൫. ചൂളയമകവഗ്ഗോ

൧. സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൪൩൯. ഏവം മേ സുതന്തി സാലേയ്യകസുത്തം. തത്ഥ കോസലേസൂതി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന കോസലാതി വുച്ചതി, തസ്മിം കോസലേസു ജനപദേ. പോരാണാ പനാഹു – യസ്മാ പുബ്ബേ മഹാപനാദം രാജകുമാരം നാനാനാടകാനി ദിസ്വാ സിതമത്തമ്പി അകരോന്തം സുത്വാ രാജാ ആഹ – ‘‘യോ മമ പുത്തം ഹസാപേതി, സബ്ബാലങ്കാരേന നം അലങ്കരോമീ’’തി. തതോ നങ്ഗലാനിപി ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേ മനുസ്സാ സാതിരേകാനി സത്തവസ്സാനി നാനാകീളികായോ ദസ്സേത്വാ നം ഹസാപേതും നാസക്ഖിംസു. തതോ സക്കോ ദേവനടം പേസേസി. സോ ദിബ്ബനാടകം ദസ്സേത്വാ ഹസാപേസി. അഥ തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ വസനോകാസാഭിമുഖാ പക്കമിംസു. തേ പടിപഥേ മിത്തസുഹജ്ജാദയോ ദിസ്വാ പടിസന്ഥാരം കരോന്താ, ‘‘കച്ചി, ഭോ, കുസലം, കച്ചി, ഭോ, കുസല’’ന്തി ആഹംസു. തസ്മാ തം ‘‘കുസലം കുസല’’ന്തി വചനം ഉപാദായ സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീതി.

ചാരികം ചരമാനോതി അതുരിതചാരികം ചരമാനോ. മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിന്തി സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാതി ഏവം അപരിച്ഛിന്നേന മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. ബ്രാഹ്മണഗാമോതി ബ്രാഹ്മണാനം സമോസരണഗാമോപി ബ്രാഹ്മണഗാമോതി വുച്ചതി ബ്രാഹ്മണാനം ഭോഗഗാമോപി. ഇധ സമോസരണഗാമോ അധിപ്പേതോ. തദവസരീതി തം അവസരി, സമ്പത്തോതി അത്ഥോ. വിഹാരോ പനേത്ഥ അനിയാമിതോ; തസ്മാ തസ്സ അവിദൂരേ ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ഏകോ വനസണ്ഡോ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാ തം വനസണ്ഡം ഗതോതി വേദിതബ്ബോ. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു ഉപലഭിംസു. സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന ജാനിംസു. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന അസ്സോസുംയേവ, ന നേസം കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ.

ഇദാനി യമത്ഥം അസ്സോസും, തം പകാസേതും സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമിതപാപത്താ സമണോതി വേദിതബ്ബോ. ഖലൂതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലപനമത്തം. ഗോതമോതി ഭഗവതോ ഗോത്തവസേന പരിദീപനം. തസ്മാ സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോതി ഏത്ഥ സമണോ കിര, ഭോ, ഗോതമഗോത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവദീപനം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധാപബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തതോ പരം വുത്തത്ഥമേവ. തം ഖോ പനാതി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ, ഥുതിഘോസോ വാ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോ. കിന്തി? ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി.

തത്രായം പദസമ്ബന്ധോ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ആരകത്താ, അരീനം അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി ഇമേഹി താവ കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോതിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാനേവ ഏതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനീതി തതോ തേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന; അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപാനം അരഹതന്തി യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ, ഏവരൂപാനം അനേകേഹിപി കപ്പകോടിസതസഹസ്സേഹി ദുല്ലഭദസ്സനാനം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തേഹി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനരതനപടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസ്മഹാപുരിസലക്ഖണവരേഹി സമാകിണ്ണമനോരമസരീരാനം അതപ്പകദസ്സനാനം അതിമധുരധമ്മനിഗ്ഘോസാനം, യഥാഭൂതഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ദാനം അരഹതം. ദസ്സനം ഹോതീതി പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതി. സചേ പന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ഏകം പദമ്പി സോതും ലഭിസ്സാമ, സാധുതരംയേവ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ തുട്ഠമാനസാ ആഗമംസു. ഏതദവോചുന്തി ദുവിധാ ഹി പുച്ഛാ അഗാരികപുച്ഛാ അനഗാരികപുച്ഛാ ച. തത്ഥ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസല’’ന്തി ഇമിനാ നയേന അഗാരികപുച്ഛാ ആഗതാ. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി ഇമിനാ നയേന അനഗാരികപുച്ഛാ. ഇമേ പന അത്തനോ അനുരൂപം അഗാരികപുച്ഛം പുച്ഛന്താ ഏതം, ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ’’തിആദിവചനം അവോചും. തേസം ഭഗവാ യഥാ ന സക്കോന്തി സല്ലക്ഖേതും, ഏവം സംഖിത്തേനേവ താവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ, അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ ഗഹപതയോതിആദിമാഹ. കസ്മാ പന ഭഗവാ യഥാ ന സല്ലക്ഖേന്തി, ഏവം വിസ്സജ്ജേസീതി? പണ്ഡിതമാനികാ ഹി തേ; ആദിതോവ മാതികം അട്ഠപേത്വാ യഥാ സല്ലക്ഖേന്തി, ഏവം അത്ഥേ വിത്ഥാരിതേ, ദേസനം ഉത്താനികാതി മഞ്ഞന്താ അവജാനന്തി, മയമ്പി കഥേന്താ ഏവമേവ കഥേയ്യാമാതി വത്താരോ ഭവന്തി. തേന നേസം ഭഗവാ യഥാ ന സക്കോന്തി സല്ലക്ഖേതും, ഏവം സംഖിത്തേനേവ താവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. തതോ സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തേഹി വിത്ഥാരദേസനം യാചിതോ വിത്ഥാരേന ദേസേതും, തേന ഹി ഗഹപതയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തേന ഹീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. യസ്മാ മം തുമ്ഹേ യാചഥ, തസ്മാതി അത്ഥോ.

൪൪൦. തിവിധന്തി തീഹി കോട്ഠാസേഹി. കായേനാതി കായദ്വാരേന. അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാതി അധമ്മചരിയസങ്ഖാതാ വിസമചരിയാ. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ, അധമ്മസ്സ ചരിയാ അധമ്മചരിയാ, അധമ്മകരണന്തി അത്ഥോ. വിസമാ ചരിയാ, വിസമസ്സ വാ കമ്മസ്സ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. അധമ്മചരിയാ ച സാ വിസമചരിയാ ചാതി അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ. ഏതേനുപായേന സബ്ബേസു കണ്ഹസുക്കപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലുദ്ദോതി കക്ഖളോ. ദാരുണോതി സാഹസികോ. ലോഹിതപാണീതി പരം ജീവിതാ വോരോപേന്തസ്സ പാണീ ലോഹിതേന ലിപ്പന്തി. സചേപി ന ലിപ്പന്തി, തഥാവിധോ ലോഹിതപാണീത്വേവ വുച്ചതി. ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോതി ഹതേ ച പരസ്സ പഹാരദാനേ, പഹതേ ച പരമാരണേ നിവിട്ഠോ. അദയാപന്നോതി നിക്കരുണതം ആപന്നോ.

യം തം പരസ്സാതി യം തം പരസ്സ സന്തകം. പരവിത്തൂപകരണന്തി തസ്സേവ പരസ്സ വിത്തൂപകരണം തുട്ഠിജനനം പരിക്ഖാരഭണ്ഡകം. ഗാമഗതം വാതി അന്തോഗാമേ വാ ഠപിതം. അരഞ്ഞഗതം വാതി അരഞ്ഞേ രുക്ഖഗ്ഗപബ്ബതമത്ഥകാദീസു വാ ഠപിതം. അദിന്നന്തി തേഹി പരേഹി കായേന വാ വാചായ വാ അദിന്നം. ഥേയ്യസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ ഥേനോതി ചോരോ. ഥേനസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. സങ്ഖാ സങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏകം, കോട്ഠാസസ്സേതം അധിവചനം, ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു വിയ. ഥേയ്യഞ്ച തം സങ്ഖാതഞ്ചാതി ഥേയ്യസങ്ഖാതം, ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. കരണത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി അത്ഥതോ ദട്ഠബ്ബം.

മാതുരക്ഖിതാതിആദീസു യം പിതരി നട്ഠേ വാ മതേ വാ ഘാസച്ഛാദനാദീഹി പടിജഗ്ഗമാനാ, വയപത്തം കുലഘരേ ദസ്സാമീതി മാതാ രക്ഖതി, അയം മാതുരക്ഖിതാ നാമ. ഏതേനുപായേന പിതുരക്ഖിതാദയോപി വേദിതബ്ബാ. സഭാഗകുലാനി പന കുച്ഛിഗതേസുപി ഗബ്ഭേസു കതികം കരോന്തി – ‘‘സചേ മയ്ഹം പുത്തോ ഹോതി, തുയ്ഹം ധീതാ, അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ന ലഭിസ്സതി, മയ്ഹം പുത്തസ്സേവ ഹോതൂ’’തി. ഏവം ഗബ്ഭേപി പരിഗ്ഗഹിതാ സസ്സാമികാ നാമ. ‘‘യോ ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം ഗച്ഛതി, തസ്സ ഏത്തകോ ദണ്ഡോ’’തി ഏവം ഗാമം വാ ഗേഹം വാ വീഥിം വാ ഉദ്ദിസ്സ ഠപിതദണ്ഡാ, പന സപരിദണ്ഡാ നാമ. അന്തമസോ മാലാഗുണപരിക്ഖിത്താപീതി യാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന, ‘‘ഏസാ മേ ഭരിയാ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ തസ്സാ ഉപരി കേനചി മാലാഗുണം ഖിപന്തേന മാലാഗുണമത്തേനാപി പരിക്ഖിത്താ ഹോതി. തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതീതി ഏവരൂപാസു ഇത്ഥീസു സമ്മാദിട്ഠിസുത്തേ വുത്തമിച്ഛാചാരലക്ഖണവസേന വീതിക്കമം കത്താ ഹോതി.

സഭാഗതോതി സഭായം ഠിതോ. പരിസാഗതോതി പരിസായം ഠിതോ. ഞാതിമജ്ഝഗതോതി ദായാദാനം മജ്ഝേ ഠിതോ. പൂഗമജ്ഝഗതോതി സേനീനം മജ്ഝേ ഠിതോ. രാജകുലമജ്ഝഗതോതി രാജകുലസ്സ മജ്ഝേ മഹാവിനിച്ഛയേ ഠിതോ. അഭിനീതോതി പുച്ഛനത്ഥായ നീതോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി സക്ഖിം കത്വാ പുച്ഛിതോ. ഏഹമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ ഹത്ഥപാദാദിഹേതു വാ ധനഹേതു വാ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാതി ഏത്ഥ ആമിസന്തി ലാഭോ അധിപ്പേതോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം. അന്തമസോ തിത്തിരവട്ടകസപ്പിപിണ്ഡനവനീതപിണ്ഡാദിമത്തകസ്സപി ലഞ്ജസ്സ ഹേതൂതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതീതി ജാനന്തോയേവ മുസാവാദം കത്താ ഹോതി.

ഇമേസം ഭേദായാതി യേസം ഇതോതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം ഹോതി, തേസം ഭേദായ. അമൂസം ഭേദായാതി യേസം അമുത്രാതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം ഹോതി, തേസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേദകാതി ഏവം സമഗ്ഗാനം വാ ദ്വിന്നം സഹായകാനം ഭേദം കത്താ. ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാതി സുട്ഠു കതം തയാ, തം പജഹന്തേന കതിപാഹേനേവ തേ മഹന്തം അനത്ഥം കരേയ്യാതി ഏവം ഭിന്നാനം പുന അസംസന്ദനായ അനുപ്പദാതാ ഉപത്ഥമ്ഭേതാ കാരണം ദസ്സേതാതി അത്ഥോ. വഗ്ഗോ ആരാമോ അഭിരതിട്ഠാനമസ്സാതി വഗ്ഗാരാമോ. വഗ്ഗരതോതി വഗ്ഗേസു രതോ. വഗ്ഗേ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ നന്ദതീതി വഗ്ഗനന്ദീ. വഗ്ഗകരണിം വാചന്തി യാ വാചാ സമഗ്ഗേപി സത്തേ വഗ്ഗേ കരോതി ഭിന്ദതി, തം കലഹകാരണം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

അണ്ഡകാതി യഥാ സദോസേ രുക്ഖേ അണ്ഡകാനി ഉട്ഠഹന്തി, ഏവം സദോസതായ ഖുംസനാവമ്ഭനാദിവചനേഹി അണ്ഡകാ ജാതാ. കക്കസാതി പൂതികാ. യഥാ നാമ പൂതികരുക്ഖോ കക്കസോ ഹോതി പഗ്ഘരിതചുണ്ണോ, ഏവം കക്കസാ ഹോതി, സോതം ഘംസമാനാ വിയ പവിസതി. തേന വുത്തം ‘‘കക്കസാ’’തി. പരകടുകാതി പരേസം കടുകാ അമനാപാ ദോസജനനീ. പരാഭിസജ്ജനീതി കുടിലകണ്ടകസാഖാ വിയ മമ്മേസു വിജ്ഝിത്വാ പരേസം അഭിസജ്ജനീ ഗന്തുകാമാനമ്പി ഗന്തും അദത്വാ ലഗ്ഗനകാരീ. കോധസാമന്താതി കോധസ്സ ആസന്നാ. അസമാധിസംവത്തനികാതി അപ്പനാസമാധിസ്സ വാ ഉപചാരസമാധിസ്സ വാ അസംവത്തനികാ. ഇതി സബ്ബാനേവ താനി സദോസവാചായ വേവചനാനി.

അകാലവാദീതി അകാലേന വത്താ. അഭൂതവാദീതി യം നത്ഥി, തസ്സ വത്താ. അനത്ഥവാദീതി അകാരണനിസ്സിതം വത്താ. അധമ്മവാദീതി അസഭാവം വത്താ. അവിനയവാദീതി അസംവരവിനയപടിസംയുത്തസ്സ വത്താ. അനിധാനവതി വാചന്തി ഹദയമഞ്ജൂസായം നിധേതും അയുത്തം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. അകാലേനാതി വത്തബ്ബകാലസ്സ പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ അയുത്തകാലേ വത്താ ഹോതി. അനപദേസന്തി സുത്താപദേസവിരഹിതം. അപരിയന്തവതിന്തി അപരിച്ഛേദം, സുത്തം വാ ജാതകം വാ നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഉപലബ്ഭം വാ ഉപമം വാ വത്ഥും വാ ആഹരിത്വാ ബാഹിരകഥംയേവ കഥേതി. നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമേവ ഹോതി. ‘‘സുത്തം നു ഖോ കഥേതി ജാതകം നു ഖോ, നസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ പസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. യഥാ വടരുക്ഖസാഖാനം ഗതഗതട്ഠാനേ പാരോഹാ ഓതരന്തി, ഓതിണ്ണോതിണ്ണട്ഠാനേ സമ്പജ്ജിത്വാ പുന വഡ്ഢന്തിയേവ. ഏവം അഡ്ഢയോജനമ്പി യോജനമ്പി ഗച്ഛന്തിയേവ, ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ പന മൂലരുക്ഖോ വിനസ്സതി, പവേണിജാതകാവ തിട്ഠന്തി. ഏവമയമ്പി നിഗ്രോധധമ്മകഥികോ നാമ ഹോതി; നിക്ഖിത്തം നിക്ഖിത്തമത്തമേവ കത്വാ പസ്സേനേവ പരിഹരന്തോ ഗച്ഛതി. യോ പന ബഹുമ്പി ഭണന്തോ ഏതദത്ഥമിദം വുത്തന്തി ആഹരിത്വാ ജാനാപേതും സക്കോതി, തസ്സ കഥേതും വട്ടതി. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന അത്ഥനിസ്സിതം.

അഭിജ്ഝാതാ ഹോതീതി അഭിജ്ഝായ ഓലോകേതാ ഹോതി. അഹോ വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ. അഭിജ്ഝായ ഓലോകിതമത്തകേന ചേത്ഥ കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി. യദാ പന, ‘‘അഹോ വതിദം മമ സന്തകം അസ്സ, അഹമേത്ഥ വസം വത്തേയ്യ’’ന്തി അത്തനോ പരിണാമേതി, തദാ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, അയമിധ അധിപ്പേതോ.

ബ്യാപന്നചിത്തോതി വിപന്നചിത്തോ പൂതിഭൂതചിത്തോ. പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോതി ദോസേന ദുട്ഠചിത്തസങ്കപ്പോ. ഹഞ്ഞന്തൂതി ഘാതിയന്തൂ. വജ്ഝന്തൂതി വധം പാപുണന്തു. മാ വാ അഹേസുന്തി കിഞ്ചിപി മാ അഹേസും. ഇധാപി കോപമത്തകേന കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി. ഹഞ്ഞന്തൂതിആദിചിന്തനേനേവ ഹോതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തം.

മിച്ഛാദിട്ഠികോതി അകുസലദസ്സനോ. വിപരീതദസ്സനോതി വിപല്ലത്ഥദസ്സനോ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവം സന്ധായ വദതി. യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ. ഹുതന്തി പഹേണകസക്കാരോ അധിപ്പേതോ, തമ്പി ഉഭയം ഫലാഭാവമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. സുകതദുക്കടാനന്തി സുകതദുക്കടാനം, കുസലാകുസലാനന്തി അത്ഥോ. ഫലം വിപാകോതി യം ഫലന്തി വാ വിപാകോതി വാ വുച്ചതി, തം നത്ഥീതി വദതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥി. നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധ ലോകേ ഠിതസ്സപി പരലോകോ നത്ഥി, സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലാഭാവവസേന വദതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകസത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതി. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ സയം പച്ചക്ഖം കത്വാ പവേദേന്തി, തേ നത്ഥീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം അഭാവം ദീപേതി, ഏത്താവതാ ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി കഥിതാ ഹോതി.

൪൪൧. പാണാതിപാതം പഹായാതിആദയോ സത്ത കമ്മപഥാ ചൂളഹത്ഥിപദേ വിത്ഥാരിതാ. അനഭിജ്ഝാദയോ ഉത്താനത്ഥായേവ.

൪൪൨. സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യന്തി സഹഭാവം ഉപഗച്ഛേയ്യം. ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിദേവാനം. ആഭാനം ദേവാനന്തി ആഭാ നാമ വിസും നത്ഥി, പരിത്താഭഅപ്പമാണാഭആഭസ്സരാനമേതം അധിവചനം. പരിത്താഭാനന്തിആദി പന ഏകതോ അഗ്ഗഹേത്വാ തേസംയേവ ഭേദതോ ഗഹണം. പരിത്തസുഭാനന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഭഗവാ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി.

ഇധ ഠത്വാ പന ദേവലോകാ സമാനേതബ്ബാ. തിസ്സന്നം താവ ഝാനഭൂമീനം വസേന നവ ബ്രഹ്മലോകാ, പഞ്ച സുദ്ധാവാസാ ചതൂഹി ആരൂപേഹി സദ്ധിം നവാതി അട്ഠാരസ, വേഹപ്ഫലേഹി സദ്ധിം ഏകൂനവീസതി, തേ അസഞ്ഞം പക്ഖിപിത്വാ വീസതി ബ്രഹ്മലോകാ ഹോന്തി, ഏവം ഛഹി കാമാവചരേഹി സദ്ധിം ഛബ്ബീസതി ദേവലോകാ നാമ. തേസം സബ്ബേസമ്പി ഭഗവതാ ദസകുസലകമ്മപഥേഹി നിബ്ബത്തി ദസ്സിതാ.

തത്ഥ ഛസു താവ കാമാവചരേസു തിണ്ണം സുചരിതാനം വിപാകേനേവ നിബ്ബത്തി ഹോതി. ഉപരിദേവലോകാനം പന ഇമേ കമ്മപഥാ ഉപനിസ്സയവസേന കഥിതാ. ദസ കുസലകമ്മപഥാ ഹി സീലം, സീലവതോ ച കസിണപരികമ്മം ഇജ്ഝതീതി. സീലേ പതിട്ഠായ കസിണപരികമ്മം കത്വാ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തതി; ദുതിയാദീനി ഭാവേത്വാ ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിആദീസു നിബ്ബത്തതി; രൂപാവചരജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതോ പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു നിബ്ബത്തതി; രൂപാവചരജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ അരൂപാവചരസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ ചതൂസു അരൂപേസു നിബ്ബത്തതി; രൂപാരൂപജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അസഞ്ഞഭവോ പന ബാഹിരകാനം താപസപരിബ്ബാജകാനം ആചിണ്ണോതി ഇധ ന നിദ്ദിട്ഠോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

സാലേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വേരഞ്ജകസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൪. ഏവം മേ സുതന്തി വേരഞ്ജകസുത്തം. തത്ഥ വേരഞ്ജകാതി വേരഞ്ജവാസിനോ. കേനചിദേവ കരണീയേനാതി കേനചിദേവ അനിയമിതകിച്ചേന. സേസം സബ്ബം പുരിമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കേവലഞ്ഹി ഇധ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീതി ഏവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാ. പുരിമസുത്തേ ധമ്മാധിട്ഠാനാതി അയം വിസേസോ. സേസം താദിസമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

വേരഞ്ജകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൯. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാവേദല്ലസുത്തം. തത്ഥ ആയസ്മാതി സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനമേതം. മഹാകോട്ഠികോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ. ദുപ്പഞ്ഞോ ദുപ്പഞ്ഞോതി ഏത്ഥ പഞ്ഞായ ദുട്ഠം നാമ നത്ഥി, അപ്പഞ്ഞോ നിപ്പഞ്ഞോതി അത്ഥോ. കിത്താവതാ നു ഖോതി കാരണപരിച്ഛേദപുച്ഛാ, കിത്തകേന നു ഖോ ഏവം വുച്ചതീതി അത്ഥോ. പുച്ഛാ ച നാമേസാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ, ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ, വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ, അനുമതിപുച്ഛാ, കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി പഞ്ചവിധാ ഹോതി. താസമിദം നാനാകരണം –

കതമാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം, തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭൂതായ വിഭാവനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ.

കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം, അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ.

കതമാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ, ദ്വേള്ഹകജാതോ, ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി, സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨).

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാതി? അനിച്ചം, ഭന്തേ’’തി (മഹാവ. ൨൧) ഏവരൂപാ അനുമതിം ഗഹേത്വാ ധമ്മദേസനാകാലേ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ നാമ.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ, കതമേ ചത്താരോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൯൦) ഏവരൂപാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സയമേവ പുച്ഛിത്വാ സയമേവ വിസ്സജ്ജേതുകാമസ്സ പുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ നാമ. താസു ഇധ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ.

ഥേരോ ഹി അത്തനോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സയമേവ പഞ്ഹം സമുട്ഠപേത്വാ സയം വിനിച്ഛിനന്തോ ഇദം സുത്തം ആദിതോ പട്ഠായ മത്ഥകം പാപേസി. ഏകച്ചോ ഹി പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേതുംയേവ സക്കോതി ന നിച്ഛേതും; ഏകച്ചോ നിച്ഛേതും സക്കോതി ന സമുട്ഠാപേതും; ഏകച്ചോ ഉഭയമ്പി ന സക്കോതി; ഏകച്ചോ ഉഭയമ്പി സക്കോതി. തേസു ഥേരോ ഉഭയമ്പി സക്കോതിയേവ. കസ്മാ? മഹാപഞ്ഞതായ. മഹാപഞ്ഞം നിസ്സായ ഹി ഇമസ്മിം സാസനേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ, മഹാകച്ചാനത്ഥേരോ, പുണ്ണത്ഥേരോ, കുമാരകസ്സപത്ഥേരോ, ആനന്ദത്ഥേരോ, അയമേവ ആയസ്മാതി സമ്ബഹുലാ ഥേരാ വിസേസട്ഠാനം അധിഗതാ. ന ഹി സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണിതും, മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ സാരിപുത്തത്ഥേരോ തം ഠാനം അധിഗതോ. പഞ്ഞായ ഹി ഥേരേന സദിസോ നത്ഥി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൯).

തഥാ ന സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ സമാനേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേതും, മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ മഹാകച്ചാനത്ഥേരോ തത്ഥ പടിബലോ ജാതോ, തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം യദിദം മഹാകച്ചാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൭).

തഥാ ന സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ധമ്മകഥം കഥേന്തേന ദസ കഥാവത്ഥൂനി ആഹരിത്വാ സത്ത വിസുദ്ധിയോ വിഭജന്തേന ധമ്മകഥം കഥേതും, മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ പുണ്ണത്ഥേരോ ചതുപരിസമജ്ഝേ അലങ്കതധമ്മാസനേ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ ലീളായന്തോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ധമ്മം കഥേസി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മകഥികാനം യദിദം പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൬).

തഥാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ധമ്മം കഥേന്തോ ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അനുക്കമിത്വാ യട്ഠികോടിം ഗഹേത്വാ അന്ധോ വിയ, ഏകപദികം ദണ്ഡകസേതും ആരുള്ഹോ വിയ ച ഗച്ഛതി. മഹാപഞ്ഞോ പന ചതുപ്പദികം ഗാഥം നിക്ഖിപിത്വാ ഉപമാ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ കഥേസി. മഹാപഞ്ഞതായ പന കുമാരകസ്സപത്ഥേരോ ചതുപ്പദികം ഗാഥം നിക്ഖിപിത്വാ ഉപമാ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ തേഹി സദ്ധിം യോജേന്തോ ജാതസ്സരേ പഞ്ചവണ്ണാനി കുസുമാനി ഫുല്ലാപേന്തോ വിയ സിനേരുമത്ഥകേ വട്ടിസഹസ്സം തേലപദീപം ജാലേന്തോ വിയ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ കഥേസി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ചിത്തകഥികാനം യദിദം കുമാരകസ്സപോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൭).

തഥാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചതൂഹി മാസേഹി ചതുപ്പദികമ്പി ഗാഥം ഗഹേതും ന സക്കോതി. മഹാപഞ്ഞോ പന ഏകപദേ ഠത്വാ പദസതമ്പി പദസഹസ്സമ്പി ഗണ്ഹാതി. ആനന്ദത്ഥേരോ പന മഹാപഞ്ഞതായ ഏകപദുദ്ധാരേ ഠത്വാ സകിംയേവ സുത്വാ പുന അപുച്ഛന്തോ സട്ഠി പദസഹസ്സാനി പന്നരസ ഗാഥാസഹസ്സാനി വല്ലിയാ പുപ്ഫാനി ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ ഗണ്ഹാതി. ഗഹിതഗഹിതം പാസാണേ ഖതലേഖാ വിയ, സുവണ്ണഘടേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ ച ഗഹിതാകാരേനേവ തിട്ഠതി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഗതിമന്താനം യദിദം ആനന്ദോ, സതിമന്താനം, ധിതിമന്താനം, ബഹുസ്സുതാനം, ഉപട്ഠാകാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯-൨൨൩).

ന ഹി സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ചതുപടിസമ്ഭിദാപഭേദസ്സ മത്ഥകം പാപുണിതും. മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരോ അധിഗമപരിപുച്ഛാസവനപുബ്ബയോഗാനം വസേന അനന്തനയുസ്സദം പടിസമ്ഭിദാപഭേദം പത്തോ. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസമ്ഭിദാപത്താനം യദിദം മഹാകോട്ഠിതോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൮).

ഇതി ഥേരോ മഹാപഞ്ഞതായ പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേതുമ്പി നിച്ഛേതുമ്പീതി ഉഭയമ്പി സക്കോതി. സോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സയമേവ സബ്ബപഞ്ഹേ സമുട്ഠപേത്വാ സയം വിനിച്ഛിനന്തോ ഇദം സുത്തം ആദിതോ പട്ഠായ മത്ഥകം പാപേത്വാ, ‘‘സോഭനാ വത അയം ധമ്മദേസനാ, ജേട്ഠഭാതികേന നം ധമ്മസേനാപതിനാ സദ്ധിം സംസന്ദിസ്സാമി, തതോ അയം ദ്വിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ഏകമതിയാ ഏകജ്ഝാസയേന ച ഠപിതാ അതിഗരുകാ ഭവിസ്സതി പാസാണച്ഛത്തസദിസാ, ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികാനം തിത്ഥേ ഠപിതനാവാ വിയ, മഗ്ഗഗമനത്ഥികാനം സഹസ്സയുത്തആജഞ്ഞരഥോ വിയ ബഹുപകാരാ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിട്ഠസംസന്ദനത്ഥം പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേന വുത്തം – ‘‘താസു ഇധ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ’’തി.

നപ്പജാനാതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ നപ്പജാനാതി, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീതി അയമത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇദം ദുക്ഖന്തി നപ്പജാനാതീതി ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ഇതോ ഉദ്ധം നത്ഥീതി ദുക്ഖസച്ചം യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി ഇതോ ദുക്ഖം സമുദേതീതി പവത്തിദുക്ഖപഭാവികാ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതി. അയം ദുക്ഖനിരോധോതി ഇദം ദുക്ഖം അയം ദുക്ഖസമുദയോ ച ഇദം നാമ ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതീതി ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതി. അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി അയം പടിപദാ ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗസച്ചം യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതീതി. അനന്തരവാരേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അയഞ്ഹി ആചരിയസന്തികേ ചത്താരി സച്ചാനി സവനതോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഠപേത്വാ തണ്ഹം തേഭൂമകാ ധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, തണ്ഹാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചം, ദുക്ഖസച്ചം പരിജാനന്തോ സമുദയസച്ചം പജഹന്തോ നിരോധപാപനോ മഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഏവം ഉഗ്ഗഹേത്വാ അഭിനിവിസതി. തത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം, പച്ഛിമാനി വിവട്ടം, വട്ടേ അഭിനിവേസോ ഹോതി, നോ വിവട്ടേ, തസ്മാ അയം അഭിനിവിസമാനോ ദുക്ഖസച്ചേ അഭിനിവിസതി.

ദുക്ഖസച്ചം നാമ രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി വവത്ഥപേത്വാ ധാതുകമ്മട്ഠാനവസേന ഓതരിത്വാ, ‘‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം രൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തദാരമ്മണാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം നാമന്തി ഏവം യമകതാലക്ഖന്ധം ഭിന്ദന്തോ വിയ ‘‘ദ്വേവ ഇമേ ധമ്മാ നാമരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തം പനേതം ന അഹേതുകം സഹേതുകം സപ്പച്ചയം, കോ ചസ്സ പച്ചയോ അവിജ്ജാദയോ ധമ്മാതി ഏവം പച്ചയേ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ ച വവത്ഥപേത്വാ ‘‘സബ്ബേപി ധമ്മാ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ’’തി അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതി, തതോ ഉദയവയപ്പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖാ, അവസവത്തനാകാരേന അനത്താതി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ സമ്മസന്തോ ലോകുത്തരമഗ്ഗം പാപുണാതി.

മഗ്ഗക്ഖണേ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. സമുദയം പഹാനപടിവേധേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന, മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി, സമുദയം പഹാനാഭിസമയേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന, മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി. സോ തീണി സച്ചാനി കിച്ചതോ പടിവിജ്ഝതി, നിരോധം ആരമ്മണതോ. തസ്മിഞ്ചസ്സ ഖണേ അഹം ദുക്ഖം പരിജാനാമി, സമുദയം പജഹാമി, നിരോധം സച്ഛികരോമി, മഗ്ഗം ഭാവേമീതി ആഭോഗസമന്നാഹാരമനസികാരപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി. ഏതസ്സ പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവ മഗ്ഗോ തീസു സച്ചേസു പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തോവ നിരോധം ആരമ്മണതോ പടിവിജ്ഝതീതി.

തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതീതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠിമകോടിയാ സോതാപന്നോ, ഉപരിമകോടിയാ ഖീണാസവോ പഞ്ഞവാതി നിദ്ദിട്ഠോ. യോ പന തേപിടകം ബുദ്ധവചനം പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച അനുസന്ധിതോ ച പുബ്ബാപരതോ ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ വിചരതി, അനിച്ചദുക്ഖാനത്തവസേന പരിഗ്ഗഹമത്തമ്പി നത്ഥി, അയം പഞ്ഞവാ നാമ, ദുപ്പഞ്ഞോ നാമാതി? വിഞ്ഞാണചരിതോ നാമേസ, പഞ്ഞവാതി ന വത്തബ്ബോ. അഥ യോ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ സമ്മസന്തോ അജ്ജ അജ്ജേവ അരഹത്തന്തി ചരതി, അയം പഞ്ഞവാ നാമ, ദുപ്പഞ്ഞോ നാമാതി? ഭജാപിയമാനോ പഞ്ഞവാപക്ഖം ഭജതി. സുത്തേ പന പടിവേധോവ കഥിതോ.

വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണന്തി ഇധ കിം പുച്ഛതി? യേന വിഞ്ഞാണേന സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ഏസ പഞ്ഞവാ നാമ ജാതോ, തസ്സ ആഗമനവിപസ്സനാ വിഞ്ഞാണം കമ്മകാരകചിത്തം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. സുഖന്തിപി വിജാനാതീതി സുഖവേദനമ്പി വിജാനാതി. ഉപരിപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ഥേരോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദയമാനോ സുഖം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൧൩; ദീ. നി. ൨.൩൮൦) നയേന ആഗതവേദനാവസേന അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേസി. തസ്സത്ഥോ സതിപട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

സംസട്ഠാതി ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണേന സംയോഗട്ഠേന സംസട്ഠാ, ഉദാഹു വിസംസട്ഠാതി പുച്ഛതി. ഏത്ഥ ച ഥേരോ മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ച വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഇമേ ദ്വേ ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേ മിസ്സേത്വാ ഭൂമന്തരം ഭിന്ദിത്വാ സമയം അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതീതി ന വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗപഞ്ഞായ പന മഗ്ഗവിഞ്ഞാണേന, വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണേനേവ സദ്ധിം സംസട്ഠഭാവം പുച്ഛതീതി വേദിതബ്ബോ. ഥേരോപിസ്സ തമേവത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനന്തി ഇമേസം ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേപി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേപി ഏകതോ ഉപ്പന്നാനം ദ്വിന്നം ധമ്മാനം. വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാതി വിസും വിസും കത്വാ വിനിവട്ടേത്വാ, ആരമ്മണതോ വാ വത്ഥുതോ വാ ഉപ്പാദതോ വാ നിരോധതോ വാ നാനാകരണം ദസ്സേതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. തേസം തേസം പന ധമ്മാനം വിസയോ നാമ അത്ഥി. ലോകിയധമ്മം പത്വാ ഹി ചിത്തം ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, ലോകുത്തരം പത്വാ പഞ്ഞാ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി ഹി ലോകിയധമ്മം പുച്ഛന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖു, ത്വം കതമം പഞ്ഞം അധിഗതോ, കിം പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞം, ഉദാഹു ദുതിയ തതിയ ചതുത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞ’’ന്തി ന ഏവം പുച്ഛതി. കിം ഫസ്സോ ത്വം, ഭിക്ഖു, കിം വേദനോ, കിം സഞ്ഞോ, കിം ചേതനോതി ന ച പുച്ഛതി, ചിത്തവസേന പന, ‘‘കിഞ്ചിത്തോ ത്വം, ഭിക്ഖൂ’’തി (പാരാ. ൧൩൫) പുച്ഛതി. കുസലാകുസലം പഞ്ഞപേന്തോപി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തി (ധ. പ. ൧, ൨) ച, ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) ച ഏവം ചിത്തവസേനേവ പഞ്ഞാപേതി. ലോകുത്തരം പുച്ഛന്തോ പന കിം ഫസ്സോ ത്വം ഭിക്ഖു, കിം വേദനോ, കിം സഞ്ഞോ, കിം ചേതനോതി ന പുച്ഛതി. കതമാ തേ, ഭിക്ഖു, പഞ്ഞാ അധിഗതാ, കിം പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞാ, ഉദാഹു ദുതിയതതിയചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞാതി ഏവം പഞ്ഞാവസേനേവ പുച്ഛതി.

ഇന്ദ്രിയസംയുത്തേപി ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു ഏത്ഥ വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഏത്ഥ സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു ഝാനേസു ഏത്ഥ സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏത്ഥ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൭൮). ഏവം സവിസയസ്മിംയേവ ലോകിയലോകുത്തരാ ധമ്മാ കഥിതാ.

യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ രാജാതി രാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാതി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ, ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ദുതിയസ്സ തതിയസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ, ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോവ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ, ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി വിചാരേതി. ഏവമേവം ഖോ സദ്ധാപഞ്ചമകേസു ഇന്ദ്രിയേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹണലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനവിമോക്ഖേ പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ ഗേഹേ വിചാരേതി, ഏവമേവ അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി.

ഇതി പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗേ ഠപിതോ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരോ ലോകിയധമ്മം പുച്ഛന്തോ ചിത്തം ജേട്ഠകം ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ പുച്ഛി; ലോകുത്തരധമ്മം പുച്ഛന്തോ പഞ്ഞം ജേട്ഠകം പഞ്ഞം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ പുച്ഛി. ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോപി തഥേവ വിസ്സജ്ജേസീതി.

യം ഹാവുസോ, പജാനാതീതി യം ചതുസച്ചധമ്മമിദം ദുക്ഖന്തിആദിനാ നയേന മഗ്ഗപഞ്ഞാ പജാനാതി. തം വിജാനാതീതി മഗ്ഗവിഞ്ഞാണമ്പി തഥേവ തം വിജാനാതി. യം വിജാനാതീതി യം സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചന്തിആദിനാ നയേന വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണം വിജാനാതി. തം പജാനാതീതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാപി തഥേവ തം പജാനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാതി തേന കാരണേന ഇമേ ധമ്മാ. സംസട്ഠാതി ഏകുപ്പാദഏകനിരോധഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണതായ സംസട്ഠാ.

പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാതി ഇദം മഗ്ഗപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. തംസമ്പയുത്തം പന വിഞ്ഞാണം തായ സദ്ധിം ഭാവേതബ്ബമേവ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇദം വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണം സന്ധായ വുത്തം. തംസമ്പയുത്താ പന പഞ്ഞാ തേന സദ്ധിം പരിജാനിതബ്ബാവ ഹോതി.

൪൫൦. വേദനാ വേദനാതി ഇദം കസ്മാ പുച്ഛതി? വേദനാലക്ഖണം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി തേഭൂമികസമ്മസനചാരവേദനാവ അധിപ്പേതാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. സുഖമ്പി വേദേതീതി സുഖം ആരമ്മണം വേദേതി അനുഭവതി. പരതോ പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖം അഭവിസ്സ, ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം സുഖേന, നയിദം സത്താ രൂപസ്മിം സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം ദുക്ഖേന, തസ്മാ സത്താ രൂപസ്മിം സാരജ്ജന്തി, സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തി, സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തി. വേദനാ ച ഹിദം… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖം അഭവിസ്സ…പേ… സംകിലിസ്സന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൦) ഇമിനാ ഹി മഹാലിസുത്തപരിയായേന ഇധ ആരമ്മണം സുഖം ദുക്ഖം അദുക്ഖമസുഖന്തി കഥിതം. അപിച പുരിമം സുഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ അപരാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി; പുരിമം ദുക്ഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ അപരാ ദുക്ഖാ വേദനാ വേദേതി; പുരിമം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ അപരാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ വേദേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വേദനായേവ ഹി വേദേതി, ന അഞ്ഞോ കോചി വേദിതാ നാമ അത്ഥീതി വുത്തമേതം.

സഞ്ഞാ സഞ്ഞാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? സബ്ബസഞ്ഞായ ലക്ഖണം. കിം സബ്ബത്ഥകസഞ്ഞായാതി? സബ്ബസഞ്ഞായ ലക്ഖണന്തിപി സബ്ബത്ഥകസഞ്ഞായ ലക്ഖണന്തിപി ഏകമേവേതം, ഏവം സന്തേപി തേഭൂമികസമ്മസനചാരസഞ്ഞാവ അധിപ്പേതാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. നീലകമ്പി സഞ്ജാനാതീതി നീലപുപ്ഫേ വാ വത്ഥേ വാ പരികമ്മം കത്വാ ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തോ സഞ്ജാനാതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ പരികമ്മസഞ്ഞാപി ഉപചാരസഞ്ഞാപി അപ്പനാസഞ്ഞാപി വട്ടതി. നീലേ നീലന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവ. പീതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

യാ ചാവുസോ, വേദനാതി ഏത്ഥ വേദനാ, സഞ്ഞാ, വിഞ്ഞാണന്തി ഇമാനി തീണി ഗഹേത്വാ പഞ്ഞാ കസ്മാ ന ഗഹിതാതി? അസബ്ബസങ്ഗാഹികത്താ. പഞ്ഞായ ഹി ഗഹിതായ പഞ്ഞായ സമ്പയുത്താവ വേദനാദയോ ലബ്ഭന്തി, നോ വിപ്പയുത്താ. തം പന അഗ്ഗഹേത്വാ ഇമേസു ഗഹിതേസു പഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ ച വിപ്പയുത്താ ച അന്തമസോ ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണധമ്മാപി ലബ്ഭന്തി. യഥാ ഹി തയോ പുരിസാ സുത്തം സുത്തന്തി വദേയ്യും, ചതുത്ഥോ രതനാവുതസുത്തന്തി. തേസു പുരിമാ തയോ തക്കഗതമ്പി പട്ടിവട്ടകാദിഗതമ്പി യംകിഞ്ചി ബഹും സുത്തം ലഭന്തി അന്തമസോ മക്കടകസുത്തമ്പി. രതനാവുതസുത്തം പരിയേസന്തോ മന്ദം ലഭതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. ഹേട്ഠതോ വാ പഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സമ്പയോഗം ലഭാപിതാ വിസ്സട്ഠത്താവ ഇധ ന ഗഹിതാതി വദന്തി. യം ഹാവുസോ, വേദേതീതി യം ആരമ്മണം വേദനാ വേദേതി, സഞ്ഞാപി തദേവ സഞ്ജാനാതി. യം സഞ്ജാനാതീതി യം ആരമ്മണം സഞ്ഞാ സഞ്ജാനാതി, വിഞ്ഞാണമ്പി തദേവ വിജാനാതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി സഞ്ജാനാതി വിജാനാതി പജാനാതീതി ഏത്ഥ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ വിസേസോ. ജാനാതീതി പദം പന അവിസേസോ. തസ്സാപി ജാനനത്ഥേ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ഞാ ഹി നീലാദിവസേന ആരമ്മണം സഞ്ജാനനമത്തമേവ, അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാണം നീലാദിവസേന ആരമ്മണഞ്ചേവ സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ പന മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞാ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതുമ്പി സക്കോതി.

യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികഫലകേ കഹാപണരാസിമ്ഹി കതേ അജാതബുദ്ധി ദാരകോ ഗാമികപുരിസോ മഹാഹേരഞ്ഞികോതി തീസു ജനേസു ഓലോകേത്വാ ഠിതേസു അജാതബുദ്ധി ദാരകോ കഹാപണാനം ചിത്തവിചിത്തചതുരസ്സമണ്ഡലഭാവമേവ ജാനാതി, ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രതനസമ്മതന്തി ന ജാനാതി. ഗാമികപുരിസോ ചിത്താദിഭാവഞ്ചേവ ജാനാതി, മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗരതനസമ്മതഭാവഞ്ച. ‘‘അയം കൂടോ അയം ഛേകോ അയം കരതോ അയം സണ്ഹോ’’തി പന ന ജാനാതി. മഹാഹേരഞ്ഞികോ ചിത്താദിഭാവമ്പി രതനസമ്മതഭാവമ്പി കൂടാദിഭാവമ്പി ജാനാതി, ജാനന്തോ ച പന നം രൂപം ദിസ്വാപി ജാനാതി, ആകോടിതസ്സ സദ്ദം സുത്വാപി, ഗന്ധം ഘായിത്വാപി, രസം സായിത്വാപി, ഹത്ഥേന ഗരുകലഹുകഭാവം ഉപധാരേത്വാപി അസുകഗാമേ കതോതിപി ജാനാതി, അസുകനിഗമേ അസുകനഗരേ അസുകപബ്ബതച്ഛായായ അസുകനദീതീരേ കതോതിപി, അസുകാചരിയേന കതോതിപി ജാനാതി. ഏവമേവം സഞ്ഞാ അജാതബുദ്ധിദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമത്തമേവ സഞ്ജാനാതി. വിഞ്ഞാണം ഗാമികപുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി. പഞ്ഞാ മഹാഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി. സോ പന നേസം വിസേസോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ.

തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനോ – ‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം, ഭന്തേ, നാഗസേന ഭഗവതാ ദുക്കരം കതന്തി? ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം, ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം, അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’ന്തി (മി. പ. ൨.൭.൧൬). യഥാ ഹി തിലതേലം, സാസപതേലം, മധുകതേലം, ഏരണ്ഡകതേലം, വസാതേലന്തി ഇമാനി പഞ്ച തേലാനി ഏകചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ദിവസം യമകമന്ഥേഹി മന്ഥേത്വാ തതോ ഇദം തിലതേലം, ഇദം സാസപതേലന്തി ഏകേകസ്സ പാടിയേക്കം ഉദ്ധരണം നാമ ദുക്കരം, ഇദം തതോ ദുക്കരതരം. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മരാജാ ഇമേസം അരൂപീനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാസി. പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ, ‘‘ഇദം ഗങ്ഗായ ഉദകം, ഇദം യമുനായാ’’തി ഏവം പാടിയേക്കം ഉദകഉദ്ധരണേനാപി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൫൧. നിസ്സട്ഠേനാതി നിസ്സടേന പരിച്ചത്തേന വാ. തത്ഥ നിസ്സടേനാതി അത്ഥേ സതി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി നിസ്സക്കവചനം. പരിച്ചത്തേനാതി അത്ഥേ സതി കരണവചനം വേദിതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി നിസ്സരിത്വാ മനോദ്വാരേ പവത്തേന പഞ്ചഹി വാ ഇന്ദ്രിയേഹി തസ്സ വത്ഥുഭാവം അനുപഗമനതായ പരിച്ചത്തേനാതി. പരിസുദ്ധേനാതി നിരുപക്കിലേസേന. മനോവിഞ്ഞാണേനാതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേന. കിം നേയ്യന്തി കിം ജാനിതബ്ബം. ‘‘യംകിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി ധമ്മ’’ന്തിആദീസു (മഹാനി. ൬൯) ഹി ജാനിതബ്ബം നേയ്യന്തി വുത്തം. ആകാസാനഞ്ചായതനം നേയ്യന്തി കഥം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേന അരൂപാവചരസമാപത്തി നേയ്യാതി? രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ ഠിതേന അരൂപാവചരസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേതും സക്കാ ഹോതി. ഏത്ഥ ഠിതസ്സ ഹി സാ ഇജ്ഝതി. തസ്മാ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനം നേയ്യ’’ന്തിആദിമാഹ. അഥ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം കസ്മാ ന വുത്തന്തി? പാടിയേക്കം അഭിനിവേസാഭാവതോ. തത്ഥ ഹി കലാപതോ നയതോ സമ്മസനം ലബ്ഭതി, ധമ്മസേനാപതിസദിസസ്സാപി ഹി ഭിക്ഖുനോ പാടിയേക്കം അഭിനിവേസോ ന ജായതി. തസ്മാ ഥേരോപി, ‘‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൯൪) കലാപതോ നയതോ സമ്മസിത്വാ വിസ്സജ്ജേസീതി. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഹത്ഥഗതത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയമ്പി പരോപഞ്ഞാസ ധമ്മേ പാടിയേക്കം അംഗുദ്ധാരേനേവ ഉദ്ധരിത്വാ, ‘‘യാവതാ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ, താവതാ അഞ്ഞാപടിവേധോ’’തി ആഹ.

പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പജാനാതീതി ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതായ പഞ്ഞായ പജാനാതി. തത്ഥ ദ്വേ പഞ്ഞാ സമാധിപഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ ച. സമാധിപഞ്ഞായ കിച്ചതോ അസമ്മോഹതോ ച പജാനാതി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ലക്ഖണപടിവേധേന ആരമ്മണതോ ജാനനം കഥിതം. കിമത്ഥിയാതി കോ ഏതിസ്സാ അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞത്ഥാതിആദീസു അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിജാനാതീതി അഭിഞ്ഞത്ഥാ. പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ പരിജാനാതീതി പരിഞ്ഞത്ഥാ. പഹാതബ്ബേ ധമ്മേ പജഹതീതി പഹാനത്ഥാ. സാ പനേസാ ലോകിയാപി അഭിഞ്ഞത്ഥാ ച പരിഞ്ഞത്ഥാ ച വിക്ഖമ്ഭനതോ പഹാനത്ഥാ. ലോകുത്തരാപി അഭിഞ്ഞത്ഥാ ച പരിഞ്ഞത്ഥാ ച സമുച്ഛേദതോ പഹാനത്ഥാ. തത്ഥ ലോകിയാ കിച്ചതോ അസമ്മോഹതോ ച പജാനാതി, ലോകുത്തരാ അസമ്മോഹതോ.

൪൫൨. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായാതി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ ച മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ച. പരതോ ച ഘോസോതി സപ്പായധമ്മസ്സവനം. യോനിസോ ച മനസികാരോതി അത്തനോ ഉപായമനസികാരോ. തത്ഥ സാവകേസു അപി ധമ്മസേനാപതിനോ ദ്വേ പച്ചയാ ലദ്ധും വട്ടന്തിയേവ. ഥേരോ ഹി കപ്പസതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരേത്വാപി അത്തനോ ധമ്മതായ അണുമത്തമ്പി കിലേസം പജഹിതും നാസക്ഖി. ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി (മഹാവ. ൬൦) അസ്സജിത്ഥേരതോ ഇമം ഗാഥം സുത്വാവസ്സ പടിവേധോ ജാതോ. പച്ചേകബുദ്ധാനം പന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനഞ്ച പരതോഘോസകമ്മം നത്ഥി, യോനിസോമനസികാരസ്മിംയേവ ഠത്വാ പച്ചേകബോധിഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച നിബ്ബത്തേന്തി.

അനുഗ്ഗഹിതാതി ലദ്ധൂപകാരാ. സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേ നിബ്ബത്താ ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാ. തദേവ ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ചതുത്ഥഫലപഞ്ഞാ പഞ്ഞാവിമുത്തി നാമ, അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. സീലാനുഗ്ഗഹിതാതിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതന്തി സപ്പായധമ്മസ്സവനം. സാകച്ഛാതി കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനകഥാ. സമഥോതി വിപസ്സനാപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. വിപസ്സനാതി സത്തവിധാ അനുപസ്സനാ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലഞ്ഹി പൂരേന്തസ്സ, സപ്പായധമ്മസ്സവനം സുണന്തസ്സ, കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനം ഛിന്ദന്തസ്സ, വിപസ്സനാപാദികാസു അട്ഠസമാപത്തീസു കമ്മം കരോന്തസ്സ, സത്തവിധം അനുപസ്സനം ഭാവേന്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഫലം ദേതി.

യഥാ ഹി മധുരം അമ്ബപക്കം പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അമ്ബപോതകസ്സ സമന്താ ഉദകകോട്ഠകം ഥിരം കത്വാ ബന്ധതി. ഘടം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം ഉദകം ആസിഞ്ചതി. ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം മരിയാദം ഥിരം കരോതി. യാ ഹോതി സമീപേ വല്ലി വാ സുക്ഖദണ്ഡകോ വാ കിപില്ലികപുടോ വാ മക്കടകജാലം വാ, തം അപനേതി. ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം മൂലാനി പരിഖണതി. ഏവമസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ഇമാനി പഞ്ച കാരണാനി കരോതോ സോ അമ്ബോ വഡ്ഢിത്വാ ഫലം ദേതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. രുക്ഖസ്സ സമന്തതോ കോട്ഠകബന്ധനം വിയ ഹി സീലം ദട്ഠബ്ബം, കാലേന കാലം ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം, മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ, സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം, കാലേന കാലം ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ. തേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അനുഗ്ഗഹിതസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ മധുരഫലദാനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി അനുഗ്ഗഹിതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അരഹത്തഫലദാനം വേദിതബ്ബം.

൪൫൩. കതി പനാവുസോ, ഭവാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? മൂലമേവ ഗതോ അനുസന്ധി, ദുപ്പഞ്ഞോ യേഹി ഭവേഹി ന ഉട്ഠാതി, തേ പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തത്ഥ കാമഭവോതി കാമഭവൂപഗം കമ്മം കമ്മാഭിനിബ്ബത്താ ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാപീതി ഉഭയമേകതോ കത്വാ കാമഭവോതി ആഹ. രൂപാരൂപഭവേസുപി ഏസേവ നയോ. ആയതിന്തി അനാഗതേ. പുനബ്ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തീതി പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. ഇധ വട്ടം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തത്രാതത്രാഭിനന്ദനാതി രൂപാഭിനന്ദനാ സദ്ദാഭിനന്ദനാതി ഏവം തഹിം തഹിം അഭിനന്ദനാ, കരണവചനേ ചേതം പച്ചത്തം. തത്രതത്രാഭിനന്ദനായ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ഹി ഗമനം ഹോതി, ആഗമനം ഹോതി, ഗമനാഗമനം ഹോതി, വട്ടം വത്തതീതി വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി. ഇദാനി വിവട്ടം പുച്ഛന്തോ ‘‘കഥം പനാവുസോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ അവിജ്ജാവിരാഗാതി അവിജ്ജായ ഖയനിരോധേന. വിജ്ജുപ്പാദാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജായ ഉപ്പാദേന. കിം അവിജ്ജാ പുബ്ബേ നിരുദ്ധാ, അഥ വിജ്ജാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നാതി? ഉഭയമേതം ന വത്തബ്ബം. പദീപുജ്ജലനേന അന്ധകാരവിഗമോ വിയ വിജ്ജുപ്പാദേന അവിജ്ജാ നിരുദ്ധാവ ഹോതി. തണ്ഹാനിരോധാതി തണ്ഹായ ഖയനിരോധേന. പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതീതി ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതി, ഗമനം ആഗമനം ഗമനാഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി, വട്ടം ന വത്തതീതി വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി.

൪൫൪. കതമം പനാവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഭിക്ഖു കാലേന കാലം നിരോധം സമാപജ്ജതി. തസ്സ നിരോധപാദകം പഠമജ്ഝാനം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. പഠമം ഝാനന്തി ഇധ കിം പുച്ഛതി? നിരോധം സമാപജ്ജനകേന ഭിക്ഖുനാ അങ്ഗവവത്ഥാനം കോട്ഠാസപരിച്ഛേദോ നാമ ജാനിതബ്ബോ, ഇദം ഝാനം പഞ്ചങ്ഗികം ചതുരങ്ഗികം തിവങ്ഗികം ദുവങ്ഗികന്തി അങ്ഗവവത്ഥാനം കോട്ഠാസപരിച്ഛേദം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. വിതക്കോതിആദീസു പന അഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോ, അനുമജ്ജനലക്ഖണോ വിചാരോ, ഫരണലക്ഖണാ പീതി, സാതലക്ഖണം സുഖം, അവിക്ഖേപലക്ഖണാ ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ വത്തന്തി. കതങ്ഗവിപ്പഹീനന്തി ഇധ പന കിം പുച്ഛതി? നിരോധം സമാപജ്ജനകേന ഭിക്ഖുനാ ഉപകാരാനുപകാരാനി അങ്ഗാനി ജാനിതബ്ബാനി, താനി പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി, വിസ്സജ്ജനം പനേത്ഥ പാകടമേവ. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധപാദകം പഠമജ്ഝാനം ഗഹിതം, ഉപരി തസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പുച്ഛിസ്സതി. അന്തരാ പന ഛ സമാപത്തിയോ സംഖിത്താ, നയം വാ ദസ്സേത്വാ വിസ്സട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ.

൪൫൫. ഇദാനി വിഞ്ഞാണനിസ്സയേ പഞ്ച പസാദേ പുച്ഛന്തോ പഞ്ചിമാനി, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗോചരവിസയന്തി ഗോചരഭൂതം വിസയം. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി ചക്ഖു സോതസ്സ സോതം വാ ചക്ഖുസ്സാതി ഏവം ഏകേകസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോതി. സചേ ഹി നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം സമോധാനേത്വാ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനേയ്യ, ‘‘ഇങ്ഘ താവ നം വവത്ഥപേഹി വിഭാവേഹി, കിം നാമേതം ആരമ്മണ’’ന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി വിനാപി മുഖേന അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അരേ അന്ധബാല, വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി പരിധാവമാനോ അഞ്ഞത്ര മയാ കുഹിം ഏതസ്സ ജാനനകം ലഭിസ്സസി, ആഹര നം ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹി, അഹമേതം ആരമ്മണം ജാനിസ്സാമി, യദി വാ നീലം യദി വാ പീതകം, ന ഹി ഏസോ അഞ്ഞസ്സ വിസയോ, മയ്ഹേവേസോ വിസയോ’’തി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരം വിസയം ന പച്ചനുഭോന്തി നാമ. കിം പടിസരണന്തി ഏതേസം കിം പടിസരണം, കിം ഏതാനി പടിസരന്തീതി പുച്ഛതി. മനോ പടിസരണന്തി ജവനമനോ പടിസരണം. മനോ ച നേസന്തി മനോദ്വാരികജവനമനോ വാ പഞ്ചദ്വാരികജവനമനോ വാ ഏതേസം ഗോചരവിസയം രജ്ജനാദിവസേന അനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി രൂപദസ്സനമത്തമേവ, ഏത്ഥ രജ്ജനം വാ ദുസ്സനം വാ മുയ്ഹനം വാ നത്ഥി. ഏതസ്മിം പന ദ്വാരേ ജവനം രജ്ജതി വാ ദുസ്സതി വാ മുയ്ഹതി വാ. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ഉപമാ – പഞ്ച കിര ദുബ്ബലഭോജകാ രാജാനം സേവിത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന ഏകസ്മിം പഞ്ചകുലികേ ഗാമേ പരിത്തകം ആയം ലഭിംസു. തേസം തത്ഥ മച്ഛഭാഗോ മംസഭാഗോ യുത്തികഹാപണോ വാ, ബന്ധകഹാപണോ വാ, മാപഹാരകഹാപണോ വാ, അട്ഠകഹാപണോ വാ, സോളസകഹാപണോ വാ, ബാത്തിംസകഹാപണോ വാ, ചതുസട്ഠികഹാപണോ വാ, ദണ്ഡോതി ഏത്തകമത്തമേവ പാപുണാതി. സതവത്ഥുകം പഞ്ചസതവത്ഥുകം സഹസ്സവത്ഥുകം മഹാബലിം രാജാവ ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ പഞ്ചകുലികഗാമോ വിയ പഞ്ച പസാദാ ദട്ഠബ്ബാ; പഞ്ച ദുബ്ബലഭോജകാ വിയ പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി; രാജാ വിയ ജവനം; ദുബ്ബലഭോജകാനം പരിത്തകം ആയപാപുണനം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം രൂപദസ്സനാദിമത്തം. രജ്ജനാദീനി പന ഏതേസു നത്ഥി. രഞ്ഞോ മഹാബലിഗ്ഗഹണം വിയ തേസു ദ്വാരേസു ജവനസ്സ രജ്ജനാദീനി വേദിതബ്ബാനി.

൪൫൬. പഞ്ചിമാനി, ആവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? അന്തോനിരോധസ്മിം പഞ്ച പസാദേ. കിരിയമയപവത്തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ അരൂപധമ്മാ പസാദാനം ബലവപച്ചയാ ഹോന്തി. യോ പന തം പവത്തം നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപത്തിം സമാപന്നോ, തസ്സ അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ കിം പടിച്ച തിട്ഠന്തീതി ഇദം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. ആയും പടിച്ചാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം പടിച്ച തിട്ഠന്തി. ഉസ്മം പടിച്ചാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം കമ്മജതേജം പടിച്ച തിട്ഠതി. യസ്മാ പന കമ്മജതേജോപി ജീവിതിന്ദ്രിയേന വിനാ ന തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി ആഹ. ഝായതോതി ജലതോ. അച്ചിം പടിച്ചാതി ജാലസിഖം പടിച്ച. ആഭാ പഞ്ഞായതീതി ആലോകോ നാമ പഞ്ഞായതി. ആഭം പടിച്ച അച്ചീതി തം ആലോകം പടിച്ച ജാലസിഖാ പഞ്ഞായതി.

ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ജാലസിഖാ വിയ കമ്മജതേജോ. ആലോകോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം. ജാലസിഖാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ആലോകം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതി. സാ തേന അത്തനാ ജനിതആലോകേനേവ സയമ്പി അണു ഥൂലാ ദീഘാ രസ്സാതി പാകടാ ഹോതി. തത്ഥ ജാലപവത്തിയാ ജനിതആലോകേന തസ്സായേവ ജാലപവത്തിയാ പാകടഭാവോ വിയ ഉസ്മം പടിച്ച നിബ്ബത്തേന കമ്മജമഹാഭൂതസമ്ഭവേന ജീവിതിന്ദ്രിയേന ഉസ്മായ അനുപാലനം. ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ഹി ദസപി വസ്സാനി…പേ… വസ്സസതമ്പി കമ്മജതേജപവത്തം പാലേതി. ഇതി മഹാഭൂതാനി ഉപാദാരൂപാനം നിസ്സയപച്ചയാദിവസേന പച്ചയാനി ഹോന്തീതി ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതി. ജീവിതിന്ദ്രിയം മഹാഭൂതാനി പാലേതീതി ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീതി വേദിതബ്ബാ.

൪൫൭. ആയുസങ്ഖാരാതി ആയുമേവ. വേദനിയാ ധമ്മാതി വേദനാ ധമ്മാവ. വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതീതി സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതി. യോ ഹി ഭിക്ഖു അരൂപപവത്തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച നിരോധേത്വാ നിരോധം സമാപന്നോ, തസ്സ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയാ അരൂപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം പന രൂപാരൂപപവത്തം പവത്തതി. യഥാ കിം? യഥാ ഏകോ പുരിസോ ജാലാപവത്തേ ഉക്ഖണ്ഠിതോ ഉദകേന പഹരിത്വാ ജാലം അപ്പവത്തം കത്വാ ഛാരികായ അങ്ഗാരേ പിധായ തുണ്ഹീ നിസീദതി. യദാ പനസ്സ പുന ജാലായ അത്ഥോ ഹോതി, ഛാരികം അപനേത്വാ അങ്ഗാരേ പരിവത്തേത്വാ ഉപാദാനം ദത്വാ മുഖവാതം വാ താലവണ്ടവാതം വാ ദദാതി. അഥ ജാലാപവത്തം പുന പവത്തതി. ഏവമേവ ജാലാപവത്തം വിയ അരൂപധമ്മാ. പുരിസസ്സ ജാലാപവത്തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ഉദകപ്പഹാരേന ജാലം അപ്പവത്തം കത്വാ ഛാരികായ അങ്ഗാരേ പിധായ തുണ്ഹീഭൂതസ്സ നിസജ്ജാ വിയ ഭിക്ഖുനോ അരൂപപവത്തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപജ്ജനം. ഛാരികായ പിഹിതഅങ്ഗാരാ വിയ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. പുരിസസ്സ പുന ജാലായ അത്ഥേ സതി ഛാരികാപനയനാദീനി വിയ ഭിക്ഖുനോ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലാപഗമനം. അഗ്ഗിജാലായ പവത്തി വിയ പുന അരൂപധമ്മേസു ഉപ്പന്നേസു രൂപാരൂപപവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണന്തി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, കമ്മജതേജോധാതു, ചിത്തന്തി ഇമേ തയോ ധമ്മാ യദാ ഇമം രൂപകായം ജഹന്തി, അഥായം അചേതനം കട്ഠം വിയ പഥവിയം ഛഡ്ഡിതോ സേതീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം, യദാ കായം ജഹന്തിമം;

അപവിദ്ധോ തദാ സേതി, പരഭത്തം അചേതന’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൯൫);

കായസങ്ഖാരാതി അസ്സാസപസ്സാസാ. വചീസങ്ഖാരാതി വിതക്കവിചാരാ. ചിത്തസങ്ഖാരാതി സഞ്ഞാവേദനാ. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. പരിഭിന്നാനീതി ഉപഹതാനി, വിനട്ഠാനീതി അത്ഥോ. തത്ഥ കേചി ‘‘നിരോധസമാപന്നസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരാവ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ ചിത്തം അനിരുദ്ധം ഹോതി, തസ്മാ സചിത്തകാ അയം സമാപത്തീതി വദന്തി. തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘വചീസങ്ഖാരാപിസ്സ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ വാചാ അനിരുദ്ധാ ഹോതി, തസ്മാ നിരോധം സമാപന്നേന ധമ്മമ്പി കഥേന്തേന സജ്ഝായമ്പി കരോന്തേന നിസീദിതബ്ബം സിയാ. ‘‘യോ ചായം മതോ കാലങ്കതോ, തസ്സാപി ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ ചിത്തം അനിരുദ്ധം ഭവേയ്യ, തസ്മാ കാലങ്കതേ മാതാപിതരോ വാ അരഹന്തേ വാ ഝാപയന്തേന അനന്തരിയകമ്മം കതം ഭവേയ്യ. ഇതി ബ്യഞ്ജനേ അഭിനിവേസം അകത്വാ ആചരിയാനം നയേ ഠത്വാ അത്ഥോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. അത്ഥോ ഹി പടിസരണം, ന ബ്യഞ്ജനം.

ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീതി കിരിയമയപവത്തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ ബഹിദ്ധാ ആരമ്മണേസു പസാദേ ഘട്ടേന്തേസു ഇന്ദ്രിയാനി കിലമന്താനി ഉപഹതാനി മക്ഖിതാനി വിയ ഹോന്തി, വാതാദീഹി ഉട്ഠിതേന രജേന ചതുമഹാപഥേ ഠപിതആദാസോ വിയ. യഥാ പന ഥവികായം പക്ഖിപിത്വാ മഞ്ജൂസാദീസു ഠപിതോ ആദാസോ അന്തോയേവ വിരോചതി, ഏവം നിരോധം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ അതിവിരോചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീ’’തി.

൪൫൮. കതി പനാവുസോ, പച്ചയാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സ സുഖസ്സ ച പഹാനാതി ചത്താരോ അപഗമനപച്ചയാ കഥിതാ. അനിമിത്തായാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? നിരോധതോ വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. അവസേസസമാപത്തിവുട്ഠാനഞ്ഹി ഭവങ്ഗേന ഹോതി, നിരോധാ വുട്ഠാനം പന വിപസ്സനാനിസ്സന്ദായ ഫലസമാപത്തിയാതി തമേവ പുച്ഛതി. സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സബ്ബാരമ്മണാനം. അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോതി സബ്ബനിമിത്താപഗതായ നിബ്ബാനധാതുയാ മനസികാരോ. ഫലസമാപത്തിസഹജാതം മനസികാരം സന്ധായാഹ. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധപാദകം പഠമജ്ഝാനം ഗഹിതം, നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഗഹിതം, ഇധ നിരോധതോ വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തി ഗഹിതാതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ നിരോധകഥാ കഥേതബ്ബാ ഹോതി. സാ, ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതാപഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണ’’ന്തി ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൮൩) ആഗതാ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പനസ്സാ സബ്ബാകാരേന വിനിച്ഛയകഥാ കഥിതാ.

ഇദാനി വലഞ്ജനസമാപത്തിം പുച്ഛന്തോ കതി പനാവുസോ, പച്ചയാതിആദിമാഹ. നിരോധതോ ഹി വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിയാ ഠിതി നാമ ന ഹോതി, ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരമേവ പവത്തിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. അയഞ്ഹി ഭിക്ഖു സത്ത ദിവസേ അരൂപപവത്തം നിരോധേത്വാ നിസിന്നോ നിരോധവുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിയം ന ചിരം തിട്ഠതി. വലഞ്ജനസമാപത്തിയം പന അദ്ധാനപരിച്ഛേദോവ പമാണം. തസ്മാ സാ ഠിതി നാമ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ’’തി. തസ്സാ ചിരട്ഠിതത്ഥം കതി പച്ചയാതി അത്ഥോ. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സാ പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോതി അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ വുത്തോ. വുട്ഠാനായാതി ഇധ ഭവങ്ഗവുട്ഠാനം പുച്ഛതി. വിസ്സജ്ജനേപിസ്സാ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച മനസികാരോതി രൂപാദിനിമിത്തവസേന ഭവങ്ഗസഹജാതമനസികാരോ വുത്തോ.

൪൫൯. യാ ചായം, ആവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ഇധ അഞ്ഞം അഭിനവം നാമ നത്ഥി. ഹേട്ഠാ കഥിതധമ്മേയേവ ഏകതോ സമോധാനേത്വാ പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. കത്ഥ പന തേ കഥിതാ? ‘‘നീലമ്പി സഞ്ജാനാതി പീതകമ്പി, ലോഹിതകമ്പി, ഓദാതകമ്പി സഞ്ജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൦) ഏതസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി കഥിതാ. ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി നേയ്യ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൫൧) ഏത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞം. ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൧) ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാ. ‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ വുട്ഠാനായാ’’തി ഏത്ഥ അനിമിത്താ. ഏവം ഹേട്ഠാ കഥിതാവ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകതോ സമോധാനേത്വാ പുച്ഛതി. തം പന പടിക്ഖിപിത്വാ ഏതാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ നിദ്ദിട്ഠാവാതി വത്വാ അഞ്ഞേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഏകനാമകാ അത്ഥി. ഏകോ ധമ്മോ ചതുനാമകോ അത്ഥി, ഏതം പാകടം കത്വാ കഥാപേതും ഇധ പുച്ഛതീതി അട്ഠകഥായം സന്നിട്ഠാനം കതം. തസ്സാ വിസ്സജ്ജനേ അയം വുച്ചതാവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തീതി അയം ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണാ നാമ. അയഞ്ഹി അപ്പമാണേ വാ സത്തേ ഫരതി, ഏകസ്മിമ്പി വാ സത്തേ അസേസേത്വാ ഫരതി.

അയം വുച്ചതാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാതി ആരമ്മണകിഞ്ചനസ്സ അഭാവതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞാ. അത്തേന വാതി അത്ത ഭാവപോസപുഗ്ഗലാദിസങ്ഖാതേന അത്തേന സുഞ്ഞം. അത്തനിയേന വാതി ചീവരാദിപരിക്ഖാരസങ്ഖാതേന അത്തനിയേന സുഞ്ഞം. അനിമിത്താതി രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവേനേവ അനിമിത്താ, അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സന്ധായാഹ. നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ചാതി ബ്യഞ്ജനമ്പി നേസം നാനാ അത്ഥോപി. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനസ്സ നാനതാ പാകടാവ. അത്ഥോ പന, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി ഭൂമന്തരതോ മഹഗ്ഗതാ ഏവ ഹോതി രൂപാവചരാ; ആരമ്മണതോ സത്ത പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ഭുമ്മന്തരതോ മഹഗ്ഗതാ അരൂപാവചരാ; ആരമ്മണതോ ന വത്തബ്ബാരമ്മണാ. സുഞ്ഞതാ ഭുമ്മന്തരതോ കാമാവചരാ; ആരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണാ. വിപസ്സനാ ഹി ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാതി അധിപ്പേതാ. അനിമിത്താ ഭുമ്മന്തരതോ ലോകുത്തരാ; ആരമ്മണതോ നിബ്ബനാരമ്മണാ.

രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, പമാണകരണോതിആദീസു യഥാ പബ്ബതപാദേ പൂതിപണ്ണരസഉദകം നാമ ഹോതി കാളവണ്ണം; ഓലോകേന്താനം ബ്യാമസതഗമ്ഭീരം വിയ ഖായതി. യട്ഠിം വാ രജ്ജും വാ ഗഹേത്വാ മിനന്തസ്സ പിട്ഠിപാദോത്ഥരണമത്തമ്പി ന ഹോതി. ഏവമേവം യാവ രാഗാദയോ നുപ്പജ്ജന്തി, താവ പുഗ്ഗലം സഞ്ജാനിതും ന സക്കാ ഹോന്തി, സോതാപന്നോ വിയ, സകദാഗാമീ വിയ, അനാഗാമീ വിയ ച ഖായതി. യദാ പനസ്സ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി പഞ്ഞായതി. ഇതി ഏതേ ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പുഗ്ഗലസ്സ പമാണം ദസ്സേന്തോ വിയ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പമാണകരണാ നാമ വുത്താ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോതി യത്തകാ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോ. കിത്തകാ പന താ? ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ച ഫലാനീതി ദ്വാദസ. തത്ഥ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണാ. സേസാ പമാണകരണാനം കിലേസാനം അഭാവേന അപ്പമാണാ. നിബ്ബാനമ്പി അപ്പമാണമേവ, ചേതോവിമുത്തി പന ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം. അകുപ്പാതി അരഹത്തഫലചേതോവിമുത്തി; സാ ഹി താസം സബ്ബജേട്ഠികാ, തസ്മാ അഗ്ഗമക്ഖായതീതി വുത്താ. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചനോതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുഗ്ഗലം കിഞ്ചതി മദ്ദതി പലിബുന്ധതി. തസ്മാ കിഞ്ചനോതി വുത്തോ. മനുസ്സാ കിര ഗോണേഹി ഖലം മദ്ദാപേന്തോ കിഞ്ചേഹി കപില, കിഞ്ചേഹി കാളകാതി വദന്തി. ഏവം മദ്ദനത്ഥോ കിഞ്ചനത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തിയോ നാമ നവ ധമ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഞ്ച മഗ്ഗഫലാനി ച. തത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം കിഞ്ചനം ആരമ്മണം അസ്സ നത്ഥീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞം. മഗ്ഗഫലാനി കിഞ്ചനാനം മദ്ദനാനം പലിബുന്ധനകിലേസാനം നത്ഥിതായ ആകിഞ്ചഞ്ഞാനി. നിബ്ബാനമ്പി ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ചേതോവിമുത്തി പന ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം.

രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, നിമിത്തകരണോതിആദീസു യഥാ നാമ ദ്വിന്നം കുലാനം സദിസാ ദ്വേ വച്ഛകാ ഹോന്തി. യാവ തേസം ലക്ഖണം ന കതം ഹോതി, താവ ‘‘അയം അസുകകുലസ്സ വച്ഛകോ, അയം അസുകകുലസ്സാ’’തി ന സക്കാ ഹോന്തി ജാനിതും. യദാ പന തേസം സത്തിസൂലാദീസു അഞ്ഞതരം ലക്ഖണം കതം ഹോതി, തദാ സക്കാ ഹോന്തി ജാനിതും. ഏവമേവ യാവ പുഗ്ഗലസ്സ രാഗോ നുപ്പജ്ജതി, താവ ന സക്കാ ഹോതി ജാനിതും അരിയോ വാ പുഥുജ്ജനോ വാതി. രാഗോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സരാഗോ നാമ അയം പുഗ്ഗലോതി സഞ്ജാനനനിമിത്തം കരോന്തോ വിയ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘നിമിത്തകരണോ’’തി വുത്തോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ.

അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി നാമ തേരസ ധമ്മാ – വിപസ്സനാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ച ഫലാനീതി. തത്ഥ വിപസ്സനാ നിച്ചനിമിത്തം സുഖനിമിത്തം അത്തനിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേതീതി അനിമിത്താ നാമ. ചത്താരോ ആരുപ്പാ രൂപനിമിത്തസ്സ അഭാവേന അനിമിത്താ നാമ. മഗ്ഗഫലാനി നിമിത്തകരണാനം കിലേസാനം അഭാവേന അനിമിത്താനി. നിബ്ബാനമ്പി അനിമിത്തമേവ, തം പന ചേതോവിമുത്തി ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം. അഥ കസ്മാ സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി ന ഗഹിതാതി? സാ, ‘‘സുഞ്ഞാ രാഗേനാ’’തിആദിവചനതോ സബ്ബത്ഥ അനുപവിട്ഠാവ, തസ്മാ വിസും ന ഗഹിതാ. ഏകത്ഥാതി ആരമ്മണവസേന ഏകത്ഥാ. അപ്പമാണം ആകിഞ്ചഞ്ഞം സുഞ്ഞതം അനിമിത്തന്തി ഹി സബ്ബാനേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. ഇതി ഇമിനാ പരിയായേന ഏകത്ഥാ. അഞ്ഞസ്മിം പന ഠാനേ അപ്പമാണാ ഹോന്തി, അഞ്ഞസ്മിം ആകിഞ്ചഞ്ഞാ അഞ്ഞസ്മിം സുഞ്ഞതാ അഞ്ഞസ്മിം അനിമിത്താതി ഇമിനാ പരിയായേന നാനാബ്യഞ്ജനാ. ഇതി ഥേരോ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൬൦. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളവേദല്ലസുത്തം. തത്ഥ വിസാഖോ ഉപാസകോതി വിസാഖോതി ഏവംനാമകോ ഉപാസകോ. യേന ധമ്മദിന്നാതി യേന ധമ്മദിന്നാ നാമ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി. കോ പനായം വിസാഖോ? കാ ധമ്മദിന്നാ? കസ്മാ ഉപസങ്കമീതി? വിസാഖോ നാമ ധമ്മദിന്നായ ഗിഹികാലേ ഘരസാമികോ. സോ യദാ ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ യസാദയോ കുലപുത്തേ വിനേത്വാ ഉരുവേലം പത്വാ തത്ഥ ജടിലസഹസ്സം വിനേത്വാ പുരാണജടിലേഹി ഖീണാസവഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധദസ്സനത്ഥം ദ്വാദസനഹുതായ പരിസായ സദ്ധിം ആഗതസ്സ ബിമ്ബിസാരമഹാരാജസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. തദാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ആഗതേസു ദ്വാദസനഹുതേസു ഏകം നഹുതം ഉപാസകത്തം പടിവേദേസി, ഏകാദസ നഹുതാനി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു സദ്ധിം രഞ്ഞാ ബിമ്ബിസാരേന. അയം ഉപാസകോ തേസം അഞ്ഞതരോ, തേഹി സദ്ധിം പഠമദസ്സനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ, പുന ഏകദിവസം ധമ്മം സുത്വാ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ, തതോ അപരഭാഗേപി ഏകദിവസം ധമ്മം സുത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതോ. സോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ ഗേഹം ആഗച്ഛന്തോ യഥാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ സിതം കുരുമാനോ ആഗച്ഛതി, ഏവം അനാഗന്ത്വാ സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ ഹുത്വാ അഗമാസി.

ധമ്മദിന്നാ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ വീഥിം ഓലോകയമാനാ തസ്സ ആഗമനാകാരം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കുരുമാനാ സോപാനസീസേ ഠത്വാ ഓലമ്ബനത്ഥം ഹത്ഥം പസാരേസി. ഉപാസകോ അത്തനോ ഹത്ഥം സമിഞ്ജേസി. സാ ‘‘പാതരാസഭോജനകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ഉപാസകോ പുബ്ബേ തായ സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജതി. തം ദിവസം പന തം അനപലോകേത്വാ യോഗാവചരഭിക്ഖു വിയ ഏകകോവ ഭുഞ്ജി. സാ, ‘‘സായന്ഹകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ഉപാസകോ തംദിവസം സിരിഗബ്ഭം ന പാവിസി, അഞ്ഞം ഗബ്ഭം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചകം പഞ്ഞപാപേത്വാ നിപജ്ജി. ഉപാസികാ, ‘‘കിം നു ഖ്വസ്സ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥി, ഉദാഹു കേനചിദേവ പരിഭേദകേന ഭിന്നോ, ഉദാഹു മയ്ഹേവ കോചി ദോസോ അത്ഥീ’’തി ബലവദോമനസ്സാ ഹുത്വാ, ‘‘ഏകം ദ്വേ ദിവസേ വസിതകാലേ സക്കാ ഞാതു’’ന്തി തസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി.

ഉപാസകോ, ‘‘കിം ധമ്മദിന്നേ അകാലേ ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛി. ആമ അയ്യപുത്ത, ആഗതാമ്ഹി, ന ത്വം യഥാ പുരാണോ, കിം നു തേ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥീതി? നത്ഥി ധമ്മദിന്നേതി. അഞ്ഞോ കോചി പരിഭേദകോ അത്ഥീതി? അയമ്പി നത്ഥീതി. ഏവം സന്തേ മയ്ഹേവ കോചി ദോസോ ഭവിസ്സതീതി. തുയ്ഹമ്പി ദോസോ നത്ഥീതി. അഥ കസ്മാ മയാ സദ്ധിം യഥാ പകതിയാ ആലാപസല്ലാപമത്തമ്പി ന കരോഥാതി? സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ലോകുത്തരധമ്മോ നാമ ഗരു ഭാരിയോ ന പകാസേതതബ്ബോ, സചേ ഖോ പനാഹം ന കഥേസ്സാമി, അയം ഹദയം ഫാലേത്വാ ഏത്ഥേവ കാലം കരേയ്യാ’’തി തസ്സാനുഗ്ഗഹത്ഥായ കഥേസി – ‘‘ധമ്മദിന്നേ അഹം സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നാമ അധിഗതോ, തം അധിഗതസ്സ ഏവരൂപാ ലോകിയകിരിയാ ന വട്ടതി. യദി ത്വം ഇച്ഛസി, തവ ചത്താലീസ കോടിയോ മമ ചത്താലീസ കോടിയോതി അസീതികോടിധനം അത്ഥി, ഏത്ഥ ഇസ്സരാ ഹുത്വാ മമ മാതിട്ഠാനേ വാ ഭഗിനിട്ഠാനേ വാ ഠത്വാ വസ. തയാ ദിന്നേന ഭത്തപിണ്ഡമത്തകേന അഹം യാപേസ്സാമി. അഥേവം ന കരോസി, ഇമേ ഭോഗേ ഗഹേത്വാ കുലഗേഹം ഗച്ഛ, അഥാപി തേ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ നത്ഥി, അഹം തം ഭഗിനിട്ഠാനേ വാ ധിതുട്ഠാനേ വാ ഠപേത്വാ പോസേസ്സാമീ’’തി.

സാ ചിന്തേസി – ‘‘പകതിപുരിസോ ഏവം വത്താ നാമ നത്ഥി. അദ്ധാ ഏതേന ലോകുത്തരവരധമ്മോ പടിവിദ്ധോ. സോ പന ധമ്മോ കിം പുരിസേഹേവ പടിബുജ്ഝിതബ്ബോ, ഉദാഹു മാതുഗാമോപി പടിവിജ്ഝിതും സക്കോതീ’’തി വിസാഖം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ ഏസോ ധമ്മോ പുരിസേഹേവ ലഭിതബ്ബോ, മാതുഗാമേനപി സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി? കിം വദേസി ധമ്മദിന്നേ, യേ പടിപന്നകാ, തേ ഏതസ്സ ദായാദാ, യസ്സ യസ്സ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, സോ സോ ഏതം പടിലഭതീതി. ഏവം സന്തേ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാഥാതി. സാധു ഭദ്ദേ, അഹമ്പി തം ഏതസ്മിംയേവ മഗ്ഗേ യോജേതുകാമോ, മനം പന തേ അജാനമാനോ ന കഥേമീതി താവദേവ ബിമ്ബിസാരസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി.

രാജാ, ‘‘കിം, ഗഹപതി, അകാലേ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ധമ്മദിന്നാ, ‘‘മഹാരാജ, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വദതീതി. കിം പനസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീതി? അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സോവണ്ണസിവികം ദേവ, ലദ്ധും വട്ടതി നഗരഞ്ച പടിജഗ്ഗാപേതുന്തി. രാജാ സോവണ്ണസിവികം ദത്വാ നഗരം പടിജഗ്ഗാപേസി. വിസാഖോ ധമ്മദിന്നം ഗന്ധോദകേന നഹാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കാരാപേത്വാ സോവണ്ണസിവികായ നിസീദാപേത്വാ ഞാതിഗണേന പരിവാരാപേത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജയമാനോ നഗരവാസനം കരോന്തോ വിയ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ, ‘‘ധമ്മദിന്നം പബ്ബാജേഥായ്യേ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ ദോസേ സഹിതും വട്ടതി ഗഹപതീ’’തി ആഹംസു. നത്ഥയ്യേ കോചി ദോസോ, സദ്ധായ പബ്ബജതീതി. അഥേകാ ബ്യത്താ ഥേരീ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ കേസേ ഓഹാരേത്വാ പബ്ബാജേസി. വിസാഖോ, ‘‘അഭിരമയ്യേ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ’’തി വന്ദിത്വാ പക്കാമി.

തസ്സാ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. തേനേവ പലിബുദ്ധാ സമണധമ്മം കാതും ഓകാസം ന ലഭതി. അഥാചരിയ-ഉപജ്ഝായഥേരിയോ ഗഹേത്വാ ജനപദം ഗന്ത്വാ അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിതം കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ആരദ്ധാ, അഭിനീഹാരസമ്പന്നത്താ പന നാതിചിരം കിലമിത്ഥ.

ഇതോ പട്ഠായ ഹി സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. തദാ ഏസാ ഏകസ്മിം കുലേ ദാസീ ഹുത്വാ അത്തനോ കേസേ വിക്കിണിത്വാ സുജാതത്ഥേരസ്സ നാമ അഗ്ഗസാവകസ്സ ദാനം ദത്വാ പത്ഥനമകാസി. സാ തായ പത്ഥനാഭിനീഹാരസമ്പത്തിയാ നാതിചിരം കിലമിത്ഥ, കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം യേനത്ഥേന സാസനേ പബ്ബജിതാ, സോ മത്ഥകം പത്തോ, കിം മേ ജനപദവാസേന, മയ്ഹം ഞാതകാപി പുഞ്ഞാനി കരിസ്സന്തി, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോപി പച്ചയേഹി ന കിലമിസ്സതി, രാജഗഹം ഗച്ഛാമീ’’തി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഗഹേത്വാ രാജഗഹമേവ അഗമാസി. വിസാഖോ, ‘‘ധമ്മദിന്നാ കിര ആഗതാ’’തി സുത്വാ, ‘‘പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ ജനപദം ഗതാ, ഗന്ത്വാപി നചിരസ്സേവ പച്ചാഗതാ, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതി, ഗന്ത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ദുതിയഗമനേന ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം അഗമാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ യേന ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമീ’’തി.

ഏതദവോചാതി ഏതം സക്കായോതിആദിവചനം അവോച. കസ്മാ അവോചാതി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഭിരമസി നാഭിരമസി, അയ്യേ’’തി ഏവം പുച്ഛനം നാമ ന പണ്ഡിതകിച്ചം, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപനേത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, പഞ്ഹബ്യാകരണേന തസ്സാ അഭിരതിം വാ അനഭിരതിം വാ ജാനിസ്സാമീതി, തസ്മാ അവോച. തം സുത്വാവ ധമ്മദിന്നാ അഹം, ആവുസോ വിസാഖ, അചിരപബ്ബജിതാ സകായം വാ പരകായം വാ കുതോ ജാനിസ്സാമീതി വാ, അഞ്ഞത്ഥേരിയോ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛാതി വാ അവത്വാ ഉപനിക്ഖിത്തം സമ്പടിച്ഛമാനാ വിയ, ഏകപാസകഗണ്ഠിം മോചേന്തീ വിയ ഗഹനട്ഠാനേ ഹത്ഥിമഗ്ഗം നീഹരമാനാ വിയ ഖഗ്ഗമുഖേന സമുഗ്ഗം വിവരമാനാ വിയ ച പടിസമ്ഭിദാവിസയേ ഠത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജമാനാ, പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ വിസാഖ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഉപാദാനക്ഖന്ധാതി ഉപാദാനാനം പച്ചയഭൂതാ ഖന്ധാതി ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ ഉപാദാനക്ഖന്ധകഥാ വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാ. സാ പനേസാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ ഏവാതി തത്ഥ വിത്താരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സക്കായസമുദയാദീസുപി യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ.

ഇദം പന ചതുസച്ചബ്യാകരണം സുത്വാ വിസാഖോ ഥേരിയാ അഭിരതഭാവം അഞ്ഞാസി. യോ ഹി ബുദ്ധസാസനേ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹോതി അനഭിരതോ, സോ ഏവം പുച്ഛിതപുച്ഛിതപഞ്ഹം സണ്ഡാസേന ഏകേകം പലിതം ഗണ്ഹന്തോ വിയ, സിനേരുപാദതോ വാലുകം ഉദ്ധരന്തോ വിയ വിസ്സജ്ജേതും ന സക്കോതി. യസ്മാ പന ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി ലോകേ ചന്ദിമസൂരിയാ വിയ ബുദ്ധസാസനേ പാകടാനി, പരിസമജ്ഝേ ഗതോ ഹി ഭഗവാപി മഹാഥേരാപി സച്ചാനേവ പകാസേന്തി; ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ കുലപുത്തേ ചത്താരി നാമ കിം, ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി പഞ്ഹം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി. അയഞ്ച ധമ്മദിന്നാ ഉപായകോസല്ലേ ഠിതാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ നയം ഗഹേത്വാ സുതേനപി കഥേതും സമത്ഥാ, തസ്മാ ‘‘ന സക്കാ ഏതിസ്സാ ഏത്താവതാ സച്ചാനം പടിവിദ്ധഭാവോ ഞാതും, സച്ചവിനിബ്ഭോഗപഞ്ഹബ്യാകരണേന സക്കാ ഞാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഹേട്ഠാ കഥിതാനി ദ്വേ സച്ചാനി പടിനിവത്തേത്വാ ഗുള്ഹം കത്വാ ഗണ്ഠിപഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛന്തോ തഞ്ഞേവ നു ഖോ, അയ്യേതിആദിമാഹ.

തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, തഞ്ഞേവ ഉപാദാനന്തി ഉപാദാനസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസഭാവതോ ന തംയേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനം. യദി ഹി തഞ്ഞേവ സിയാ, രൂപാദിസഭാവമ്പി ഉപാദാനം സിയാ. യദി അഞ്ഞത്ര സിയാ, പരസമയേ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അനുസയോ വിയ പണ്ണത്തി വിയ നിബ്ബാനം വിയ ച ഖന്ധവിനിമുത്തം വാ സിയാ, ഛട്ഠോ വാ ഖന്ധോ പഞ്ഞപേതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഏവം ബ്യാകാസി. തസ്സാ ബ്യാകരണം സുത്വാ ‘‘അധിഗതപതിട്ഠാ അയ’’ന്തി വിസാഖോ നിട്ഠമഗമാസി. ന ഹി സക്കാ അഖീണാസവേന അസമ്ബദ്ധേന അവിത്ഥായന്തേന പദീപസഹസ്സം ജാലേന്തേന വിയ ഏവരൂപോ ഗുള്ഹോ പടിച്ഛന്നോ തിലക്ഖണാഹതോ ഗമ്ഭീരോ പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജേതും. നിട്ഠം ഗന്ത്വാ പന, ‘‘അയം ധമ്മദിന്നാ സാസനേ ലദ്ധപതിട്ഠാ അധിഗതപടിസമ്ഭിദാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ ഭവമത്ഥകേ ഠിതാ മഹാഖീണാസവാ, സമത്ഥാ മയ്ഹം പുച്ഛിതപഞ്ഹം കഥേതും, ഇദാനി പന നം ഓവത്തികസാരം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം പുച്ഛന്തോ, കഥം പനായ്യേതിആദിമാഹ.

൪൬൧. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ അസ്സുതവാതിആദി മൂലപരിയായേ വിത്ഥാരിതമേവ. രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി, ‘‘ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. യം രൂപം സോ അഹം, യോ അഹം തം രൂപന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ യാ അച്ചി സോ വണ്ണോ, യോ വണ്ണോ സാ അച്ചീതി അച്ചിഞ്ച വണ്ണഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… അദ്വയം സമനുപസ്സതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൩൧) ഏവം രൂപം അത്താതി ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം അത്താതി ഗഹേത്വാ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ തം അത്താനം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ കരണ്ഡായ മണിം വിയ അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. വേദനം അത്തതോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ, രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി സുദ്ധരൂപമേവ അത്താതി കഥിതം. രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം അത്തതോ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം അത്താതി കഥിതം. വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി… വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, അവസേസേസു സസ്സതദിട്ഠീതി. ഏവമേത്ഥ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോ, പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. ന രൂപം അത്തതോതി ഏത്ഥ രൂപം അത്താതി ന സമനുപസ്സതി. അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി പന സമനുപസ്സതി. ന രൂപവന്തം അത്താനം…പേ… ന വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനന്തി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ കേനചി പരിയായേന അത്തതോ ന സമനുപസ്സതി, സബ്ബാകാരേന പന അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താതി സമനുപസ്സതി.

ഏത്താവതാ ഥേരിയാ, ‘‘ഏവം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി ഏവം പുരിമപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തിയാ ഏത്തകേന ഗമനം ഹോതി, ആഗമനം ഹോതി, ഗമനാഗമനം ഹോതി, വട്ടം വത്തതീതി വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സിതം. ഏവം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീതി പച്ഛിമം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തിയാ ഏത്തകേന ഗമനം ന ഹോതി, ആഗമനം ന ഹോതി, ഗമനാഗമനം ന ഹോതി, വട്ടം നാമ ന വത്തതീതി വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സിതം.

൪൬൨. കതമോ പനായ്യേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി അയം പഞ്ഹോ ഥേരിയാ പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ ഭവേയ്യ – ‘‘ഉപാസക, തയാ ഹേട്ഠാ മഗ്ഗോ പുച്ഛിതോ, ഇധ കസ്മാ മഗ്ഗമേവ പുച്ഛസീ’’തി. സാ പന അത്തനോ ബ്യത്തതായ പണ്ഡിച്ചേന തസ്സ അധിപ്പായം സല്ലക്ഖേസി – ‘‘ഇമിനാ ഉപാസകേന ഹേട്ഠാ പടിപത്തിവസേന മഗ്ഗോ പുച്ഛിതോ ഭവിസ്സതി, ഇധ പന തം സങ്ഖതാസങ്ഖതലോകിയലോകുത്തരസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതവസേന പുച്ഛിതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ അപ്പടിപുച്ഛിത്വാവ യം യം പുച്ഛി, തം തം വിസ്സജ്ജേസി. തത്ഥ സങ്ഖതോതി ചേതിതോ കപ്പിതോ പകപ്പിതോ ആയൂഹിതോ കതോ നിബ്ബത്തിതോ സമാപജ്ജന്തേന സമാപജ്ജിതബ്ബോ. തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോതി ഏത്ഥ യസ്മാ മഗ്ഗോ സപ്പദേസോ, തയോ ഖന്ധാ നിപ്പദേസാ, തസ്മാ അയം സപ്പദേസത്താ നഗരം വിയ രജ്ജേന നിപ്പദേസേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതോ. തത്ഥ സമ്മാവാചാദയോ തയോ സീലമേവ, തസ്മാ തേ സജാതിതോ സീലക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാതി. കിഞ്ചാപി ഹി പാളിയം സീലക്ഖന്ധേതി ഭുമ്മേന വിയ നിദ്ദേസോ കതോ, അത്ഥോ പന കരണവസേന വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവായാമാദീസു പന തീസു സമാധി അത്തനോ ധമ്മതായ ആരമ്മണേ ഏകഗ്ഗഭാവേന അപ്പേതും ന സക്കോതി. വീരിയേ പന പഗ്ഗഹകിച്ചം സാധേന്തേ സതിയാ ച അപിലാപനകിച്ചം സാധേന്തിയാ ലദ്ധൂപകാരോ ഹുത്വാ സക്കോതി.

തത്രായം ഉപമാ – യഥാ ഹി ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി ഉയ്യാനം പവിട്ഠേസു തീസു സഹായേസു ഏകോ സുപുപ്ഫിതം ചമ്പകരുക്ഖം ദിസ്വാ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാപി ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യ. അഥസ്സ ദുതിയോ ഓനമിത്വാ പിട്ഠിം ദദേയ്യ, സോ തസ്സ പിട്ഠിയം ഠത്വാപി കമ്പമാനോ ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യ. അഥസ്സ ഇതരോ അംസകൂടം ഉപനാമേയ്യ, സോ ഏകസ്സ പിട്ഠിയം ഠത്വാ ഏകസ്സ അംസകൂടം ഓലുബ്ഭ യഥാരുചി പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ പിളന്ധിത്വാ നക്ഖത്തം കീളേയ്യ. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ഏകതോ ഉയ്യാനം പവിട്ഠാ തയോ സഹായകാ വിയ ഹി ഏകതോ ജാതാ സമ്മാവായാമാദയോ തയോ ധമ്മാ. സുപുപ്ഫിതചമ്പകോ വിയ ആരമ്മണം. ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാപി ഗഹേതും അസക്കോന്തോ വിയ അത്തനോ ധമ്മതായ ആരമ്മണേ ഏകഗ്ഗഭാവേന അപ്പേതും അസക്കോന്തോ സമാധി. പിട്ഠിം ദത്വാ ഓനതസഹായോ വിയ വായാമോ. അംസകൂടം ദത്വാ ഠിതസഹായോ വിയ സതി. യഥാ തേസു ഏകസ്സ പിട്ഠിയം ഠത്വാ ഏകസ്സ അംസകൂടം ഓലുബ്ഭ ഇതരോ യഥാരുചി പുപ്ഫം ഗഹേതും സക്കോതി, ഏവമേവം വീരിയേ പഗ്ഗഹകിച്ചം സാധേന്തേ, സതിയാ ച അപിലാപനകിച്ചം സാധേന്തിയാ ലദ്ധുപകാരോ സമാധി സക്കോതി ആരമ്മണേ ഏകഗ്ഗഭാവേന അപ്പേതും. തസ്മാ സമാധിയേവേത്ഥ സജാതിതോ സമാധിക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ. വായാമസതിയോ പന കിരിയതോ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി.

സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പേസുപി പഞ്ഞാ അത്തനോ ധമ്മതായ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ആരമ്മണം നിച്ഛേതും ന സക്കോതി, വിതക്കേ പന ആകോടേത്വാ ആകോടേത്വാ ദേന്തേ സക്കോതി. കഥം? യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികോ കഹാപണം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ സബ്ബഭാഗേസു ഓലോകേതുകാമോ സമാനോപി ന ചക്ഖുദലേനേവ പരിവത്തേതും സക്കോതി, അങ്ഗുലിപബ്ബേഹി പന പരിവത്തേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേതും സക്കോതി. ഏവമേവ ന പഞ്ഞാ അത്തനോ ധമ്മതായ അനിച്ചാദിവസേന ആരമ്മണം നിച്ഛേതും സക്കോതി, അഭിനിരോപനലക്ഖണേന പന ആഹനനപരിയാഹനനരസേന വിതക്കേന ആകോടേന്തേന വിയ പരിവത്തേന്തേന വിയ ച ആദായാ ദിന്നമേവ വിനിച്ഛേതും സക്കോതി. തസ്മാ ഇധാപി സമ്മാദിട്ഠിയേവ സജാതിതോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ. സമ്മാസങ്കപ്പോ പന കിരിയതോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. ഇതി ഇമേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി മഗ്ഗോ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തേന വുത്തം – ‘‘തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ’’തി.

ഇദാനി ഏകചിത്തക്ഖണികം മഗ്ഗസമാധിം സനിമിത്തം സപരിക്ഖാരം പുച്ഛന്തോ, കതമോ പനായ്യേതിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ മഗ്ഗക്ഖണേ ചതുകിച്ചസാധനവസേന ഉപ്പന്നാ സതി, സാ സമാധിസ്സ പച്ചയത്ഥേന നിമിത്തം. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചതുകിച്ചസാധനവസേനേവ ഉപ്പന്നം വീരിയം, തം പരിവാരട്ഠേന പരിക്ഖാരോ ഹോതി. തേസംയേവ ധമ്മാനന്തി തേസം മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാനം. ആസേവനാതിആദീസു ഏകചിത്തക്ഖണികായേവ ആസേവനാദയോ വുത്താതി.

വിതണ്ഡവാദീ പന, ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികോ നാമ മഗ്ഗോ നത്ഥി, ‘ഏവം ഭാവേയ്യ സത്ത വസ്സാനീ’തി ഹി വചനതോ സത്തപി വസ്സാനി മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതി, കിലേസാ പന ലഹു ഛിജ്ജന്താ സത്തഹി ഞാണേഹി ഛിജ്ജന്തീ’’തി വദതി. സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ. അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ, ‘‘യാ തേസംയേവ ധമ്മാനം ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മ’’ന്തി ഇദമേവ സുത്തം ആഹരിത്വാ, ‘‘അഞ്ഞേന ചിത്തേന ആസേവതി, അഞ്ഞേന ഭാവേതി, അഞ്ഞേന ബഹുലീകരോതീ’’തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ‘‘കിം പനിദം, സുത്തം നേയ്യത്ഥം നീതത്ഥ’’ന്തി. തതോ വക്ഖതി – ‘‘നീതത്ഥം യഥാ സുത്തം തഥേവ അത്ഥോ’’തി. തസ്സ ഇദം ഉത്തരം – ഏവം സന്തേ ഏകം ചിത്തം ആസേവമാനം ഉപ്പന്നം, അപരമ്പി ആസേവമാനം, അപരമ്പി ആസേവമാനന്തി ഏവം ദിവസമ്പി ആസേവനാവ ഭവിസ്സതി, കുതോ ഭാവനാ, കുതോ ബഹുലീകമ്മം? ഏകം വാ ഭാവയമാനം ഉപ്പന്നം അപരമ്പി ഭാവയമാനം അപരമ്പി ഭാവയമാനന്തി ഏവം ദിവസമ്പി ഭാവനാവ ഭവിസ്സതി, കുതോ ആസേവനാ കുതോ ബഹുലീകമ്മം? ഏകം വാ ബഹുലീകരോന്തം ഉപ്പന്നം, അപരമ്പി ബഹുലീകരോന്തം, അപരമ്പി ബഹുലീകരോന്തന്തി ഏവം ദിവസമ്പി ബഹുലീകമ്മമേവ ഭവിസ്സതി കുതോ ആസേവനാ, കുതോ ഭാവനാതി.

അഥ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ഏകേന ചിത്തേന ആസേവതി, ദ്വീഹി ഭാവേതി, തീഹി ബഹുലീകരോതി. ദ്വീഹി വാ ആസേവതി, തീഹി ഭാവേതി, ഏകേന ബഹുലീകരോതി. തീഹി വാ ആസേവതി, ഏകേന ഭാവേതി, ദ്വീഹി ബഹുലീകരോതീ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘മാ സുത്തം മേ ലദ്ധന്തി യം വാ തം വാ അവച. പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തേന നാമ ആചരിയസ്സ സന്തികേ വസിത്വാ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്ഥരസം വിദിത്വാ വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏകചിത്തക്ഖണികാവ അയം ആസേവനാ, ഏകചിത്തക്ഖണികാ ഭാവനാ, ഏകചിത്തക്ഖണികം ബഹുലീകമ്മം. ഖയഗാമിലോകുത്തരമഗ്ഗോ ബഹുലചിത്തക്ഖണികോ നാമ നത്ഥി, ‘ഏകചിത്തക്ഖണികോയേവാ’തി സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി, സഞ്ജാനാതു, നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാഹീ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

൪൬൩. കതി പനായ്യേ സങ്ഖാരാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? യേ സങ്ഖാരേ നിരോധേത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജതി, തേ പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തേനേവസ്സ അധിപ്പായം ഞത്വാ ഥേരീ, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസു അനേകേസു സങ്ഖാരേസു വിജ്ജമാനേസുപി, കായസങ്ഖാരാദയോവ ആചിക്ഖന്തീ, തയോമേ, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായപടിബദ്ധത്താ കായേന സങ്ഖരീയതി കരീയതി നിബ്ബത്തീയതീതി കായസങ്ഖാരോ. വാചം സങ്ഖരോതി കരോതി നിബ്ബത്തേതീതി വചീസങ്ഖാരോ. ചിത്തപടിബദ്ധത്താ ചിത്തേന സങ്ഖരീയതി കരീയതി നിബ്ബത്തീയതീതി ചിത്തസങ്ഖാരോ. കതമോ പനായ്യേതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ഇമേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സാ ആലുളിതാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ. തഥാ ഹി, കായദ്വാരേ ആദാനഗഹണമുഞ്ചനചോപനാനി പാപേത്വാ ഉപ്പന്നാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാതി ഏവം കുസലാകുസലാ വീസതി ചേതനാപി അസ്സാസപസ്സാസാപി കായസങ്ഖാരാത്വേവ വുച്ചന്തി. വചീദ്വാരേ ഹനുസംചോപനം വചീഭേദം പാപേത്വാ ഉപ്പന്നാ വുത്തപ്പകാരാവ വീസതി ചേതനാപി വിതക്കവിചാരാപി വചീസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം അപത്താ രഹോ നിസിന്നസ്സ ചിന്തയതോ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലാ ഏകൂനതിംസ ചേതനാപി സഞ്ഞാ ച വേദനാ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാപി ചിത്തസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. ഏവം ഇമേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സാ ആലുളിതാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ. തേ പാകടേ വിഭൂതേ കത്വാ കഥാപേസ്സാമീതി പുച്ഛതി.

കസ്മാ പനായ്യേതി ഇധ കായസങ്ഖാരാദിനാമസ്സ പദത്ഥം പുച്ഛതി. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ കായപ്പടിബദ്ധാതി കായനിസ്സിതാ, കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി. ചിത്തപ്പടിബദ്ധാതി ചിത്തനിസ്സിതാ, ചിത്തേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി.

൪൬൪. ഇദാനി കിം നു ഖോ ഏസാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം വലഞ്ജേതി, ന വലഞ്ജേതി. ചിണ്ണവസീ വാ തത്ഥ നോ ചിണ്ണവസീതി ജാനനത്ഥം പുച്ഛന്തോ, കഥം പനായ്യേ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി ഹോതീതിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ സമാപജ്ജിസ്സന്തി വാ സമാപജ്ജാമീതി വാ പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ. സമാപന്നോതി പദേന അന്തോനിരോധോ. തഥാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സചിത്തകകാലോ കഥിതോ, പച്ഛിമേന അചിത്തകകാലോ. പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി നിരോധസമാപത്തിതോ പുബ്ബേ അദ്ധാനപരിച്ഛേദകാലേയേവ, ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീതി അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീതി യം ഏവം ഭാവിതം ചിത്തം, തം പുഗ്ഗലം തഥത്തായ അചിത്തകഭാവായ ഉപനേതി.

പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോതി സേസസങ്ഖാരേഹി പഠമം ദുതിയജ്ഝാനേയേവ നിരുജ്ഝതി. തതോ കായസങ്ഖാരോതി തതോ പരം കായസങ്ഖാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോതി തതോ പരം ചിത്തസങ്ഖാരോ അന്തോനിരോധേ നിരുജ്ഝതി. വുട്ഠഹിസ്സന്തി വാ വുട്ഠഹാമീതി വാ പദദ്വയേന അന്തോനിരോധകാലോ കഥിതോ. വുട്ഠിതോതി പദേന ഫലസമാപത്തികാലോ. തഥാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി അചിത്തകകാലോ കഥിതോ, പച്ഛിമേന സചിത്തകകാലോ. പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി നിരോധസമാപത്തിതോ പുബ്ബേ അദ്ധാനപരിച്ഛേദകാലേയേവ ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഹുത്വാ തതോ പരം സചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീതി അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീതി യം ഏവം ഭാവിതം ചിത്തം, തം പുഗ്ഗലം തഥത്തായ സചിത്തകഭാവായ ഉപനേതി. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധസമാപജ്ജനകാലോ ഗഹിതോ, ഇധ നിരോധതോ വുട്ഠാനകാലോ.

ഇദാനി നിരോധകഥം കഥേതും വാരോതി നിരോധകഥാ കഥേതബ്ബാ സിയാ, സാ പനേസാ, ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതാപഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണ’’ന്തി മാതികം ഠപേത്വാ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാ. തസ്മാ തത്ഥ കഥിതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ. കോ പനായം നിരോധോ നാമ? ചതുന്നം ഖന്ധാനം പടിസങ്ഖാ അപ്പവത്തി. അഥ കിമത്ഥമേതം സമാപജ്ജന്തീതി. സങ്ഖാരാനം പവത്തേ ഉക്കണ്ഠിതാ സത്താഹം അചിത്തകാ ഹുത്വാ സുഖം വിഹരിസ്സാമ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം നാമേതം, യദിദം നിരോധോതി ഏതദത്ഥം സമാപജ്ജന്തി.

പഠമം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസങ്ഖാരോതി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഹി ഫലസമാപത്തിചിത്തം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി. തംസമ്പയുത്തം സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച സന്ധായ, ‘‘പഠമം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി ആഹ. തതോ കായസങ്ഖാരോതി തതോ പരം ഭവങ്ഗസമയേ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി. കിം പന ഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി? സമുട്ഠാപേതി. ഇമസ്സ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഫലസമാപത്തി, സാ ന സമുട്ഠാപേതി. കിം വാ ഏതേന ഫലസമാപത്തി പഠമജ്ഝാനികാ വാ ഹോതു, ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനികാ വാ, സന്തായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തി. തേസം അബ്ബോഹാരികഭാവോ സഞ്ജീവത്ഥേരവത്ഥുനാ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ജീവത്ഥേരസ്സ ഹി സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ കിംസുകപുപ്ഫസദിസേ വീതച്ചിതങ്ഗാരേ മദ്ദമാനസ്സ ഗച്ഛതോ ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി ന ഝായി, ഉസുമാകാരമത്തമ്പി നാഹോസി, സമാപത്തിഫലം നാമേതന്തി വദന്തി. ഏവമേവം സന്തായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തീതി ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തതോ വചീസങ്ഖാരോതി തതോ പരം കിരിയമയപവത്തവളഞ്ജനകാലേ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി. കിം ഭവങ്ഗം വിതക്കവിചാരേ ന സമുട്ഠാപേതീതി? സമുട്ഠാപേതി. തംസമുട്ഠാനാ പന വിതക്കവിചാരാ വാചം അഭിസങ്ഖാതും ന സക്കോന്തീതി കിരിയമയപവത്തവളഞ്ജനകാലേനേവതം കഥിതം. സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതിആദയോ സഗുണേനാപി ആരമ്മണേനാപി കഥേതബ്ബാ. സഗുണേന താവ സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി, തായ സഹജാതം ഫസ്സം സന്ധായ സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതി വുത്തം. അനിമിത്താപണിഹിതേസുപിഏസേവ നയോ. ആരമ്മണേന പന നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞം നാമ, രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവാ അനിമിത്തം, രാഗദോസമോഹപ്പണിധീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതം. സുഞ്ഞതം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഫലസമാപത്തിയം ഫസ്സോ സുഞ്ഞതോ നാമ. അനിമിത്താപണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

അപരാ ആഗമനിയകഥാ നാമ ഹോതി, സുഞ്ഞതാ, അനിമിത്താ, അപ്പണിഹിതാതി ഹി വിപസ്സനാപി വുച്ചതി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചതോ ദിസ്വാ അനിച്ചതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ ഹോതി. യോ ദുക്ഖതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദുക്ഖതോ ദിസ്വാ ദുക്ഖതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ അപ്പണിഹിതാ നാമ. യോ അനത്തതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനത്തതോ ദിസ്വാ അനത്തതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ സുഞ്ഞതാ നാമ. തത്ഥ അനിമിത്തവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ നാമ, അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ ഫലം അനിമിത്തം നാമ. അനിമിത്തഫലസമാപത്തിസഹജാതേ ഫസ്സേ ഫുസന്തേ അനിമിത്തോ ഫസ്സോ ഫുസതീതി വുച്ചതി. അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതേസുപി ഏസേവ നയോ. ആഗമനിയേന കഥിതേ പന സുഞ്ഞതോ വാ ഫസ്സോ അനിമിത്തോ വാ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ വാ ഫസ്സോതി വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ സഗുണേന ചേവ ആരമ്മണേന ച കഥേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി സമേതി.

വിവേകനിന്നന്തിആദീസു നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ, തസ്മിം വിവേകേ നിന്നം ഓനതന്തി വിവേകനിന്നം. അഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ യേന വിവേകോ, തേന വങ്കം വിയ ഹുത്വാ ഠിതന്തി വിവേകപോണം. യേന വിവേകോ, തേന പതമാനം വിയ ഠിതന്തി വിവേകപബ്ഭാരം.

൪൬൫. ഇദാനി യാ വേദനാ നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, താ പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛന്തോ കതി പനായ്യേ, വേദനാതി ആഹ. കായികം വാതിആദീസു പഞ്ചദ്വാരികം സുഖം കായികം നാമ, മനോദ്വാരികം ചേതസികം നാമാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ സുഖന്തി സഭാവനിദ്ദേസോ. സാതന്തി തസ്സേവ മധുരഭാവദീപകം വേവചനം. വേദയിതന്തി വേദയിതഭാവദീപകം, സബ്ബവേദനാനം സാധാരണവചനം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാതിആദീസു സുഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ സുഖം, നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം. ദുക്ഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം, നത്ഥിഭാവോ സുഖം. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ജാനനഭാവോ സുഖം, അജാനനഭാവോ ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ.

കിം അനുസയോ അനുസേതീതി കതമോ അനുസയോ അനുസേതി. അപ്പഹീനട്ഠേന സയിതോ വിയ ഹോതീതി അനുസയപുച്ഛം പുച്ഛതി. ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീതി ന സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ന സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ സോ അപ്പഹീനോ, ന സബ്ബം സുഖം വേദനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കിം പഹാതബ്ബന്തി അയം പഹാനപുച്ഛാ നാമ.

രാഗം തേന പജഹതീതി ഏത്ഥ ഏകേനേവ ബ്യാകരണേന ദ്വേ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേസി. ഇധ ഭിക്ഖു രാഗാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, ഝാനവിക്ഖമ്ഭിതം രാഗാനുസയം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേതി. സോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീനോപി തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താവ പഠമജ്ഝാനേ നാനുസേതി നാമ. തേനാഹ – ‘‘ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി. തദായതനന്തി തം ആയതനം, പരമസ്സാസഭാവേന പതിട്ഠാനഭൂതം അരഹത്തന്തി അത്ഥോ. ഇതി അനുത്തരേസൂതി ഏവം അനുത്തരാ വിമോക്ഖാതി ലദ്ധനാമേ അരഹത്തേ. പിഹം ഉപട്ഠാപയതോതി പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ. ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപച്ചയാ ദോമനസ്സന്തി പത്ഥനായ പട്ഠപനമൂലകം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തം പനേതം ന പത്ഥനായ പട്ഠപനമൂലകം ഉപ്പജ്ജതി, പത്ഥേത്വാ അലഭന്തസ്സ പന അലാഭമൂലകം ഉപ്പജ്ജമാനം, ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപച്ചയാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ദോമനസ്സം നാമ ഏകന്തേന അകുസലം, ഇദം പന സേവിതബ്ബം ദോമനസ്സം വട്ടതീതി വദന്തി. യോഗിനോ ഹി തേമാസികം ഛമാസികം വാ നവമാസികം വാ പടിപദം ഗണ്ഹന്തി. തേസു യോ തം തം പടിപദം ഗഹേത്വാ അന്തോകാലപരിച്ഛേദേയേവ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീതി ഘടേന്തോ വായമന്തോ ന സക്കോതി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേന പാപുണിതും, തസ്സ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ആളിന്ദികവാസിമഹാഫുസ്സദേവത്ഥേരസ്സ വിയ അസ്സുധാരാ പവത്തന്തി. ഥേരോ കിര ഏകൂനവീസതിവസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേസി. തസ്സ, ‘‘ഇമസ്മിം വാരേ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഇമസ്മിം വാരേ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസ്സാമീ’’തി മാനസം ബന്ധിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സേവ ഏകൂനവീസതിവസ്സാനി അതിക്കന്താനി. പവാരണാദിവസേ ആഗതേ ഥേരസ്സ അസ്സുപാതേന മുത്തദിവസോ നാമ നാഹോസി. വീസതിമേ പന വസ്സേ അരഹത്തം പാണുണി.

പടിഘം തേന പജഹതീതി ഏത്ഥ ദോമനസ്സേനേവ പടിഘം പജഹതി. ന ഹി പടിഘേനേവ പടിഘപ്പഹാനം, ദോമനസ്സേന വാ ദോമനസ്സപ്പഹാനം നാമ അത്ഥി. അയം പന ഭിക്ഖു തേമാസികാദീസു അഞ്ഞതരം പടിപദം ഗഹേത്വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘പസ്സ ഭിക്ഖു, കിം തുയ്ഹം സീലേന ഹീനട്ഠാനം അത്ഥി, ഉദാഹു വീരിയേന, ഉദാഹു പഞ്ഞായ, നനു തേ സീലം സുപരിസുദ്ധം വീരിയം സുപഗ്ഗഹിതം പഞ്ഞാ സൂരാ ഹുത്വാ വഹതീ’’തി. സോ ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ന ദാനി പുന ഇമസ്സ ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പജ്ജിതും ദസ്സാമീ’’തി വീരിയം ദള്ഹം കത്വാ അന്തോതേമാസേ വാ അന്തോഛമാസേ വാ അന്തോനവമാസേ വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന തം സമുഗ്ഘാതേതി. ഇമിനാ പരിയായേന പടിഘേനേവ പടിഘം, ദോമനസ്സേനേവ ദോമനസ്സം പജഹതി നാമ.

ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി തത്ഥ ഏവരൂപേ ദോമനസ്സേ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി. ന തം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി, പഹീനോവ തത്ഥ പടിഘാനുസയോതി അത്ഥോ. അവിജ്ജം തേന പജഹതീതി ഇധ ഭിക്ഖു അവിജ്ജാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, ഝാനവിക്ഖമ്ഭിതം അവിജ്ജാനുസയം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേതി. സോ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീനോപി തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താവ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നാനുസേതി നാമ. തേനാഹ – ‘‘ന തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി.

൪൬൬. ഇദാനി പടിഭാഗപുച്ഛം പുച്ഛന്തോ സുഖായ പനായ്യേതിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ യസ്മാ സുഖസ്സ ദുക്ഖം, ദുക്ഖസ്സ ച സുഖം പച്ചനീകം, തസ്മാ ദ്വീസു വേദനാസു വിസഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ. ഉപേക്ഖാ പന അന്ധകാരാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ, അവിജ്ജാപി താദിസാവാതി തേനേത്ഥ സഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ. യത്തകേസു പന ഠാനേസു അവിജ്ജാ തമം കരോതി, തത്തകേസു വിജ്ജാ തമം വിനോദേതീതി വിസഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ. അവിജ്ജായ ഖോ, ആവുസോതി ഏത്ഥ ഉഭോപേതേ ധമ്മാ അനാസവാ ലോകുത്തരാതി സഭാഗപടിഭാഗോവ കഥിതോ. വിമുത്തിയാ ഖോ, ആവുസോതി ഏത്ഥ അനാസവട്ഠേന ലോകുത്തരട്ഠേന അബ്യാകതട്ഠേന ച സഭാഗപടിഭാഗോവ കഥിതോ. അച്ചയാസീതി ഏത്ഥ പഞ്ഹം അതിക്കമിത്വാ ഗതോസീതി അത്ഥോ. നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതുന്തി പഞ്ഹാനം പരിച്ഛേദപമാണം ഗഹേതും നാസക്ഖി, അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ പടിഭാഗം പുച്ഛി. നിബ്ബാനം നാമേതം അപ്പടിഭാഗം, ന സക്കാ നീലം വാ പീതകം വാതി കേനചി ധമ്മേന സദ്ധിം പടിഭാഗം കത്വാ ദസ്സേതും. തഞ്ച ത്വം ഇമിനാ അധിപ്പായേന പുച്ഛസീതി അത്ഥോ.

ഏത്താവതാ ചായം ഉപാസകോ യഥാ നാമ സത്തമേ ഘരേ സലാകഭത്തം ലഭിത്വാ ഗതോ ഭിക്ഖു സത്ത ഘരാനി അതിക്കമ്മ അട്ഠമസ്സ ദ്വാരേ ഠിതോ സബ്ബാനിപി സത്ത ഗേഹാനി വിരദ്ധോവ ന അഞ്ഞാസി, ഏവമേവം അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ പടിഭാഗം പുച്ഛന്തോ സബ്ബാസുപി സത്തസു സപ്പടിഭാഗപുച്ഛാസു വിരദ്ധോവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനബ്ഭന്തരം നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠം. നിബ്ബാനപരായനന്തി നിബ്ബാനം പരം അയനമസ്സ പരാ ഗതി, ന തതോ പരം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരിയോസാനം അവസാനം അസ്സാതി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

൪൬൭. പണ്ഡിതാതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ, ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ ഠാനാട്ഠാനകുസലാതി അത്ഥോ. മഹാപഞ്ഞാതി മഹന്തേ അത്ഥേ മഹന്തേ ധമ്മേ മഹന്താ നിരുത്തിയോ മഹന്താനി പടിഭാനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ. യഥാ തം ധമ്മദിന്നായാതി യഥാ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകതം, അഹമ്പി തം ഏവമേവം ബ്യാകരേയ്യന്തി. ഏത്താവതാ ച പന അയം സുത്തന്തോ ജിനഭാസിതോ നാമ ജാതോ, ന സാവകഭാസിതോ. യഥാ ഹി രാജയുത്തേഹി ലിഖിതം പണ്ണം യാവ രാജമുദ്ദികായ ന ലഞ്ഛിതം ഹോതി, ന താവ രാജപണ്ണന്തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; ലഞ്ഛിതമത്തം പന രാജപണ്ണം നാമ ഹോതി, തഥാ, ‘‘അഹമ്പി തം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി ഇമായ ജിനവചനമുദ്ദികായ ലഞ്ഛിതത്താ അയം സുത്തന്തോ ആഹച്ചവചനേന ജിനഭാസിതോ നാമ ജാതോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചൂളധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൬൮. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളധമ്മസമാദാനസുത്തം. തത്ഥ ധമ്മസമാദാനാനീതി ധമ്മോതി ഗഹിതഗഹണാനി. പച്ചുപ്പന്നസുഖന്തി പച്ചുപ്പന്നേ സുഖം, ആയൂഹനക്ഖണേ സുഖം സുകരം സുഖേന സക്കാ പൂരേതും. ആയതിം ദുക്ഖവിപാകന്തി അനാഗതേ വിപാകകാലേ ദുക്ഖവിപാകം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൬൯. നത്ഥി കാമേസു ദോസോതി വത്ഥുകാമേസുപി കിലേസകാമേസുപി ദോസോ നത്ഥി. പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തീതി തേ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേന പാതബ്യതം പിവിതബ്ബതം, യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതം ആപജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. മോളിബദ്ധാഹീതി മോളിം കത്വാ ബദ്ധകേസാഹി. പരിബ്ബാജികാഹീതി താപസപരിബ്ബാജികാഹി. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തീതി പഹാനം സമതിക്കമം പഞ്ഞപേന്തി. മാലുവാസിപാടികാതി ദീഘസണ്ഠാനം മാലുവാപക്കം. ഫലേയ്യാതി ആതപേന സുസ്സിത്വാ ഭിജ്ജേയ്യ. സാലമൂലേതി സാലരുക്ഖസ്സ സമീപേ. സന്താസം ആപജ്ജേയ്യാതി കസ്മാ ആപജ്ജതി? ഭവനവിനാസഭയാ. രുക്ഖമൂലേ പതിതമാലുവാബീജതോ ഹി ലതാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ രുക്ഖം അഭിരുഹതി. സാ മഹാപത്താ ചേവ ഹോതി ബഹുപത്താ ച, കോവിളാരപത്തസദിസേഹി പത്തേഹി സമന്നാഗതാ. അഥ തം രുക്ഖം മൂലതോ പട്ഠായ വിനന്ധമാനാ സബ്ബവിടപാനി സഞ്ഛാദേത്വാ മഹന്തം ഭാരം ജനേത്വാ തിട്ഠതി. സാ വാതേ വാ വായന്തേ ദേവേ വാ വസ്സന്തേ ഓഘനം ജനേത്വാ തസ്സ രുക്ഖസ്സ സബ്ബസാഖാപസാഖം ഭഞ്ജതി, ഭൂമിയം നിപാതേതി. തതോ തസ്മിം രുക്ഖേ പതിട്ഠിതവിമാനം ഭിജ്ജതി നസ്സതി. ഇതി സാ ഭവനവിനാസഭയാ സന്താസം ആപജ്ജതി.

ആരാമദേവതാതി തത്ഥ തത്ഥ പുപ്ഫാരാമഫലാരാമേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. വനദേവതാതി അന്ധവനസുഭഗവനാദീസു വനേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. രുക്ഖദേവതാതി അഭിലക്ഖിതേസു നളേരുപുചിമന്ദാദീസു രുക്ഖേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. ഓസധിതിണവനപ്പതീസൂതി ഹരീതകീആമലകീആദീസു ഓസധീസു താലനാളികേരാദീസു തിണേസു വനജേട്ഠകേസു ച വനപ്പതിരുക്ഖേസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ. വനകമ്മികാതി വനേ കസനലായനദാരുആഹരണഗോരക്ഖാദീസു കേനചിദേവ കമ്മേന വാ വിചരകമനുസ്സാ. ഉദ്ധരേയ്യുന്തി ഖാദേയ്യും. വിലമ്ബിനീതി വാതേന പഹതപഹതട്ഠാനേസു കേളിം കരോന്തീ വിയ വിലമ്ബന്തീ. സുഖോ ഇമിസ്സാതി ഏവരൂപായ മാലുവാലതായ സമ്ഫസ്സോപി സുഖോ, ദസ്സനമ്പി സുഖം. അയം മേ ദാരകാനം ആപാനമണ്ഡലം ഭവിസ്സതി, കീളാഭൂമി ഭവിസ്സതി, ദുതിയം മേ വിമാനം പടിലദ്ധന്തി ലതായ ദസ്സനേപി സമ്ഫസ്സേപി സോമനസ്സജാതാ ഏവമാഹ.

വിടഭിം കരേയ്യാതി സാഖാനം ഉപരി ഛത്താകാരേന തിട്ഠേയ്യ. ഓഘനം ജനേയ്യാതി ഹേട്ഠാ ഘനം ജനേയ്യ. ഉപരി ആരുയ്ഹ സകലം രുക്ഖം പലിവേഠേത്വാ പുന ഹേട്ഠാ ഭസ്സമാനാ ഭൂമിം ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ. പദാലേയ്യാതി ഏവം ഓഘനം കത്വാ പുന തതോ പട്ഠായ യാവ മൂലാ ഓതിണ്ണസാഖാഹി അഭിരുഹമാനാ സബ്ബസാഖാ പലിവേഠേന്തീ മത്ഥകം പത്വാ തേനേവ നിയാമേന പുന ഓരോഹിത്വാ ച അഭിരുഹിത്വാ ച സകലരുക്ഖം സംസിബ്ബിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരന്തീ സബ്ബസാഖാ ഹേട്ഠാ കത്വാ സയം ഉപരി ഠത്വാ വാതേ വാ വായന്തേ ദേവേ വാ വസ്സന്തേ പദാലേയ്യ. ഭിന്ദേയ്യാതി അത്ഥോ. ഖാണുമത്തമേവ തിട്ഠേയ്യ, തത്ഥ യം സാഖട്ഠകവിമാനം ഹോതി, തം സാഖാസു ഭിജ്ജമാനാസു തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജിത്വാ സബ്ബസാഖാസു ഭിന്നാസു സബ്ബം ഭിജ്ജതി. രുക്ഖട്ഠകവിമാനം പന യാവ രുക്ഖസ്സ മൂലമത്തമ്പി തിട്ഠതി, താവ ന നസ്സതി. ഇദം പന വിമാനം സാഖട്ഠകം, തസ്മാ സബ്ബസാഖാസു സംഭിജ്ജമാനാസു ഭിജ്ജിത്ഥ. ദേവതാ പുത്തകേ ഗഹേത്വാ ഖാണുകേ ഠിതാ പരിദേവിതും ആരദ്ധാ.

൪൭൧. തിബ്ബരാഗജാതികോതി ബഹലരാഗസഭാവോ. രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീതി തിബ്ബരാഗജാതികത്താ ദിട്ഠേ ദിട്ഠേ ആരമ്മണേ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി. അഥസ്സ ആചരിയുപജ്ഝായാ ദണ്ഡകമ്മം ആണാപേന്തി. സോ അഭിക്ഖണം ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തോ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, നത്വേവ വീതിക്കമം കരോതി. തിബ്ബദോസജാതികോതി അപ്പമത്തികേനേവ കുപ്പതി, ദഹരസാമണേരേഹി സദ്ധിം ഹത്ഥപരാമാസാദീനി കരോന്തോവ കഥേതി. സോപി ദണ്ഡകമ്മപച്ചയാ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. മോഹജാതികോ പന ഇധ കതം വാ കതതോ അകതം വാ അകതതോ ന സല്ലക്ഖേതി, താനി താനി കിച്ചാനി വിരാധേതി. സോപി ദണ്ഡകമ്മപച്ചയാ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി.

൪൭൨. ന തിബ്ബരാഗജാതികോതിആദീനി വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാനി. കസ്മാ പനേത്ഥ കോചി തിബ്ബരാഗാദിജാതികോ ഹോതി, കോചി ന തിബ്ബരാഗാദിജാതികോ? കമ്മനിയാമേന. യസ്സ ഹി കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭോ ബലവാ ഹോതി, അലോഭോ മന്ദോ, അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ, ദോസമോഹാ മന്ദാ, തസ്സ മന്ദോ അലോഭോ ലോഭം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, അദോസാമോഹാ പന ബലവന്തോ ദോസമോഹേ പരിയാദാതും സക്കോന്തി. തസ്മാ സോ തേന കമ്മേന ദിന്നപടിസന്ധിവസേന നിബ്ബത്തോ ലുദ്ധോ ഹോതി, സുഖസീലോ അക്കോധനോ പഞ്ഞവാ വജിരൂപമഞാണോ.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭദോസാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അലോഭാദോസാ മന്ദാ, അമോഹോ ബലവാ, മോഹോ മന്ദോ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദുട്ഠോ ച, പഞ്ഞവാ പന ഹോതി വജിരൂപമഞാണോ ദത്താഭയത്ഥേരോ വിയ.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദന്ധോ ച, സുഖസീലകോ പന ഹോതി അക്കോധനോ.

തഥാ യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോപി ലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, അലോഭാദയോ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അപ്പകിലേസോ ഹോതി, ദിബ്ബാരമ്മണമ്പി ദിസ്വാ നിച്ചലോ, ദുട്ഠോ പന ഹോതി ദന്ധപഞ്ഞോ ച.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി സുഖസീലകോ ച, മൂള്ഹോ പന ഹോതി.

തഥാ യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി പഞ്ഞവാ ച, ദുട്ഠോ പന ഹോതി കോധനോ.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോപി അലോഭാദയോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ലോഭാദയോ മന്ദാ, സോ മഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരോ വിയ അലുദ്ധോ അദുട്ഠോ പഞ്ഞവാ ച ഹോതി.

സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൩. ഏവം മേ സുത്തന്തി മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തം. തത്ഥ ഏവംകാമാതി ഏവംഇച്ഛാ. ഏവംഛന്ദാതി ഏവംഅജ്ഝാസയാ. ഏവംഅധിപ്പായാതി ഏവംലദ്ധികാ. തത്രാതി തസ്മിം അനിട്ഠവഡ്ഢനേ ചേവ ഇട്ഠപരിഹാനേ ച. ഭഗവംമൂലകാതി ഭഗവാ മൂലം ഏതേസന്തി ഭഗവംമൂലകാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധമ്മാ പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ, തസ്മിം പരിനിബ്ബുതേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഭഗവതാ പന നോ ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദിതാ. ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാതി ഏവം ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാതി. ഭഗവംനേത്തികാതി ഭഗവാ ഹി ധമ്മാനം നേതാ വിനേതാ അനുനേതാതി. യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാ ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ നാമ ഹോന്തി. ഭഗവംപടിസരണാതി ചതുഭൂമകാ ധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛമാനാ ഭഗവതി പടിസരന്തി നാമാതി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരന്തീതി ഓസരന്തി സമോസരന്തി. അപിച മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പടിവേധവസേന ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി, അഹം ഭഗവാ കിന്നാമോതി? ത്വം ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ നാമ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം ആഗച്ഛതി. അഹം ഭഗവാ കിന്നാമന്തി? ത്വം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം നാമാതി ഏവം ചതുഭൂമകധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗണ്ഹന്തോ ഭഗവാ ധമ്മേ പടിസരതീതിപി ഭഗവംപടിസരണാ. ഭഗവന്തഞ്ഞേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോയേവ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ഉപട്ഠാതു, തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ.

൪൭൪. സേവിതബ്ബേതി നിസ്സയിതബ്ബേ. ഭജിതബ്ബേതി ഉപഗന്തബ്ബേ. യഥാ തം അവിദ്ദസുനോതി യഥാ അവിദുനോ ബാലസ്സ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ. യഥാ തം വിദ്ദസുനോതി യഥാ വിദുനോ മേധാവിനോ പണ്ഡിതസ്സ.

൪൭൫. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മസമാദാനന്തി പുരിമസുത്തേ ഉപ്പടിപാടിആകാരേന മാതികാ ഠപിതാ, ഇധ പന യഥാധമ്മരസേനേവ സത്ഥാ മാതികം ഠപേസി. തത്ഥ ധമ്മസമാദാനന്തി പാണാതിപാതാദീനം ധമ്മാനം ഗഹണം.

൪൭൬. അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ സമന്നാഗതോ.

൪൭൭. വിജ്ജാഗതോതി വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ പഞ്ഞവാ.