൭. കുക്കുരവതികസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. ഏവം മേ സുതന്തി കുക്കുരവതികസുത്തം. തത്ഥ കോലിയേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. സോ ഹി ഏകോപി കോലനഗരേ പതിട്ഠിതാനം കോലിയാനം രാജകുമാരാനം നിവാസട്ഠാനത്താ ഏവം വുച്ചതി. തസ്മിം കോലിയേസു ജനപദേ. ഹലിദ്ദവസനന്തി തസ്സ കിര നിഗമസ്സ മാപിതകാലേ പീതകവത്ഥനിവത്ഥാ മനുസ്സാ നക്ഖത്തം കീളിംസു. തേ നക്ഖത്തകീളാവസാനേ നിഗമസ്സ നാമം ആരോപേന്താ ഹലിദ്ദവസനന്തി നാമം അകംസു. തം ഗോചരഗാമം കത്വാ വിഹരതീതി അത്ഥോ. വിഹാരോ പനേത്ഥ കിഞ്ചാപി ന നിയാമിതോ, തഥാപി ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികേ സേനാസനേയേവ വിഹാസീതി വേദിതബ്ബോ. ഗോവതികോതി സമാദിന്നഗോവതോ, സീസേ സിങ്ഗാനി ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം ബന്ധിത്വാ ഗാവീഹി സദ്ധിം തിണാനി ഖാദന്തോ വിയ ചരതി. അചേലോതി നഗ്ഗോ നിച്ചേലോ. സേനിയോതി തസ്സ നാമം.

കുക്കുരവതികോതി സമാദിന്നകുക്കുരവതോ, സബ്ബം സുനഖകിരിയം കരോതി. ഉഭോപേതേ സഹപംസുകീളികാ സഹായകാ. കുക്കുരോവ പലികുജ്ജിത്വാതി സുനഖോ നാമ സാമികസ്സ സന്തികേ നിസീദന്തോ ദ്വീഹി പാദേഹി ഭൂമിയം വിലേഖിത്വാ കുക്കുരകൂജിതം കൂജന്തോ നിസീദതി, അയമ്പി ‘‘കുക്കുരകിരിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഭൂമിയം വിലേഖിത്വാ സീസം വിധുനന്തോ ‘ഭൂ ഭൂ’തി കത്വാ ഹത്ഥപാദേ സമിഞ്ജിത്വാ സുനഖോ വിയ നിസീദി. ഛമാനിക്ഖിത്തന്തി ഭൂമിയം ഠപിതം. സമത്തം സമാദിന്നന്തി പരിപുണ്ണം കത്വാ ഗഹിതം. കാ ഗതീതി കാ നിപ്ഫത്തി. കോ അഭിസമ്പരായോതി അഭിസമ്പരായമ്ഹി കത്ഥ നിബ്ബത്തി. അലന്തി തസ്സ അപ്പിയം ഭവിസ്സതീതി യാവതതിയം പടിബാഹതി. കുക്കുരവതന്തി കുക്കുരവതസമാദാനം.

൭൯. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി. പരിപുണ്ണന്തി അനൂനം. അബ്ബോകിണ്ണന്തി നിരന്തരം. കുക്കുരസീലന്തി കുക്കുരാചാരം. കുക്കുരചിത്തന്തി ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ കുക്കുരേഹി കാതബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നചിത്തം. കുക്കുരാകപ്പന്തി കുക്കുരാനം ഗമനാകാരോ അത്ഥി, തിട്ഠനാകാരോ അത്ഥി, നിസീദനാകാരോ അത്ഥി, സയനാകാരോ അത്ഥി, ഉച്ചാരപസ്സാവകരണാകാരോ അത്ഥി, അഞ്ഞേ കുക്കുരേ ദിസ്വാ ദന്തേ വിവരിത്വാ ഗമനാകാരോ അത്ഥി, അയം കുക്കുരാകപ്പോ നാമ, തം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാഹം സീലേനാതിആദീസു അഹം ഇമിനാ ആചാരേന വാ വതസമാദാനേന വാ ദുക്കരതപചരണേന വാ മേഥുനവിരതിബ്രഹ്മചരിയേന വാതി അത്ഥോ. ദേവോതി സക്കസുയാമാദീസു അഞ്ഞതരോ. ദേവഞ്ഞതരോതി തേസം ദുതിയതതിയട്ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരദേവോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി അദേവലോകഗാമിമഗ്ഗമേവ ദേവലോകഗാമിമഗ്ഗോതി ഗഹേത്വാ ഉപ്പന്നതായ സാ അസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠി നാമ ഹോതി. അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമീതി തസ്സ ഹി നിരയതോ വാ തിരച്ഛാനയോനിതോ വാ അഞ്ഞാ ഗതി നത്ഥി, തസ്മാ ഏവമാഹ. സമ്പജ്ജമാനന്തി ദിട്ഠിയാ അസമ്മിസ്സം ഹുത്വാ നിപജ്ജമാനം.

നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം രോദാമി, യം മം ഭഗവാ ഏവമാഹാതി യം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ, അഹമേതം ഭഗവതോ ബ്യാകരണം ന രോദാമി ന പരിദേവാമി, ന അനുത്ഥുനാമീതി അത്ഥോ. ഏവം സകമ്മകവസേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന അസ്സുമുഞ്ചനമത്തേന.

‘‘മതം വാ അമ്മ രോദന്തി, യോ വാ ജീവം ന ദിസ്സതി;

ജീവന്തം അമ്മ പസ്സന്തീ, കസ്മാ മം അമ്മ രോദസീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൯) –

അയഞ്ചേത്ഥ പയോഗോ. അപിച മേ ഇദം, ഭന്തേതി അപിച ഖോ മേ ഇദം, ഭന്തേ, കുക്കുരവതം ദീഘരത്തം സമാദിന്നം, തസ്മിം സമ്പജ്ജന്തേപി വുദ്ധി നത്ഥി, വിപജ്ജന്തേപി. ഇതി ‘‘ഏത്തകം കാലം മയാ കതകമ്മം മോഘം ജാത’’ന്തി അത്തനോ വിപത്തിം പച്ചവേക്ഖമാനോ രോദാമി, ഭന്തേതി.

൮൦. ഗോവതന്തിആദീനി കുക്കുരവതാദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഗവാകപ്പന്തി ഗോആകപ്പം. സേസം കുക്കുരാകപ്പേ വുത്തസദിസമേവ. യഥാ പന തത്ഥ അഞ്ഞേ കുക്കുരേ ദിസ്വാ ദന്തേ വിവരിത്വാ ഗമനാകാരോ, ഏവമിധ അഞ്ഞേ ഗാവോ ദിസ്വാ കണ്ണേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഗമനാകാരോ വേദിതബ്ബോ. സേസം താദിസമേവ.

൮൧. ചത്താരിമാനി പുണ്ണ കമ്മാനീതി കസ്മാ ഇമം ദേസനം ആരഭി? അയഞ്ഹി ദേസനാ ഏകച്ചകമ്മകിരിയവസേന ആഗതാ, ഇമസ്മിഞ്ച കമ്മചതുക്കേ കഥിതേ ഇമേസം കിരിയാ പാകടാ ഭവിസ്സതീതി ഇമം ദേസനം ആരഭി. അപിച ഇമം കമ്മചതുക്കമേവ ദേസിയമാനം ഇമേ സഞ്ജാനിസ്സന്തി, തതോ ഏകോ സരണം ഗമിസ്സതി, ഏകോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീതി അയമേവ ഏതേസം സപ്പായാതി ഞത്വാപി ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ കണ്ഹന്തി കാളകം ദസഅകുസലകമ്മപഥകമ്മം. കണ്ഹവിപാകന്തി അപായേ നിബ്ബത്തനതോ കാളകവിപാകം. സുക്കന്തി പണ്ഡരം ദസകുസലകമ്മപഥകമ്മം. സുക്കവിപാകന്തി സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തനതോ പണ്ഡരവിപാകം. കണ്ഹസുക്കന്തി വോമിസ്സകകമ്മം. കണ്ഹസുക്കവിപാകന്തി സുഖദുക്ഖവിപാകം. മിസ്സകകമ്മഞ്ഹി കത്വാ അകുസലേന തിരച്ഛാനയോനിയം മങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനാദീസു ഉപ്പന്നോ കുസലേന പവത്തേ സുഖം വേദിയതി. കുസലേന രാജകുലേപി നിബ്ബത്തോ അകുസലേന പവത്തേ ദുക്ഖം വേദിയതി. അകണ്ഹം അസുക്കന്തി കമ്മക്ഖയകരം ചതുമഗ്ഗചേതനാകമ്മം അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി യദി കണ്ഹം ഭവേയ്യ, കണ്ഹവിപാകം ദദേയ്യ. യദി സുക്കം ഭവേയ്യ, സുക്കവിപാകം ദദേയ്യ. ഉഭയവിപാകസ്സ പന അദാനതോ അകണ്ഹാസുക്കവിപാകത്താ ‘‘അകണ്ഹം അസുക്ക’’ന്തി വുത്തം. അയം താവ ഉദ്ദേസേ അത്ഥോ.

നിദ്ദേസേ പന സബ്യാബജ്ഝന്തി സദുക്ഖം. കായസങ്ഖാരാദീസു കായദ്വാരേ ഗഹണാദിവസേന ചോപനപ്പത്താ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ സബ്യാബജ്ഝകായസങ്ഖാരോ നാമ. വചീദ്വാരേ ഹനുസഞ്ചോപനവസേന വചീഭേദപവത്തികാ തായേവ ദ്വാദസ വചീസങ്ഖാരോ നാമ. ഉഭയചോപനം അപ്പത്താ രഹോ ചിന്തയന്തസ്സ മനോദ്വാരേ പവത്താ മനോസങ്ഖാരോ നാമ. ഇതി തീസുപി ദ്വാരേസു കായദുച്ചരിതാദിഭേദാ അകുസലചേതനാവ സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ ചേതനാ ധുരം, ഉപാലിസുത്തേ കമ്മം. അഭിസങ്ഖരിത്വാതി സങ്കഡ്ഢിത്വാ, പിണ്ഡം കത്വാതി അത്ഥോ. സബ്യാബജ്ഝം ലോകന്തി സദുക്ഖം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. സബ്യാബജ്ഝാ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി സദുക്ഖാ വിപാകഫസ്സാ ഫുസന്തി. ഏകന്തദുക്ഖന്തി നിരന്തരദുക്ഖം. ഭൂതാതി ഹേത്വത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം, ഭൂതകമ്മതോ ഭൂതസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പത്തി ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാഭൂതം കമ്മം സത്താ കരോന്തി, തഥാഭൂതേന കമ്മേന കമ്മസഭാഗവസേന തേസം ഉപപത്തി ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘യം കരോതി തേന ഉപപജ്ജതീ’’തി. ഏത്ഥ ച തേനാതി കമ്മേന വിയ വുത്താ, ഉപപത്തി ച നാമ വിപാകേന ഹോതി. യസ്മാ പന വിപാകസ്സ കമ്മം ഹേതു, തസ്മാ തേന മൂലഹേതുഭൂതേന കമ്മേന നിബ്ബത്തതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി യേന കമ്മവിപാകേന നിബ്ബത്തോ, തംകമ്മവിപാകഫസ്സാ ഫുസന്തി. കമ്മദായാദാതി കമ്മദായജ്ജാ കമ്മമേവ നേസം ദായജ്ജം സന്തകന്തി വദാമി.

അബ്യാബജ്ഝന്തി നിദ്ദുക്ഖം. ഇമസ്മിം വാരേ കായദ്വാരേ പവത്താ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ കായസങ്ഖാരോ നാമ. തായേവ വചീദ്വാരേ പവത്താ വചീസങ്ഖാരോ നാമ. മനോദ്വാരേ പവത്താ തായേവ അട്ഠ, തിസ്സോ ച ഹേട്ഠിമഝാനചേതനാ അബ്യാബജ്ഝമനോസങ്ഖാരോ നാമ. ഝാനചേതനാ താവ ഹോതു, കാമാവചരാ കിന്തി അബ്യാബജ്ഝമനോസങ്ഖാരോ നാമ ജാതാതി. കസിണസജ്ജനകാലേ ച കസിണാസേവനകാലേ ച ലബ്ഭന്തി. കാമാവചരചേതനാ പഠമജ്ഝാനചേതനായ ഘടിതാ, ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനാ തതിയജ്ഝാനചേതനായ ഘടിതാ. ഇതി തീസുപി ദ്വാരേസു കായസുചരിതാദിഭേദാ കുസലചേതനാവ സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബോ. തതിയവാരോ ഉഭയമിസ്സകവസേന വേദിതബ്ബാ.

സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതിആദീസു മനുസ്സാനം താവ കാലേന സുഖം കാലേന ദുക്ഖം പാകടമേവ, ദേവേസു പന ഭുമ്മദേവതാനം, വിനിപാതികേസു വേമാനികപേതാനം കാലേന സുഖം കാലേന ദുക്ഖം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഹത്ഥിആദീസു തിരച്ഛാനേസുപി ലബ്ഭതിയേവ.

തത്രാതി തേസു തീസു കമ്മേസു. തസ്സ പഹാനായ യാ ചേതനാതി തസ്സ പഹാനത്ഥായ മഗ്ഗചേതനാ. കമ്മം പത്വാവ മഗ്ഗചേതനായ അഞ്ഞോ പണ്ഡരതരോ ധമ്മോ നാമ നത്ഥി. ഇദം പന കമ്മചതുക്കം പത്വാ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ കണ്ഹാ നാമ, തേഭൂമകകുസലചേതനാ സുക്കാ നാമ, മഗ്ഗചേതനാ അകണ്ഹാ അസുക്കാതി ആഗതാ.

൮൨. ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ’’തി ഇദം സോ ‘‘ചിരം വത മേ അനിയ്യാനികപക്ഖേ യോജേത്വാ അത്താ കിലമിതോ, ‘സുക്ഖനദീതീരേ ന്ഹായിസ്സാമീ’തി സമ്പരിവത്തേന്തേന വിയ ഥുസേ കോട്ടേന്തേന വിയ ച ന കോചി അത്ഥോ നിപ്ഫാദിതോ, ഹന്ദാഹം അത്താനം യോഗേ യോജേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ. അഥ ഭഗവാ യോനേന ഖന്ധകേ തിത്ഥിയപരിവാസോ പഞ്ഞത്തോ, യം അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതോ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖാമി ഉപസമ്പദം, സ്വാഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ചത്താരോ മാസേ പരിവാസം യാചാമീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൮൬) നയേന സമാദിയിത്വാ പരിവസതി, തം സന്ധായ ‘‘യോ ഖോ, സേനിയ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പബ്ബജ്ജന്തി വചനസിലിട്ഠതാവസേനേവ വുത്തം. അപരിവസിത്വായേവ ഹി പബ്ബജ്ജം ലഭതി. ഉപസമ്പദത്ഥികേന പന നാതികാലേന ഗാമപ്പവേസനാദീനി അട്ഠ വത്താനി പൂരേന്തേന പരിവസിതബ്ബം. ആരദ്ധചിത്താതി അട്ഠവത്തപൂരണേന തുട്ഠചിത്താ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേസ തിത്ഥിയപരിവാസോ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ പബ്ബജ്ജഖന്ധകവണ്ണനായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൬) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിച മേത്ഥാതി അപിച മേ ഏത്ഥ. പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാതി പുഗ്ഗലനാനത്തം വിദിതം. അയം പുഗ്ഗലോ പരിവാസാരഹോ, അയം ന പരിവാസാരഹോതി ഇദം മയ്ഹം പാകടന്തി ദസ്സേതി.

തതോ സേനിയോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയം ബുദ്ധസാസനം, യത്ഥ ഏവം ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാ യുത്തമേവ ഗണ്ഹന്തി, അയുത്തം ഛഡ്ഡേന്തീ’’തി. തതോ സുട്ഠുതരം പബ്ബജ്ജായ സഞ്ജാതുസ്സാഹോ സചേ, ഭന്തേതിആദിമാഹ. അഥ ഭഗവാ തസ്സ തിബ്ബച്ഛന്ദതം വിദിത്വാ ന സേനിയോ പരിവാസം അരഹതീതി അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ഭിക്ഖു, സേനിയം ന്ഹാപേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ തം പബ്ബാജേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ആനയി. ഭഗവാ ഗണേ നിസീദിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അലത്ഥ ഖോ അചേലോ സേനിയോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം അലത്ഥ ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

അചിരൂപസമ്പന്നോതി ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ നചിരമേവ. വൂപകട്ഠോതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേഹി കായേന ച ചിത്തേന ച വൂപകട്ഠോ. അപ്പമത്തോതി കമ്മട്ഠാനേ സതിം അവിജഹന്തോ. ആതാപീതി കായികചേതസികസങ്ഖാതേന വീരിയാതാപേന ആതാപീ. പഹിതത്തോതി കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതായ പേസിതത്തോ വിസ്സട്ഠഅത്തഭാവോ. യസ്സത്ഥായാതി യസ്സ അത്ഥായ. കുലപുത്താതി ആചാരകുലപുത്താ. സമ്മദേവാതി ഹേതുനാവ കാരണേനേവ. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനഭൂതം അരഹത്തഫലം. തസ്സ ഹി അത്ഥായ കുലപുത്താ പബ്ബജന്തി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനായേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപ്പച്ചയം ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസീതി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹാസി. ഏവം വിഹരന്തോവ ഖീണാ ജാതി…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസി.

ഏവമസ്സ പച്ചവേക്ഖണഭൂമിം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം നിട്ഠാപേതും ‘‘അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ സേനിയോ അരഹതം അഹോസീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അഞ്ഞതരോതി ഏകോ. അരഹതന്തി അരഹന്താനം, ഭഗവതോ സാവകാനം അരഹന്താനം അബ്ഭന്തരോ അഹോസീതി അയമേവത്ഥ അധിപ്പായോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

കുക്കുരവതികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.