൨. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. ഏവം മേ സുതന്തി അട്ഠകനാഗരസുത്തം. തത്ഥ ബേലുവഗാമകേതി വേസാലിയാ ദക്ഖിണപസ്സേ അവിദൂരേ ബേലുവഗാമകോ നാമ അത്ഥി, തം ഗോചരഗാമം കത്വാതി അത്ഥോ. ദസമോതി സോ ഹി ജാതിഗോത്തവസേന ചേവ സാരപ്പത്തകുലഗണനായ ച ദസമേ ഠാനേ ഗണീയതി, തേനസ്സ ദസമോത്വേവ നാമം ജാതം. അട്ഠകനാഗരോതി അട്ഠകനഗരവാസീ. കുക്കുടാരാമോതി കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ ആരാമോ.

൧൮. തേന ഭഗവതാ…പേ… അക്ഖാതോതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ, യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ, തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകം വിയ സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ. അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ, തീഹി വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ, സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനിപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ പസ്സതാ, അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ, അരീനം ഹതത്താ പച്ചയാദീനഞ്ച അരഹത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമഞ്ച സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ, കിലേസാരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹി കാരണേഹി ഥോമിതേന. അത്ഥി നു ഖോ ഏകോ ധമ്മോ അക്ഖാതോതി.

൧൯. അഭിസങ്ഖതന്തി കതം ഉപ്പാദിതം. അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ചേതയിതം പകപ്പിതം. സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ തസ്മിം സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോ. ധമ്മരാഗേന ധമ്മനന്ദിയാതി പദദ്വയേഹി സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ വുത്തോ. സമഥവിപസ്സനാസു ഹി സബ്ബേന സബ്ബം ഛന്ദരാഗം പരിയാദിയിതും സക്കോന്തോ അരഹാ ഹോതി, അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതി. സോ സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗസ്സ അപ്പഹീനത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനായ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതി, അയം ആചരിയാനം സമാനകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘‘തേനേവ ധമ്മരാഗേനാതി വചനതോ അകുസലേന സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതീ’’തി സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ, അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ ഇദമേവ ആഹരിസ്സതി, തതോ വത്തബ്ബോ ‘‘കിം പനിദം സുത്തം നേയ്യത്ഥം നീതത്ഥ’’ന്തി, അദ്ധാ നീതത്ഥന്തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ഏവം സന്തേ അനാഗാമിഫലത്ഥികേന സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി, ഛന്ദരാഗേ ഉപ്പാദിതേ അനാഗാമിഫലം പടിവിദ്ധം ഭവിസ്സതി ‘‘മാ സുത്തം മേ ലദ്ധ’’ന്തി യം വാ തം വാ ദീപേഹി. പഞ്ഹം കഥേന്തേന ഹി ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അത്ഥരസം പടിവിജ്ഝിത്വാ കഥേതും വട്ടതി, അകുസലേന ഹി സഗ്ഗേ, കുസലേന വാ അപായേ പടിസന്ധി നാമ നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന ദോസജേന കമ്മേന മോഹജേന കമ്മേന ദേവാ പഞ്ഞായന്തി, മനുസ്സാ പഞ്ഞായന്തി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോ, അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന ദോസജേന കമ്മേന മോഹജേന കമ്മേന നിരയോ പഞ്ഞായതി, തിരച്ഛാനയോനി പഞ്ഞായതി, പേത്തിവിസയോ പഞ്ഞായതി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോ’’തി –

ഏവം പഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതു, നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ‘‘ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാഹീ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

യഥാ ച പന ഇമസ്മിം സുത്തേ, ഏവം മഹാമാലുക്യോവാദേപി മഹാസതിപട്ഠാനേപി കായഗതാസതിസുത്തേപി സമഥവിപസ്സനാ കഥിതാ. തത്ഥ ഇമസ്മിം സുത്തേ സമഥവസേന ഗച്ഛതോപി വിപസ്സനാവസേന ഗച്ഛതോപി സമഥധുരമേവ ധുരം, മഹാമാലുക്യോവാദേ വിപസ്സനാവ ധുരം, മഹാസതിപട്ഠാനം പന വിപസ്സനുത്തരം നാമ കഥിതം, കായഗതാസതിസുത്തം സമഥുത്തരന്തി.

അയം ഖോ ഗഹപതി…പേ… ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോതി ഏകധമ്മം പുച്ഛിതേന അയമ്പി ഏകധമ്മോതി ഏവം പുച്ഛാവസേന കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ ഏകധമ്മോ നാമ ജാതോ. മഹാസകുലുദായിസുത്തസ്മിഞ്ഹി ഏകൂനവീസതി പബ്ബാനി പടിപദാവസേന ഏകധമ്മോ നാമ ജാതാനി, ഇധ ഏകാദസപുച്ഛാവസേന ഏകധമ്മോതി ആഗതാനി. അമതുപ്പത്തിയത്ഥേന വാ സബ്ബാനിപി ഏകധമ്മോതി വത്തും വട്ടതി.

൨൧. നിധിമുഖം ഗവേസന്തോതി നിധിം പരിയേസന്തോ. സകിദേവാതി ഏകപയോഗേന. കഥം പന ഏകപയോഗേനേവ ഏകാദസന്നം നിധീനം അധിഗമോ ഹോതീതി. ഇധേകച്ചോ അരഞ്ഞേ നിധിം ഗവേസമാനോ ചരതി, തമേനം അഞ്ഞതരോ അത്ഥചരകോ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഭോ ചരസീ’’തി പുച്ഛതി. സോ ‘‘ജീവിതവുത്തിം പരിയേസാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘തേന ഹി സമ്മ ആഗച്ഛ, ഏതം പാസാണം പവത്തേഹീ’’തി ആഹ. സോ തം പവത്തേത്വാ ഉപരൂപരി ഠപിതാ വാ കുച്ഛിയാ കുച്ഛിം ആഹച്ച ഠിതാ വാ ഏകാദസ കുമ്ഭിയോ പസ്സേയ്യ, ഏവം ഏകപയോഗേന ഏകാദസന്നം നിധീനം അധിഗമോ ഹോതി.

ആചരിയധനം പരിയേസിസ്സന്തീതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഹി യസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്സ സിപ്പുഗ്ഗഹണതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ അന്തരന്തരേ വാ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ധനം ദേന്തി. യേസം ഗേഹേ നത്ഥി, തേ ഞാതിസഭാഗതോ പരിയേസന്തി, തഥാ അലഭമാനാ ഭിക്ഖമ്പി ചരിത്വാ ദേന്തിയേവ. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

കിമങ്ഗം പനാഹന്തി ബാഹിരകാ താവ അനിയ്യാനികേപി സാസനേ സിപ്പമത്തദായകസ്സ ധനം പരിയേസന്തി; അഹം പന ഏവംവിധേ നിയ്യാനികസാസനേ ഏകാദസവിധം അമതുപ്പത്തിപടിപദം ദേസേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ പൂജം കിം ന കരിസ്സാമി, കരിസ്സാമിയേവാതി വദതി. പച്ചേകദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേസീതി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകേകം ദുസ്സയുഗമദാസീതി അത്ഥോ. സമുദാചാരവചനം പനേത്ഥ ഏവരൂപം ഹോതി, തസ്മാ അച്ഛാദേസീതി വുത്തം. പഞ്ചസതവിഹാരന്തി പഞ്ചസതഗ്ഘനികം പണ്ണസാലം കാരേസീതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.