൬. ഉപാലിസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഏവം മേ സുതന്തി ഉപാലിസുത്തം. തത്ഥ നാളന്ദായന്തി നാലന്ദാതി ഏവംനാമകേ നഗരേ തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ. പാവാരികമ്ബവനേതി ദുസ്സപാവാരികസേട്ഠിനോ അമ്ബവനേ. തം കിര തസ്സ ഉയ്യാനം അഹോസി, സോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഭഗവതി പസന്നോ തസ്മിം ഉയ്യാനേ കുടിലേണമണ്ഡപാദിപടിമണ്ഡിതം ഭഗവതോ വിഹാരം കത്വാ നിയ്യാദേസി, സോ വിഹാരോ ജീവകമ്ബവനം വിയ പാവാരികമ്ബവനന്തേവ സങ്ഖം ഗതോ. തസ്മിം പാവാരികമ്ബവനേ വിഹരതീതി അത്ഥോ. ദീഘതപസ്സീതി ദീഘത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോതി പിണ്ഡപാതതോ പടിക്കന്തോ. സാസനേ വിയ കിം പന ബാഹിരായതനേ പിണ്ഡപാതോതി വോഹാരോ അത്ഥീതി, നത്ഥി.

പഞ്ഞപേതീതി ദസ്സേതി ഠപേതി. ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതീതി ഇദം നിഗണ്ഠസമയേന പുച്ഛന്തോ ആഹ. കായദണ്ഡം വചീദണ്ഡം മനോദണ്ഡന്തി ഏത്ഥ പുരിമദണ്ഡദ്വയം തേ അചിത്തകം പയ്യപേന്തി. യഥാ കിര വാതേ വായന്തേ സാഖാ ചലതി, ഉദകം ചലതി, ന ച തത്ഥ ചിത്തം അത്ഥി, ഏവം കായദണ്ഡോപി അചിത്തകോവ ഹോതി. യഥാ ച വാതേ വായന്തേ താലപണ്ണാദീനി സദ്ദം കരോന്തി, ഉദകാനി സദ്ദം കരോന്തി, ന ച തത്ഥ ചിത്തം അത്ഥി, ഏവം വചീദണ്ഡോപി അചിത്തകോവ ഹോതീതി ഇമം ദണ്ഡദ്വയം അചിത്തകം പഞ്ഞപേന്തി. ചിത്തം പന മനോദണ്ഡന്തി പഞ്ഞപേന്തി. അഥസ്സ ഭഗവാ വചനം പതിട്ഠപേതുകാമോ ‘‘കിം പന തപസ്സീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കഥാവത്ഥുസ്മിന്തി ഏത്ഥ കഥായേവ കഥാവത്ഥു. കഥായം പതിട്ഠപേസീതി അത്ഥോ. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമകാസി? പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘അയം ഇമം കഥം ആദായ ഗന്ത്വാ അത്തനോ സത്ഥു മഹാനിഗണ്ഠസ്സ ആരോചേസ്സതി, താസഞ്ച പരിസതി, ഉപാലി ഗഹപതി നിസിന്നോ, സോ ഇമം കഥം സുത്വാ മമ വാദം ആരോപേതും ആഗമിസ്സതി, തസ്സാഹം ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, സോ തിക്ഖത്തും സരണം ഗമിസ്സതി, അഥസ്സ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസ്സാമി, സോ സച്ചപകാസനാവസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതി, പരേസം സങ്ഗഹത്ഥമേവ ഹി മയാ പാരമിയോ പൂരിതാ’’തി. ഇമമത്ഥം പസ്സന്തോ ഏവമകാസി.

൫൭. കമ്മാനി പഞ്ഞപേസീതി ഇദം നിഗണ്ഠോ ബുദ്ധസമയേന പുച്ഛന്തോ ആഹ. കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മന്തി ഏത്ഥ കായദ്വാരേ ആദാനഗഹണമുഞ്ചനചോപനപത്താ അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാ ദ്വാദസാകുസലചേതനാതി വീസതിചേതനാ കായകമ്മം നാമ. കായദ്വാരേ ആദാനാദീനി അപത്വാ വചീദ്വാരേ വചനഭേദം പാപയമാനാ ഉപ്പന്നാ തായേവ വീസതിചേതനാ വചീകമ്മം നാമ. ഉഭയദ്വാരേ ചോപനം അപ്പത്വാ മനോദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ ഏകൂനതിംസകുസലാകുസലചേതനാ മനോകമ്മം നാമ. അപിച സങ്ഖേപതോ തിവിധം കായദുച്ചരിതം കായകമ്മം നാമ, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം വചീകമ്മം നാമ, തിവിധം മനോദുച്ചരിതം മനോകമ്മം നാമ. ഇമസ്മിഞ്ച സുത്തേ കമ്മം ധുരം, അനന്തരസുത്തേ ‘‘ചത്താരിമാനി പുണ്ണ കമ്മാനി മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതാനീ’’തി (മ. നി. ൨.൮൧) ഏവമാഗതേപി ചേതനാ ധുരം. യത്ഥ കത്ഥചി പവത്താ ചേതനാ ‘‘കണ്ഹം കണ്ഹവിപാക’’ന്തിആദിഭേദം ലഭതി. നിദ്ദേസവാരേ ചസ്സ ‘‘സബ്യാബജ്ഝം കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദിനാ നയേന സാ വുത്താവ. കായദ്വാരേ പവത്താ പന ഇധ കായകമ്മന്തി അധിപ്പേതം, വചീദ്വാരേ പവത്താ വചീകമ്മം, മനോദ്വാരേ പവത്താ മനോകമ്മം. തേന വുത്തം – ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ കമ്മം ധുരം, അനന്തരസുത്തേ ചേതനാ’’തി. കമ്മമ്പി ഹി ഭഗവാ കമ്മന്തി പഞ്ഞപേതി യഥാ ഇമസ്മിംയേവ സുത്തേ. ചേതനമ്പി, യഥാഹ – ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമി, ചേതയിത്വാ കമ്മം കരോതീ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩). കസ്മാ പന ചേതനാ കമ്മന്തി വുത്താ? ചേതനാമൂലകത്താ കമ്മസ്സ.

ഏത്ഥ ച അകുസലം പത്വാ കായകമ്മം വചീകമ്മം മഹന്തന്തി വദന്തോ ന കിലമതി, കുസലം പത്വാ മനോകമ്മം. തഥാ ഹി മാതുഘാതാദീനി ചത്താരി കമ്മാനി കായേനേവ ഉപക്കമിത്വാ കായേനേവ കരോതി, നിരയേ കപ്പട്ഠികസങ്ഘഭേദകമ്മം വചീദ്വാരേന കരോതി. ഏവം അകുസലം പത്വാ കായകമ്മം വചീകമ്മം മഹന്തന്തി വദന്തോ ന കിലമതി നാമ. ഏകാ പന ഝാനചേതനാ ചതുരാസീതികപ്പസഹസ്സാനി സഗ്ഗസമ്പത്തിം ആവഹതി, ഏകാ മഗ്ഗചേതനാ സബ്ബാകുസലം സമുഗ്ഘാതേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാപേതി. ഏവം കുസലം പത്വാ മനോകമ്മം മഹന്തന്തി വദന്തോ ന കിലമതി നാമ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഭഗവാ അകുസലം പത്വാ മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജം വദമാനോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിം സന്ധായ വദതി. തേനേവാഹ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹാസാവജ്ജം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസാവജ്ജാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦).

ഇദാനി നിഗണ്ഠോപി തഥാഗതേന ഗതമഗ്ഗം പടിപജ്ജന്തോ കിഞ്ചി അത്ഥനിപ്ഫത്തിം അപസ്സന്തോപി ‘‘കിം പനാവുസോ, ഗോതമാ’’തിആദിമാഹ.

൫൮. ബാലകിനിയാതി ഉപാലിസ്സ കിര ബാലകലോണകാരഗാമോ നാമ അത്ഥി, തതോ ആയം ഗഹേത്വാ മനുസ്സാ ആഗതാ, സോ ‘‘ഏഥ ഭണേ, അമ്ഹാകം സത്ഥാരം മഹാനിഗണ്ഠം പസ്സിസ്സാമാ’’തി തായ പരിസായ പരിവുതോ തത്ഥ അഗമാസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ബാലകിനിയാ പരിസായാ’’തി, ബാലകഗാമവാസിനിയാതി അത്ഥോ. ഉപാലിപമുഖായാതി ഉപാലിജേട്ഠകായ. അപിച ബാലകിനിയാതി ബാലവതിയാ ബാലുസ്സന്നായാതിപി അത്ഥോ. ഉപാലിപമുഖായാതി ഉപാലിഗഹപതിയേവ തത്ഥ ഥോകം സപ്പഞ്ഞോ, സോ തസ്സാ പമുഖോ ജേട്ഠകോ. തേനാപി വുത്തം ‘‘ഉപാലിപമുഖായാ’’തി. ഹന്ദാതി വചസായത്ഥേ നിപാതോ. ഛവോതി ലാമകോ. ഓളാരികസ്സാതി മഹന്തസ്സ. ഉപനിധായാതി ഉപനിക്ഖിപിത്വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി, കായദണ്ഡസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അയം നു ഖോ മഹന്തോ, അയം മഹന്തോ’’തി ഏവം ഓലോകിയമാനോ ഛവോ മനോദണ്ഡോ കിം സോഭതി, കുതോ സോഭിസ്സതി, ന സോഭതി, ഉപനിക്ഖേപമത്തമ്പി നപ്പഹോതീതി ദീപേതി. സാധു സാധു, ഭന്തേ, തപസ്സീതി ദീഘതപസ്സിസ്സ സാധുകാരം ദേന്തോ, ഭന്തേതി നാടപുത്തമാലപതി.

൬൦. ന ഖോ മേതം, ഭന്തേ, രുച്ചതീതി, ഭന്തേ, ഏതം മയ്ഹം ന രുച്ചതി. മായാവീതി മായാകാരോ. ആവട്ടനിമായന്തി ആവട്ടേത്വാ ഗഹണമായം. ആവട്ടേതീതി ആവട്ടേത്വാ പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹാതി. ഗച്ഛ ത്വം ഗഹപതീതി കസ്മാ മഹാനിഗണ്ഠോ ഗഹപതിം യാവതതിയം പഹിണതിയേവ? ദീഘതപസ്സീ പന പടിബാഹതേവ? മഹാനിഗണ്ഠേന ഹി ഭഗവതാ സദ്ധിം ഏകം നഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തേനപി ന ഭഗവാ ദിട്ഠപുബ്ബോ. യോ ഹി സത്ഥുവാദപടിഞ്ഞോ ഹോതി, സോ തം പടിഞ്ഞം അപ്പഹായ ബുദ്ധദസ്സനേ അഭബ്ബോ. തസ്മാ ഏസ ബുദ്ധദസ്സനസ്സ അലദ്ധപുബ്ബത്താ ദസബലസ്സ ദസ്സനസമ്പത്തിഞ്ച നിയ്യാനികകഥാഭാവഞ്ച അജാനന്തോ യാവതതിയം പഹിണതേവ. ദീഘതപസ്സീ പന കാലേന കാലം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി പഞ്ഹമ്പി പുച്ഛതി, സോ തഥാഗതസ്സ ദസ്സനസമ്പത്തിമ്പി നിയ്യാനികകഥാഭാവമ്പി ജാനാതി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഗഹപതി പണ്ഡിതോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ ഗന്ത്വാ ദസ്സനേപി പസീദേയ്യ, നിയ്യാനികകഥം സുത്വാപി പസീദേയ്യ. തതോ ന പുന അമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി. തസ്മാ യാവതതിയം പടിബാഹതേവ.

അഭിവാദേത്വാതി വന്ദിത്വാ. തഥാഗതഞ്ഹി ദിസ്വാ പസന്നാപി അപ്പസന്നാപി യേഭുയ്യേന വന്ദന്തിയേവ, അപ്പകാ ന വന്ദന്തി. കസ്മാ? അതിഉച്ചേ ഹി കുലേ ജാതോ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോപി വന്ദിതബ്ബോയേവാതി. അയം പന ഗഹപതി പസന്നത്താവ വന്ദി, ദസ്സനേയേവ കിര പസന്നോ. ആഗമാ നു ഖ്വിധാതി ആഗമാ നു ഖോ ഇധ.

൬൧. സാധു സാധു, ഭന്തേ, തപസ്സീതി ദീഘതപസ്സിസ്സ സാധുകാരം ദേന്തോ, ഭന്തേതി, ഭഗവന്തം ആലപതി. സച്ചേ പതിട്ഠായാതി ഥുസരാസിമ്ഹി ആകോടിതഖാണുകോ വിയ അചലന്തോ വചീസച്ചേ പതിട്ഠഹിത്വാ. സിയാ നോതി ഭവേയ്യ അമ്ഹാകം.

൬൨. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. സീതോദകപടിക്ഖിത്തോതി നിഗണ്ഠാ സത്തസഞ്ഞായ സീതോദകം പടിക്ഖിപന്തി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. മനോസത്താ നാമ ദേവാതി മനമ്ഹി സത്താ ലഗ്ഗാ ലഗിതാ. മനോപടിബദ്ധോതി യസ്മാ മനമ്ഹി പടിബദ്ധോ ഹുത്വാ കാലങ്കരോതി, തസ്മാ മനോസത്തേസു ദേവേസു ഉപപജ്ജതീതി ദസ്സേതി. തസ്സ ഹി പിത്തജരരോഗോ ഭവിസ്സതി. തേനസ്സ ഉണ്ഹോദകം പിവിതും വാ ഹത്ഥപാദാദിധോവനത്ഥായ വാ ഗത്തപരിസിഞ്ചനത്ഥായ വാ ഉപനേതും ന വട്ടതി, രോഗോ ബലവതരോ ഹോതി. സീതോദകം വട്ടതി, രോഗം വൂപസമേതി. അയം പന ഉണ്ഹോദകമേവ പടിസേവതി, തം അലഭമാനോ ഓദനകഞ്ജികം പടിസേവതി. ചിത്തേന പന സീതോദകം പാതുകാമോ ച പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ ച ഹോതി. തേനസ്സ മനോദണ്ഡോ തത്ഥേവ ഭിജ്ജതി. സോ കായദണ്ഡം വചീദണ്ഡം രക്ഖാമീതി സീതോദകം പാതുകാമോ വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ വാ സീതോദകമേവ ദേഥാതി വത്തും ന വിസഹതി. തസ്സ ഏവം രക്ഖിതാപി കായദണ്ഡവചീദണ്ഡാ ചുതിം വാ പടിസന്ധിം വാ ആകഡ്ഢിതും ന സക്കോന്തി. മനോദണ്ഡോ പന ഭിന്നോപി ചുതിമ്പി പടിസന്ധിമ്പി ആകഡ്ഢതിയേവ. ഇതി നം ഭഗവാ ദുബ്ബലകായദണ്ഡവചീദണ്ഡാ ഛവാ ലാമകാ, മനോദണ്ഡോവ ബലവാ മഹന്തോതി വദാപേസി.

തസ്സപി ഉപാസകസ്സ ഏതദഹോസി. ‘‘മുച്ഛാവസേന അസഞ്ഞിഭൂതാനഞ്ഹി സത്താഹമ്പി അസ്സാസപസ്സാസാ നപ്പവത്തന്തി, ചിത്തസന്തതിപവത്തിമത്തേനേവ പന തേ മതാതി ന വുച്ചന്തി. യദാ നേസം ചിത്തം നപ്പവത്തതി, തദാ ‘മതാ ഏതേ നീഹരിത്വാ തേ ഝാപേഥാ’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജന്തി. കായദണ്ഡോ നിരീഹോ അബ്യാപാരോ, തഥാ വചീദണ്ഡോ. ചിത്തേനേവ പന തേസം ചുതിപി പടിസന്ധിപി ഹോതി. ഇതിപി മനോദണ്ഡോവ മഹന്തോ. ഭിജ്ജിത്വാപി ചുതിപടിസന്ധിആകഡ്ഢനതോ ഏസേവ മഹന്തോ. അമ്ഹാകം പന മഹാനിഗണ്ഠസ്സ കഥാ അനിയ്യാനികാ’’തി സല്ലക്ഖേസി. ഭഗവതോ പന വിചിത്താനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി സോതുകാമോ ന താവ അനുജാനാതി.

ന ഖോ തേ സന്ധിയതീതി ന ഖോ തേ ഘടിയതി. പുരിമേന വാ പച്ഛിമന്തി ‘‘കായദണ്ഡോ മഹന്തോ’’തി ഇമിനാ പുരിമേന വചനേന ഇദാനി ‘‘മനോദണ്ഡോ മഹന്തോ’’തി ഇദം വചനം. പച്ഛിമേന വാ പുരിമന്തി തേന വാ പച്ഛിമേന അദും പുരിമവചനം ന ഘടിയതി.

൬൩. ഇദാനിസ്സ ഭഗവാ അഞ്ഞാനിപി കാരണാനി ആഹരന്തോ ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചാതുയാമസംവരസംവുതോതി ന പാണമതിപാതേതി, ന പാണമതിപാതയതി, ന പാണമതിപാതയതോ സമനുഞ്ഞോ ഹോതി. ന അദിന്നം ആദിയതി, ന അദിന്നം ആദിയാപേതി, ന അദിന്നം ആദിയതോ സമനുഞ്ഞോ ഹോതി. ന മുസാ ഭണതി, ന മുസാ ഭണാപേതി, ന മുസാ ഭണതോ സമനുഞ്ഞോ ഹോതി. ന ഭാവിതമാസീസതി, ന ഭാവിതമാസീസാപേതി, ന ഭാവിതമാസീസതോ സമനുഞ്ഞോ ഹോതീതി ഇമിനാ ചതുകോട്ഠാസേന സംവരേന സംവുതോ. ഏത്ഥ ച ഭാവിതന്തി പഞ്ചകാമഗുണാ.

സബ്ബവാരിവാരിതോതി വാരിതസബ്ബഉദകോ, പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതോദകോതി അത്ഥോ. സോ ഹി സീതോദകേ സത്തസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്മാ ന തം വലഞ്ജേതി. അഥ വാ സബ്ബവാരിവാരിതോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന വാരിതപാപോ. സബ്ബവാരിയുത്തോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന യുത്തോ. സബ്ബവാരിധുതോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന ധുതപാപോ. സബ്ബവാരിഫുടോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന ഫുടോ. ഖുദ്ദകേ പാണേ സങ്ഘാതം ആപാദേതീതി ഖുദ്ദകേ പാണേ വധം ആപാദേതി. സോ കിര ഏകിന്ദ്രിയം പാണം ദുവിന്ദ്രിയം പാണന്തി പഞ്ഞപേതി. സുക്ഖദണ്ഡക-പുരാണപണ്ണസക്ഖര-കഥലാനിപി പാണോതേവ പഞ്ഞപേതി. തത്ഥ ഖുദ്ദകം ഉദകബിന്ദു ഖുദ്ദകോ പാണോ, മഹന്തം മഹന്തോതി സഞ്ഞീ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. കിസ്മിം പഞ്ഞപേതീതി കത്ഥ കതരസ്മിം കോട്ഠാസേ പഞ്ഞപേതി. മനോദണ്ഡസ്മിന്തി മനോദണ്ഡകോട്ഠാസേ, ഭന്തേതി. അയം പന ഉപാസകോ ഭണന്തോവ സയമ്പി സല്ലക്ഖേസി – ‘‘അമ്ഹാകം മഹാനിഗണ്ഠോ ‘അസഞ്ചേതനികം കമ്മം അപ്പസാവജ്ജം, സഞ്ചേതനികം മഹാസാവജ്ജ’ന്തി പഞ്ഞപേത്വാ ചേതനം മനോദണ്ഡോതി പഞ്ഞപേതി, അനിയ്യാനികാ ഏതസ്സ കഥാ, ഭഗവതോവ നിയ്യാനികാ’’തി.

൬൪. ഇദ്ധാതി സമിദ്ധാ. ഫീതാതി അതിസമിദ്ധാ സബ്ബപാലിഫുല്ലാ വിയ. ആകിണ്ണമനുസ്സാതി ജനസമാകുലാ. പാണാതി ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ തിരച്ഛാനഗതാ ചേവ ഇത്ഥിപുരിസദാരകാദയോ മനുസ്സജാതികാ ച. ഏകം മംസഖലന്തി ഏകം മംസരാസിം. പുഞ്ജന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ഇദ്ധിമാതി ആനുഭാവസമ്പന്നോ. ചേതോവസിപ്പത്തോതി ചിത്തേ വസീഭാവപ്പത്തോ. ഭസ്മം കരിസ്സാമീതി ഛാരികം കരിസ്സാമി. കിഞ്ഹി സോഭതി ഏകാ ഛവാ നാളന്ദാതി ഇദമ്പി ഭണന്തോ സോ ഗഹപതി – ‘‘കായപയോഗേന പഞ്ഞാസമ്പി മനുസ്സാ ഏകം നാളന്ദം ഏകം മംസഖലം കാതും ന സക്കോന്തി, ഇദ്ധിമാ പന ഏകോ ഏകേനേവ മനോപദോസേന ഭസ്മം കാതും സമത്ഥോ. അമ്ഹാകം മഹാനിഗണ്ഠസ്സ കഥാ അനിയ്യാനികാ, ഭഗവതോവ കഥാ നിയ്യാനികാ’’തി സല്ലക്ഖേസി.

൬൫. അരഞ്ഞം അരഞ്ഞഭൂതന്തി അഗാമകം അരഞ്ഞമേവ ഹുത്വാ അരഞ്ഞം ജാതം. ഇസീനം മനോപദോസേനാതി ഇസീനം അത്ഥായ കതേന മനോപദോസേന തം മനോപദോസം അസഹമാനാഹി ദേവതാഹി താനി രട്ഠാനി വിനാസിതാനി. ലോകികാ പന ഇസയോ മനം പദോസേത്വാ വിനാസയിംസൂതി മഞ്ഞന്തി. തസ്മാ ഇമസ്മിം ലോകവാദേ ഠത്വാവ ഇദം വാദാരോപനം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ദണ്ഡകീരഞ്ഞാദീനം ഏവം അരഞ്ഞഭൂതഭാവോ ജാനിതബ്ബോ – സരഭങ്ഗബോധിസത്തസ്സ താവ പരിസായ അതിവേപുല്ലതം ഗതായ കിസവച്ഛോ നാമ താപസോ മഹാസത്തസ്സ അന്തേവാസീ വിവേകവാസം പത്ഥയമാനോ ഗണം പഹായ ഗോധാവരീതീരതോ കലിങ്ഗരട്ഠേ ദണ്ഡകീരഞ്ഞോ കുമ്ഭപുരം നാമ നഗരം ഉപനിസ്സായ രാജുയ്യാനേ വിവേകമനുബ്രൂഹയമാനോ വിഹരതി. തസ്സ സേനാപതി ഉപട്ഠാകോ ഹോതി.

തദാ ച ഏകാ ഗണികാ രഥം അഭിരുഹിത്വാ പഞ്ചമാതുഗാമസതപരിവാരാ നഗരം ഉപസോഭയമാനാ വിചരതി. മഹാജനോ തമേവ ഓലോകയമാനോ പരിവാരേത്വാ വിചരതി, നഗരവീഥിയോ നപ്പഹോന്തി. രാജാ വാതപാനം വിവരിത്വാ ഠിതോ തം ദിസ്വാ കാ ഏസാതി പുച്ഛി. തുമ്ഹാകം നഗരസോഭിനീ ദേവാതി. സോ ഉസ്സൂയമാനോ ‘‘കിം ഏതായ സോഭതി, നഗരം സയം സോഭിസ്സതീ’’തി തം ഠാനന്തരം അച്ഛിന്ദാപേസി.

സാ തതോ പട്ഠായ കേനചി സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ ഠാനന്തരം പരിയേസമാനാ ഏകദിവസം രാജുയ്യാനം പവിസിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം ആലമ്ബനഫലകം നിസ്സായ പാസാണഫലകേ നിസിന്നം താപസം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘കിലിട്ഠോ വതായം താപസോ അനഞ്ജിതമണ്ഡിതോ, ദാഠികാഹി പരുള്ഹാഹി മുഖം പിഹിതം, മസ്സുനാ ഉരം പിഹിതം, ഉഭോ കച്ഛാ പരുള്ഹാ’’തി. അഥസ്സാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അഹം ഏകേന കിച്ചേന വിചരാമി, അയഞ്ച മേ കാളകണ്ണീ ദിട്ഠോ, ഉദകം ആഹരഥ, അക്ഖീനി ധോവിസ്സാമീ’’തി ഉദകദന്തകട്ഠം ആഹരാപേത്വാ ദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ താപസസ്സ സരീരേ പിണ്ഡം പിണ്ഡം ഖേളം പാതേത്വാ ദന്തകട്ഠം ജടാമത്ഥകേ ഖിപിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉദകം താപസസ്സ മത്ഥകസ്മിംയേവ സിഞ്ചിത്വാ – ‘‘യേഹി മേ അക്ഖീഹി കാളകണ്ണീ ദിട്ഠോ, താനി ധോതാനി കലിപവാഹിതോ’’തി നിക്ഖന്താ.

തംദിവസഞ്ച രാജാ സതിം പടിലഭിത്വാ – ‘‘ഭോ കുഹിം നഗരസോഭിനീ’’തി പുച്ഛി. ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ ദേവാതി. പകതിട്ഠാനന്തരം തസ്സാ ദേഥാതി ഠാനന്തരം ദാപേസി. സാ പുബ്ബേ സുകതകമ്മം നിസ്സായ ലദ്ധം ഠാനന്തരം താപസസ്സ സരീരേ ഖേളപാതനേന ലദ്ധന്തി സഞ്ഞമകാസി.

തതോ കതിപാഹസ്സച്ചയേന രാജാ പുരോഹിതസ്സ ഠാനന്തരം ഗണ്ഹി. സോ നഗരസോഭിനിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭഗിനി കിന്തി കത്വാ ഠാനന്തരം പടിലഭീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം ബ്രാഹ്മണ അഞ്ഞം കാതബ്ബം അത്ഥി, രാജുയ്യാനേ അനഞ്ജിതകാളകണ്ണീ കൂടജടിലോ ഏകോ അത്ഥി, തസ്സ സരീരേ ഖേളം പാതേഹി, ഏവം ഠാനന്തരം ലഭിസ്സസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമി ഭഗിനീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ തായ കഥിതസദിസമേവ സബ്ബം കത്വാ നിക്ഖമി. രാജാപി തംദിവസമേവ സതിം പടിലഭിത്വാ – ‘‘കുഹിം, ഭോ, ബ്രാഹ്മണോ’’തി പുച്ഛി. ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ ദേവാതി. ‘‘അമ്ഹേഹി അനുപധാരേത്വാ കതം, തദേവസ്സ ഠാനന്തരം ദേഥാ’’തി ദാപേസി. സോപി പുഞ്ഞബലേന ലഭിത്വാ ‘‘താപസസ്സ സരീരേ ഖേളപാതനേന ലദ്ധം മേ’’തി സഞ്ഞമകാസി.

തതോ കതിപാഹസ്സച്ചയേന രഞ്ഞോ പച്ചന്തോ കുപിതോ. രാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേസ്സാമീതി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ നിക്ഖമി. പുരോഹിതോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ ഠത്വാ ‘‘ജയതു മഹാരാജാ’’തി വത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേ, മഹാരാജ, ജയത്ഥായ ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ആമ ബ്രാഹ്മണാതി. ഏവം സന്തേ രാജുയ്യാനേ അനഞ്ജിതകാളകണ്ണീ ഏകോ കൂടജടിലോ വസതി, തസ്സ സരീരേ ഖേളം പാതേഥാതി. രാജാ തസ്സ വചനം ഗഹേത്വാ യഥാ ഗണികായ ച തേന ച കതം, തഥേവ സബ്ബം കത്വാ ഓരോധേപി ആണാപേസി – ‘‘ഏതസ്സ കൂടജടിലസ്സ സരീരേ ഖേളം പാതേഥാ’’തി. തതോ ഓരോധാപി ഓരോധപാലകാപി തഥേവ അകംസു. അഥ രാജാ ഉയ്യാനദ്വാരേ രക്ഖം ഠപാപേത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധിം നിക്ഖമന്താ സബ്ബേ താപസസ്സ സരീരേ ഖേളം അപാതേത്വാ നിക്ഖമിതും ന ലഭന്തീ’’തി ആണാപേസി. അഥ സബ്ബോ ബലകായോ ച സേനിയോ ച തേനേവ നിയാമേന താപസസ്സ ഉപരി ഖേളഞ്ച ദന്തകട്ഠാനി ച മുഖവിക്ഖാലിത ഉദകഞ്ച പാപയിംസു, ഖേളോ ച ദന്തകട്ഠാനി ച സകലസരീരം അവത്ഥരിംസു.

സേനാപതി സബ്ബപച്ഛാ സുണിത്വാ ‘‘മയ്ഹം കിര സത്ഥാരം ഭവന്തം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം സഗ്ഗസോപാനം ഏവം ഘട്ടയിംസൂ’’തി ഉസുമജാതഹദയോ മുഖേന അസ്സസന്തോ വേഗേന രാജുയ്യാനം ആഗന്ത്വാ തഥാ ബ്യസനപത്തം ഇസിം ദിസ്വാ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ദന്തകട്ഠാനി അപവിയൂഹിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേത്വാ ഉദകം ആഹരാപേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ സബ്ബഓസധേഹി ചേവ ചതുജ്ജാതിഗന്ധേഹി ച സരീരം ഉബ്ബട്ടേത്വാ സുഖുമസാടകേന പുഞ്ഛിത്വാ പുരതോ അഞ്ജലിം കത്വാ ഠിതോ ഏവമാഹ ‘‘അയുത്തം, ഭന്തേ, മനുസ്സേഹി കതം, ഏതേസം കിം ഭവിസ്സതീ’’തി. ദേവതാ സേനാപതി തിധാ ഭിന്നാ, ഏകച്ചാ ‘‘രാജാനമേവ നാസേസ്സാമാ’’തി വദന്തി, ഏകച്ചാ ‘‘സദ്ധിം പരിസായ രാജാന’’ന്തി, ഏകച്ചാ ‘‘രഞ്ഞോ വിജിതം സബ്ബം നാസേസ്സാമാ’’തി. ഇദം വത്വാ പന താപസോ അപ്പമത്തകമ്പി കോപം അകത്വാ ലോകസ്സ സന്തിഉപായമേവ ആചിക്ഖന്തോ ആഹ ‘‘അപരാധോ നാമ ഹോതി, അച്ചയം പന ദേസേതും ജാനന്തസ്സ പാകതികമേവ ഹോതീ’’തി.

സേനാപതി നയം ലഭിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേഹി, മഹാരാജ, നിരാപരാധേ മഹിദ്ധികേ താപസേ അപരജ്ഝന്തേഹി ഭാരിയം കമ്മം കതം, ദേവതാ കിര തിധാ ഭിന്നാ ഏവം വദന്തീ’’തി സബ്ബം ആരോചേത്വാ – ‘‘ഖമാപിതേ കിര, മഹാരാജ, പാകതികം ഹോതി, രട്ഠം മാ നാസേഥ, താപസം ഖമാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ അത്തനി ദോസം കതം ദിസ്വാപി ഏവം വദതി ‘‘ന തം ഖമാപേസ്സാമീ’’തി. സേനാപതി യാവതതിയം യാചിത്വാ അനിച്ഛന്തമാഹ – ‘‘അഹം, മഹാരാജ, താപസസ്സ ബലം ജാനാമി, ന സോ അഭൂതവാദീ, നാപി കുപിതോ, സത്താനുദ്ദയേന പന ഏവമാഹ ഖമാപേഥ നം മഹാരാജാ’’തി. ന ഖമാപേമീതി. തേന ഹി സേനാപതിട്ഠാനം അഞ്ഞസ്സ ദേഥ, അഹം തുമ്ഹാകം ആണാപവത്തിട്ഠാനേ ന വസിസ്സാമീതി. ത്വം യേനകാമം ഗച്ഛ, അഹം മയ്ഹം സേനാപതിം ലഭിസ്സാമീതി. തതോ സേനാപതി താപസസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കഥം പടിപജ്ജാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. സേനാപതി യേ തേ വചനം സുണന്തി, സബ്ബേ സപരിക്ഖാരേ സധനേ സദ്വിപദചതുപ്പദേ ഗഹേത്വാ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ ബഹി രജ്ജസീമം ഗച്ഛ, ദേവതാ അതിവിയ കുപിതാ ധുവം രട്ഠമ്പി അരട്ഠം കരിസ്സന്തീതി. സേനാപതി തഥാ അകാസി.

രാജാ ഗതമത്തോയേവ അമിത്തമഥനം കത്വാ ജനപദം വൂപസമേത്വാ ആഗമ്മ ജയഖന്ധാവാരട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ നഗരം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ അന്തോനഗരം പാവിസി. ദേവതാ പഠമംയേവ ഉദകവുട്ഠിം പാതയിംസു. മഹാജനോ അത്തമനോ അഹോസി ‘‘കൂടജടിലം അപരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ വഡ്ഢിയേവ, അമിത്തേ നിമ്മഥേസി, ആഗതദിവസേയേവ ദേവോ വുട്ഠോ’’തി. ദേവതാ പുന സുമനപുപ്ഫവുട്ഠിം പാതയിംസു, മഹാജനോ അത്തമനതരോ അഹോസി. ദേവതാ പുന മാസകവുട്ഠിം പാതയിംസു. തതോ കഹാപണവുട്ഠിം, തതോ കഹാപണത്ഥം ന നിക്ഖമേയ്യുന്തി മഞ്ഞമാനാ ഹത്ഥൂപഗപാദൂപഗാദികതഭണ്ഡവുട്ഠിം പാതേസും. മഹാജനോ സത്തഭൂമികപാസാദേ ഠിതോപി ഓതരിത്വാ ആഭരണാനി പിളന്ധന്തോ അത്തമനോ അഹോസി. ‘‘അരഹതി വത കൂടജടിലകേ ഖേളപാതനം, തസ്സ ഉപരി ഖേളപാതിതകാലതോ പട്ഠായ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ വഡ്ഢി ജാതാ, അമിത്തമഥനം കതം, ആഗതദിവസേയേവ ദേവോ വസ്സി, തതോ സുമനവുട്ഠി മാസകവുട്ഠി കഹാപണവുട്ഠി കതഭണ്ഡവുട്ഠീതി ചതസ്സോ വുട്ഠിയോ ജാതാ’’തി അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേത്വാ രഞ്ഞോ കതപാപേ സമനുഞ്ഞോ ജാതോ.

തസ്മിം സമയേ ദേവതാ ഏകതോധാരഉഭതോധാരാദീനി നാനപ്പകാരാനി ആവുധാനി മഹാജനസ്സ ഉപരി ഫലകേ മംസം കോട്ടയമാനാ വിയ പാതയിംസു. തദനന്തരം വീതച്ചികേ വീതധൂമേ കിംസുകപുപ്ഫവണ്ണേ അങ്ഗാരേ, തദനന്തരം കൂടാഗാരപ്പമാണേ പാസാണേ, തദനന്തരം അന്തോമുട്ഠിയം അസണ്ഠഹനികം സുഖുമവാലികം വസ്സാപയമാനാ അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം ഥലം അകംസു. രഞ്ഞോ വിജിതട്ഠാനേ കിസവച്ഛതാപസോ സേനാപതി മാതുപോസകരാമോതി തയോവ മനുസ്സഭൂതാ അരോഗാ അഹേസും. സേസാനം തസ്മിം കമ്മേ അസമങ്ഗീഭൂതാനം തിരച്ഛാനാനം പാനീയട്ഠാനേ പാനീയം നാഹോസി, തിണട്ഠാനേ തിണം. തേ യേന പാനീയം യേന തിണന്തി ഗച്ഛന്താ അപ്പത്തേയേവ സത്തമേ ദിവസേ ബഹിരജ്ജസീമം പാപുണിംസു. തേനാഹ സരഭങ്ഗബോധിസത്തോ –

‘‘കിസഞ്ഹി വച്ഛം അവകിരിയ ദണ്ഡകീ,

ഉച്ഛിന്നമൂലോ സജനോ സരട്ഠോ;

കുക്കുളനാമേ നിരയമ്ഹി പച്ചതി,

തസ്സ ഫുലിങ്ഗാനി പതന്തി കായേ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൦);

ഏവം താവ ദണ്ഡകീരഞ്ഞസ്സ അരഞ്ഞഭൂതഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

കലിങ്ഗരട്ഠേ പന നാളികിരരഞ്ഞേ രജ്ജം കാരയമാനേ ഹിമവതി പഞ്ചസതതാപസാ അനിത്ഥിഗന്ധാ അജിനജടവാകചീരധരാ വനമൂലഫലഭക്ഖാ ഹുത്വാ ചിരം വീതിനാമേത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥം മനുസ്സപഥം ഓതരിത്വാ അനുപുബ്ബേന കലിങ്ഗരട്ഠേ നാളികിരരഞ്ഞോ നഗരം സമ്പത്താ. തേ ജടാജിനവാകചീരാനി സണ്ഠപേത്വാ പബ്ബജിതാനുരൂപം ഉപസമസിരിം ദസ്സയമാനാ നഗരം ഭിക്ഖായ പവിസിംസു. മനുസ്സാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധുപ്പാദേ താപസപബ്ബജിതേ ദിസ്വാ പസന്നാ നിസജ്ജട്ഠാനം സംവിധായ ഹത്ഥതോ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം സമ്പാദേത്വാ അദംസു. താപസാ കതഭത്തകിച്ചാ അനുമോദനം അകംസു. മനുസ്സാ സുത്വാ പസന്നചിത്താ ‘‘കുഹിം ഭദന്താ ഗച്ഛന്തീ’’തി പുച്ഛിംസു. യഥാഫാസുകട്ഠാനം, ആവുസോതി. ഭന്തേ, അലം അഞ്ഞത്ഥ ഗമനേന, രാജുയ്യാനേ വസഥ, മയം ഭുത്തപാതരാസാ ആഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സോസ്സാമാതി. താപസാ അധിവാസേത്വാ ഉയ്യാനം അഗമംസു. നാഗരാ ഭുത്തപാതരാസാ സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ ‘‘ധമ്മകഥം സോസ്സാമാ’’തി സങ്ഘാ ഗണാ ഗണീഭൂതാ ഉയ്യാനാഭിമുഖാ അഗമംസു. രാജാ ഉപരിപാസാദേ ഠിതോ തേ തഥാ ഗച്ഛമാനേ ദിസ്വാ ഉപട്ഠാകം പുച്ഛി ‘‘കിം ഏതേ ഭണേ നാഗരാ സുദ്ധവത്ഥാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഹുത്വാ ഉയ്യാനാഭിമുഖാ ഗച്ഛന്തി, കിമേത്ഥ സമജ്ജം വാ നാടകം വാ അത്ഥീ’’തി? നത്ഥി ദേവ, ഏതേ താപസാനം സന്തികേ ധമ്മം സോതുകാമാ ഗച്ഛന്തീതി. തേന ഹി ഭണേ അഹമ്പി ഗച്ഛിസ്സാമി, മയാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തൂതി. സോ ഗന്ത്വാ തേസം ആരോചേസി – ‘‘രാജാപി ഗന്തുകാമോ, രാജാനം പരിവാരേത്വാവ ഗച്ഛഥാ’’തി. നാഗരാ പകതിയാപി അത്തമനാ തം സുത്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ ദുസ്സീലോ, താപസാ ധമ്മികാ, തേ ആഗമ്മ രാജാപി ധമ്മികോ ഭവിസ്സതീ’’തി അത്തമനതരാ അഹേസും.

രാജാ നിക്ഖമിത്വാ തേഹി പരിവാരിതോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ താപസേഹി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. താപസാ രാജാനം ദിസ്വാ പരികഥായ കുസലസ്സേകസ്സ താപസസ്സ ‘‘രഞ്ഞോ ധമ്മം കഥേഹീ’’തി സഞ്ഞമദംസു, സോ താപസോ പരിസം ഓലോകേത്വാ പഞ്ചസു വേരേസു ആദീനവം പഞ്ചസു ച സീലേസു ആനിസംസം കഥേന്തോ –

‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം നാദാതബ്ബം, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ ന ചരിതബ്ബോ, മുസാ ന ഭാസിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, പാണാതിപാതോ നാമ നിരയസംവത്തനികോ ഹോതി തിരച്ഛാനയോനിസംവത്തനികോ പേത്തിവിസയസംവത്തനികോ, തഥാ അദിന്നാദാനാദീനി. പാണാതിപാതോ നിരയേ പച്ചിത്വാ മനുസ്സലോകം ആഗതസ്സ വിപാകാവസേസേന അപ്പായുകസംവത്തനികോ ഹോതി, അദിന്നാദാനം അപ്പഭോഗസംവത്തനികം, മിച്ഛാചാരോ ബഹുസപത്തസംവത്തനികോ, മുസാവാദോ അഭൂതബ്ഭക്ഖാനസംവത്തനികോ, മജ്ജപാനം ഉമ്മത്തകഭാവസംവത്തനിക’’ന്തി –

പഞ്ചസു വേരേസു ഇമം ആദീനവം കഥേസി.

രാജാ പകതിയാപി അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ ദുസ്സീലോ, ദുസ്സീലസ്സ ച സീലകഥാ നാമ ദുക്കഥാ, കണ്ണേ സൂലപ്പവേസനം വിയ ഹോതി. തസ്മാ സോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ‘ഏതേ പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി ആഗതോ, ഇമേ പന മയ്ഹം ആഗതകാലതോ പട്ഠായ മംയേവ ഘട്ടേന്താ വിജ്ഝന്താ പരിസമജ്ഝേ കഥേന്തി, കരിസ്സാമി നേസം കാത്തബ്ബ’’ന്തി. സോ ധമ്മകഥാപരിയോസാനേ ‘‘ആചരിയാ സ്വേ മയ്ഹം ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേത്വാ അഗമാസി. സോ ദുതിയദിവസേ മഹന്തേ മഹന്തേ കോളുമ്ബേ ആഹരാപേത്വാ ഗൂഥസ്സ പൂരാപേത്വാ കദലിപത്തേഹി നേസം മുഖാനി ബന്ധാപേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഠപാപേസി, പുന ബഹലമധുകതേലനാഗബലപിച്ഛില്ലാദീനം കൂടേ പൂരേത്വാ നിസ്സേണിമത്ഥകേ ഠപാപേസി, തത്ഥേവ ച മഹാമല്ലേ ബദ്ധകച്ഛേ ഹത്ഥേഹി മുഗ്ഗരേ ഗാഹാപേത്വാ ഠപേത്വാ ആഹ ‘‘കൂടതാപസാ അതിവിയ മം വിഹേഠയിംസു, തേസം പാസാദതോ ഓതരണകാലേ കൂടേഹി പിച്ഛില്ലം സോപാനമത്ഥകേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സീസേ മുഗ്ഗരേഹി പോഥേത്വാ ഗലേ ഗഹേത്വാ സോപാനേ ഖിപഥാ’’തി. സോപാനപാദമൂലേ പന ചണ്ഡേ കുക്കുരേ ബന്ധാപേസി.

താപസാപി ‘‘സ്വേ രാജഗേഹേ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓവദിംസു – ‘‘മാരിസാ രാജഗേഹം നാമ സാസങ്കം സപ്പടിഭയം, പബ്ബജിതേഹി നാമ ഛദ്വാരാരമ്മണേ സഞ്ഞതേഹി ഭവിതബ്ബം, ദിട്ഠദിട്ഠേ ആരമ്മണേ നിമിത്തം ന ഗഹേതബ്ബം, ചക്ഖുദ്വാരേ സംവരോ പച്ചുപട്ഠപേതബ്ബോ’’തി.

പുനദിവസേ ഭിക്ഖാചാരവേലം സല്ലക്ഖേത്വാ വാകചീരം നിവാസേത്വാ അജിനചമ്മം ഏകംസഗതം കത്വാ ജടാകലാപം സണ്ഠപേത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ പടിപാടിയാ രാജനിവേസനം അഭിരുള്ഹാ. രാജാ ആരുള്ഹഭാവം ഞത്വാ ഗൂഥകോളുമ്ബമുഖതോ കദലിപത്തം നീഹരാപേസി. ദുഗ്ഗന്ധോ താപസാനം നാസപുടം പഹരിത്വാ മത്ഥലുങ്ഗപാതനാകാരപത്തോ അഹോസി. മഹാതാപസോ രാജാനം ഓലോകേസി. രാജാ – ‘‘ഏത്ഥ ഭോന്തോ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജന്തു ചേവ ഹരന്തു ച, തുമ്ഹാകമേതം അനുച്ഛവികം, ഹിയ്യോ അഹം തുമ്ഹേ പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ആഗതോ, തുമ്ഹേ പന മംയേവ ഘട്ടേന്തോ വിജ്ഝന്താ പരിസമജ്ഝേ കഥയിത്ഥ, തുമ്ഹാകമിദം അനുച്ഛവികം, ഭുഞ്ജഥാ’’തി മഹാതാപസസ്സ ഉലുങ്കേന ഗൂഥം ഉപനാമേസി. മഹാതാപസോ ധീ ധീതി വദന്തോ പടിനിവത്തി. ‘‘ഏത്തകേനേവ ഗച്ഛിസ്സഥ തുമ്ഹേ’’തി സോപാനേ കൂടേഹി പിച്ഛില്ലം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ മല്ലാനം സഞ്ഞമദാസി. മല്ലാ മുഗ്ഗരേഹി സീസാനി പോഥേത്വാ ഗീവായ ഗഹേത്വാ സോപാനേ ഖിപിംസു, ഏകോപി സോപാനേ പതിട്ഠാതും നാസക്ഖി, പവട്ടമാനാ സോപാനപാദമൂലംയേവ പാപുണിംസു. സമ്പത്തേ സമ്പത്തേ ചണ്ഡകുക്കുരാ പടപടാതി ലുഞ്ചമാനാ ഖാദിംസു. യോപി നേസം ഉട്ഠഹിത്വാ പലായതി, സോപി ആവാടേ പതതി, തത്രാപി നം കുക്കുരാ അനുബന്ധിത്വാ ഖാദന്തിയേവ. ഇതി നേസം കുക്കുരാ അട്ഠിസങ്ഖലികമേവ അവസേസയിംസു. ഏവം സോ രാജാ തപസമ്പന്നേ പഞ്ചസതേ താപസേ ഏകദിവസേനേവ ജീവിതാ വോരോപേസി.

അഥസ്സ രട്ഠേ ദേവതാ പുരിമനയേനേവ പുന നവവുട്ഠിയോ പാതേസും. തസ്സ രജ്ജം സട്ഠിയോജനുബ്ബേധേന വാലികഥലേന അവച്ഛാദിയിത്ഥ. തേനാഹ സരഭങ്ഗോ ബോധിസത്തോ –

‘‘യോ സഞ്ഞതേ പബ്ബജിതേ അവഞ്ചയി,

ധമ്മം ഭണന്തേ സമണേ അദൂസകേ;

തം നാളികേരം സുനഖാ പരത്ഥ,

സങ്ഗമ്മ ഖാദന്തി വിഫന്ദമാന’’ന്തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൧);

ഏവം കാലിങ്ഗാരഞ്ഞസ്സ അരഞ്ഞഭൂതഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അതീതേ പന ബാരാണസിനഗരേ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ നാമ ചത്താലീസകോടിവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ ഏകാ ധീതാ അഹോസി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ. സാ രൂപഭോഗകുലസമ്പത്തിസമ്പന്നതായ ബഹൂനം പത്ഥനീയാ അഹോസി. യോ പനസ്സാ വാരേയ്യത്ഥായ പഹിണാതി, തം തം ദിസ്വാനസ്സ ജാതിയം വാ ഹത്ഥപാദാദീസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി ദോസം ആരോപേത്വാ ‘‘കോ ഏസ ദുജ്ജാതോ ദുസ്സണ്ഠിതോ’’തിആദീനി വത്വാ – ‘‘നീഹരഥ ന’’ന്തി നീഹരാപേത്വാ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ അദ്ദസം, ഉദകം ആഹരഥ, അക്ഖീനി ധോവിസ്സാമീ’’തി അക്ഖീനി ധോവതി. തസ്സാ ദിട്ഠം ദിട്ഠം വിപ്പകാരം പാപേത്വാ നീഹരാപേതീതി ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ത്വേവ സങ്ഖാ ഉദപാദി, മൂലനാമം അന്തരധായി.

സാ ഏകദിവസം ഗങ്ഗായ ഉദകകീളം കീളിസ്സാമീതി തിത്ഥം സജ്ജാപേത്വാ പഹൂതം ഖാദനീയഭോജനീയം സകടേസു പൂരാപേത്വാ ബഹൂനി ഗന്ധമാലാദീനി ആദായ പടിച്ഛന്നയാനം ആരുയ്ഹ ഞാതിഗണപരിവുതാ ഗേഹമ്ഹാ നിക്ഖമി. തേന ച സമയേന മഹാപുരിസോ ചണ്ഡാലയോനിയം നിബ്ബത്തോ ബഹിനഗരേ ചമ്മഗേഹേ വസതി, മാതങ്ഗോത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി. സോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ഹുത്വാ കേനചിദേവ കരണീയേന അന്തോനഗരം പവിസിതുകാമോ ഏകം നീലപിലോതികം നിവാസേത്വാ ഏകം ഹത്ഥേ ബന്ധിത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന പച്ഛിം, ഏകേന ഘണ്ഡം ഗഹേത്വാ ‘‘ഉസ്സരഥ അയ്യാ, ചണ്ഡാലോഹ’’ന്തി ജാനാപനത്ഥം തം വാദേന്തോ നീചചിത്തം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ദിട്ഠദിട്ഠേ മനുസ്സേ നമസ്സമാനോ നഗരം പവിസിത്വാ മഹാപഥം പടിപജ്ജി.

ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ഘണ്ഡസദ്ദം സുത്വാ സാണിഅന്തരേന ഓലോകേന്തീ ദൂരതോവ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി പുച്ഛി. മാതങ്ഗോ അയ്യേതി. ‘‘കിം വത, ഭോ, അകുസലം അകരമ്ഹ, കസ്സായം നിസ്സന്ദോ, വിനാസോ നു ഖോ മേ പച്ചുപട്ഠിതോ, മങ്ഗലകിച്ചേന നാമ ഗച്ഛമാനാ ചണ്ഡാലം അദ്ദസ’’ന്തി സരീരം കമ്പേത്വാ ജിഗുച്ഛമാനാ ഖേളം പാതേത്വാ ധാതിയോ ആഹ – ‘‘വേഗേന ഉദകം ആഹരഥ, ചണ്ഡാലോ ദിട്ഠോ, അക്ഖീനി ചേവ നാമ ഗഹിതമുഖഞ്ച ധോവിസ്സാമീ’’തി ധോവിത്വാ രഥം നിവത്താപേത്വാ സബ്ബപടിയാദാനം ഗേഹം പേസേത്വാ പാസാദം അഭിരുഹി. സുരാസോണ്ഡാദയോ ചേവ തസ്സാ ഉപട്ഠാകമനുസ്സാ ച ‘‘കുഹിം, ഭോ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ, ഇമായപി വേലായ നാഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛന്താ തം പവത്തിം സുത്വാ – ‘‘മഹന്തം വത, ഭോ, സുരാമംസഗന്ധമാലാദിസക്കാരം ചണ്ഡാലം നിസ്സായ അനുഭവിതും ന ലഭിമ്ഹ, ഗണ്ഹഥ ചണ്ഡാല’’ന്തി ഗതട്ഠാനം ഗവേസിത്വാ നിരാപരാധം മാതങ്ഗപണ്ഡിതം തജ്ജിത്വാ – ‘‘അരേ മാതങ്ഗ തം നിസ്സായ ഇദഞ്ചിദഞ്ച സക്കാരം അനുഭവിതും ന ലഭിമ്ഹാ’’തി കേസേസു ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം പാതേത്വാ ജാണുകപ്പരപാസാണാദീഹി കോട്ടേത്വാ മതോതി സഞ്ഞായ പാദേ ഗഹേത്വാ കഡ്ഢന്താ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേസും.

മഹാപുരിസോ സഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ഹത്ഥപാദേ പരാമസിത്വാ – ‘‘ഇദം ദുക്ഖം കം നിസ്സായ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ചിന്തേന്തോ – ‘‘ന അഞ്ഞം കഞ്ചി, ദിട്ഠമങ്ഗലികം നിസ്സായ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘സചാഹം പുരിസോ, പാദേസു നം നിപാതേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വേധമാനോ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ കുലദ്വാരം ഗന്ത്വാ – ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികം ലഭന്തോ വുട്ഠഹിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ ഏത്ഥേവ മരണ’’ന്തി ഗേഹങ്ഗണേ നിപജ്ജി. തേന ച സമയേന ജമ്ബുദീപേ അയം ധമ്മതാ ഹോതി – യസ്സ ചണ്ഡാലോ കുജ്ഝിത്വാ ഗബ്ഭദ്വാരേ നിപന്നോ മരതി, യേ ച തസ്മിം ഗബ്ഭേ വസന്തി, സബ്ബേ ചണ്ഡാലാ ഹോന്തി. ഗേഹമജ്ഝമ്ഹി മതേ സബ്ബേ ഗേഹവാസിനോ, ദ്വാരമ്ഹി മതേ ഉഭതോ അനന്തരഗേഹവാസികാ, അങ്ഗണമ്ഹി മതേ ഇതോ സത്ത ഇതോ സത്താതി ചുദ്ദസഗേഹവാസിനോ സബ്ബേ ചണ്ഡാലാ ഹോന്തീതി. ബോധിസത്തോ പന അങ്ഗണേ നിപജ്ജി.

സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസും – ‘‘മാതങ്ഗോ തേ സാമി ഗേഹങ്ഗണേ പതിതോ’’തി ഗച്ഛഥ ഭണേ, കിം കാരണാതി വത്വാ ഏകമാസകം ദത്വാ ഉട്ഠാപേഥാതി. തേ ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം കിര മാസകം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠഹാ’’തി വദിംസു. സോ – ‘‘നാഹം മാസകത്ഥായ നിപന്നോ, ദിട്ഠമങ്ഗലികായ സ്വാഹം നിപന്നോ’’തി ആഹ. ദിട്ഠമങ്ഗലികായ കോ ദോസോതി? കിം തസ്സാ ദോസം ന പസ്സഥ, നിരപരാധോ അഹം തസ്സാ മനുസ്സേഹി ബ്യസനം പാപിതോ, തം ലഭന്തോവ വുട്ഠഹിസ്സാമി, അലഭന്തോ ന വുട്ഠഹിസ്സാമീതി.

തേ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസും. സേട്ഠി ധീതു ദോസം ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഏകം കഹാപണം ദേഥാ’’തി പേസേതി. സോ ‘‘ന ഇച്ഛാമി കഹാപണം, തമേവ ഇച്ഛാമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ സേട്ഠി ച സേട്ഠിഭരിയാ ച – ‘‘ഏകായേവ നോ പിയധീതാ, പവേണിയാ ഘടകോ അഞ്ഞോ ദാരകോപി നത്ഥീ’’തി സംവേഗപ്പത്താ – ‘‘ഗച്ഛഥ താതാ, കോചി അമ്ഹാകം അസഹനകോ ഏതം ജീവിതാപി വോരോപേയ്യ, ഏതസ്മിഞ്ഹി മതേ സബ്ബേ മയം നട്ഠാ ഹോമ, ആരക്ഖമസ്സ ഗണ്ഹഥാ’’തി പരിവാരേത്വാ ആരക്ഖം സംവിധായ യാഗും പേസയിംസു, ഭത്തം ധനം പേസയിംസു, ഏവം സോ സബ്ബം പടിക്ഖിപി. ഏവം ഏകോ ദിവസോ ഗതോ; ദ്വേ, തയോ, ചത്താരോ, പഞ്ച ദിവസാ ഗതാ.

തതോ സത്തസത്തഗേഹവാസികാ ഉട്ഠായ – ‘‘ന സക്കോമ മയം തുമ്ഹേ നിസ്സായ ചണ്ഡാലാ ഭവിതും, അമ്ഹേ മാ നാസേഥ, തുമ്ഹാകം ദാരികം ദത്വാ ഏതം ഉട്ഠാപേഥാ’’തി ആഹംസു. തേ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സതസഹസ്സമ്പി പഹിണിംസു, സോ പടിക്ഖിപതേവ. ഏവം ഛ ദിവസാ ഗതാ. സത്തമേ ദിവസേ ഉഭതോ ചുദ്ദസഗേഹവാസികാ സന്നിപതിത്വാ – ‘‘ന മയം ചണ്ഡാലാ ഭവിതും സക്കോമ, തുമ്ഹാകം അകാമകാനമ്പി മയം ഏതസ്സ ദാരികം ദസ്സാമാ’’തി ആഹംസു.

മാതാപിതരോ സോകസല്ലസമപ്പിതാ വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ സയനേ നിപതിംസു. ഉഭതോ ചുദ്ദസഗേഹവാസിനോ പാസാദം ആരുയ്ഹ സുപുപ്ഫിതകിംസുകസാഖം ഉച്ഛിന്ദന്താ വിയ തസ്സാ സബ്ബാഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ നഖേഹി സീമന്തം കത്വാ കേസേ ബന്ധിത്വാ നീലസാടകം നിവാസാപേത്വാ ഹത്ഥേ നീലപിലോതികഖണ്ഡം വേഠേത്വാ കണ്ണേസു തിപുപട്ടകേ പിളന്ധാപേത്വാ താലപണ്ണപച്ഛിം ദത്വാ പാസാദതോ ഓതാരാപേത്വാ ദ്വീസു ബാഹാസു ഗഹേത്വാ – ‘‘തവ സാമികം ഗഹേത്വാ യാഹീ’’തി മഹാപുരിസസ്സ അദംസു.

നീലുപ്പലമ്പി അതിഭാരോതി അനുക്ഖിത്തപുബ്ബാ സുഖുമാലദാരികാ ‘‘ഉട്ഠാഹി സാമി, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ നിപന്നകോവ ആഹ ‘‘നാഹം ഉട്ഠഹാമീ’’തി. അഥ കിന്തി വദാമീതി. ‘‘ഉട്ഠേഹി അയ്യ മാതങ്ഗാ’’തി ഏവം മം വദാഹീതി. സാ തഥാ അവോച. ന തുയ്ഹം മനുസ്സാ ഉട്ഠാനസമത്ഥം മം അകംസു, ബാഹായ മം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠാപേഹീതി. സാ തഥാ അകാസി. ബോധിസത്തോ ഉട്ഠഹന്തോ വിയ പരിവട്ടേത്വാ ഭൂമിയം പതിത്വാ – ‘‘നാസിതം, ഭോ, ദിട്ഠമങ്ഗലികായ പഠമം മനുസ്സേഹി കോട്ടാപേത്വാ, ഇദാനി സയം കോട്ടേതീ’’തി വിരവിത്ഥ. സാ കിം കരോമി അയ്യാതി? ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ഉട്ഠാപേഹീതി. സാ തഥാ ഉട്ഠാപേത്വാ നിസീദാപേത്വാ ഗച്ഛാമ സാമീതി. ഗച്ഛാ നാമ അരഞ്ഞേ ഹോന്തി, മയം മനുസ്സാ, അതികോട്ടിതോമ്ഹി തുയ്ഹം മനുസ്സേഹി, ന സക്കോമി പദസാ ഗന്തും, പിട്ഠിയാ മം നേഹീതി. സാ ഓനമിത്വാ പിട്ഠിം അദാസി. ബോധിസത്തോ അഭിരുഹി. കുഹിം നേമി സാമീതി? ബഹിനഗരം നേഹീതി. സാ പാചീനദ്വാരം ഗന്ത്വാ – ‘‘ഇധ തേ സാമി വസനട്ഠാന’’ന്തി പുച്ഛി. കതരട്ഠാനം ഏതന്തി? പാചീനദ്വാരം സാമീതി. പാചീനദ്വാരേ ചണ്ഡാലപുത്താ വസിതും ന ലഭന്തീതി അത്തനോ വസനട്ഠാനം അനാചിക്ഖിത്വാവ സബ്ബദ്വാരാനി ആഹിണ്ഡാപേസി. കസ്മാ? ഭവഗ്ഗപത്തമസ്സാ മാനം പാതേസ്സാമീതി. മഹാജനോ ഉക്കുട്ഠിമകാസി – ‘‘ഠപേത്വാ തുമ്ഹാദിസം അഞ്ഞോ ഏതിസ്സാ മാനം ഭേദകോ നത്ഥീ’’തി.

സാ പച്ഛിമദ്വാരം പത്വാ ‘‘ഇധ തേ സാമി വസനട്ഠാന’’ന്തി പുച്ഛി. കതരട്ഠാനം ഏതന്തി? പച്ഛിമദ്വാരം സാമീതി. ഇമിനാ ദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ചമ്മഗേഹം ഓലോകേന്തീ ഗച്ഛാതി. സാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആഹ ‘‘ഇദം ചമ്മഗേഹം തുമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം സാമീ’’തി? ആമാതി പിട്ഠിതോ ഓതരിത്വാ ചമ്മഗേഹം പാവിസി.

തത്ഥ സത്തട്ഠദിവസേ വസന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതഗവേസനധീരോ ഏത്തകേസു ദിവസേസു ന ച ജാതിസമ്ഭേദമകാസി. ‘‘മഹാകുലസ്സ ധീതാ സചേ മം നിസ്സായ മഹന്തം യസം ന പാപുണാതി, ന ചമ്ഹാഹം ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം അന്തേവാസികോ. ഏതിസ്സാ പാദധോവനഉദകേന സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂനം അഭിസേകകിച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘അഗാരമജ്ഝേവസന്തോ ന സക്ഖിസ്സാമി, പബ്ബജിത്വാ പന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ചിന്തേത്വാ തം ആമന്തേസി – ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികേ മയം പുബ്ബേ ഏകചരാ കമ്മം കത്വാപി അകത്വാപി സക്കാ ജീവിതും, ഇദാനി പന ദാരഭരണം പടിപന്നമ്ഹ, കമ്മം അകത്വാ ന സക്കാ ജീവിതും, ത്വം യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ മാ ഉക്കണ്ഠിത്ഥാ’’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സുസാനാദീസു നന്തകാനി സങ്കഡ്ഢിത്വാ നിവാസനപാരുപനം കത്വാ സമണപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഏകചരോ ലദ്ധകായവിവേകോ കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ‘‘ഇദാനി സക്കാ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ അവസ്സയേന മയാ ഭവിതു’’ന്തി ബാരാണസിഅഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഭിക്ഖം ചരമാനോ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ഗേഹാഭിമുഖോ അഗമാസി.

സാ തം ദ്വാരേ ഠിതം ദിസ്വാ അസഞ്ജാനന്തീ – ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, ചണ്ഡാലാനം വസനട്ഠാനമേത’’ന്തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. സാ പുനപ്പുനം ഓലോകേന്തീ സഞ്ജാനിത്വാ ഹത്ഥേഹി ഉരം പഹരിത്വാ വിരവമാനാ പാദമൂലേ പതിത്വാ ആഹ – ‘‘യദി തേ സാമി ഏദിസം ചിത്തം അത്ഥി, കസ്മാ മം മഹതാ യസാ പരിഹാപേത്വാ അനാഥം അകാസീ’’തി. നാനപ്പകാരം പരിദേവം പരിദേവിത്വാ അക്ഖീനി പുഞ്ഛമാനാ ഉട്ഠായ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ അന്തോഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം അദാസി. മഹാപുരിസോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ആഹ – ‘‘ദിട്ഠമങ്ഗലികേ മാ സോചി മാ പരിദേവി, അഹം തുയ്ഹം പാദധോവനഉദകേന സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂനം അഭിസേകകിച്ചം കാരേതും സമത്ഥോ, ത്വം പന ഏകം മമ വചനം കരോഹി, നഗരം പവിസിത്വാ ‘ന മയ്ഹം സാമികോ ചണ്ഡാലോ, മഹാബ്രഹ്മാ മയ്ഹം സാമികോ’തി ഉഗ്ഘോസയമാനാ സകലനഗരം ചരാഹീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ദിട്ഠമങ്ഗലികാ – ‘‘പകതിയാപി അഹം സാമി മുഖദോസേനേവ ബ്യസനം പത്താ, ന സക്ഖിസ്സാമേവം വത്തു’’ന്തി ആഹ. ബോധിസത്തോ – ‘‘കിം പന തയാ മയ്ഹം അഗാരേ വസന്തസ്സ അലികവചനം സുതപുബ്ബം, അഹം തദാപി അലികം ന ഭണാമി, ഇദാനി പബ്ബജിതോ കിം വക്ഖാമി, സച്ചവാദീ പുരിസോ നാമാഹ’’ന്തി വത്വാ – ‘‘അജ്ജ പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ, ത്വം ‘ഇതോ സത്താഹസ്സച്ചയേന ഉപോസഥദിവസേ മയ്ഹം സാമികോ മഹാബ്രഹ്മാ ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതീ’തി സകലനഗരേ ഉഗ്ഘോസേഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

സാ സദ്ദഹിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ സൂരാ ഹുത്വാ സായംപാതം നഗരം പവിസിത്വാ തഥാ ഉഗ്ഘോസേസി. മനുസ്സാ പാണിനാ പാണിം പഹരന്താ – ‘‘പസ്സഥ, അമ്ഹാകം ദിട്ഠമങ്ഗലികാ ചണ്ഡാലപുത്തം മഹാബ്രഹ്മാനം കരോതീ’’തി ഹസന്താ കേളിം കരോന്തി. സാ പുനദിവസേപി തഥേവ സായംപാതം പവിസിത്വാ – ‘‘ഇദാനി ഛാഹച്ചയേന, പഞ്ചാഹ-ചതൂഹ-തീഹ-ദ്വീഹ-ഏകാഹച്ചയേന മയ്ഹം സാമികോ മഹാബ്രഹ്മാ ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി.

ബ്രാഹ്മണാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം ദിട്ഠമങ്ഗലികാ അതിസൂരാ ഹുത്വാ കഥേതി, കദാചി ഏവം സിയാ, ഏഥ മയം ദിട്ഠമങ്ഗലികായ വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗാമാ’’തി ചമ്മഗേഹസ്സ ബാഹിരഭാഗം സമന്താ തച്ഛാപേത്വാ വാലികം ഓകിരിംസു. സാപി ഉപോസഥദിവസേ പാതോവ നഗരം പവിസിത്വാ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം സാമികോ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. ബ്രാഹ്മണാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം ഭോ ന ദൂരം അപദിസ്സതി, അജ്ജ കിര മഹാബ്രഹ്മാ ആഗമിസ്സതി, വസനട്ഠാനം സംവിദഹാമാ’’തി ചമ്മഗേഹം സമജ്ജാപേത്വാ ഹരിതൂപലിത്തം അഹതവത്ഥേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ മഹാരഹം പല്ലങ്കം അത്ഥരിത്വാ ഉപരി ചേലവിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധമാലദാമാനി ഓസാരയിംസു. തേസം പടിജഗ്ഗന്താനംയേവ സൂരിയോ അത്ഥം ഗതോ.

മഹാപുരിസോ ചന്ദേ ഉഗ്ഗതമത്തേ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ കാമാവചരചിത്തേന പരികമ്മം കത്വാ ഇദ്ധിചിത്തേന ദ്വാദസയോജനികം ബ്രഹ്മത്തഭാവം മാപേത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ചന്ദവിമാനസ്സ അന്തോ പവിസിത്വാ വനന്തതോ അബ്ഭുസ്സക്കമാനം ചന്ദം ഭിന്ദിത്വാ ചന്ദവിമാനം ഓഹായ പുരതോ ഹുത്വാ ‘‘മഹാജനോ മം പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. മഹാജനോ ദിസ്വാ – ‘‘സച്ചം, ഭോ, ദിട്ഠമങ്ഗലികായ വചനം, ആഗച്ഛന്തം മഹാബ്രഹ്മാനം പൂജേസ്സാമാ’’തി ഗന്ധമാലം ആദായ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ ഘരം പരിവാരേത്വാ അട്ഠാസി. മഹാപുരിസോ മത്ഥകമത്ഥകേന സത്തവാരേ ബാരാണസിം അനുപരിഗന്ത്വാ മഹാജനേന ദിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ദ്വാദസയോജനികം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മനുസ്സപ്പമാണമേവ മാപേത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ചമ്മഗേഹം പാവിസി. മഹാജനോ ദിസ്വാ – ‘‘ഓതിണ്ണോ നോ മഹാബ്രഹ്മാ, സാണിം ആഹരഥാ’’തി നിവേസനം മഹാസാണിയാ പരിക്ഖിപിത്വാ പരിവാരേത്വാ ഠിതോ.

മഹാപുരിസോപി സിരിസയനമജ്ഝേ നിസീദി. ദിട്ഠമങ്ഗലികാ സമീപേ അട്ഠാസി. അഥ നം പുച്ഛി ‘‘ഉതുസമയോ തേ ദിട്ഠമങ്ഗലികേ’’തി. ആമ അയ്യാതി. മയാ ദിന്നം പുത്തം ഗണ്ഹാഹീതി അങ്ഗുട്ഠകേന നാഭിമണ്ഡലം ഫുസി. തസ്സാ പരാമസനേനേവ ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. മഹാപുരിസോ – ‘‘ഏത്താവതാ തേ ദിട്ഠമങ്ഗലികേ പാദധോവനഉദകം സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂനം അഭിസേകോദകം ഭവിസ്സതി, ത്വം തിട്ഠാ’’തി വത്വാ ബ്രഹ്മത്തഭാവം മാപേത്വാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ നിക്ഖമിത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ചണ്ഡമണ്ഡലമേവ പവിട്ഠോ. സാ തതോ പട്ഠായ ബ്രഹ്മപജാപതീ നാമ ജാതാ. പാദധോവനഉദകം ലഭന്തോ നാമ നത്ഥി.

ബ്രാഹ്മണാ – ‘‘ബ്രഹ്മപജാപതിം അന്തോനഗരേ വസാപേസ്സാമാ’’തി സുവണ്ണസിവികായ ആരോപേത്വാ യാവ സത്തമകോടിയാ അപരിസുദ്ധജാതികസ്സ സിവികം ഗഹേതും ന അദംസു. സോളസ ജാതിമന്തബ്രാഹ്മണാ ഗണ്ഹിംസു. സേസാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ – ‘‘ന സക്കാ, ഭോ, ഉച്ഛിട്ഠഗേഹേ ബ്രഹ്മപജാപതിയാ വസിതും, വത്ഥും ഗഹേത്വാ ഗേഹം കരിസ്സാമ, യാവ പന തം കരീയതി, താവ മണ്ഡപേവ വസതൂ’’തി മണ്ഡപേ വസാപേസും. തതോ പട്ഠായ ചക്ഖുപഥേ ഠത്വാ വന്ദിതുകാമാ കഹാപണം ദത്വാ വന്ദിതും ലഭന്തി, സവനൂപചാരേ വന്ദിതുകാമാ സതം ദത്വാ ലഭന്തി, ആസന്നേ പകതികഥം സവനട്ഠാനേ വന്ദിതുകാമാ പഞ്ചസതാനി ദത്വാ ലഭന്തി, പാദപിട്ഠിയം സീസം ഠപേത്വാ വന്ദിതുകാമാ സഹസ്സം ദത്വാ ലഭന്തി, പാദധോവനഉദകം പത്ഥയമാനാ ദസസഹസ്സാനി ദത്വാ ലഭന്തി. ബഹിനഗരതോ അന്തോനഗരേ യാവ മണ്ഡപാ ആഗച്ഛന്തിയാ ലദ്ധധനംയേവ കോടിസതമത്തം അഹോസി.

സകലജമ്ബുദീപോ സങ്ഖുഭി, തതോ സബ്ബരാജാനോ ‘‘ബ്രഹ്മപജാപതിയാ പാദധോവനേന അഭിസേകം കരിസ്സാമാ’’തി സതസഹസ്സം പേസേത്വാ ലഭിംസു. മണ്ഡപേ വസന്തിയാ ഏവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. മഹാപുരിസം പടിച്ച ലദ്ധകുമാരോ പാസാദികോ അഹോസി ലക്ഖണസമ്പന്നോ. മഹാബ്രഹ്മുനോ പുത്തോ ജാതോതി സകല ജമ്ബുദീപോ ഏകകോലാഹലോ അഹോസി. കുമാരസ്സ ഖീരമണിമൂലം ഹോതൂതി തതോ തതോ ആഗതധനം കോടിസഹസ്സം അഹോസി. ഏത്താവതാ നിവേസനമ്പി നിട്ഠിതം. കുമാരസ്സ നാമകരണം കരിസ്സാമാതി നിവേസനം സജ്ജേത്വാ കുമാരം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ അലങ്കരിത്വാ മണ്ഡപേ ജാതത്താ മണ്ഡബ്യോത്വേവ നാമം അകംസു.

കുമാരോ സുഖേന സംവഡ്ഢമാനോ സിപ്പുഗ്ഗഹണവയപത്തോതി സകലജമ്ബുദീപേ സിപ്പജാനനകാ തസ്സ സന്തികേ ആഗന്ത്വാ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തി. കുമാരോ മേധാവീ പഞ്ഞവാ സുതം സുതം മുതം ആവുണന്തോ വിയ ഗണ്ഹാതി, ഗഹിതഗഹിതം സുവണ്ണഘടേ പക്ഖിത്തതേലം വിയ തിട്ഠതി. യാവതാ വാചുഗ്ഗതാ പരിയത്തി അത്ഥി, തേന അനുഗ്ഗഹിതാ നാമ നാഹോസി. ബ്രാഹ്മണാ തം പരിവാരേത്വാ ചരന്തി, സോപി ബ്രാഹ്മണഭത്തോ അഹോസി. ഗേഹേ അസീതിബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി നിച്ചഭത്തം ഭുഞ്ജന്തി. ഗേഹമ്പിസ്സ സത്തദ്വാരകോട്ഠകം മഹന്തം അഹോസി. ഗേഹേ മങ്ഗലദിവസേ ജമ്ബുദീപവാസീഹി പേസിതധനം കോടിസഹസ്സമത്തം അഹോസി.

ബോധിസത്തോ ആവജ്ജേസി – ‘‘പമത്തോ നു ഖോ കുമാരോ അപ്പമത്തോ’’തി. അഥസ്സ തം പവത്തിം ഞത്വാ – ‘‘ബ്രാഹ്മണഭത്തോ ജാതോ, യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി, തം ന ജാനാതി, ഗച്ഛാമി നം ദമേമീ’’തി ചീവരം പാരുപിത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ – ‘‘ദ്വാരകോട്ഠകാ അതിസമ്ബാധാ, ന സക്കാ കോട്ഠകേന പവിസിതു’’ന്തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ അസീതിബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനം ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ ആകാസങ്ഗണേ ഓതരി. മണ്ഡബ്യകുമാരോപി സുവണ്ണകടച്ഛും ഗാഹാപേത്വാ – ‘‘ഇധ സൂപം ദേഥ ഇധ ഓദന’’ന്തി പരിവിസാപേന്തോ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ദണ്ഡകേന ഘട്ടിതആസിവിസോ വിയ കുപിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കുതോ നു ആഗച്ഛസി ദുമ്മവാസീ,

ഓതല്ലകോ പംസുപിസാചകോവ;

സങ്കാരചോളം പടിമുഞ്ച കണ്ഠേ,

കോ രേ തുവം ഹോസി അദക്ഖിണേയ്യോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧);

അഥ നം മഹാസത്തോ അകുജ്ഝിത്വാവ ഓവദന്തോ ആഹ –

‘‘അന്നം തവേദം പകതം യസസ്സി,

തം ഖജ്ജരേ ഭുഞ്ജരേ പിയ്യരേ ച;

ജാനാസി മം ത്വം പരദത്തൂപജീവിം,

ഉത്തിട്ഠ പിണ്ഡം ലഭതം സപാകോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൨);

സോ നയിദം തുമ്ഹാദിസാനം പടിയത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ –

‘‘അന്നം മമേദം പകതം ബ്രാഹ്മണാനം,

അത്ഥത്ഥിതം സദ്ദഹതോ മമേദം;

അപേഹി ഏത്തോ കിമിധട്ഠിതോസി,

ന മാദിസാ തുയ്ഹം ദദന്തി ജമ്മാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൩);

അഥ ബോധിസത്തോ ‘‘ദാനം നാമ സഗുണസ്സപി നിഗ്ഗുണസ്സപി യസ്സ കസ്സചി ദാതബ്ബം, യഥാ ഹി നിന്നേപി ഥലേപി പതിട്ഠാപിതം ബീജം പഥവീരസം ആപോരസഞ്ച ആഗമ്മ സമ്പജ്ജതി, ഏവം നിപ്ഫലം നാമ നത്ഥി, സുഖേത്തേ വപിതബീജം വിയ ഗുണവന്തേ മഹപ്ഫലം ഹോതീ’’തി ദസ്സേതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഥലേ ച നിന്നേ ച വപന്തി ബീജം,

അനൂപഖേത്തേ ഫലമാസമാനാ;

ഏതായ സദ്ധായ ദദാഹി ദാനം,

അപ്പേവ ആരാധയേ ദക്ഖിണേയ്യേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൪);

അഥ കുമാരോ കോധാഭിഭൂതോ – ‘‘കേനിമസ്സ മുണ്ഡകസ്സ പവേസോ ദിന്നോ’’തി ദ്വാരരക്ഖാദയോ തജ്ജേത്വാ –

‘‘ഖേത്താനി മയ്ഹം വിദിതാനി ലോകേ,

യേസാഹം ബീജാനി പതിട്ഠപേമി;

യേ ബ്രാഹ്മണാ ജാതിമന്തൂപപന്നാ,

താനീധ ഖേത്താനി സുപേസലാനീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൫) –

ഗാഥം വത്വാ ‘‘ഇമം ജമ്മം വേണുപദരേന പോഥേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ സത്തപി ദ്വാരകോട്ഠകേ അതിക്കമിത്വാ ബഹി നീഹരഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം മഹാപുരിസോ ആഹ –

‘‘ഗിരിം നഖേന ഖണസി, അയോ ദന്തേഭി ഖാദസി;

ജാതവേദം പദഹസി, യോ ഇസിം പരിഭാസസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൯);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ – ‘‘സചേ മ്യായം ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഗണ്ഹാപേത്വാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേയ്യ, ബഹും അപുഞ്ഞം പസവേയ്യാ’’തി സത്താനുദ്ദയതായ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അന്തരവീഥിയം ഓതരി. ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ തമത്ഥം പകാസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇദം വത്വാന മാതങ്ഗോ, ഇസി സച്ചപരക്കമോ;

അന്തലിക്ഖസ്മിം പക്കാമി, ബ്രാഹ്മണാനം ഉദിക്ഖത’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൦);

താവദേവ നഗരരക്ഖികദേവതാനം ജേട്ഠകദേവരാജാ മണ്ഡബ്യസ്സ ഗീവം പരിവത്തേസി. തസ്സ മുഖം പരിവത്തേതിത്വാ പച്ഛാമുഖം ജാതം, അക്ഖീനി പരിവത്താനി, മുഖേന ഖേളം വമതി, സരീരം ഥദ്ധം സൂലേ ആരോപിതം വിയ അഹോസി. അസീതിസഹസ്സാ പരിചാരകയക്ഖാ അസീതിബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി തഥേവ അകംസു. വേഗേന ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മപജാപതിയാ ആരോചയിംസു. സാ തരമാനരൂപാ ആഗന്ത്വാ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ഗാഥമാഹ –

‘‘ആവേധിതം പിട്ഠിതോ ഉത്തമങ്ഗം,

ബാഹും പസാരേതി അകമ്മനേയ്യം;

സേതാനി അക്ഖീനി യഥാ മതസ്സ,

കോ മേ ഇമം പുത്തമകാസി ഏവ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൧);

അഥസ്സാ ആരോചേസും –

‘‘ഇധാഗമാ സമണോ ദുമ്മവാസീ,

ഓതല്ലകോ പംസുപിസാചകോവ,

സങ്കാരചോളം പടിമുഞ്ച കണ്ഠേ,

സോ തേ ഇമം പുത്തമകാസി ഏവ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൨);

സാ സുത്വാവ അഞ്ഞാസി – ‘‘മയ്ഹം യസദായകോ അയ്യോ അനുകമ്പായ പുത്തസ്സ പമത്തഭാവം ഞത്വാ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തതോ ഉപട്ഠാകേ പുച്ഛി –

‘‘കതമം ദിസം അഗമാ ഭൂരിപഞ്ഞോ,

അക്ഖാഥ മേ മാണവാ ഏതമത്ഥം;

ഗന്ത്വാന തം പടികരേമു അച്ചയം,

അപ്പേവ നം പുത്ത ലഭേമു ജീവിത’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൩);

തേ ആഹംസു –

‘‘വേഹായസം അഗമാ ഭൂരിപഞ്ഞോ,

പഥദ്ധുനോ പന്നരസേവ ചന്ദോ;

അപിചാപി സോ പുരിമദിസം അഗച്ഛി,

സച്ചപ്പടിഞ്ഞോ ഇസി സാധുരൂപോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൪);

മഹാപുരിസോപി അന്തരവീഥിയം ഓതിണ്ണട്ഠാനതോ പട്ഠായ – ‘‘മയ്ഹം പദവളഞ്ജം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം വസേന മാ അന്തരധായിത്ഥ, ദിട്ഠമങ്ഗലികായേവ നം പസ്സതു, മാ അഞ്ഞേ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാപനമത്തം മിസ്സകോദനം ഗഹേത്വാ പടിക്കമനസാലായം നിസിന്നോ ഭുഞ്ജിത്വാ ഥോകം ഭുത്താവസേസം ഭിക്ഖാഭാജനേയേവ ഠപേസി. ദിട്ഠമങ്ഗലികാപി പാസാദാ ഓരുയ്ഹ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജമാനാ പദവളഞ്ജം ദിസ്വാ – ‘‘ഇദം മയ്ഹം യസദായകസ്സ അയ്യസ്സ പദ’’ന്തി പദാനുസാരേനാഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ദാസേന കതാപരാധം മയ്ഹം ഖമഥ, ന ഹി തുമ്ഹേ കോധവസികാ നാമ, ദേഥ മേ പുത്തസ്സ ജീവിത’’ന്തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ –

‘‘ആവേധിതം പിട്ഠിതോ ഉത്തമങ്ഗം,

ബാഹും പസാരേതി അകമ്മനേയ്യം;

സേതാനി അക്ഖീനി യഥാ മതസ്സ,

കോ മേ ഇമം പുത്തമകാസി ഏവ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൫.൧൫) –

ഗാഥം അഭാസി. മഹാപുരിസോ ആഹ – ‘‘ന മയം ഏവരൂപം കരോമ, പബ്ബജിതം പന ഹിംസന്തേ ദിസ്വാ പബ്ബജിതേസു സഗാരവാഹി ഭൂതയക്ഖദേവതാഹി കതം ഭവിസ്സതീ’’തി.

കേവലം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം മനോപദോസോ മാ ഹോതു, ദേവതാഹി കതം ഹോതു, സുഖമാപയാ, ഭന്തേ, ദേവതാ, അപിചാഹം, ഭന്തേ, കഥം പടിപജ്ജാമീതി. തേന ഹി ഓസധം തേ കഥേസ്സാമി, മമ ഭിക്ഖാഭാജനേ ഭുത്താവസേസം ഭത്തമത്ഥി, തത്ഥ ഥോകം ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ ഥോകം ഗഹേത്വാ തവ പുത്തസ്സ മുഖേ പക്ഖിപ, അവസേസം ഉദകചാടിയം ആലോളേത്വാ അസീതിയാ ബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനം മുഖേ പക്ഖിപാതി. സാ ഏവം കരിസ്സാമീതി ഭത്തം ഗഹേത്വാ മഹാപുരിസം വന്ദിത്വാ ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി.

മുഖേ പക്ഖിത്തമത്തേ ജേട്ഠകദേവരാജാ – ‘‘സാമിമ്ഹി സയം ഭേസജ്ജം കരോന്തേ അമ്ഹേഹി ന സക്കാ കിഞ്ചി കാതു’’ന്തി കുമാരം വിസ്സജ്ജേസി. സോപി ഖിപിത്വാ കിഞ്ചി ദുക്ഖം അപ്പത്തപുബ്ബോ വിയ പകതിവണ്ണോ അഹോസി. അഥ നം മാതാ അവോച – ‘‘പസ്സ താത തവ കുലുപകാനം ഹിരോത്തപ്പരഹിതാനം വിപ്പകാരം, സമണാ പന ന ഏവരൂപാ ഹോന്തി, സമണേ താത ഭോജേയ്യാസീ’’തി. തതോ സേസകം ഉദകചാടിയം ആലുളാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണാനം മുഖേ പക്ഖിപാപേസി. യക്ഖാ താവദേവ വിസ്സജ്ജേത്വാ പലായിംസു. ബ്രാഹ്മണാ ഖിപിത്വാ ഖിപിത്വാ ഉട്ഠഹിത്വാ കിം അമ്ഹാകം മുഖേ പക്ഖിത്തന്തി പുച്ഛിംസു. മാതങ്ഗഇസിസ്സ ഉച്ഛിട്ഠഭത്തന്തി. തേ ‘‘ചണ്ഡാലസ്സ ഉച്ഛിട്ഠകം ഖാദാപിതമ്ഹാ, അബ്രാഹ്മണാ ദാനിമ്ഹാ ജാതാ, ഇദാനി നോ ബ്രാഹ്മണാ ‘അസുദ്ധബ്രാഹ്മണാ ഇമേ’തി സമ്ഭോഗം ന ദസ്സന്തീ’’തി തതോ പലായിത്വാ മജ്ഝരട്ഠം ഗന്ത്വാ മജ്ഝരാജസ്സ നഗരേ അഗ്ഗാസനികാ ബ്രാഹ്മണാ നാമ മയന്തി രാജഗേഹേ ഭുഞ്ജന്തി.

തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തോ പാപനിഗ്ഗഹം കരോന്തോ മാനജാതികേ നിമ്മദയന്തോ വിചരതി. അഥേകോ ‘‘ജാതിമന്തതാപസോ നാമ മയാ സദിസോ നത്ഥീ’’തി അഞ്ഞേസു സഞ്ഞമ്പി ന കരോതി. ബോധിസത്തോ തം ഗങ്ഗാതീരേ വസമാനം ദിസ്വാ ‘‘മാനനിഗ്ഗഹമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ അഗമാസി. തം ജാതിമന്തതാപസോ പുച്ഛി – ‘‘കിം ജച്ചോ ഭവ’’ന്തി? ചണ്ഡാലോ അഹം ആചരിയാതി. അപേഹി ചണ്ഡാല അപേഹി ചണ്ഡാല, ഹേട്ഠാഗങ്ഗായ വസ, മാ ഉപരിഗങ്ഗായ ഉദകം ഉച്ഛിട്ഠമകാസീതി.

ബോധിസത്തോ – ‘‘സാധു ആചരിയ, തുമ്ഹേഹി വുത്തട്ഠാനേ വസിസ്സാമീ’’തി ഹേട്ഠാഗങ്ഗായ വസന്തോ ‘‘ഗങ്ഗായ ഉദകം പടിസോതം സന്ദതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. ജാതിമന്തതാപസോ പാതോവ ഗങ്ഗം ഓരുയ്ഹ ഉദകം ആചമതി, ജടാ ധോവതി. ബോധിസത്തോ ദന്തകട്ഠം ഖാദന്തോ പിണ്ഡം പിണ്ഡം ഖേളം ഉദകേ പാതേതി. ദന്തകട്ഠകുച്ഛിട്ഠകമ്പി തത്ഥേവ പവാഹേതി. യഥാ ചേ തം അഞ്ഞത്ഥ അലഗ്ഗിത്വാ താപസസ്സേവ ജടാസു ലഗ്ഗതി, തഥാ അധിട്ഠാസി. ഖേളമ്പി ദന്തകട്ഠമ്പി താപസസ്സ ജടാസുയേവ പതിട്ഠാതി.

താപസോ ചണ്ഡാലസ്സിദം കമ്മം ഭവിസ്സതീതി വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗന്ത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഇദം, ഭോ ചണ്ഡാല, ഗങ്ഗായ ഉദകം തയാ പടിസോതഗാമികത’’ന്തി? ആമ ആചരിയ. തേന ഹി ത്വം ഹേട്ഠാഗങ്ഗായ മാ വസ, ഉപരിഗങ്ഗായ വസാതി. സാധു ആചരിയ, തുമ്ഹേഹി വുത്തട്ഠാനേ വസിസ്സാമീതി തത്ഥ വസന്തോ ഇദ്ധിം പടിപ്പസ്സമ്ഭേസി, ഉദകം യഥാഗതികമേവ ജാതം. പുന താപസോ തദേവ ബ്യസനം പാപുണി. സോ പുന ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം പുച്ഛി, – ‘‘ഭോ ചണ്ഡാല, ത്വമിദം ഗങ്ഗായ ഉദകം കാലേന പടിസോതഗാമിം കാലേന അനുസോതഗാമിം കരോസീ’’തി? ആമ ആചരിയ. ചണ്ഡാല, ‘‘ത്വം സുഖവിഹാരീനം പബ്ബജിതാനം സുഖേന വസിതും ന ദേസി, സത്തമേ തേ ദിവസേ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതൂ’’തി. സാധു അചരിയ, അഹം പന സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗന്തും ന ദസ്സാമീതി.

അഥ മഹാസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതസ്സ അഭിസാപോ ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതി, രക്ഖാമി ന’’ന്തി സത്താനുദ്ദയതായ പുനദിവസേ ഇദ്ധിയാ സൂരിയസ്സ ഉഗ്ഗന്തും ന അദാസി. ഇദ്ധിമതോ ഇദ്ധിവിസയോ നാമ അചിന്തേയ്യോ, തതോ പട്ഠായ അരുണുഗ്ഗം ന പഞ്ഞായതി, രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദോ നത്ഥി, കസിവണിജ്ജാദീനി കമ്മാനി പയോജേന്തോ നാമ നത്ഥി.

മനുസ്സാ – ‘‘യക്ഖാവട്ടോ നു ഖോ അയം ഭൂതദേവട്ടോനാഗസുപണ്ണാവട്ടോ’’തി ഉപദ്ദവപ്പത്താ ‘‘കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘രാജകുലം നാമ മഹാപഞ്ഞം, ലോകസ്സ ഹിതം ചിന്തേതും സക്കോതി, തത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി രാജകുലം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. രാജാ സുത്വാ ഭീതോപി അഭീതാകാരം കത്വാ – ‘‘മാ താതാ ഭായഥ, ഇമം കാരണം ഗങ്ഗാതീരവാസീ ജാതിമന്തതാപസോ ജാനിസ്സതി, തം പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖാ ഭവിസ്സാമാ’’തി കതിപയേഹേവ അത്ഥചരകേഹി മനുസ്സേഹി സദ്ധിം താപസം ഉപസങ്കമിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ തമത്ഥം പുച്ഛി. താപസോ ആഹ – ‘‘ആമ മഹാരാജ, ഏകോ ചണ്ഡാലോ അത്ഥി, സോ ഇമം ഗങ്ഗായ ഉദകം കാലേന അനുസോതഗാമിം കാലേന പതിസോതഗാമിം കരോതി, മയാ തദത്ഥം കിഞ്ചി കഥിതം അത്ഥി, തം പുച്ഛഥ, സോ ജാനിസ്സതീ’’തി.

രാജാ മാതങ്ഗഇസിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, അരുണസ്സ ഉഗ്ഗന്തും ന ദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ആമ, മഹാരാജാതി. കിം കാരണാ ഭന്തേതി? ജാതിമന്തതാപസകാരണാ, മഹാരാജ, ജാതിമന്തതാപസേന ആഗന്ത്വാ മം വന്ദിത്വാ ഖമാപിതകാലേ ദസ്സാമി മഹാരാജാതി. രാജാ ഗന്ത്വാ ‘‘ഏഥ ആചരിയ, താപസം ഖമാപേഥാ’’തി ആഹ. നാഹം, മഹാരാജ, ചണ്ഡാലം വന്ദാമീതി. മാ ആചരിയ, ഏവം കരോഥ, ജനപദസ്സ മുഖം പസ്സഥാതി. സോ പുന പടിക്ഖിപിയേവ. രാജാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആചരിയോ ഖമാപേതും ന ഇച്ഛിതീ’’തി ആഹ. അഖമാപിതേ അഹം സൂരിയം ന മുഞ്ചാമീതി. രാജാ ‘‘അയം ഖമാപേതും ന ഇച്ഛതി, അയം അഖമാപിതേ സൂരിയം ന മുഞ്ചതി, കിം അമ്ഹാകം തേന താപസേന, ലോകം ഓലോകേസ്സാമാ’’തി ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, താപസസന്തികം, തം ഹത്ഥേസു ച പാദേസു ച ഗഹേത്വാ മാതങ്ഗഇസിസ്സ പാദമൂലേ നേത്വാ നിപജ്ജാപേത്വാ ഖമാപേഥ ഏതസ്സ ജനപദാനുദ്ദയതം പടിച്ചാ’’തി ആഹ. തേ രാജപുരിസാ ഗന്ത്വാ തം തഥാ കത്വാ ആനേത്വാ മാതങ്ഗഇസിസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ ഖമാപേസും.

അഹം നാമ ഖമിതബ്ബം ഖമാമി, അപിച ഖോ പന ഏതസ്സ കഥാ ഏതസ്സേവ ഉപരി പതിസ്സതി. മയാ സൂരിയേ വിസ്സജ്ജിതേ സൂരിയരസ്മി ഏതസ്സ മത്ഥകേ പതിസ്സതി, അഥസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതി. തഞ്ച ഖോ പനേസ ബ്യസനം മാ പാപുണാതു, ഏഥ തുമ്ഹേ ഏതം ഗലപ്പമാണേ ഉദകേ ഓതാരേത്വാ മഹന്തം മത്തികാപിണ്ഡമസ്സ സീസേ ഠപേഥ. അഥാഹം സൂരിയം വിസ്സജ്ജിസ്സാമി. സൂരിയരസ്മി മത്തികാപിണ്ഡേ പതിത്വാ തം സത്തധാ ഭിന്ദിസ്സതി. അഥേസ മത്തികാപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേത്വാ നിമുജ്ജിത്വാ അഞ്ഞേന തിത്ഥേന ഉത്തരതു, ഇതി നം വദഥ, ഏവമസ്സ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീതി. തേ മനുസ്സാ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമാ’’തി തഥാ കാരേസും. തസ്സാപി തഥേവ സോത്ഥി ജാതാ. സോ തതോ പട്ഠായ – ‘‘ജാതി നാമ അകാരണം, പബ്ബജിതാനം അബ്ഭന്തരേ ഗുണോവ കാരണ’’ന്തി ജാതിഗോത്തമാനം പഹായ നിമ്മദോ അഹോസി.

ഇതി ജാതിമന്തതാപസേ ദമിതേ മഹാജനോ ബോധിസത്തസ്സ ഥാമം അഞ്ഞാസി, മഹാകോലാഹലം ജാതം. രാജാ അത്തനോ നഗരം ഗമനത്ഥായ ബോധിസത്തം യാചി. മഹാസത്തോ പടിഞ്ഞം ദത്വാ താനി ച അസീതിബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി ദമേസ്സാമി, പടിഞ്ഞഞ്ച മോചേസ്സാമീതി മജ്ഝരാജസ്സ നഗരം അഗമാസി. ബ്രാഹ്മണാ ബോധിസത്തം ദിസ്വാവ – ഭോ, ‘‘അയം സോ, ഭോ മഹാചോരോ, ആഗതോ, ഇദാനേവ സബ്ബേ ഏതേ മയ്ഹം ഉച്ഛിട്ഠകം ഖാദിത്വാ അബ്രാഹ്മണാ ജാതാതി അമ്ഹേ പാകടേ കരിസ്സതി, ഏവം നോ ഇധാപി ആവാസോ ന ഭവിസ്സതി, പടികച്ചേവ മാരേസ്സാമാ’’തി രാജാനം പുന ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേ, മഹാരാജ, ഏതം ചണ്ഡാലപബ്ബജിതം മാ സാധുരൂപോതി മഞ്ഞിത്ഥ, ഏസ ഗരുകമന്തം ജാനാതി, പഥവിം ഗഹേത്വാ ആകാസം കരോതി, ആകാസം പഥവിം, ദൂരം ഗഹേത്വാ സന്തികം കരോതി, സന്തികം ദൂരം, ഗങ്ഗം നിവത്തേത്വാ ഉദ്ധഗാമിനിം കരോതി, ഇച്ഛന്തോ പഥവിം ഉക്ഖിപിത്വാ പാതേതും മഞ്ഞേ സക്കോതി. പരസ്സ വാ ചിത്തം നാമ സബ്ബകാലം ന സക്കാ ഗഹേതും, അയം ഇധ പതിട്ഠം ലഭന്തോ തുമ്ഹാകം രജ്ജമ്പി നാസേയ്യ, ജീവിതന്തരായമ്പി വംസുപച്ഛേദമ്പി കരേയ്യ, അമ്ഹാകം വചനം കരോഥ, മഹാരാജ, അജ്ജേവ ഇമം മാരേതും വട്ടതീ’’തി.

രാജാനോ നാമ പരപത്തിയാ ഹോന്തി, ഇതി സോ ബഹൂനം കഥാവസേന നിട്ഠം ഗതോ. ബോധിസത്തോ പന നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ മിസ്സകോദനം ഭുഞ്ജിത്വാ രാജുയ്യാനം ഗന്ത്വാ നിരാപരാധതായ നിരാസങ്കോ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസീദി. അതീതേ ചത്താലീസ, അനാഗതേ ചത്താലീസാതി അസീതികപ്പേ അനുസ്സരിതും സമത്ഥഞാണസ്സ അനാവജ്ജനതായ മുഹുത്തമത്തകേ കാലേ സതി നപ്പഹോതി, രാജാ അഞ്ഞം അജാനാപേത്വാ സയമേവ ഗന്ത്വാ നിരാവജ്ജനതായ പമാദേന നിസിന്നം മഹാപുരിസം അസിനാ പഹരിത്വാ ദ്വേ ഭാഗേ അകാസി. ഇമസ്സ രഞ്ഞോ വിജിതേ അട്ഠമം ലോഹകൂടവസ്സം, നവമം കലലവസ്സം വസ്സി. ഇതി ഇമസ്സാപി രട്ഠേ നവ വുട്ഠിയോ പതിതാ. സോ ച രാജാ സപരിസോ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോ. തേനാഹ സംകിച്ചപണ്ഡിതോ –

‘‘ഉപഹച്ച മനം മജ്ഝോ, മാതങ്ഗസ്മിം യസസ്സിനേ;

സപാരിസജ്ജോ ഉച്ഛിന്നോ, മജ്ഝാരഞ്ഞം തദാ അഹൂതി’’. (ജാ. ൨.൧൯.൯൬) –

ഏവം മജ്ഝാരഞ്ഞസ്സ അരഞ്ഞഭൂതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. മാതങ്ഗസ്സ പന ഇസിനോ വസേന തദേവ മാതങ്ഗാരഞ്ഞന്തി വുത്തം.

൬൬. പഞ്ഹപടിഭാനാനീതി പഞ്ഹബ്യാകരണാനി. പച്ചനീകം കതബ്ബന്തി പച്ചനീകം കാതബ്ബം. അമഞ്ഞിസ്സന്തി വിലോമഭാഗം ഗണ്ഹന്തോ വിയ അഹോസിന്തി അത്ഥോ.

൬൭. അനുവിച്ചകാരന്തി അനുവിചാരേത്വാ ചിന്തേത്വാ തുലയിത്വാ കാതബ്ബം കരോഹീതി വുത്തം ഹോതി. സാധു ഹോതീതി സുന്ദരോ ഹോതി. തുമ്ഹാദിസസ്മിഞ്ഹി മം ദിസ്വാ മം സരണം ഗച്ഛന്തേ നിഗണ്ഠം ദിസ്വാ നിഗണ്ഠം സരണം ഗച്ഛന്തേ – ‘‘കിം അയം ഉപാലി ദിട്ഠദിട്ഠമേവ സരണം ഗച്ഛതീ’’തി? ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്മാ അനുവിച്ചകാരോ തുമ്ഹാദിസാനം സാധൂതി ദസ്സേതി. പടാകം പരിഹരേയ്യുന്തി തേ കിര ഏവരൂപം സാവകം ലഭിത്വാ – ‘‘അസുകോ നാമ രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ സേട്ഠി വാ അമ്ഹാകം സരണം ഗതോ സാവകോ ജാതോ’’തി പടാകം ഉക്ഖിപിത്വാ നഗരേ ഘോസേന്താ ആഹിണ്ഡന്തി. കസ്മാ? ഏവം നോ മഹന്തഭാവോ ആവി ഭവിസ്സതീതി ച, സചേ തസ്സ ‘‘കിമഹം ഏതേസം സരണം ഗതോ’’തി വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തമ്പി സോ ‘‘ഏതേസം മേ സരണഗതഭാവം ബഹൂ ജാനന്തി, ദുക്ഖം ഇദാനി പടിനിവത്തിതു’’ന്തി വിനോദേത്വാ ന പടിക്കമിസ്സതീതി ച. ‘‘തേനാഹ പടാകം പരിഹരേയ്യു’’ന്തി.

൬൮. ഓപാനഭൂതന്തി പടിയത്തഉദപാനോ വിയ ഠിതം. കുലന്തി തവ നിവേസനം. ദാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാസീതി പുബ്ബേ ദസപി വീസതിപി സട്ഠിപി ജനേ ആഗതേ ദിസ്വാ നത്ഥീതി അവത്വാ ദേതി. ഇദാനി മം സരണം ഗതകാരണമത്തേനവ മാ ഇമേസം ദേയ്യധമ്മം, ഉപച്ഛിന്ദിത്ഥ, സമ്പത്താനഞ്ഹി ദാതബ്ബമേവാതി ഓവദതി. സുതമേതം, ഭന്തേതി കുതോ സുതം? നിഗണ്ഠാനം സന്തികാ, തേ കിര കുലഘരേസു ഏവം പകാസേന്തി – ‘‘മയം ‘യസ്സ കസ്സചി സമ്പത്തസ്സ ദാതബ്ബ’ന്തി വദാമ, സമണോ പന ഗോതമോ ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം…പേ… ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി വദതീ’’തി. തം സന്ധായ അയം ഗഹപതി ‘‘സുതമേത’’ന്തി ആഹ.

൬൯. അനുപുബ്ബിം കഥന്തി ദാനാനന്തരം സീലം, സീലാനന്തരം സഗ്ഗം, സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗന്തി ഏവം അനുപടിപാടികഥം. തത്ഥ ദാനകഥന്തി ഇദം ദാനം നാമ സുഖാനം നിദാനം, സമ്പത്തീനം മൂലം, ഭോഗാനം പതിട്ഠാ, വിസമഗതസ്സ താണം ലേണം ഗതിപരായണം, ഇധലോകപരലോകേസു ദാനസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആരമ്മണം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി. ഇദഞ്ഹി അവസ്സയട്ഠേന രതനമയസീഹാസനസദിസം, പതിട്ഠാനട്ഠേന മഹാപഥവിസദിസം, ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസം. ഇദഞ്ഹി ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന നാവാ, സമസ്സാസനട്ഠേന സങ്ഗാമസൂരോ, ഭയപരിത്താണട്ഠേന സുസങ്ഖതനഗരം, മച്ഛേരമലാദീഹി അനുപലിത്തട്ഠേന പദുമം, തേസം നിദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി, ദുരാസദട്ഠേന ആസീവിസോ. അസന്താസനട്ഠേന സീഹോ, ബലവന്തട്ഠേന ഹത്ഥീ, അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന സേതവസഭോ, ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനട്ഠേന വലാഹകോ അസ്സരാജാ. ദാനം നാമേഭം മയ്ഹം ഗതമഗ്ഗോ, മയ്ഹേവേസോ വംസോ, മയാ ദസ പാരമിയോ പൂരേന്തേന വേലാമമഹായഞ്ഞോ, മഹാഗോവിന്ദമഹായഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനമഹായഞ്ഞോ, വേസ്സന്തരമഹായഞ്ഞോതി അനേകമഹായഞ്ഞാ പവത്തിതാ, സസഭൂതേന ജലിതേ അഗ്ഗിക്ഖന്ധേ അത്താനം നിയ്യാദേന്തേന സമ്പത്തയാചകാനം ചിത്തം ഗഹിതം. ദാനഞ്ഹി ലോകേ സക്കസമ്പത്തിം ദേതി, മാരസമ്പത്തിം ദേതി, ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം ദേതി, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം ദേതി, സാവകപാരമീഞാണം, പച്ചേകബോധിഞാണം, അഭിസമ്ബോധിഞാണം ദേതീതി ഏവമാദിം ദാനഗുണപടിസംയുത്തം കഥം.

യസ്മാ പന ദാനം ദദന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതി, തസ്മാ തദനതരം സീലകഥം കഥേസി. സീലകഥന്തി സീലം നാമേതം അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആരമ്മണം താണം ലേണം ഗതി പരായണം, സീലം നാമേതം മമ വംസോ, അഹം സങ്ഖപാലനാഗരാജകാലേ, ഭൂരിദത്തനാഗരാജകാലേ, ചമ്പേയ്യനാഗരാജകാലേ, സീലവനാഗരാജകാലേ, മാതുപോസകഹത്ഥിരാജകാലേ, ഛദ്ദന്തഹത്ഥിരാജകാലേതി അനന്തേസു അത്തഭാവേസു സീലം പരിപൂരേസിം. ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തീനഞ്ഹി സീലസദിസോ അവസ്സയോ, സീലസദിസാ പതിട്ഠാ, ആരമ്മണം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി, സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ നത്ഥി, സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം നത്ഥി, സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥി. സീലാലങ്കാരേന ഹി അലങ്കതം സീലകുസുമപിളന്ധനം സീലഗന്ധാനുലിത്തം സദേവകോപി ലോകോ ഓലോകേന്തോ തിത്തിം ന ഗച്ഛതീതി ഏവമാദിം സീലഗുണപടിസംയുത്തം കഥം.

ഇദം പന സീലം നിസ്സായ അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും സീലാനന്തരം സഗ്ഗകഥം കഥേസി. സഗ്ഗകഥന്തി അയം സഗ്ഗോ നാമ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, നിച്ചമേത്ഥ കീളാ, നിച്ചം സമ്പത്തിയോ ലബ്ഭന്തി, ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തി, താവതിംസാ തിസ്സോ ച വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനീതി ഏവമാദിം സഗ്ഗഗുണപടിസംയുത്തം കഥം. സഗ്ഗസമ്പത്തിം കഥയന്താനഞ്ഹി ബുദ്ധാനം മുഖം നപ്പഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അനേകപരിയായേന ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, സഗ്ഗകഥം കഥേയ്യ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൩.൨൫൫).

ഏവം സഗ്ഗകഥായ പലോഭേത്വാ പുന ഹത്ഥിം അലങ്കരിത്വാ തസ്സ സോണ്ഡം ഛിന്ദന്തോ വിയ – ‘‘അയമ്പി സഗ്ഗോ അനിച്ചോ അദ്ധുവോ, ന ഏത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കാതബ്ബോ’’തി ദസ്സനത്ഥം – ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ വുത്താ മയാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൧൭; മ. നി. ൧.൨൩൫) നയേന കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം കഥേസി. തത്ഥ ആദീനവോതി ദോസോ. ഓകാരോതി അവകാരോ ലാമകഭാവോ. സംകിലേസോതി തേഹി സത്താനം സംസാരേ സംകിലിസ്സനം. യഥാഹ ‘‘കിലിസ്സന്തി വത, ഭോ, സത്താ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧).

ഏവം കാമാദീനവേന തജ്ജിത്വാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. കല്ലചിത്തന്തി അരോഗചിത്തം. സാമുക്കംസികാതി സാമം ഉക്കംസികാ അത്തനായേവ ഗഹേത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതാ, സയമ്ഭൂഞാണേന ദിട്ഠാ, അസാധാരണാ അഞ്ഞേസന്തി അത്ഥോ. കാ പനേസാതി, അരിയസച്ചദേസനാ? തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗ’’ന്തി.

വിരജം വീതമലന്തി രാഗരജാദീനം അഭാവാ വിരജം, രാഗമലാദീനം വിഗതത്താ വീതമലം. ധമ്മചക്ഖുന്തി ഉപരി ബ്രഹ്മായുസുത്തേ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം, ചൂളരാഹുലോവാദേ ആസവക്ഖയസ്സേതം നാമം. ഇധ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ആഹ. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവം സബ്ബസങ്ഖതം പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി.

ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ അനേനാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛോ. വിഗതാ കഥംകഥാ അസ്സാതി വിഗതകഥംകഥോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വേസാരജ്ജം പത്തോ. കത്ഥ? സത്ഥു സാസനേ. നാസ്സ പരോ പച്ചയോ, ന പരസ്സ സദ്ധായ ഏത്ഥ വത്തതീതി അപരപ്പച്ചയോ.

൭൦. ചിത്തേന സമ്പടിച്ഛമാനോ അഭിനന്ദിത്വാ, വാചായ പസംസമാനോ അനുമോദിത്വാ. ആവരാമീതി ഥകേമി പിദഹാമി. അനാവടന്തി ന ആവരിതം വിവടം ഉഗ്ഘാടിതം.

൭൧. അസ്സോസി ഖോ ദീഘതപസ്സീതി സോ കിര തസ്സ ഗതകാലതോ പട്ഠായ – ‘‘പണ്ഡിതോ ഗഹപതി, സമണോ ച ഗോതമോ ദസ്സനസമ്പന്നോ നിയ്യാനികകഥോ, ദസ്സനേപി തസ്സ പസീദിസ്സതി, ധമ്മകഥായപി പസീദിസ്സതി, പസീദിത്വാ സരണം ഗമിസ്സതി, ഗതോ നു ഖോ സരണം ഗഹപതി ന താവ ഗതോ’’തി ഓഹിതസോതോവ ഹുത്വാ വിചരതി. തസ്മാ പഠമംയേവ അസ്സോസി.