൯. ബ്രഹ്മനിമന്തനികസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൧. ഏവം മേ സുതന്തി ബ്രഹ്മനിമന്തനികസുത്തം. തത്ഥ പാപകം ദിട്ഠിഗതന്തി ലാമകാ സസ്സതദിട്ഠി. ഇദം നിച്ചന്തി ഇദം സഹ കായേന ബ്രഹ്മട്ഠാനം അനിച്ചം ‘‘നിച്ച’’ന്തി വദതി. ധുവാദീനി തസ്സേവ വേവചനാനി. തത്ഥ ധുവന്തി ഥിരം. സസ്സതന്തി സദാ വിജ്ജമാനം. കേവലന്തി അഖണ്ഡം സകലം. അചവനധമ്മന്തി അചവനസഭാവം. ഇദഞ്ഹി ന ജായതീതിആദീസു ഇമസ്മിം ഠാനേ കോചി ജായനകോ വാ ജീയനകോ വാ മീയനകോ വാ ചവനകോ വാ ഉപപജ്ജനകോ വാ നത്ഥീതി സന്ധായ വദതി. ഇതോ ച പനഞ്ഞന്തി ഇതോ സഹ കായകാ ബ്രഹ്മട്ഠാനാ ഉത്തരി അഞ്ഞം നിസ്സരണം നാമ നത്ഥീതി ഏവമസ്സ ഥാമഗതാ സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ ഹോതി. ഏവംവാദീ പന സോ ഉപരി തിസ്സോ ഝാനഭൂമിയോ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി നിബ്ബാനന്തി സബ്ബം പടിബാഹതി. അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ ഗതോ സമന്നാഗതോ അഞ്ഞാണീ അന്ധീഭൂതോ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ.

൫൦൨. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാരോ പാപിമാതി മാരോ കഥം ഭഗവന്തം അദ്ദസ? സോ കിര അത്തനോ ഭവനേ നിസീദിത്വാ കാലേന കാലം സത്ഥാരം ആവജ്ജേതി – ‘‘അജ്ജ സമണോ ഗോതമോ കതരസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ വസതീ’’തി. ഇമസ്മിം പന കാലേ ആവജ്ജന്തോ, ‘‘ഉക്കട്ഠം നിസ്സായ സുഭഗവനേ വിഹരതീ’’തി ഞത്വാ, ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഗതോ’’തി ഓലോകേന്തോ ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘സമണോ ഗോതമോ ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി, യാവ തത്ഥ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ബ്രഹ്മഗണം മമ വിസയാ നാതിക്കമേതി, താവ ഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനായം വിഛന്ദം കരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥു പദാനുപദികോ ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മഗണസ്സ അന്തരേ അദിസ്സമാനേന കായേന അട്ഠാസി. സോ, ‘‘സത്ഥാരാ ബകബ്രഹ്മാ അപസാദിതോ’’തി ഞത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ഉപത്ഥമ്ഭോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാരോ പാപിമാ’’തി.

ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജം അന്വാവിസിത്വാതി ഏകസ്സ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജസ്സ സരീരം പവിസിത്വാ. മഹാബ്രഹ്മാനം പന ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനം വാ അന്വാവിസിതും ന സക്കോതി. മേതമാസദോതി മാ ഏതം അപസാദയിത്ഥ. അഭിഭൂതി അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ ജേട്ഠകോ. അനഭിഭൂതോതി അഞ്ഞേഹി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസ്സനവസേന ദസോ, സബ്ബം പസ്സതീതി ദീപേതി. വസവത്തീതി സബ്ബജനം വസേ വത്തേതി. ഇസ്സരോതി ലോകേ ഇസ്സരോ. കത്താ നിമ്മാതാതി ലോകസ്സ കത്താ ച നിമ്മാതാ ച, പഥവീഹിമവന്തസിനേരുചക്കവാളമഹാസമുദ്ദചന്ദിമസൂരിയാ ച ഇമിനാ നിമ്മിതാതി ദീപേതി.

സേട്ഠോ സജിതാതി അയം ലോകസ്സ ഉത്തമോ ച സജിതാ ച. ‘‘ത്വം ഖത്തിയോ നാമ ഹോഹി, ത്വം ബ്രാഹ്മണോ നാമ, വേസ്സോ നാമ, സുദ്ദോ നാമ, ഗഹട്ഠോ നാമ, പബ്ബജിതോ നാമ, അന്തമസോ ഓട്ഠോ ഹോഹി, ഗോണോ ഹോഹീ’’തി ഏവം സത്താനം വിസജ്ജേതാ അയന്തി ദസ്സേതി. വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാനന്തി അയം ചിണ്ണവസിതായ വസീ, അയം പിതാ ഭൂതാനഞ്ച ഭബ്യാനഞ്ചാതി വദതി. തത്ഥ അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ അന്തോഅണ്ഡകോസേ ചേവ അന്തോവത്ഥിമ്ഹി ച ഭബ്യാ നാമ, ബഹി നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ഭൂതാ. സംസേദജാ പഠമചിത്തക്ഖണേ ഭബ്യാ, ദുതിയതോ പട്ഠായ ഭൂതാ. ഓപപാതികാ പഠമഇരിയാപഥേ ഭബ്യാ, ദുതിയതോ പട്ഠായ ഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ. തേ സബ്ബേപി ഏതസ്സ പുത്താതി സഞ്ഞായ, ‘‘പിതാ ഭൂതഭബ്യാന’’ന്തി ആഹ.

പഥവീഗരഹകാതി യഥാ ത്വം ഏതരഹി, ‘‘അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി പഥവിം ഗരഹസി ജിഗുച്ഛസി, ഏവം തേപി പഥവീഗരഹകാ അഹേസും, ന കേവലം ത്വംയേവാതി ദീപേതി. ആപഗരഹകാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഹീനേ കായേ പതിട്ഠിതാതി ചതൂസു അപായേസു നിബ്ബത്താ. പഥവീപസംസകാതി യഥാ ത്വം ഗരഹസി, ഏവം അഗരഹിത്വാ, ‘‘നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അച്ഛേജ്ജാ അഭേജ്ജാ അക്ഖയാ’’തി ഏവം പഥവീപസംസകാ പഥവിയാ വണ്ണവാദിനോ അഹേസുന്തി വദതി. പഥവാഭിനന്ദിനോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പഥവിയാ അഭിനന്ദിനോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പണീതേ കായേ പതിട്ഠിതാതി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്താ. തം താഹന്തി തേന കാരണേന തം അഹം. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. ഉപാതിവത്തിത്ഥോതി അതിക്കമിത്ഥ. ‘‘ഉപാതിവത്തിതോ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ദണ്ഡേന പടിപ്പണാമേയ്യാതി ചതുഹത്ഥേന മുഗ്ഗരദണ്ഡേന പോഥേത്വാ പലാപേയ്യ. നരകപപാതേതി സതപോരിസേ മഹാസോബ്ഭേ. വിരാധേയ്യാതി ഹത്ഥേന ഗഹണയുത്തേ വാ പാദേന പതിട്ഠാനയുത്തേ വാ ഠാനേ ഗഹണപതിട്ഠാനാനി കാതും ന സക്കുണേയ്യ. നനു ത്വം ഭിക്ഖു പസ്സസീതി ഭിക്ഖു നനു ത്വം ഇമം ബ്രഹ്മപരിസം സന്നിപതിതം ഓഭാസമാനം വിരോചമാനം ജോതയമാനം പസ്സസീതി ബ്രഹ്മുനോ ഓവാദേ ഠിതാനം ഇദ്ധാനുഭാവം ദസ്സേതി. ഇതി ഖോ മം, ഭിക്ഖവേ, മാരോ പാപിമാ ബ്രഹ്മപരിസം ഉപനേസീതി, ഭിക്ഖവേ, മാരോ പാപിമാ നനു ത്വം ഭിക്ഖു പസ്സസി ബ്രഹ്മപരിസം യസേന ച സിരിയാ ച ഓഭാസമാനം വിരോചമാനം ജോതയമാനം, യദി ത്വമ്പി മഹാബ്രഹ്മുനോ വചനം അനതിക്കമിത്വാ യദേവ തേ ബ്രഹ്മാ വദതി, തം കരേയ്യാസി, ത്വമ്പി ഏവമേവം യസേന ച സിരിയാ ച വിരോചേയ്യാസീതി ഏവം വദന്തോ മം ബ്രഹ്മപരിസം ഉപനേസി ഉപസംഹരി. മാ ത്വം മഞ്ഞിത്ഥോതി മാ ത്വം മഞ്ഞി. മാരോ ത്വമസി പാപിമാതി പാപിമ ത്വം മഹാജനസ്സ മാരണതോ മാരോ നാമ, പാപകം ലാമകം മഹാജനസ്സ അയസം കരണതോ പാപിമാ നാമാതി ജാനാമി.

൫൦൩. കസിണം ആയുന്തി സകലം ആയും. തേ ഖോ ഏവം ജാനേയ്യുന്തി തേ ഏവം മഹന്തേന തപോകമ്മേന സമന്നാഗതാ, ത്വം പന പുരിമദിവസേ ജാതോ, കിം ജാനിസ്സസി, യസ്സ തേ അജ്ജാപി മുഖേ ഖീരഗന്ധോ വായതീതി ഘട്ടേന്തോ വദതി. പഥവിം അജ്ഝോസിസ്സസീതി പഥവിം അജ്ഝോസായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി ഗണ്ഹിസ്സസി. ഓപസായികോ മേ ഭവിസ്സസീതി മയ്ഹം സമീപസയോ ഭവിസ്സസി, മം ഗച്ഛന്തം അനുഗച്ഛിസ്സസി, ഠിതം ഉപതിട്ഠിസ്സസി, നിസിന്നം ഉപനിസീദിസ്സസി, നിപന്നം ഉപനിപജ്ജിസ്സസീതി അത്ഥോ. വത്ഥുസായികോതി മമ വത്ഥുസ്മിം സയനകോ. യഥാകാമകരണീയോ ബാഹിതേയ്യോതി മയാ അത്തനോ രുചിയാ യം ഇച്ഛാമി, തം കത്തബ്ബോ, ബാഹിത്വാ ച പന ജജ്ഝരികാഗുമ്ബതോപി നീചതരോ ലകുണ്ഡടകതരോ കാതബ്ബോ ഭവിസ്സസീതി അത്ഥോ.

ഇമിനാ ഏസ ഭഗവന്തം ഉപലാപേതി വാ അപസാദേതി വാ. ഉപലാപേതി നാമ സചേ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, തണ്ഹാദീഹി പഥവിം അജ്ഝോസിസ്സസി, ഓപസായികോ മേ ഭവിസ്സസി, മയി ഗച്ഛന്തേ ഗമിസ്സസി, തിട്ഠന്തേ ഠസ്സസി, നിസിന്നേ നിസീദിസ്സസി, നിപന്നേ നിപജ്ജിസ്സസി, അഹം തം സേസജനം പടിബാഹിത്വാ വിസ്സാസികം അബ്ഭന്തരികം കരിസ്സാമീതി ഏവം താവ ഉപലാപേതി നാമ. സേസപദേഹി പന അപസാദേതി നാമ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേ ത്വം പഥവിം അജ്ഝോസിസ്സസി, വത്ഥുസായികോ മേ ഭവിസ്സസി, മമ ഗമനാദീനി ആഗമേത്വാ ഗമിസ്സസി വാ ഠസ്സസി വാ നിസീദിസ്സസി വാ നിപജ്ജിസ്സസി വാ, മമ വത്ഥുസ്മിം മയ്ഹം ആരക്ഖം ഗണ്ഹിസ്സസി, അഹം പന തം യഥാകാമം കരിസ്സാമി ബാഹിത്വാ ച ജജ്ഝരികാഗുമ്ബതോപി ലകുണ്ഡകതരന്തി ഏവം അപസാദേതി നാമ. അയം പന ബ്രഹ്മാ മാനനിസ്സിതോ, തസ്മാ ഇധ അപസാദനാവ അധിപ്പേതാ. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

അപിച തേ അഹം ബ്രഹ്മേതി ഇദാനി ഭഗവാ, ‘‘അയം ബ്രഹ്മാ മാനനിസ്സിതോ ‘അഹം ജാനാമീ’തി മഞ്ഞതി, അത്തനോ യസേന സമ്മത്തോ സരീരം ഫുസിതുമ്പി സമത്ഥം കിഞ്ചി ന പസ്സതി, ഥോകം നിഗ്ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ഗതിഞ്ച പജാനാമീതി നിപ്ഫത്തിഞ്ച പജാനാമി. ജുതിഞ്ചാതി ആനുഭാവഞ്ച പജാനാമി. ഏവം മഹേസക്ഖോതി ഏവം മഹായസോ മഹാപരിവാരോ.

യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തീതി യത്തകേ ഠാനേ ചന്ദിമസൂരിയാ വിചരന്തി. ദിസാ ഭന്തി വിരോചനാതി ദിസാസു വിരോചമാനാ ഓഭാസന്തി, ദിസാ വാ തേഹി വിരോചമാനാ ഓഭാസന്തി. താവ സഹസ്സധാ ലോകോതി തത്തകേന പമാണേന സഹസ്സധാ ലോകോ, ഇമിനാ ചക്കവാളേന സദ്ധിം ചക്കവാളസഹസ്സന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ തേ വത്തതേ വസോതി ഏത്ഥ ചക്കവാളസഹസ്സേ തുയ്ഹം വസോ വത്തതി. പരോപരഞ്ച ജാനാസീതി ഏത്ഥ ചക്കവാളസഹസ്സേ പരോപരേ ഉച്ചനീചേ ഹീനപ്പണീതേ സത്തേ ജാനാസി. അഥോ രാഗവിരാഗിനന്തി ന കേവലം, ‘‘അയം ഇദ്ധോ അയം പകതിമനുസ്സോ’’തി പരോപരം, ‘‘അയം പന സരാഗോ അയം വീതരാഗോ’’തി ഏവം രാഗവിരാഗിനമ്പി ജനം ജാനാസി. ഇത്ഥംഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഇത്ഥംഭാവോതി ഇദം ചക്കവാളം. അഞ്ഞഥാഭാവോതി ഇതോ സേസം ഏകൂനസഹസ്സം. സത്താനം ആഗതിം ഗതിന്തി ഏത്ഥ ചക്കവാളസഹസ്സേ പടിസന്ധിവസേന സത്താനം ആഗതിം, ചുതിവസേന ഗതിം ച ജാനാസി. തുയ്ഹം പന അതിമഹന്തോഹമസ്മീതി സഞ്ഞാ ഹോതി, സഹസ്സിബ്രഹ്മാ നാമ ത്വം, അഞ്ഞേസം പന തയാ ഉത്തരി ദ്വിസഹസ്സാനം തിസഹസ്സാനം ചതുസഹസ്സാനം പഞ്ചസഹസ്സാനം ദസസഹസ്സാനം സതസഹസ്സാനഞ്ച ബ്രഹ്മാനം പമാണം നത്ഥി, ചതുഹത്ഥായ പിലോതികായ പടപ്പമാണം കാതും വായമന്തോ വിയ മഹന്തോസ്മീതി സഞ്ഞം കരോസീതി നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൫൦൪. ഇധൂപപന്നോതി ഇധ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം ഉപപന്നോ. തേന തം ത്വം ന ജാനാസീതി തേന കാരണേന തം കായം ത്വം ന ജാനാസി. നേവ തേ സമസമോതി ജാനിതബ്ബട്ഠാനം പത്വാപി തയാ സമസമോ ന ഹോമി. അഭിഞ്ഞായാതി അഞ്ഞായ. കുതോ നീചേയ്യന്തി തയാ നീചതരഭാവോ പന മയ്ഹം കുതോ.

ഹേട്ഠൂപപത്തികോ കിരേസ ബ്രഹ്മാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധുപ്പാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിയം വേഹപ്ഫലബ്രഹ്മലോകേ പഞ്ചകപ്പസതികം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ഹേട്ടൂപപത്തികം കത്വാ തതിയജ്ഝാനം പണീതം ഭാവേത്വാ സുഭകിണ്ഹബ്രഹ്മലോകേ ചതുസട്ഠികപ്പം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ ദുതിയജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ ആഭസ്സരേസു അട്ഠകപ്പം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം കപ്പായുകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സോ പഠമകാലേ അത്തനാ കതകമ്മഞ്ച നിബ്ബത്തട്ഠാനഞ്ച അഞ്ഞാസി, കാലേ പന ഗച്ഛന്തേ ഉഭയം പമുസ്സിത്വാ സസ്സതദിട്ഠിം ഉപ്പാദേസി. തേന നം ഭഗവാ, ‘‘തേന തം ത്വം ന ജാനാസി…പേ… കുതോ നീചേയ്യ’’ന്തി ആഹ.

അഥ ബ്രഹ്മാ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം ആയുഞ്ച നിബ്ബത്തട്ഠാനഞ്ച പുബ്ബേകതകമ്മഞ്ച ജാനാതി, ഹന്ദ നം പുബ്ബേ കതകമ്മം പുച്ഛാമീ’’തി സത്ഥാരം അത്തനോ പുബ്ബേകതകമ്മം പുച്ഛി. സത്ഥാ കഥേസി.

പുബ്ബേ കിരേസ കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ, ‘‘ജാതിജരാബ്യാധിമരണസ്സ അന്തം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമ്മ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ഝാനരതിയാ വീതിനാമേതി. തദാ ച കാലേന കാലം സത്ഥവാഹാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി മരുകന്താരം പടിപജ്ജന്തി. മരുകന്താരേ പന ദിവാ ന സക്കാ ഗന്തും, രത്തിം ഗമനം ഹോതി. അഥ പുരിമസകടസ്സ അഗ്ഗയുഗേ യുത്തബലിബദ്ദാ ഗച്ഛന്താ നിവത്തിത്വാ ആഗതമഗ്ഗാഭിമുഖാവ അഹേസും. ഇതരസകടാനി തഥേവ നിവത്തിത്വാ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ നിവത്തിതഭാവം ജാനിംസു. തേസഞ്ച തദാ കന്താരം അതിക്കമനദിവസോ അഹോസി. സബ്ബം ദാരുദകം പരിക്ഖീണം, തസ്മാ, ‘‘നത്ഥി ദാനി അമ്ഹാകം ജീവിത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഗോണേ ചക്കേസു ബന്ധിത്വാ മനുസ്സാ സകടപച്ഛായായം പവിസിത്വാ നിപജ്ജിംസു. താപസോപി കാലസ്സേവ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസിന്നോ ഗങ്ഗം ഓലോകയമാനോ അദ്ദസ ഗങ്ഗം മഹതാ ഉദകോഘേന വുയ്ഹമാനം പവത്തിതമണിക്ഖന്ധം വിയ ആഗച്ഛന്തിം. ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്മിം ലോകേ ഏവരൂപസ്സ മധുരോദകസ്സ അലാഭേന കിലിസ്സമാനാ സത്താ’’തി. സോ ഏവം ആവജ്ജന്തോ മരുകന്താരേ തം സത്ഥം ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേ സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’’തി, ‘‘ഇതോ മഹാ ഉദകക്ഖന്ധോ ഛിജ്ജിത്വാ മരുകന്താരേ സത്ഥാഭിമുഖോ ഗച്ഛതൂ’’തി അഭിഞ്ഞാചിത്തേന അധിട്ഠാസി. സഹചിത്തുപ്പാദേന മാതികാരുള്ഹം വിയ ഉദകം തത്ഥ അഗമാസി. മനുസ്സാ ഉദകസദ്ദേന വുട്ഠായ ഉദകം ദിസ്വാ ഹത്ഥതുട്ഠാ ന്ഹായിത്വാ പിവിത്വാ ഗോണേപി പായേത്വാ സോത്ഥിനാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം അഗമംസു. സത്ഥാ തം ബ്രഹ്മുനോ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ –

‘‘യം ത്വം അപായേസി ബഹൂ മനുസ്സേ,

പിപാസിതേ ഘമ്മനി സമ്പരേതേ;

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൧) –

ഇമം ഗാഥമാഹ.

അപരസ്മിം സമയേ താപസോ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ ആരഞ്ഞകം ഗാമം നിസ്സായ വസതി. തേന ച സമയേന ചോരാ തം ഗാമം പഹരിത്വാ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ഗാവിയോ ച കരമരേ ച ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഗാവോപി സുനഖാപി മനുസ്സാപി മഹാവിരവം വിരവന്തി. താപസോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ആവജ്ജന്തോ, ‘‘മനുസ്സാനം ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഞത്വാ, ‘‘മയി പസ്സന്തേ ഇമേ സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’’തി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അഭിഞ്ഞാചിത്തേന ചോരാനം പടിപഥേ ചതുരങ്ഗിനിസേനം മാപേസി കമ്മസജ്ജം ആഗച്ഛന്തിം. ചോരാ ദിസ്വാ, ‘‘രാജാ’’തി തേ മഞ്ഞമാനാ വിലോപം ഛഡ്ഡേത്വാ പക്കമിംസു. താപസോ ‘‘യം യസ്സ സന്തകം, തം തസ്സേവ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി, തം തഥേവ അഹോസി. മഹാജനോ സോത്ഥിഭാവം പാപുണി. സത്ഥാ ഇദമ്പി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ –

‘‘യം ഏണികൂലസ്മിം ജനം ഗഹീതം,

അമോചയീ ഗയ്ഹക നീയമാനം;

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൨) –

ഇമം ഗാഥമാഹ. ഏത്ഥ ഏണികൂലസ്മിന്തി ഗങ്ഗാതീരേ.

പുന ഏകസ്മിം സമയേ ഉപരിഗങ്ഗാവാസികം കുലം ഹേട്ഠാഗങ്ഗാവാസികേന കുലേന സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവം കത്വാ നാവാസങ്ഘാടം ബന്ധിത്വാ ബഹും ഖാദനീയഭോജനീയഞ്ചേവ ഗന്ധമാലാദീനി ച ആരോപേത്വാ ഗങ്ഗാസോതേന ആഗച്ഛതി. മനുസ്സാ ഖാദമാനാ ഭുഞ്ജമാനാ നച്ചന്താ ഗായന്താ ദേവവിമാനേന ഗച്ഛന്താ വിയ ബലവസോമനസ്സാ അഹേസും. ഗങ്ഗേയ്യകോ നാഗോ ദിസ്വാ കുപിതോ, ‘‘ഇമേ മയി സഞ്ഞമ്പി ന കരോന്തി, ഇദാനി നേ സമുദ്ദമേവ പാപേസ്സാമീ’’തി മഹന്തം അത്തഭാവം മാപേത്വാ ഉദകം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ ഫണം കത്വാ സുസ്സൂകാരം കരോന്തോ അട്ഠാസി. മഹാജനോ ദിസ്വാ ഭീതോ വിസ്സരമകാസി. താപസോ പണ്ണസാലായ നിസിന്നോ സുത്വാ, ‘‘ഇമേ ഗായന്താ നച്ചന്താ സോമനസ്സജാതാ ആഗച്ഛന്തി, ഇദാനി പന ഭയരവം രവിംസു, കിം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജന്തോ നാഗരാജം ദിസ്വാ, ‘‘മയി പസ്സന്തേ ഇമേ സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’’തി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ സുപണ്ണവണ്ണം മാപേത്വാ നാഗരാജസ്സ ദസ്സേസി. നാഗരാജാ ഭീതോ ഫണം സംഹരിത്വാ ഉദകം പവിട്ഠോ. മഹാജനോ സോത്ഥിഭാവം പാപുണി. സത്ഥാ ഇദമ്പി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ –

‘‘ഗങ്ഗായ സോതസ്മിം ഗഹീതനാവം,

ലുദ്ദേന നാഗേന മനുസ്സകപ്പാ;

അമോചയിത്ഥ ബലസാ പസയ്ഹ,

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം;

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൩) –

ഇമം ഗാഥമാഹ.

അപരസ്മിം സമയേ ഏസ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കേസവോ നാമ താപസോ അഹോസി. തേന സമയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ കപ്പോ നാമ മാണവോ കേസവസ്സ ബദ്ധചരോ അന്തേവാസികോ ഹുത്വാ ആചരിയസ്സ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ അത്ഥചരോ അഹോസി. കേസവോ തം വിനാ വത്തിതും നാസക്ഖി, തം നിസ്സായേവ ജീവികം കപ്പേസി. സത്ഥാ ഇദമ്പി തസ്സ പുബ്ബകമ്മം ദസ്സേന്തോ –

‘‘കപ്പോ ച തേ ബദ്ധചരോ അഹോസി,

സമ്ബുദ്ധിമന്തം വതിനം അമഞ്ഞി;

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൪) –

ഇമം ഗാഥമാഹ.

ഏവം ബ്രഹ്മുനോ നാനത്തഭാവേസു കതകമ്മം സത്ഥാ പകാസേസി. സത്ഥരി കഥേന്തേയേവ ബ്രഹ്മാ സല്ലക്ഖേസി, ദീപസഹസ്സേ ഉജ്ജലിതേ രൂപാനി വിയ സബ്ബകമ്മാനിസ്സ പാകടാനി അഹേസും. സോ പസന്നചിത്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അദ്ധാ പജാനാസി മമേതമായും,

അഞ്ഞമ്പി ജാനാസി തഥാ ഹി ബുദ്ധോ;

തഥാ ഹി തായം ജലിതാനുഭാവോ,

ഓഭാസയം തിട്ഠതി ബ്രഹ്മലോക’’ന്തി. (ജാ. ൧.൭.൭൫);

അഥസ്സ ഭഗവാ ഉത്തരി അസമസമതം പകാസേന്തോ പഥവിം ഖോ അഹം ബ്രഹ്മേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഥവിയാ പഥവത്തേന അനനുഭൂതന്തി പഥവിയാ പഥവിസഭാവേന അനനുഭൂതം അപ്പത്തം. കിം പന തന്തി? നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി സബ്ബസ്മാ സങ്ഖതാ നിസ്സടത്താ പഥവിസഭാവേന അപ്പത്തം നാമ. തദഭിഞ്ഞായാതി തം നിബ്ബാനം ജാനിത്വാ സച്ഛികത്വാ. പഥവിം നാപഹോസിന്തി പഥവിം തണ്ഹാദിട്ഠിമാനഗാഹേഹി ന ഗണ്ഹിം. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വിത്ഥാരോ പന മൂലപരിയായേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

സചേ ഖോ തേ, മാരിസ, സബ്ബസ്സ സബ്ബത്തേനാതി ഇദമേവ ബ്രഹ്മാ അത്തനോ വാദിതായ സബ്ബന്തി അക്ഖരം നിദ്ദിസിത്വാ അക്ഖരേ ദോസം ഗണ്ഹന്തോ ആഹ. സത്ഥാ പന സക്കായം സന്ധായ ‘‘സബ്ബ’’ന്തി വദതി, ബ്രഹ്മാ സബ്ബസബ്ബം സന്ധായ. ത്വം ‘‘സബ്ബ’’ന്തി വദസി, ‘‘സബ്ബസ്സ സബ്ബത്തേന അനനുഭൂത’’ന്തി വദസി, യദി സബ്ബം അനനുഭൂതം നത്ഥി, അഥസ്സ അനനുഭൂതം അത്ഥി. മാ ഹേവ തേ രിത്തകമേവ അഹോസി തുച്ഛകമേവ അഹോസീതി തുയ്ഹം വചനം രിത്തകം മാ ഹോതു, തുച്ഛകം മാ ഹോതൂതി സത്ഥാരം മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

സത്ഥാ പന ഏതസ്മാ ബ്രഹ്മുനാ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന വാദീതരോ, തസ്മാ അഹം സബ്ബഞ്ച വക്ഖാമി, അനനുഭൂതഞ്ച വക്ഖാമി, സുണാഹി മേതി തസ്സ വാദമദ്ദനത്ഥം കാരണം ആഹരന്തോ വിഞ്ഞാണന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിഞ്ഞാണന്തി വിജാനിതബ്ബം. അനിദസ്സനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം അനുപഗമനതോ അനിദസ്സനം നാമ, പദദ്വയേനപി നിബ്ബാനമേവ വുത്തം. അനന്തന്തി തയിദം ഉപ്പാദവയഅന്തരഹിതത്താ അനന്തം നാമ. വുത്തമ്പി ഹേതം –

‘‘അന്തവന്താനി ഭൂതാനി, അസമ്ഭൂതം അനന്തകം;

ഭൂതേ അന്താനി ദിസ്സന്തി, ഭൂതേ അന്താ പകാസിതാ’’തി.

സബ്ബതോപഭന്തി സബ്ബസോ പഭാസമ്പന്നം. നിബ്ബാനതോ ഹി അഞ്ഞോ ധമ്മോ സപഭതരോ വാ ജോതിവന്തതരോ വാ പരിസുദ്ധതരോ വാ പണ്ഡരതരോ വാ നത്ഥി. സബ്ബതോ വാ തഥാ പഭൂതമേവ, ന കത്ഥചി നത്ഥീതി സബ്ബതോപഭം. പുരത്ഥിമദിസാദീസു ഹി അസുകദിസായ നാമ നിബ്ബാനം നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. അഥ വാ പഭന്തി തിത്ഥസ്സ നാമം, സബ്ബതോ പഭമസ്സാതി സബ്ബതോപഭം. നിബ്ബാനസ്സ കിര യഥാ മഹാസമുദ്ദസ്സ യതോ യതോ ഓതരിതുകാമാ ഹോന്തി, തം തദേവ തിത്ഥം, അതിത്ഥം നാമ നത്ഥി. ഏവമേവം അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു യേന യേന മുഖേന നിബ്ബാനം ഓതരിതുകാമാ ഹോന്തി, തം തദേവ തിത്ഥം. നിബ്ബാനസ്സ അതിത്ഥം നാമ കമ്മട്ഠാനം നത്ഥി. തേന വുത്തം സബ്ബതോപഭന്തി. തം പഥവിയാ പഥവത്തേനാതി തം നിബ്ബാനം പഥവിയാ പഥവീസഭാവേന തതോ പരേസം ആപാദീനം ആപാദിസഭാവേന ച അനനുഭൂതം. ഇതി യം തുമ്ഹാദിസാനം വിസയഭൂതം സബ്ബതേഭൂമകധമ്മജാതം തസ്സ സബ്ബത്തേന തം വിഞ്ഞാണം അനിദസ്സനം അനന്തം സബ്ബതോപതം അനനുഭൂതന്തി വാദം പതിട്ഠപേസി.

തതോ ബ്രഹ്മാ ഗഹിതഗഹിതം സത്ഥാരാ വിസ്സജ്ജാപിതോ കിഞ്ചി ഗഹേതബ്ബം അദിസ്വാ ലളിതകം കാതുകാമോ ഹന്ദ ചരഹി തേ, മാരിസ, അന്തരധായാമീതി ആഹ. തത്ഥ അന്തരധായാമീതി അദിസ്സമാനകപാടിഹാരിയം കരോമീതി ആഹ. സചേ വിസഹസീതി യദി സക്കോസി മയ്ഹം അന്തരധായിതും, അന്തരധായസി, പാടിഹാരിയം കരോഹീതി. നേവസ്സു മേ സക്കോതി അന്തരധായിതുന്തി മയ്ഹം അന്തരധായിതും നേവ സക്കോതി. കിം പനേസ കാതുകാമോ അഹോസീതി? മൂലപടിസന്ധിം ഗന്തുകാമോ അഹോസി. ബ്രഹ്മാനഞ്ഹി മൂലപടിസന്ധികഅത്തഭാവോ സുഖുമോ, അഞ്ഞേസം അനാപാഥോ, അഭിസങ്ഖതകായേനേവ തിട്ഠന്തി. സത്ഥാ തസ്സ മൂലപടിസന്ധിം ഗന്തും ന അദാസി. മൂലപടിസന്ധിം വാ അഗന്ത്വാപി യേന തമേന അത്താനം അന്തരധാപേത്വാ അദിസ്സമാനകോ ഭവേയ്യ, സത്ഥാ തം തമം വിനോദേസി, തസ്മാ അന്തരധായിതും നാസക്ഖി. സോ അസക്കോന്തോ വിമാനേ നിലീയതി, കപ്പരുക്ഖേ നിലീയതി, ഉക്കുടികോ നിസീദതി. ബ്രഹ്മഗണോ കേളിമകാസി – ‘‘ഏസ ഖോ ബകോ ബ്രഹ്മാ വിമാനേ നിലീയതി, കപ്പരുക്ഖേ നിലീയതി, ഉക്കുടികോ നിസീദതി, ബ്രഹ്മേ ത്വം അന്തരഹിതോമ്ഹീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേസി നാമാതി. സോ ബ്രഹ്മഗണേന ഉപ്പണ്ഡിതോ മങ്കു അഹോസി.

ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭിക്ഖവേതി, ഭിക്ഖവേ, ഏതേന ബ്രഹ്മുനാ, ‘‘ഹന്ദ ചരഹി തേ, മാരിസ, അന്തരധായാമീ’’തി ഏവം വുത്തേ തം അന്തരധായിതും അസക്കോന്തം ദിസ്വാ അഹം ഏതദവോചം. ഇമം ഗാഥമഭാസിന്തി കസ്മാ ഭഗവാ ഗാഥമഭാസീതി? സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം ഠാനേ അത്ഥിഭാവോ വാ നത്ഥിഭാവോ വാ കഥം സക്കാ ജാനിതുന്തി ഏവം ബ്രഹ്മഗണസ്സ വചനോകാസോ മാ ഹോതൂതി അന്തരഹിതോവ ഗാഥമഭാസി.

തത്ഥ ഭവേവാഹം ഭയം ദിസ്വാതി അഹം ഭവേ ഭയം ദിസ്വായേവ. ഭവഞ്ച വിഭവേസിനന്തി ഇമഞ്ച കാമഭവാദിതിവിധമ്പി സത്തഭവം വിഭവേസിനം വിഭവം ഗവേസമാനം പരിയേസമാനമ്പി പുനപ്പുനം ഭവേയേവ ദിസ്വാ. ഭവം നാഭിവദിന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന കിഞ്ചി ഭവം ന അഭിവദിം, ന ഗവേസിന്തി അത്ഥോ. നന്ദിഞ്ച ന ഉപാദിയിന്തി ഭവതണ്ഹം ന ഉപഗഞ്ഛിം, ന അഗ്ഗഹേസിന്തി അത്ഥോ. ഇതി ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേന്തോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ദേസനാനുസാരേന വിപസ്സനാഗബ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ ദസമത്താനി ബ്രഹ്മസഹസ്സാനി മഗ്ഗഫലാമതപാനം പിവിംസു.

അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാതി അച്ഛരിയജാതാ അബ്ഭുതജാതാ തുട്ഠിജാതാ ച അഹേസും. സമൂലം ഭവം ഉദബ്ബഹീതി ബോധിമണ്ഡേ അത്തനോ തായ തായ ദേസനായ അഞ്ഞേസമ്പി ബഹൂനം ദേവമനുസ്സാനം സമൂലകം ഭവം ഉദബ്ബഹി, ഉദ്ധരി ഉപ്പാടേസീതി അത്ഥോ.

൫൦൫. തസ്മിം പന സമയേ മാരോ പാപിമാ കോധാഭിഭൂതോ ഹുത്വാ, ‘‘മയി വിചരന്തേയേവ സമണേന ഗോതമേന ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ദസമത്താനി ബ്രഹ്മസഹസ്സാനി മമ വസം അതിവത്തിതാനീ’’തി കോധാഭിഭൂതതായ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജസ്സ സരീരേ അധിമുച്ചി, തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സചേ ത്വം ഏവം അനുബുദ്ധോതി സചേ ത്വം ഏവം അത്തനാവ ചത്താരി സച്ചാനി അനുബുദ്ധോ. മാ സാവകേ ഉപനേസീതി ഗിഹിസാവകേ വാ പബ്ബജിതസാവകേ വാ തം ധമ്മം മാ ഉപനയസി. ഹീനേ കായേ പതിട്ഠിതാതി ചതൂസു അപായേസു പതിട്ഠിതാ. പണീതേ കായേ പതിട്ഠിതാതി ബ്രഹ്മലോകേ പതിട്ഠിതാ. ഇദം കേ സന്ധായ വദതി? ബാഹിരപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതേ താപസപരിബ്ബാജകേ. അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധുപ്പാദേ കുലപുത്താ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കസ്സചി കിഞ്ചി അവിചാരേത്വാ ഏകചരാ ഹുത്വാ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജിംസു, തേ സന്ധായ ഏവമാഹ. അനക്ഖാതം കുസലഞ്ഹി മാരിസാതി പരേസം അനക്ഖാതം അനോവദനം ധമ്മകഥായ അകഥനം കുസലം ഏതം സേയ്യോ. മാ പരം ഓവദാഹീതി കാലേന മനുസ്സലോകം, കാലേന ദേവലോകം, കാലേന ബ്രഹ്മലോകം, കാലേന നാഗലോകം ആഹിണ്ഡന്തോ മാ വിചരി, ഏകസ്മിം ഠാനേ നിസിന്നോ ഝാനമഗ്ഗഫലസുഖേന വീതിനാമേഹീതി. അനാലപനതായാതി അനുല്ലപനതായ. ബ്രഹ്മുനോ ച അഭിനിമന്തനതായാതി ബകബ്രഹ്മുനോ ച ഇദഞ്ഹി, മാരിസ, നിച്ചന്തിആദിനാ നയേന സഹ കായകേന ബ്രഹ്മട്ഠാനേന നിമന്തനവചനേന. തസ്മാതി തേന കാരണേന. ഇമസ്സ വേയ്യാകരണസ്സ ബ്രഹ്മനിമന്തനികംത്വേവ അധിവചനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി ജാതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ബ്രഹ്മനിമന്തനികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.