൩. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ഏവം മേ സുതന്തി സേഖസുത്തം. തത്ഥ നവം സന്ഥാഗാരന്തി അധുനാ കാരിതം സന്ഥാഗാരം, ഏകാ മഹാസാലാതി അത്ഥോ. ഉയ്യോഗകാലാദീസു ഹി രാജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ ‘‘ഏത്തകാ പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഏത്തകാ പച്ഛാ, ഏത്തകാ ഉഭോഹി പസ്സേഹി, ഏത്തകാ ഹത്ഥീസു അഭിരുഹന്തു, ഏത്തകാ അസ്സേസു, ഏത്തകാ രഥേസു തിട്ഠന്തൂ’’തി ഏവം സന്ഥം കരോന്തി, മരിയാദം ബന്ധന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം സന്ഥാഗാരന്തി വുച്ചതി. ഉയ്യോഗട്ഠാനതോ ച ആഗന്ത്വാ യാവ ഗേഹേസു അല്ലഗോമയപരിഭണ്ഡാദീനി കരോന്തി, താവ ദ്വേ തീണി ദിവസാനി തേ രാജാനോ തത്ഥ സന്ഥമ്ഭന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. തേസം രാജൂനം സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാരം ഗണരാജാനോ ഹി തേ, തസ്മാ ഉപ്പന്നകിച്ചം ഏകസ്സ വസേന ന ഛിജ്ജതി, സബ്ബേസം ഛന്ദോ ലദ്ധും വട്ടതി, തസ്മാ സബ്ബേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ അനുസാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാര’’ന്തി. യസ്മാ പനേതേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ കസിതും വട്ടതി, ഇമസ്മിം കാലേ വപിതു’’ന്തി ഏവമാദിനാ നയേന ഘരാവാസകിച്ചാനി സമ്മന്തയന്തി, തസ്മാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഘരാവാസം തത്ഥ സന്ഥരന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. അചിരകാരിതം ഹോതീതി കട്ഠകമ്മ-സിലാകമ്മ-ചിത്തകമ്മാദിവസേന സുസജ്ജിതം ദേവവിമാനം വിയ അധുനാ നിട്ഠാപിതം. സമണേന വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഘരവത്ഥുപരിഗ്ഗഹകാലേയേവ ദേവതാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ‘‘ദേവേന വാ’’തി അവത്വാ ‘‘സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേനാ’’തി വുത്തം.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സന്ഥാഗാരം നിട്ഠിതന്തി സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമ, നം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ സബ്ബം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം സന്ഥാഗാരം ദേവവിമാനസദിസം അതിവിയ മനോരമം സസ്സിരികം കേന പഠമം പരിഭുത്തം അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠസ്സ പഠമം ദിയ്യമാനേപി സത്ഥുനോവ അനുച്ഛവികം, ദക്ഖിണേയ്യവസേന ദിയ്യമാനേപി സത്ഥുനോവ അനുച്ഛവികം, തസ്മാ പഠമം സത്ഥാരം പരിഭുഞ്ജാപേസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആഗമനം കരിസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരം തിയാമരത്തിം അമ്ഹാകം ധമ്മകഥം കഥാപേസ്സാമ, ഇതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തം മയം പച്ഛാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, ഏവം നോ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഉപസങ്കമിംസു.

യേന സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസൂതി തം ദിവസം കിര സന്ഥാഗാരം കിഞ്ചാപി രാജകുലാനം ദസ്സനത്ഥായ ദേവവിമാനം വിയ സുസജ്ജിതം ഹോതി സുപടിജഗ്ഗിതം, ബുദ്ധാരഹം പന കത്വാ അപ്പഞ്ഞത്തം. ബുദ്ധാ ഹി നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ, തസ്മാ ഭഗവതോ മനം ജാനിത്വാവ പഞ്ഞാപേസ്സാമാതി ചിന്തേത്വാ തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. ഇദാനി പന മനം ലഭിത്വാ പഞ്ഞാപേതുകാമാ യേന സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു.

സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാതി യഥാ സബ്ബമേവ സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം തം സന്ഥരാപേത്വാ. സബ്ബപഠമം താവ ‘‘ഗോമയം നാമ സബ്ബമങ്ഗലേസു വട്ടതീ’’തി സുധാപരികമ്മകതമ്പി ഭൂമിം അല്ലഗോമയേന ഓപുഞ്ഛാപേത്വാ പരിസുക്ഖഭാവം ഞത്വാ യഥാ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം ന പഞ്ഞായതി, ഏവം ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ലിമ്പാപേത്വാ ഉപരി നാനാവണ്ണേ കടസാരകേ സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി മഹാപിട്ഠികകോജവകേ ആദിം കത്വാ ഹത്ഥത്ഥരക-അസ്സത്ഥരക-സീഹത്ഥരക-ബ്യഗ്ഘത്ഥരക-ചന്ദത്ഥരക-സൂരിയത്ഥരക-ചിത്തത്ഥരകാദീഹി നാനാവണ്ണേഹി അത്ഥരണേഹി സന്ഥരിതബ്ബകയുത്തം സബ്ബോകാസം സന്ഥരാപേസും. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ’’തി.

ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാതി മജ്ഝട്ഠാനേ താവ മങ്ഗലത്ഥമ്ഭം നിസ്സായ മഹാരഹം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ യം യം മുദുകഞ്ച മനോരമഞ്ച പച്ചത്ഥരണം, തം തം പച്ചത്ഥരിത്വാ ഭഗവതോ ലോഹിതകം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഉപധാനം ഉപദഹിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകവിചിത്തം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമപത്തദാമാദീഹി പച്ചത്ഥരണേഹി അലങ്കരിത്വാ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥട്ഠാനേ പുപ്ഫജാലം കരിത്വാ തിംസഹത്ഥമത്തം ഠാനം പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ പച്ഛിമഭിത്തിം നിസ്സായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പല്ലങ്കപീഠ-അപസ്സയപീഠ-മുണ്ഡപീഠാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി സേതപച്ചത്ഥരണേഹി പച്ചത്ഥരാപേത്വാ പാചീനഭിത്തിം നിസ്സായ അത്തനോ അത്തനോ മഹാപിട്ഠികകോജവകേ പഞ്ഞാപേത്വാ ഹംസലോമാദിപൂരിതാനി ഉപധാനാനി ഠപാപേസും ‘‘ഏവം അകിലമമാനാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ’’തി.

ഉദകമണികന്തി മഹാകുച്ഛികം ഉദകചാടിം. ഉപട്ഠപേത്വാതി ഏവം ഭഗവാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച യഥാരുചിയാ ഹത്ഥേ വാ ധോവിസ്സന്തി പാദേ വാ, മുഖം വാ വിക്ഖാലേസ്സന്തീതി തേസു തേസു ഠാനേസു മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ പൂരാപേത്വാ വാസത്ഥായ നാനാപുപ്ഫാനി ചേവ ഉദകവാസചുണ്ണാനി ച പക്ഖിപിത്വാ കദലിപണ്ണേഹി പിദഹിത്വാ പതിട്ഠാപേസും. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി.

തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാതി രജതസുവണ്ണാദിമയദണ്ഡാസു ദീപികാസു യോനകരൂപകിരാതരൂപകാദീനം ഹത്ഥേ ഠപിതസുവണ്ണരജതാദിമയകപല്ലകാദീസു ച തേലപ്പദീപം ജലയിത്വാതി അത്ഥോ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ സക്യരാജാനോ ന കേവലം സന്ഥാഗാരമേവ, അഥ ഖോ യോജനാവട്ടേ കപിലവത്ഥുസ്മിം നഗരവീഥിയോപി സമ്മജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ ച കദലിയോ ച ഠപാപേത്വാ സകലനഗരം ദീപമാലാദീഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ‘‘ഖീരപായകേ ദാരകേ ഖീരം പായേഥ, ദഹരേ കുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികാ ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീതി. ‘‘യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി ഏവം കിര കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ലാഖാരസേന തിന്തരത്തകോവിളാരപുപ്ഫവണ്ണം രത്തദുപട്ടം കത്തരിയാ പദുമം കന്തന്തോ വിയ സംവിധായ തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ നിവാസേത്വാ സുവണ്ണപാമങ്ഗേന പദുമകലാപം പരിക്ഖിപന്തോ വിയ വിജ്ജുല്ലതാസസ്സിരികം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലേന ഗജകുമ്ഭം പരിയോനദ്ധന്തോ വിയ രതനസതുബ്ബേധേ സുവണ്ണഗ്ഘികേ പവാളജാലം ഖിപമാനോ വിയ സുവണ്ണചേതിയേ രത്തകമ്ബലകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ ഗച്ഛന്തം പുണ്ണചന്ദം രത്തവണ്ണവലാഹകേന പടിച്ഛാദയമാനോ വിയ കഞ്ചനപബ്ബതമത്ഥകേ സുപക്കലാഖാരസം പരിസിഞ്ചന്തോ വിയ ചിത്തകൂടപബ്ബതമത്ഥകം വിജ്ജുല്ലതായ പരിക്ഖിപന്തോ വിയ ച സചക്കവാളസിനേരുയുഗന്ധരം മഹാപഥവിം ചാലേത്വാ ഗഹിതം നിഗ്രോധപല്ലവസമാനവണ്ണം രത്തവരപംസുകൂലം പാരുപിത്വാ ഗന്ധകുടിദ്വാരതോ നിക്ഖമി കഞ്ചനഗുഹതോ സീഹോ വിയ ഉദയപബ്ബതകൂടതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ച. നിക്ഖമിത്വാ പന ഗന്ധകുടിപമുഖേ അട്ഠാസി.

അഥസ്സ കായതോ മേഘമുഖേഹി വിജ്ജുകലാപാ വിയ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസധാരാപരിസേകമഞ്ജരിപത്തപുപ്ഫഫലവിടപേ വിയ ആരാമരുക്ഖേ കരിംസു. താവദേവ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. തേ പന പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപാ അഹേസും അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹീ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാതി. തേഹി പരിവാരിതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ രത്തപദുമസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ പവാളവേദികാപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാഥേരാപി നം മേഘവണ്ണം പംസുകൂലം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മികാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വന്തരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ.

ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ ബഹുസ്സുതബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ, പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തി, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാ, താരാഗണപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ, അസമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന കപിലവത്ഥുഗമനമഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. പച്ഛിമകായതോ ദക്ഖിണഹത്ഥതോ, വാമഹത്ഥതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഉപരി കേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവത്തേഹി മോരഗീവവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മീ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തം ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദജാലാ വിയ ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുല്ലതാ വിയ വിധാവിംസു. സബ്ബദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ, സുവണ്ണഘടാ നിക്ഖന്തസുവണ്ണരസധാരാഹി സിഞ്ചമാനാ വിയ, പസാരിതസുവണ്ണപടപരിക്ഖിത്താ വിയ, വേരമ്ഭവാതസമുട്ഠിതകിംസുകകണികാരപുപ്ഫചുണ്ണസമോകിണ്ണാ വിയ വിപ്പകിരിംസു.

ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാദ്വത്തിംസവരലക്ഖണസമുജ്ജലം സരീരം സമുഗ്ഗതതാരകം വിയ ഗഗനതലം, വികസിതമിവ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ, പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസൂചന്ദാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തീനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, യഥാ തം ദസഹി പാരമീഹി ദസഹി ഉപപാരമീഹി ദസഹി പരമത്ഥപാരമീഹി സുപൂരിതാഹി സമതിംസപാരമിതാഹി അലങ്കതം. കപ്പസതസഹസാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നദാനം രക്ഖിതസീലം കതകല്യാണകമ്മം ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ ഓസരിത്വാ വിപാകം ദാതും ഠാനം അലഭമാനം സമ്ബാധപത്തം വിയ അഹോസി. നാവാസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകനാവം ആരോപനകാലോ വിയ, സകടസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകസകടം ആരോപനകാലോ വിയ, പഞ്ചവീസതിയാ നദീനം ഓഘസ്സ സമ്ഭിജ്ജ മുഖദ്വാരേ ഏകതോ രാസീഭൂതകാലോ വിയ ച അഹോസി.

ഇമായ ബുദ്ധസിരിയാ ഓഭാസമാനസ്സാപി ച ഭഗവതോ പുരതോ അനേകാനി ദണ്ഡദീപികസഹസ്സാനി ഉക്ഖിപിംസു. തഥാ പച്ഛതോ. വാമപസ്സേ ദക്ഖിണപസ്സേ. ജാതികുസുമചമ്പകവനമല്ലികരത്തുപ്പലനീലുപ്പലമകുലസിന്ദുവാരപുപ്ഫാനി ചേവ നീലപീതാദിവണ്ണസുഗന്ധഗന്ധചുണ്ണാനി ച ചാതുദ്ദീപികമേഘവിസ്സട്ഠോദകവുട്ഠിയോ വിയ വിപ്പകിരിംസു. പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയനിഗ്ഘോസാ ചേവ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണപ്പടിസംയുത്താ ഥുതിഘോസാ ച സബ്ബദിസാ പൂരയിംസു. ദേവമനുസ്സനാഗസുപണ്ണഗന്ധബ്ബയക്ഖാദീനം അക്ഖീനി അമതപാനം വിയ ലഭിംസു. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ പദസഹസ്സേന ഗമനവണ്ണം വത്തും വട്ടതി. തത്രിദം മുഖമത്തം –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ, കമ്പയന്തോ വസുന്ധരം;

അഹേഠയന്തോ പാണാനി, യാതി ലോകവിനായകോ.

ദക്ഖിണം പഠമം പാദം, ഉദ്ധരന്തോ നരാസഭോ;

ഗച്ഛന്തോ സിരിസമ്പന്നോ, സോഭതേ ദ്വിപദുത്തമോ.

ഗച്ഛതോ ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഹേട്ഠാ പാദതലം മുദു;

സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം, രജസാ നുപലിപ്പതി.

നിന്നട്ഠാനം ഉന്നമതി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ;

ഉന്നതഞ്ച സമം ഹോതി, പഥവീ ച അചേതനാ.

പാസാണാ സക്ഖരാ ചേവ, കഥലാ ഖാണുകണ്ടകാ;

സബ്ബേ മഗ്ഗാ വിവജ്ജന്തി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ.

നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതി, നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപം;

അഘട്ടയന്തോ നിയ്യാതി, ഉഭോ ജാണൂ ച ഗോപ്ഫകേ.

നാതിസീഘം പക്കമതി, സമ്പന്നചരണോ മുനി;

ന ചാതിസണികം യാതി, ഗച്ഛമാനോ സമാഹിതോ.

ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയം, ദിസഞ്ച വിദിസം തഥാ;

ന പേക്ഖമാനോ സോ യാതി, യുഗമത്തമ്ഹി പേക്ഖതി.

നാഗവിക്കന്തചാരോ സോ, ഗമനേ സോഭതേ ജിനോ;

ചാരും ഗച്ഛതി ലോകഗ്ഗോ, ഹാസയന്തോ സദേവകേ.

ഉളുരാജാവ സോഭന്തോ, ചതുചാരീവ കേസരീ;

തോസയന്തോ ബഹൂ സത്തേ, പുരം സേട്ഠം ഉപാഗമീ’’തി.

വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ, ഏവംവിധേസു കാലേസു ബുദ്ധസ്സ സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോയേവ പമാണം ചുണ്ണിയപദേഹി വാ ഗാഥാബന്ധേന വാ യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം. ദുക്കഥിതന്തി ന വത്തബ്ബം. അപ്പമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ, തേസം ബുദ്ധാപി അനവസേസതോ വണ്ണം വത്തും അസമത്ഥാ, പഗേവ ഇതരാ പജാതി. ഇമിനാ സിരിവിലാസേന അലങ്കതപ്പടിയത്തം സക്യരാജപുരം പവിസിത്വാ ഭഗവാ പസന്നചിത്തേന ജനേന ഗന്ധധൂമവാസചുണ്ണാദീഹി പൂജയമാനോ സന്ഥാഗാരം പാവിസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ഏവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീ’’തി.

ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാതി ഭഗവന്തം പുരതോ കത്വാ. തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഉപാസകാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന വോദകം കത്വാ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ രത്തകമ്ബലപലിവേഠിതേ പീഠേ ഠപിതരത്തസുവണ്ണഘനപടിമാ വിയ അതിവിരോചിത്ഥ. അയം പനേത്ഥ പോരാണാനം വണ്ണഭണനമഗ്ഗോ –

‘‘ഗന്ത്വാന മണ്ഡലമാളം, നാഗവിക്കന്തചരണോ;

ഓഭാസയന്തോ ലോകഗ്ഗോ, നിസീദി വരമാസനേ.

തസ്മിം നിസിന്നോ നരദമ്മസാരഥി,

ദേവാതിദേവോ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ;

ബുദ്ധാസനേ മജ്ഝഗതോ വിരോചതി,

സുവണ്ണനേക്ഖം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ.

നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, നിക്ഖിത്തം പണ്ഡുകമ്ബലേ;

വിരോചതി വീതമലോ, മണിവേരോചനോ യഥാ.

മഹാസാലോവ സമ്ഫുല്ലോ, നേരുരാജാവലങ്കതോ;

സുവണ്ണയൂപസങ്കാസോ, പദുമോ കോകനദോ യഥാ.

ജലന്തോ ദീപരുക്ഖോവ, പബ്ബതഗ്ഗേ യഥാ സിഖീ;

ദേവാനം പാരിച്ഛത്തോവ, സബ്ബഫുല്ലോ വിരോചഥാ’’തി.

കാപിലവത്ഥവേ സക്യേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായാതി ഏത്ഥ ധമ്മീ കഥാ നാമ സന്ഥാഗാരഅനുമോദനപ്പടിസംയുത്താ പകിണ്ണകകഥാ വേദിതബ്ബാ. തദാ ഹി ഭഗവാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ മഹാജമ്ബും ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ യോജനികം മധുഭണ്ഡം ചക്കയന്തേന പീളേത്വാ മധുപാനം പായമാനോ വിയ കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം ഹിതസുഖാവഹം പകിണ്ണകകഥം കഥേസി. ‘‘ആവാസദാനം നാമേതം മഹാരാജ മഹന്തം, തുമ്ഹാകം ആവാസോ മയാ പരിഭുത്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിഭുത്തോ മയാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തോ പന ധമ്മരതനേന പരിഭുത്തോ യേവാതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തോ നാമ ഹോതി. ആവാസദാനസ്മിഞ്ഹി ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതി. ഭൂമട്ഠകപണ്ണസാലായ വാ സാഖാമണ്ഡപസ്സ വാപി ആനിസംസോ നാമ പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കാ’’തി നാനാനയവിചിത്തം ബഹും ധമ്മകഥം കഥേത്വാ –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച.

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. (ചൂളവ. ൨൯൫) –

ഏവം അയമ്പി ആവാസേ ആനിസംസോ, അയമ്പി ആനിസംസോതി ബഹുദേവരത്തിം അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമം ആവാസാനിസംസകഥം കഥേസി. തത്ഥ ഇമാ ഗാഥാവ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, പകിണ്ണകധമ്മദേസനാ പന സങ്ഗഹം ന ആരോഹതി. സന്ദസ്സേസീതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസീതി ധമ്മകഥം കഥാപേതുകാമോ ജാനാപേസി. അഥ കസ്മാ സാരിപുത്തമഹാമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപാദീസു അസീതിമഹാഥേരേസു വിജ്ജമാനേസു ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഭാരമകാസീതി. പരിസജ്ഝാസയവസേന. ആയസ്മാ ഹി ആനന്ദോ ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗോ, പഹോസി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി മധുരധമ്മകഥം കഥേതുന്തി സാകിയമണ്ഡലേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ. തസ്സ സക്യരാജൂഹി വിഹാരം ഗന്ത്വാപി ധമ്മകഥാ സുതപുബ്ബാ, ഓരോധാ പന നേസം ന യഥാരുചിയാ വിഹാരം ഗന്തും ലഭന്തി, തേസം ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ വത ഭഗവാ അപ്പംയേവ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠസ്സ ആനന്ദസ്സ ഭാരം കരേയ്യാ’’തി. തേസം അജ്ഝാസയവസേന ഭഗവാ തസ്സേവ ഭാരമകാസി.

സേഖോ പാടിപദോതി പടിപന്നകോ സേഖസമണോ. സോ തുയ്ഹം പടിഭാതു ഉപട്ഠാതു, തസ്സ പടിപദം ദേസേഹീതി പടിപദായ പുഗ്ഗലം നിയമേത്വാ ദസ്സേതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഇമം പടിപദം നിയമേസി? ബഹൂഹി കാരണേഹി. ഇമേ താവ സക്യാ മങ്ഗലസാലായ മങ്ഗലം പച്ചാസീസന്തി വഡ്ഢിം ഇച്ഛന്തി, അയഞ്ച സേഖപടിപദാ മയ്ഹം സാസനേ മങ്ഗലപടിപദാ വഡ്ഢമാനകപടിപദാതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി. തസ്സഞ്ച പരിസതി സേഖാവ ബഹൂ നിസിന്നാ, തേ അത്തനാ പടിവിദ്ധട്ഠാനേ കഥീയമാനേ അകിലമന്താവ സല്ലക്ഖേസ്സന്തീതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി. ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ സേഖപടിസമ്ഭിദാപത്തോവ, സോ അത്തനാ പടിവിദ്ധേ പച്ചക്ഖട്ഠാനേ കഥേന്തോ അകിലമന്തോ വിഞ്ഞാപേതും സക്ഖിസ്സതീതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി. സേഖപടിപദായ ച തിസ്സോപി സിക്ഖാ ഓസടാ, തത്ഥ അധിസീലസിക്ഖായ കഥിതായ സകലം വിനയപിടകം കഥിതമേവ ഹോതി, അധിചിത്തസിക്ഖായ കഥിതായ സകലം സുത്തന്തപിടകം കഥിതം ഹോതി, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖായ കഥിതായ സകലം അഭിധമ്മപിടകം കഥിതം ഹോതി, ആനന്ദോ ച ബഹുസ്സുതോ തിപിടകധരോ, സോ പഹോതി തീഹി പിടകേഹി തിസ്സോ സിക്ഖാ കഥേതും, ഏവം കഥിതേ സക്യാനം മങ്ഗലമേവ വഡ്ഢിയേവ ഭവിസ്സതീതിപി ഇമം പടിപദം നിയമേസി.

പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീതി കസ്മാ ആഗിലായതി? ഭഗവതോ ഹി ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പദഹന്തസ്സ മഹന്തം കായദുക്ഖം അഹോസി, അഥസ്സ അപരഭാഗേ മഹല്ലകകാലേ പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജി. അകാരണം വാ ഏതം. പഹോതി ഹി ഭഗവാ ഉപ്പന്നം വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഏകമ്പി ദ്വേപി സത്താഹേ ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദിതും. സന്ഥാഗാരസാലം പന ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അഹോസി, തത്ഥ പാദധോവനട്ഠാനതോ യാവ ധമ്മാസനാ അഗമാസി, ഏത്തകേ ഠാനേ ഗമനം നിപ്ഫന്നം. ധമ്മാസനം പത്തോ ഥോകം ഠത്വാ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനം. ദിയഡ്ഢയാമം ധമ്മാസനേ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനേ നിസജ്ജാ നിപ്ഫന്നാ. ഇദാനി ദക്ഖിണേന പസ്സേന ഥോകം നിപന്നേ സയനം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീതി ഏവം ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അഹോസി. ഉപാദിന്നകസരീരഞ്ച നാമ ‘‘നോ ആഗിലായതീ’’തി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ ചിരം നിസജ്ജായ സഞ്ജാതം അപ്പകമ്പി ആഗിലായനം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാതി സന്ഥാഗാരസ്സ കിര ഏകപസ്സേ തേ രാജാനോ പട്ടസാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചകം പഞ്ഞപേത്വാ കപ്പിയപച്ചത്ഥരണേന അത്ഥരിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണ-താരക-ഗന്ധമാലാ-ദാമപടിമണ്ഡിതം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധതേലപ്പദീപം ആരോപയിംസു ‘‘അപ്പേവ നാമ സത്ഥാ ധമ്മാസനതോ വുട്ഠായ ഥോകം വിസ്സമന്തോ ഇധ നിപജ്ജേയ്യ, ഏവം നോ ഇമം സന്ഥാഗാരം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജി. ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാതി ഏത്തകം കാലം അതിക്കമിത്വാ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി വുട്ഠാനസഞ്ഞം ചിത്തേ ഠപേത്വാ.

൨൩. മഹാനാമം സക്കം ആമന്തേസീതി സോ കിര തസ്മിം കാലേ തസ്സം പരിസതി ജേട്ഠകോ പാമോക്ഖോ, തസ്മിം സങ്ഗഹിതേ സേസപരിസാ സങ്ഗഹിതാവ ഹോതീതി ഥേരോ തമേവ ആമന്തേസി. സീലസമ്പന്നോതി സീലേന സമ്പന്നോ, സമ്പന്നസീലോ പരിപുണ്ണസീലോതി അത്ഥോ. സദ്ധമ്മേഹീതി സുന്ദരധമ്മേഹി, സതം വാ സപ്പുരിസാനം ധമ്മേഹി.

൨൪. കഥഞ്ച മഹാനാമാതി ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന സേഖപടിപദായ മാതികം ഠപേത്വാ പടിപാടിയാ വിത്ഥാരേതുകാമോ ഏവമാഹ. തത്ഥ സീലസമ്പന്നോതിആദീനി ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തി ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൨൫. കായദുച്ചരിതേനാതിആദീസു ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം, ഹിരിയിതബ്ബാനി കായദുച്ചരിതാദീനി ഹിരിയതി ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഓത്തപ്പനിദ്ദേസേ ഹേത്വത്ഥേ കരണവചനം, കായദുച്ചരിതാദീഹി ഓത്തപ്പസ്സ ഹേതുഭൂതേഹി ഓത്തപ്പതി ഭായതീതി അത്ഥോ. ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ അനോസക്കിതമാനസോ. പഹാനായാതി പഹാനത്ഥായ. ഉപസമ്പദായാതി പടിലാഭത്ഥായ. ഥാമവാതി വീരിയഥാമേന സമന്നാഗതോ. ദള്ഹപരക്കമോതി ഥിരപരക്കമോ. അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കുസലേസു ധമ്മേസു അനോരോപിതധുരോ അനോസക്കിതവീരിയോ. പരമേനാതി ഉത്തമേന. സതിനേപക്കേനാതി സതിയാ ച നിപകഭാവേന ച. കസ്മാ പന സതിഭാജനിയേ പഞ്ഞാ ആഗതാതി? സതിയാ ബലവഭാവദീപനത്ഥം. പഞ്ഞാവിപ്പയുത്താ ഹി സതി ദുബ്ബലാ ഹോതി, സമ്പയുത്താ ബലവതീതി.

ചിരകതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ കായേന ചിരകതം ചേതിയങ്ഗണവത്താദി അസീതി മഹാവത്തപടിപത്തിപൂരണം. ചിരഭാസിതമ്പീതി അത്തനാ വാ പരേന വാ വാചായ ചിരഭാസിതം സക്കച്ചം ഉദ്ദിസന-ഉദ്ദിസാപന-ധമ്മോസാരണ-ധമ്മദേസനാ-ഉപനിസിന്നകഥാ-അനുമോദനിയാദിവസേന പവത്തിതം വചീകമ്മം. സരിതാ അനുസ്സരിതാതി തസ്മിം കായേന ചിരകതേ ‘‘കായോ നാമ കായവിഞ്ഞത്തി, ചിരഭാസിതേ വാചാ നാമ വചീവിഞ്ഞത്തി. തദുഭയമ്പി രൂപം, തംസമുട്ഠാപികാ ചിത്തചേതസികാ അരൂപം. ഇതി ഇമേ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നിരുദ്ധാ’’തി സരതി ചേവ അനുസ്സരതി ച, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപികാ ഹി സതി ഇധ അധിപ്പേതാ. തായ സതിയാ ഏസ സകിമ്പി സരണേന സരിതാ, പുനപ്പുനം സരണേന അനുസ്സരിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഉദയവയഗാമിനിയാ ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥായ. അരിയായാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച സമുച്ഛേദവസേന ച കിലേസേഹി ആരകാ ഠിതായ പരിസുദ്ധായ. പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ച സമങ്ഗീഭൂതോ. നിബ്ബേധികായാതി സായേവ നിബ്ബിജ്ഝനതോ നിബ്ബേധികാതി വുച്ചതി, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമുച്ഛേദവസേന അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികാ. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ തദങ്ഗവസേന നിബ്ബേധികായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ ചാതി വിപസ്സനാ ‘‘നിബ്ബേധികാ’’തി വത്തും വട്ടതി. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി ഇധാപി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ‘‘സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന വട്ടദുക്ഖം ഖേപയമാനാ ഗച്ഛതീതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ നാമ. വിപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന വട്ടദുക്ഖഞ്ച കിലേസദുക്ഖഞ്ച ഖേപയമാനാ ഗച്ഛതീതി ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ. ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ വാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പടിലാഭസംവത്തനതോ ഏസാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനീ’’തി വേദിതബ്ബാ.

൨൬. അഭിചേതസികാനന്തി അഭിചിത്തം സേട്ഠചിത്തം സിതാനം നിസ്സിതാനം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ സുഖപടിലാഭഹേതൂനം. നികാമലാഭീതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതാ. അകിച്ഛലാഭീതി നിദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ. പഗുണഭാവേന ഏകോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സക്കോതി, സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേ പന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതും ന സക്കോതി, സോ അത്തനോ അനിച്ഛായ ഖിപ്പമേവ വുട്ഠാതി, യഥാപരിച്ഛേദവസേന സമാപത്തിം ഠപേതും ന സക്കോതി അയം കിച്ഛലാഭീ കസിരലാഭീ നാമ. ഏകോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ച സമാപജ്ജിതും സക്കോതി, സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേ ച അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, സോ യഥാപരിച്ഛേദവസേനേവ വുട്ഠാതും സക്കോതി, അയം അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ നാമ.

൨൭. അയം വുച്ചതി മഹാനാമ അരിയസാവകോ സേഖോ പാടിപദോതി മഹാനാമ അരിയസാവകോ സേഖോ പാടിപദോ വിപസ്സനാഗബ്ഭായ വഡ്ഢമാനകപടിപദായ സമന്നാഗതോതി വുച്ചതീതി ദസ്സേതി. അപുച്ചണ്ഡതായാതി അപൂതിഅണ്ഡതായ. ഭബ്ബോ അഭിനിബ്ഭിദായാതി വിപസ്സനാദിഞാണപ്പഭേദായ ഭബ്ബോ. സമ്ബോധായാതി അരിയമഗ്ഗായ. അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സാതി അരഹത്തം അനുത്തരോ യോഗക്ഖേമോ നാമ, തദഭിഗമായ ഭബ്ബോതി ദസ്സേതി. യാ പനായമേത്ഥ അത്ഥദീപനത്ഥം ഉപമാ ആഹടാ, സാ ചേതോഖിലസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘തസ്സാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു തിവിധകിരിയകരണം വിയ ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉസ്സോള്ഹിപന്നരസേഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതഭാവോ’’തി യം ഏവം ഓപമ്മസംസന്ദനം ആഗതം, തം ഇധ ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഹോതീതിആദിവചനതോ ‘‘തസ്സാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു തിവിധകിരിയകരണം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സീലസമ്പന്നതാദീഹി പന്നരസേഹി ധമ്മേഹി സമങ്ഗിഭാവോ’’തി. ഏവം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തസദിസമേവ.

൨൮. ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിന്തി ഇമം പഠമാദിജ്ഝാനേഹി അസദിസം ഉത്തമം ചതുത്ഥജ്ഝാനികം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം. പഠമാഭിനിബ്ഭിദാതി പഠമോ ഞാണഭേദോ. ദുതിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുക്കുടച്ഛാപകോ പന ഏകവാരം മാതുകുച്ഛിതോ ഏകവാരം അണ്ഡകോസതോതി ദ്വേ വാരേ ജായതി. അരിയസാവകോ തീഹി വിജ്ജാഹി തായോ വാരേ ജായതി. പുബ്ബേനിവാസച്ഛാദകം തമം വിനോദേത്വാ പുബ്ബേനിവാസഞാണേന പഠമം ജായതി, സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിച്ഛാദകം തമം വിനോദേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന ദുതിയം ജായതി, ചതുസച്ചപടിച്ഛാദകം തമം വിനോദേത്വാ ആസവക്ഖയഞാണേന തതിയം ജായതി.

൨൯. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിന്തി ഇദമ്പി സീലം അസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചരണം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചരണം നാമ ബഹു അനേകവിധം, സീലാദയോ പന്നരസധമ്മാ, തത്ഥ ഇദമ്പി ഏകം ചരണന്തി അത്ഥോ. പദത്ഥോ പന ചരതി തേന അഗതപുബ്ബം ദിസം ഗച്ഛതീതി ചരണം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായാതി ഇദം പുബ്ബേനിവാസഞാണം തസ്സ വിജ്ജാ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. വിജ്ജാ നാമ ബഹു അനേകവിധാ, വിപസ്സനഞാണാദീനി അട്ഠ ഞാണാനി, തത്ഥ ഇദമ്പി ഞാണം ഏകാ വിജ്ജാതിപി അത്ഥോ. പദത്ഥോ പന വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഏതായ ജാനാതീതി വിജ്ജാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. വിജ്ജാസമ്പന്നോ ഇതിപീതി തീഹി വിജ്ജാഹി വിജ്ജാസമ്പന്നോ ഇതിപി. ചരണസമ്പന്നോ ഇതിപീതി പഞ്ചദസഹി ധമ്മേഹി ചരണസമ്പന്നോ ഇതിപി. തദുഭയേന പന വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ ഇതിപീതി.

൩൦. സനങ്കുമാരേനാതി പോരാണകകുമാരേന, ചിരകാലതോ പട്ഠായ കുമാരോതി പഞ്ഞാതേന. സോ കിര മനുസ്സപഥേ പഞ്ചചൂളകകുമാരകകാലേ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ സോ അത്തഭാവോ പിയോ അഹോസി മനാപോ, തസ്മാ താദിസേനേവ അത്തഭാവേന ചരതി, തേന നം സനങ്കുമാരോതി സഞ്ജാനന്തി. ജനേതസ്മിന്തി ജനിതസ്മിം, പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ജനേതസ്മിം ഗോത്തം പടിസരന്തി ‘‘അഹം ഗോതമോ, അഹം കസ്സപോ’’തി, തേസു ലോകേ ഗോത്തപടിസാരീസു ഖത്തിയോ സേട്ഠോ. അനുമതാ ഭഗവതാതി മമ പഞ്ഹബ്യാകരണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ ദേസിതാതി അമ്ബട്ഠസുത്തേ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ‘‘അഹമ്പി, അമ്ബട്ഠ, ഏവം വദാമി –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി’’. (ദീ. നി. ൧.൨൭൭) –

ഏവം ഭാസന്തേന അനുഞ്ഞാതാ അനുമോദിതാ. സാധു സാധു ആനന്ദാതി, ഭഗവാ കിര ആദിതോ പട്ഠായ നിദ്ദം അനോക്കമന്തോവ ഇമം സുത്തം സുത്വാ ആനന്ദേന സേഖപടിപദായ കൂടം ഗഹിതന്തി ഞത്വാ ഉട്ഠായ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ സാധുകാരം അദാസി. ഏത്താവതാ ച പന ഇദം സുത്തം ജിനഭാസിതം നാമ ജാതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സേഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.