ്പി നാമ ജീവിതാ അവോരോപനകസാസനേ പബ്ബജിത്വാ പാണാതിപാതമത്തതോപി ഓരമിതും ന സക്കോമി, കിം മയ്ഹം പബ്ബജ്ജായാതി ഏവം അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ. അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യുന്തി ഏവരൂപേ നാമ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പാണാതിപാതമത്തതോപി ഓരമിതും ന സക്കോതി, കിം ഏതസ്സ പബ്ബജ്ജായാതി ഏവം അനുവിച്ച തുലയിത്വാ പരിയോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞേപി വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതാ ഗരഹേയ്യും. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനമേതം നീവരണന്തി ദസസു സംയോജനേസു പഞ്ചസു ച നീവരണേസു അപരിയാപന്നമ്പി ‘‘അട്ഠ നീവരണാ’’തി ദേസനാവസേനേതം വുത്തം. വട്ടബന്ധനട്ഠേന ഹി ഹിതപടിച്ഛാദനട്ഠേന ച സംയോജനന്തിപി നീവരണന്തിപി വുത്തം. ആസവാതി പാണാതിപാതകാരണാ ഏകോ അവിജ്ജാസവോ ഉപ്പജ്ജതി. വിഘാതപരിളാഹാതി വിഘാതാ ച പരിളാഹാ ച. തത്ഥ വിഘാതഗ്ഗഹണേന കിലേസദുക്ഖഞ്ച വിപാകദുക്ഖഞ്ച ഗഹിതം, പരിളാഹഗ്ഗഹണേനപി കിലേസപരിളാഹോ ച വിപാകപരിളാഹോ ച ഗഹിതോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൪-൪൦. അയം പന വിസേസോ – തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായാതി ഇമസ്മിം പദേ ഇമിനാ ദിന്നാദാനസങ്ഖാതേന കായികസീലസംവരേന, സച്ചവാചാസങ്ഖാതേന വാചസികസീലസംവരേന, അപിസുണാവാചാസങ്ഖാതേന വാചസികസീലസംവരേന, അഗിദ്ധിലോഭസങ്ഖാതേന മാനസികസീലസംവരേന, അനിന്ദാരോസസങ്ഖാതേന കായികവാചസികസീലസംവരേന, അകോധുപായാസസങ്ഖാതേന മാനസികസീലസംവരേന, അനതിമാനസങ്ഖാതേന മാനസികസീലസംവരേന പഹാനത്ഥായ സമുച്ഛേദനത്ഥായ പടിപന്നോതി ഏവം സബ്ബവാരേസു യോജനാ കാതബ്ബാ.

അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യുന്തി ഇമേസു പന പദേസു തിണസലാകമ്പി നാമ ഉപാദായ അദിന്നം അഗ്ഗഹണസാസനേ പബ്ബജിത്വാ അദിന്നാദാനമത്തതോപി വിരമിതും ന സക്കോമി, കിം മയ്ഹം പബ്ബജ്ജായാതി ഏവം അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ. ഏവരൂപേ നാമ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അദിന്നാദാനമത്തതോപി ഓരമിതും ന സക്കോതി, കിം ഇമസ്സ പബ്ബജ്ജായാതി ഏവം അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും? ഹസാപേക്ഖതായപി നാമ ദവകമ്യതായ വാ മുസാവാദം അകരണസാസനേ പബ്ബജിത്വാ. സബ്ബാകാരേന പിസുണം അകരണസാസനേ നാമ പബ്ബജിത്വാ. അപ്പമത്തകമ്പി ഗിദ്ധിലോഭം അകരണസാസനേ നാമ പബ്ബജിത്വാപി. കകചേന അങ്ഗേസു ഓക്കന്തിയമാനേസുപി നാമ പരേസം നിന്ദാരോസം അകരണസാസനേ പബ്ബജിത്വാ. ഛിന്നഖാണുകണ്ടകാദീസുപി നാമ കോധുപായാസം അകരണസാസനേ പബ്ബജിത്വാ. അധിമാനമത്തമ്പി നാമ മാനം അകരണസാസനേ പബ്ബജിത്വാ അതിമാനമത്തമ്പി പജഹിതും ന സക്കോമി, കിം മയ്ഹം പബ്ബജ്ജായാതി ഏവം അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ. ഏവരൂപേ നാമ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അതിമാനമത്തമ്പി പജഹിതും ന സക്കോതി, കിം ഇമസ്സ പബ്ബജ്ജായാതി ഏവം അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യുന്തി ഏവം സബ്ബവാരേസു യോജനാ കാതബ്ബാ.

ആസവാതി ഇമസ്മിം പന പദേ അദിന്നാദാനകാരണാ കാമാസവോ ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോതി തയോ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ മുസാവാദകാരണാ പിസുണാവാചാകാരണാ ച, ഗിദ്ധിലോഭകാരണാ ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോ ച, നിന്ദാരോസകാരണാ അവിജ്ജാസവോവ, തഥാ കോധുപായാസകാരണാ, അതിമാനകാരണാ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ ചാതി ദ്വേവ ആസവാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏവം ആസവുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേസു പന അട്ഠസുപി വാരേസു അസമ്മോഹത്ഥം പുന അയം സങ്ഖേപവിനിച്ഛയോ – പുരിമേസു താവ ചതൂസു വിരമിതും ന സക്കോമീതി വത്തബ്ബം, പച്ഛിമേസു പജഹിതും ന സക്കോമീതി. പാണാതിപാതനിന്ദാരോസകോധുപായാസേസു ച ഏകോ അവിജ്ജാസവോവ ഹോതി, അദിന്നാദാനമുസാവാദപിസുണാവാചാസു കാമാസവോ ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോ, ഗിദ്ധിലോഭേ ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോ, അതിമാനേ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ, അപാണാതിപാതം ദിന്നാദാനം കായികം സീലം, അമുസാ അപിസുണം വാചസികസീലം, ഠപേത്വാ അനിന്ദാരോസം സേസാനി തീണി മാനസികസീലാനി. യസ്മാ പന കായേനപി ഘട്ടേതി രോസേതി വാചായപി, തസ്മാ അനിന്ദാരോസോ ദ്വേ ഠാനാനി യാതി, കായികസീലമ്പി ഹോതി വാചസികസീലമ്പി. ഏത്താവതാ കിം കഥിതം? പാതിമോക്ഖസംവരസീലം. പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതസ്സ ച ഭിക്ഖുനോ പടിസങ്ഖാപഹാനവസേന ഗിഹിവോഹാരസമുച്ഛേദോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

കാമാദീനവകഥാവണ്ണനാ

൪൨. വിത്ഥാരദേസനായം തമേനം ദക്ഖോതി പദസ്സ ഉപസുമ്ഭേയ്യാതി ഇമിനാ സദ്ധിം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി, തമേനം കുക്കുരം ഉപസുമ്ഭേയ്യ, തസ്സ സമീപേ ഖിപേയ്യാതി അത്ഥോ. അട്ഠികങ്കലന്തി ഉരട്ഠിം വാ പിട്ഠികണ്ടകം വാ സീസട്ഠിം വാ. തഞ്ഹി നിമ്മംസത്താ കങ്കലന്തി വുച്ചതി. സുനിക്കന്തം നിക്കന്തന്തി യഥാ സുനിക്കന്തം ഹോതി, ഏവം നിക്കന്തം നില്ലിഖിതം, യദേത്ഥ അല്ലീനമംസം അത്ഥി, തം സബ്ബം നില്ലിഖിത്വാ അട്ഠിമത്തമേവ കതന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘നിമ്മംസ’’ന്തി. ലോഹിതം പന മക്ഖിത്വാ തിട്ഠതി, തേന വുത്തം ‘‘ലോഹിതമക്ഖിത’’ന്തി.

ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേഹി ദുക്ഖേഹി ബഹുദുക്ഖാ, ഉപായാസസംകിലേസേഹി ബഹുപായാസാ. യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാതി യാ അയം പഞ്ചകാമഗുണാരമ്മണവസേന നാനാസഭാവാ, താനേവ ച ആരമ്മണാനി നിസ്സിതത്താ ‘‘നാനത്തസിതാ’’തി വുച്ചതി പഞ്ചകാമഗുണൂപേക്ഖാ, തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ. ഏകത്താ ഏകത്തസിതാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖാ, സാ ഹി ദിവസമ്പി ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജനതോ ഏകസഭാവാ, തദേവ ഏകം ആരമ്മണം നിസ്സിതത്താ ഏകത്തസിതാ നാമ. യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസൂപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീതി യത്ഥ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖായം യം ഉപേക്ഖം ആഗമ്മ യം പടിച്ച സബ്ബേന സബ്ബം അപരിസേസാ ലോകാമിസസങ്ഖാതാ പഞ്ചകാമഗുണാമിസാ നിരുജ്ഝന്തി. പഞ്ചകാമഗുണാമിസാതി ച കാമഗുണാരമ്മണഛന്ദരാഗാ, ഗഹണട്ഠേന തേയേവ ച ഉപാദാനാതിപി വുത്താ. തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതീതി തം ലോകാമിസൂപാദാനാനം പടിപക്ഖഭൂതം ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖമേവ വഡ്ഢേതി.

൪൩. ഉഡ്ഡീയേയ്യാതി ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛേയ്യ. അനുപതിത്വാതി അനുബന്ധിത്വാ. വിതച്ഛേയ്യുന്തി മുഖതുണ്ഡകേന ഡംസന്താ തച്ഛേയ്യും. വിസ്സജ്ജേയ്യുന്തി മംസപേസിം നഖേഹി കഡ്ഢിത്വാ പാതേയ്യും.

൪൭. യാനം വാ പോരിസേയ്യന്തി പുരിസാനുച്ഛവികം യാനം. പവരമണികുണ്ഡലന്തി നാനപ്പകാരം ഉത്തമമണിഞ്ച കുണ്ഡലഞ്ച. സാനി ഹരന്തീതി അത്തനോ ഭണ്ഡകാനി ഗണ്ഹന്തി.

൪൮. സമ്പന്നഫലന്തി മധുരഫലം. ഉപപന്നഫലന്തി ഫലൂപപന്നം ബഹുഫലം.

൪൯. അനുത്തരന്തി ഉത്തമം പഭസ്സരം നിരുപക്കിലേസം.

൫൦. ആരകാ അഹം, ഭന്തേതി പഥവിതോ നഭം വിയ സമുദ്ദസ്സ ഓരിമതീരതോ പരതീരം വിയ ച സുവിദൂരവിദൂരേ അഹം. അനാജാനീയേതി ഗിഹിവോഹാരസമുച്ഛേദനസ്സ കാരണം അജാനനകേ. ആജാനീയഭോജനന്തി കാരണം ജാനന്തേഹി ഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭോജനം. അനാജാനീയഭോജനന്തി കാരണം അജാനന്തേഹി ഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭോജനം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

പോതലിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ജീവകസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഏവം മേ സുതന്തി ജീവകസുത്തം. തത്ഥ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേതി ഏത്ഥ ജീവതീതി ജീവകോ. കുമാരേന ഭതോതി കോമാരഭച്ചോ. യഥാഹ ‘‘കിം ഏതം ഭണേ കാകേഹി സമ്പരികിണ്ണന്തി? ദാരകോ ദേവാതി. ജീവതി ഭണേതി? ജീവതി ദേവാതി. തേന ഹി ഭണേ തം ദാരകം അമ്ഹാകം അന്തേപുരം നേത്വാ ധാതീനം ദേഥ പോസേതുന്തി. തസ്സ ജീവതീതി ജീവകോതി നാമം അകംസു, കുമാരേന പോസാപിതോതി കോമാരഭച്ചോതി നാമം അകംസൂ’’തി (മഹാവ. ൩൨൮). അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരേന പന ജീവകവത്ഥു ഖന്ധകേ ആഗതമേവ. വിനിച്ഛയകഥാപിസ്സ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വുത്താ.

അയം പന ജീവകോ ഏകസ്മിം സമയേ ഭഗവതോ ദോസാഭിസന്നം കായം വിരേചേത്വാ സീവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം ദത്വാ വത്ഥാനുമോദനപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ദിവസസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗന്തബ്ബം, ഇദഞ്ച വേളുവനം അതിദൂരേ, മയ്ഹം ഉയ്യാനം അമ്ബവനം ആസന്നതരം, യംനൂനാഹമേത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേയ്യ’’ന്തി. സോ തസ്മിം അമ്ബവനേ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനലേണകുടിമണ്ഡപാദീനി സമ്പാദേത്വാ ഭഗവതോ അനുച്ഛവികം ഗന്ധകുടിം കാരേത്വാ അമ്ബവനം അട്ഠാരസഹത്ഥുബ്ബേധേന തമ്ബപട്ടവണ്ണേന പാകാരേന പരിക്ഖിപാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ചീവരഭത്തേന സന്തപ്പേത്വാ ദക്ഖിണോദകം പാതേത്വാ വിഹാരം നിയ്യാതേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേ’’തി.

ആരഭന്തീതി ഘാതേന്തി. ഉദ്ദിസ്സകതന്തി ഉദ്ദിസിത്വാ കതം. പടിച്ചകമ്മന്തി അത്താനം പടിച്ച കതം. അഥ വാ പടിച്ചകമ്മന്തി നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം, തം പടിച്ച കമ്മമേത്ഥ അത്ഥീതി മംസം ‘‘പടിച്ചകമ്മ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി യോ ഏവരൂപം മംസം പരിഭുഞ്ജതി, സോപി തസ്സ കമ്മസ്സ ദായാദോ ഹോതി, വധകസ്സ വിയ തസ്സാപി പാണഘാതകമ്മം ഹോതീതി തേസം ലദ്ധി. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തീതി ഭഗവതാ വുത്തകാരണസ്സ അനുകാരണം കഥേന്തി. ഏത്ഥ ച കാരണം നാമ തികോടിപരിസുദ്ധമച്ഛമംസപരിഭോഗോ, അനുകാരണം നാമ മഹാജനസ്സ തഥാ ബ്യാകരണം. യസ്മാ പന ഭഗവാ ഉദ്ദിസ്സകതം ന പരിഭുഞ്ജതി, തസ്മാ നേവ തം കാരണം ഹോതി, ന തിത്ഥിയാനം തഥാ ബ്യാകരണം അനുകാരണം. സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോതി പരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വാ അനുവാദോ വാ വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബകാരണം കോചി അപ്പമത്തകോപി കിം ന ആഗച്ഛതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘കിം സബ്ബാകാരേനപി തുമ്ഹാകം വാദേ ഗാരയ്ഹം കാരണം നത്ഥീ’’തി. അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ആചിക്ഖന്തി.

൫൨. ഠാനേഹീതി കാരണേഹി. ദിട്ഠാദീസു ദിട്ഠം നാമ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ മിഗമച്ഛേ വധിത്വാ ഗയ്ഹമാനം ദിട്ഠം. സുതം നാമ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ മിഗമച്ഛേ വധിത്വാ ഗഹിതന്തി സുതം. പരിസങ്കിതം നാമ ദിട്ഠപരിസങ്കിതം സുതപരിസങ്കിതം തദുഭയവിമുത്തപരിസങ്കിതന്തി തിവിധം ഹോതി.

തത്രായം സബ്ബസങ്ഗാഹകവിനിച്ഛയോ – ഇധ ഭിക്ഖൂ പസ്സന്തി മനുസ്സേ ജാലവാഗുരാദിഹത്ഥേ ഗാമതോ വാ നിക്ഖമന്തേ അരഞ്ഞേ വാ വിചരന്തേ. ദുതിയദിവസേ ച നേസം തം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠാനം സമച്ഛമംസം പിണ്ഡപാതം അഭിഹരന്തി. തേ തേന ദിട്ഠേന പരിസങ്കന്തി ‘‘ഭിക്ഖൂനം നു ഖോ അത്ഥായ കത’’ന്തി, ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ, ഏതം ഗഹേതും ന വട്ടതി. യം ഏവം അപരിസങ്കിതം, തം വട്ടതി. സചേ പന തേ മനുസ്സാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ന ഗണ്ഹഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘നയിദം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതം, അമ്ഹേഹി അത്തനോ അത്ഥായ വാ രാജയുത്താദീനം അത്ഥായ വാ കത’’ന്തി വദന്തി, കപ്പതി.