൮. കോസമ്ബിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൧. ഏവം മേ സുതന്തി കോസമ്ബിയസുത്തം. തത്ഥ കോസമ്ബിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണീആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു കോസമ്ബരുക്ഖാവ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ കോസമ്ബീതി സങ്ഖം അഗമാസി. കുസമ്ബസ്സ നാമ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താതിപി ഏകേ. ഘോസിതാരാമേതി ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ.

പുബ്ബേ കിര അദ്ദിലരട്ഠം നാമ അഹോസി. തതോ കോതൂഹലകോ നാമ ദലിദ്ദോ ഛാതകഭയേന സപുത്തദാരോ കേദാരപരിച്ഛിന്നം സുഭിക്ഖം രട്ഠം ഗച്ഛന്തോ പുത്തം വഹിതും അസക്കോന്തോ ഛഡ്ഡേത്വാ അഗമാസി. മാതാ നിവത്തിത്വാ തം ഗഹേത്വാ ഗതാ. തേ ഏകം ഗോപാലകഗാമകം പവിസിംസു, ഗോപാലകാനഞ്ച തദാ പഹതപായസോ പടിയത്തോ ഹോതി, തതോ പായസം ലഭിത്വാ ഭുഞ്ജിംസു. അഥ സോ പുരിസോ പഹൂതപായസം ഭുഞ്ജിത്വാ ജിരാപേതും അസക്കോന്തോ രത്തിഭാഗേ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ സുനഖിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ കുക്കുരോ ജാതോ. സോ ഗോപാലകസ്സ പിയോ അഹോസി മനാപോ, ഗോപാലകോ ച പച്ചേകബുദ്ധം ഉപട്ഠാസി. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഭത്തകിച്ചാവസാനേ കുക്കുരസ്സ ഏകം പിണ്ഡം ദേതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധേ സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ഗോപാലകേന സദ്ധിം പണ്ണസാലമ്പി ഗച്ഛതി.

സോ ഗോപാലകേ അസന്നിഹിതേ ഭത്തവേലായ സയമേവ ഗന്ത്വാ കാലാരോചനത്ഥം പണ്ണസാലദ്വാരേ ഭുസ്സതി, അന്തരാമഗ്ഗേപി ചണ്ഡമിഗേ ദിസ്വാ ഭുസ്സിത്വാ പലാപേതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധേ മുദുകേന ചിത്തേന കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തത്രസ്സ ഘോസകദേവപുത്തോത്വേവ നാമം അഹോസി. സോ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ കോസമ്ബിയം ഏകസ്മിം കുലഘരേ നിബ്ബത്തി. തം അപുത്തകോ സേട്ഠി തസ്സ മാതാപിതൂനം ധനം ദത്വാ പുത്തം കത്വാ അഗ്ഗഹേസി. അഥ സോ അത്തനോ പുത്തേ ജാതേ സത്തക്ഖത്തും മാരാപേതും ഉപക്കമി. സോ പുഞ്ഞവന്തതായ സത്തസുപി ഠാനേസു മരണം അപ്പത്വാ അവസാനേ ഏകായ സേട്ഠിധീതായ വേയ്യത്തിയേന ലദ്ധജീവികോ അപരഭാഗേ പിതുഅച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം പത്വാ ഘോസിതസേട്ഠി നാമ ജാതോ. അഞ്ഞേപി കോസമ്ബിയം കുക്കുടസേട്ഠി പാവാരികസേട്ഠീതി ദ്വേ സേട്ഠിനോ സന്തി. ഇമേഹി സദ്ധിം തയോ അഹേസും.

തേന ച സമയേന തേസം സഹായകാനം സേട്ഠീനം കുലൂപകാ പഞ്ചസതാ ഇസയോ പബ്ബതപാദേ വസിംസു. തേ കാലേന കാലം ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ മനുസ്സപഥം ആഗച്ഛന്തി. അഥേകസ്മിം വാരേ ഗിമ്ഹസമയേ മനുസ്സപഥം ആഗച്ഛന്താ നിരുദകമഹാകന്താരം അതിക്കമിത്വാ കന്താരപരിയോസാനേ മഹന്തം നിഗ്രോധരുക്ഖം ദിസ്വാ ചിന്തേസും – ‘‘യാദിസോ അയം രുക്ഖോ, അദ്ധാ ഏത്ഥ മഹേസക്ഖായ ദേവതായ ഭവിതബ്ബം, സാധു വതസ്സ, സചേ നോ പാനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദദേയ്യാ’’തി. ദേവതാ ഇസീനം അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഇമേസം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീതി അത്തനോ ആനുഭാവേന വിടപന്തരതോ നങ്ഗലസീസമത്തം ഉദകധാരം പവത്തേസി. ഇസിഗണോ രജതക്ഖന്ധസദിസം ഉദകവട്ടിം ദിസ്വാ അത്തനോ ഭാജനേഹി ഉദകം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗം കത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ദേവതായ അമ്ഹാകം പരിഭോഗഉദകം ദിന്നം, ഇദം പന അഗാമകം മഹാഅരഞ്ഞം, സാധു വതസ്സ, സചേ നോ ആഹാരമ്പി ദദേയ്യാ’’തി. ദേവതാ ഇസീനം ഉപസംകപ്പനവസേന ദിബ്ബാനി യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ സന്തപ്പേസി. ഇസയോ ചിന്തയിംസു – ‘‘ദേവതായ അമ്ഹാകം പരിഭോഗഉദകമ്പി ഭോജനമ്പി സബ്ബം ദിന്നം, സാധു വതസ്സ, സചേ നോ അത്താനം ദസ്സേയ്യാ’’തി.

ദേവതാ തേസം അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഉപഡ്ഢകായം ദസ്സേസി. തേ ആഹംസു – ‘‘ദേവതേ, മഹതീ തേ സമ്പത്തി, കിം കമ്മം കത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം അധിഗതാസീ’’തി? ഭന്തേ, നാതിമഹന്തം പരിത്തകം കമ്മം കത്വാതി. ഉപഡ്ഢഉപോസഥകമ്മം നിസ്സായ ഹി ദേവതായ സാ സമ്പത്തി ലദ്ധാ.

അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ഗേഹേ അയം ദേവപുത്തോ കമ്മകാരോ അഹോസി. സേട്ഠിസ്സ ഹി ഗേഹേ ഉപോസഥദിവസേസു അന്തമസോ ദാസകമ്മകാരേ ഉപാദായ സബ്ബോ ജനോ ഉപോസഥികോ ഹോതി. ഏകദിവസം അയം കമ്മകാരോ ഏകകോവ പാതോ ഉട്ഠായ കമ്മന്തം ഗതോ. മഹാസേട്ഠി നിവാപം ലഭനമനുസ്സേ സല്ലക്ഖേന്തോ ഏതസ്സേവേകസ്സ അരഞ്ഞം ഗതഭാവം ഞത്വാ അസ്സ സായമാസത്ഥായ നിവാപം അദാസി. ഭത്തകാരികാ ദാസീ ഏകസ്സേവ ഭത്തം പചിത്വാ അരഞ്ഞതോ ആഗതസ്സ ഭത്തം വഡ്ഢേത്വാ അദാസി, കമ്മകാരോ ആഹ – ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇമസ്മിം കാലേ ഗേഹം ഏകസദ്ദം അഹോസി, അജ്ജ അതിവിയ സന്നിസിന്നം, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? തസ്സ സാ ആചിക്ഖി – ‘‘അജ്ജ ഇമസ്മിം ഗേഹേ സബ്ബേ മനുസ്സാ ഉപോസഥികാ, മഹാസേട്ഠി തുയ്ഹേവേകസ്സ നിവാപം അദാസീ’’തി. ഏവം അമ്മാതി? ആമ സാമീതി. ഇമസ്മിം കാലേ ഉപോസഥം സമാദിന്നസ്സ ഉപോസഥകമ്മം ഹോതി ന ഹോതീതി മഹാസേട്ഠിം പുച്ഛ അമ്മാതി? തായ ഗന്ത്വാ പുച്ഛിതോ മഹാസേട്ഠി ആഹ – ‘‘സകലഉപോസഥകമ്മം ന ഹോതി, ഉപഡ്ഢകമ്മം പന ഹോതി, ഉപോസഥികോ ഹോതൂ’’തി. കമ്മകാരോ ഭത്തം അഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജി. തസ്സ ആഹാരപരിക്ഖീണകായസ്സ രത്തിം വാതോ കുപ്പി. സോ പച്ചൂസസമയേ കാലം കത്വാ ഉപഡ്ഢഉപോസഥകമ്മനിസ്സന്ദേന മഹാവട്ടനിഅടവിയം നിഗ്രോധരുക്ഖേ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ തം പവത്തിം ഇസീനം ആരോചേസി.

ഇസയോ തുമ്ഹേഹി മയം ബുദ്ധോ, ധമ്മോ, സങ്ഘോതി അസുതപുബ്ബം സാവിതാ, ഉപ്പന്നോ നു ഖോ ലോകേ ബുദ്ധോതി? ആമ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നോതി. ഇദാനി കുഹിം വസതീതി? സാവത്ഥിം നിസ്സായ ജേതവനേ, ഭന്തേതി. ഇസയോ തിട്ഠഥ താവ തുമ്ഹേ മയം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാതി ഹട്ഠതുട്ഠാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബിനഗരം സമ്പാപുണിംസു. മഹാസേട്ഠിനോ, ‘‘ഇസയോ ആഗതാ’’തി പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ, ‘‘സ്വേ അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ഇസിഗണസ്സ മഹാദാനം അദംസു. ഇസയോ ഭുഞ്ജിത്വാവ ഗച്ഛാമാതി ആപുച്ഛിംസു. തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞസ്മിം കാലേ ഏകമ്പി മാസം ദ്വേപി തയോപി ചത്താരോപി മാസേ വസിത്വാ ഗച്ഛഥ. ഇമസ്മിം പന വാരേ ഹിയ്യോ ആഗന്ത്വാ അജ്ജേവ ഗച്ഛാമാതി വദഥ, കിമിദന്തി? ആമ ഗഹപതയോ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, ന ഖോ പന സക്കാ ജീവിതന്തരായോ വിദിതും, തേന മയം തുരിതാ ഗച്ഛാമാതി. തേന ഹി, ഭന്തേ, മയമ്പി ഗച്ഛാമ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛഥാതി. തുമ്ഹേ അഗാരിയാ നാമ മഹാജടാ, തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ, മയം പുരേതരം ഗമിസ്സാമാതി നിക്ഖമിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ ദ്വേപി ദിവസാനി അവസിത്വാ തുരിതഗമനേനേവ സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനവിഹാരേ സത്ഥു സന്തികമേവ അഗമംസു. സത്ഥു മധുരധമ്മകഥം സുത്വാ സബ്ബേവ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

തേപി തയോ സേട്ഠിനോ പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ചേവ പട്ടുന്നദുകൂലാദീനി ച ആദായ കോസമ്ബിതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനസാമന്തേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ തിണ്ണമ്പി സഹായകാനം മധുരധമ്മകഥം കഥേസി. തേ ബലവസോമനസ്സജാതാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ മഹാദാനം അദംസു. പുന നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേതി ഏവം അഡ്ഢമാസം ദാനം ദത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം ജനപദം ആഗമനായ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി പാദമൂലേ നിപജ്ജിംസു. ഭഗവാ, ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ ഗഹപതയോ തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ആഹ. ഏത്താവതാ പടിഞ്ഞാ ദിന്നാ നാമ ഹോതീതി ഗഹപതയോ സല്ലക്ഖേത്വാ ദിന്നാ നോ ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാതി ദസബലം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ ഠാനേ വിഹാരം കാരേത്വാ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബിം പത്വാ, ‘‘ലോകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി കഥയിംസു. തയോപി ജനാ അത്തനോ അത്തനോ ആരാമേ മഹന്തം ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ ഭഗവതോ വസനത്ഥായ വിഹാരേ കാരാപയിംസു. തത്ഥ കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ കുക്കുടാരാമോ നാമ അഹോസി. പാവാരികസേട്ഠിനാ അമ്ബവനേ കാരിതോ പാവാരികമ്ബവനോ നാമ അഹോസി. ഘോസിതേന കാരിതോ ഘോസിതാരാമോ നാമ അഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ’’തി.

ഭണ്ഡനജാതാതിആദീസു കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ ഭണ്ഡനം നാമ, തം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേന മത്ഥകം പത്തോ കലഹോ ജാതോ ഏതേസന്തി കലഹജാതാ. വിരുദ്ധഭൂതം വാദന്തി വിവാദം, തം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ. മുഖസത്തീഹീതി വാചാസത്തീഹി. വിതുദന്താതി വിജ്ഝന്താ. തേ ന ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപേന്തി ന ച സഞ്ഞത്തിം ഉപേന്തീതി തേ അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച ദസ്സേത്വാ നേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ജാനാപേന്തി. സചേപി സഞ്ഞാപേതും ആരഭന്തി, തഥാപി സഞ്ഞത്തിം ന ഉപേന്തി, ജാനിതും ന ഇച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. നിജ്ഝത്തിയാപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച നിജ്ഝത്തീതി സഞ്ഞത്തിവേവചനമേവേതം. കസ്മാ പനേതേ ഭണ്ഡനജാതാ അഹേസുന്തി? അപ്പമത്തകേന കാരണേന.

ദ്വേ കിര ഭിക്ഖൂ ഏകസ്മിം ആവാസേ വസന്തി വിനയധരോ ച സുത്തന്തികോ ച. തേസു സുത്തന്തികോ ഭിക്ഖു ഏകദിവസം വച്ചകുടിം പവിട്ഠോ ആചമനഉദകാവസേസം ഭാജനേ ഠപേത്വാവ നിക്ഖമി. വിനയധരോ പച്ഛാ പവിട്ഠോ തം ഉദകം ദിസ്വാ നിക്ഖമിത്വാ തം ഭിക്ഖും പുച്ഛി, ആവുസോ, തയാ ഇദം ഉദകം ഠപിതന്തി? ആമ, ആവുസോതി. ത്വമേത്ഥ ആപത്തിഭാവം ന ജാനാസീതി? ആമ ന ജാനാമീതി. ഹോതി, ആവുസോ, ഏത്ഥ ആപത്തീതി. സചേ ഹോതി ദേസേസ്സാമീതി. സചേ പന തേ, ആവുസോ, അസഞ്ചിച്ച അസതിയാ കതം, നത്ഥി തേ ആപത്തീതി. സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി അഹോസി.

വിനയധരോ അത്തനോ നിസ്സിതകാനം, ‘‘അയം സുത്തന്തികോ ആപത്തിം ആപജ്ജമാനോപി ന ജാനാതീ’’തി ആരോചേസി. തേ തസ്സ നിസ്സിതകേ ദിസ്വാ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാപി ആപത്തിഭാവം ന ജാനാതീ’’തി ആഹംസു. തേ ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ ആരോചേസും. സോ ഏവമാഹ – ‘‘അയം വിനയധരോ പുബ്ബേ ‘അനാപത്തീ’തി വത്വാ ഇദാനി ‘ആപത്തീ’തി വദതി, മുസാവാദീ ഏസോ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ, ‘‘തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ മുസാവാദീ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം വഡ്ഢയിംസു, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി ഏതം, ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കോസമ്ബിയം ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡനജാതാ’’തിആദിവചനം അവോച. തഞ്ച ഖോ നേവ പിയകമ്യതായ ന ഭേദാധിപ്പായേന, അഥ ഖോ അത്ഥകാമതായ ഹിതകാമതായ. സാമഗ്ഗികാരകോ കിരേസ ഭിക്ഖു, തസ്മാസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യഥാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ വിവാദം ആരദ്ധാ, ന സക്കാ മയാ, നാപി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ സമഗ്ഗാ കാതും, അപ്പേവ നാമ സദേവകേ ലോകേ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ ഭഗവാ സയം വാ ഗന്ത്വാ, അത്തനോ വാ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ ഏതേസം ഭിക്ഖൂനം ഖന്തിമേത്താപടിസംയുത്തം സാരണീയധമ്മദേസനം കഥേത്വാ സാമഗ്ഗിം കരേയ്യാ’’തി അത്ഥകാമതായ ഹിതകാമതായ ഗന്ത്വാ അവോച.

൪൯൨. ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സാരണീയാതി ഹേട്ഠാ കലഹഭണ്ഡനവസേന ദേസനാ ആരദ്ധാ. ഇമസ്മിം ഠാനേ ഛ സാരണീയാ ധമ്മാ ആഗതാതി ഏവമിദം കോസമ്ബിയസുത്തം യഥാനുസന്ധിനാവ ഗതം ഹോതി. തത്ഥ സാരണീയാതി സരിതബ്ബയുത്താ അദ്ധാനേ അതിക്കന്തേപി ന പമുസ്സിതബ്ബാ. യോ തേ ധമ്മേ പൂരേതി, തം സബ്രഹ്മചാരീനം പിയം കരോന്തീതി പിയകരണാ. ഗരും കരോന്തീതി ഗരുകരണാ. സങ്ഗഹായാതി സങ്ഗഹണത്ഥായ. അവിവാദായാതി അവിവാദനത്ഥായ. സാമഗ്ഗിയാതി സമഗ്ഗഭാവത്ഥായ. ഏകീഭാവായാതി ഏകീഭാവത്ഥായ നിന്നാനാകരണായ. സംവത്തന്തീതി ഭവന്തി. മേത്തം കായകമ്മന്തി മേത്തചിത്തേന കത്തബ്ബം കായകമ്മം. വചീകമ്മമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി, ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തിയേവ. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി മേത്തചിത്തേന ആഭിസമാചാരികധമ്മപൂരണം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ബോധിവന്ദനത്ഥായ സങ്ഘനിമന്തനത്ഥായ ഗമനം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം പത്തപടിഗ്ഗഹണം ആസനപഞ്ഞാപനം അനുഗമനന്തി ഏവമാദികം മേത്തം കായകമ്മം നാമ.

ഭിക്ഖൂനം മേത്തചിത്തേന ആചാരപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം, കമ്മട്ഠാനകഥനം ധമ്മദേസനാ തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഗിഹീനഞ്ച, ‘‘ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛാമ, ബോധിവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛാമ, ധമ്മസ്സവനം കരിസ്സാമ, പദീപമാലാപുപ്ഫപൂജം കരിസ്സാമ, തീണി സുചരിതാനി സമാദായ വത്തിസ്സാമ, സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമ, വസ്സാവാസികം ദസ്സാമ, അജ്ജ സങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ ദസ്സാമ, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഖാദനീയാദീനി സംവിദഹഥ, ആസനാനി പഞ്ഞാപേഥ, പാനീയം ഉപട്ഠപേഥ, സങ്ഘം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ആനേഥ, പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ഛന്ദജാതാ ഉസ്സാഹജാതാ വേയ്യാവച്ചം കരോഥാ’’തിആദികഥനകാലേ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ.

ഭിക്ഖൂനം പാതോവ ഉട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി ച കത്വാ വിവിത്താസനേ നിസീദിത്വാ, ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ സുഖീ ഹോന്തു, അവേരാ അബ്യാപജ്ഝാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘അയ്യാ സുഖീ ഹോന്തു, അവേരാ അബ്യാപജ്ഝാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ച പരമ്മുഖാ ച. തത്ഥ നവകാനം ചീവരകമ്മാദീസു സഹായഭാവൂപഗമനം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഥേരാനം പന പാദധോവനവന്ദനബീജനദാനാദിഭേദമ്പി സബ്ബം സാമീചികമ്മം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഉഭയേഹിപി ദുന്നിക്ഖിത്താനം ദാരുഭണ്ഡാദീനം തേസു അവമഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനാ ദുന്നിക്ഖിത്താനം വിയ പടിസാമനം പരമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോതി ഏവം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം സമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. വിഹാരേ അസന്തം പന പരിപുച്ഛന്തസ്സ, കുഹിം അമ്ഹാകം ദേവത്ഥേരോ, അമ്ഹാകം തിസ്സത്ഥേരോ കദാ നു ഖോ ആഗമിസ്സതീതി ഏവം മമായനവചനം പരമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനി പന നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ സുപ്പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനം സമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ദേവത്ഥേരോ, തിസ്സത്ഥേരോ അരോഗോ ഹോതു അപ്പാബാധോതി സമന്നാഹരണം പരമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ലാഭാതി ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ. ധമ്മികാതി കുഹനാദിഭേദം മിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഭിക്ഖാചരിയവത്തേന ഉപ്പന്നാ. അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പീതി പച്ഛിമകോടിയാ പത്തേ പരിയാപന്നം പത്തസ്സ അന്തോഗതം ദ്വത്തികടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി. അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീതി ഏത്ഥ ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമ ആമിസപടിവിഭത്തം പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തഞ്ച. തത്ഥ, ‘‘ഏത്തകം ദസ്സാമി, ഏത്തകം ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം ആമിസപടിവിഭത്തം നാമ. ‘‘അസുകസ്സ ദസ്സാമി, അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തം നാമ. തദുഭയമ്പി അകത്വാ യോ അപ്പടിവിഭത്തം ഭുഞ്ജതി, അയം അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ.

സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീതി ഏത്ഥ സാധാരണഭോഗിനോ ഇദം ലക്ഖണം, യം യം പണീതം ലബ്ഭതി, തം തം നേവ ലാഭേന ലാഭം ജിഗീസനാമുഖേന ഗിഹീനം ദേതി, ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി; പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോവ സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി ഗഹേത്വാ ഗണ്ഡിം പഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസന്തകം വിയ പസ്സതി. ഇദം പന സാരണീയധമ്മം കോ പൂരേതി, കോ ന പൂരേതീതി? ദുസ്സീലോ താവ ന പൂരേതി. ന ഹി തസ്സ സന്തകം സീലവന്താ ഗണ്ഹന്തി. പരിസുദ്ധസീലോ പന വത്തം അഖണ്ഡേന്തോ പൂരേതി.

തത്രിദം വത്തം – യോ ഹി ഓദിസ്സകം കത്വാ മാതു വാ പിതു വാ ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ദേതി, സോ ദാതബ്ബം ദേതി, സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി, പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതി. സാരണീയധമ്മോ ഹി മുത്തപലിബോധസ്സേവ വട്ടതി, തേന പന ഓദിസ്സകം ദേന്തേന ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകആഗന്തുകഗമികാനഞ്ചേവ നവപബ്ബജിതസ്സ ച സങ്ഘാടിപത്തഗ്ഗഹണം അജാനന്തസ്സ ദാതബ്ബം. ഏതേസം ദത്വാ അവസേസം ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഥോകം ഥോകം അദത്വാ യോ യത്തകം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തത്തകം ദാതബ്ബം. അവസിട്ഠേ അസതി പുന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ യം യം പണീതം, തം തം ദത്വാ സേസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, ‘‘സീലവന്തേഹീ’’തി വചനതോ ദുസ്സീലസ്സ അദാതുമ്പി വട്ടതി.

അയം പന സാരണീയധമ്മോ സുസിക്ഖിതായ പരിസായ സുപൂരോ ഹോതി, നോ അസിക്ഖിതായ പരിസായ. സുസിക്ഖിതായ ഹി പരിസായ യോ അഞ്ഞതോ ലഭതി, സോ ന ഗണ്ഹാതി, അഞ്ഞതോ അലഭന്തോപി പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതി, ന അതിരേകം. അയഞ്ച പന സാരണീയധമ്മോ ഏവം പുനപ്പുനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ദേന്തസ്സാപി ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരതി, ന തതോ ഓരം. സചേ ഹി ദ്വാദസമേപി വസ്സേ സാരണീയധമ്മപൂരകോ പിണ്ഡപാതപൂരം പത്തം ആസനസാലായം ഠപേത്വാ നഹായിതും ഗച്ഛതി, സങ്ഘത്ഥേരോ ച കസ്സേസോ പത്തോതി? സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സാതി വുത്തേ – ‘‘ആഹരഥ ന’’ന്തി സബ്ബം പിണ്ഡപാതം വിചാരേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ച രിത്തപത്തം ഠപേതി. അഥ സോ ഭിക്ഖു രിത്തപത്തം ദിസ്വാ, ‘‘മയ്ഹം അസേസേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി, സാരണീയധമ്മോ ഭിജ്ജതി, പുന ദ്വാദസ വസ്സാനി പൂരേതബ്ബോ ഹോതി, തിത്ഥിയപരിവാസസദിസോ ഹേസ. സകിം ഖണ്ഡേ ജാതേ പുന പൂരേതബ്ബോവ. യോ പന, ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ പത്തഗതം അനാപുച്ഛാവ സബ്രഹ്മചാരീ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി സോമനസ്സം ജനേതി, തസ്സ പുണ്ണോ നാമ ഹോതി.

ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സ പന നേവ ഇസ്സാ, ന മച്ഛരിയം ഹോതി, സോ മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, സുലഭപച്ചയോ; പത്തഗതമസ്സ ദീയമാനമ്പി ന ഖീയതി, ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി, ഭയേ വാ ഛാതകേ വാ സമ്പത്തേ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ലേണഗിരിവാസീ തിസ്സത്ഥേരോ കിര മഹാഗിരിഗാമം ഉപനിസ്സായ വസതി. പഞ്ഞാസ മഹാഥേരാ നാഗദീപം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ ഗിരിഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ നിക്ഖമിംസു. ഥേരോ പവിസന്തോ തേ ദിസ്വാ പുച്ഛി – ‘‘ലദ്ധം, ഭന്തേ’’തി? വിചരിമ്ഹാ, ആവുസോതി. സോ അലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘യാവാഹം, ഭന്തേ, ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി. മയം, ആവുസോ, പഞ്ഞാസ ജനാ പത്തതേമനമത്തമ്പി ന ലഭിമ്ഹാതി. നേവാസികാ നാമ, ഭന്തേ, പടിബലാ ഹോന്തി, അലഭന്താപി ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാവം ജാനന്തീതി. ഥേരാ ആഗമിംസു. ഥേരോ ഗാമം പാവിസി. ധുരഗേഹേയേവ മഹാഉപാസികാ ഖീരഭത്തം സജ്ജേത്വാ ഥേരം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ഥേരസ്സ ദ്വാരം സമ്പത്തസ്സേവ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ തം ആദായ ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി സങ്ഘത്ഥേരമാഹ. ഥേരോ, ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകേഹി കിഞ്ചി ന ലദ്ധം, അയം സീഘമേവ ഗഹേത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ’’തി സേസാനം മുഖം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകനാകാരേനേവ ഞത്വാ – ‘‘ധമ്മേന സമേന ലദ്ധപിണ്ഡപാതോ, നിക്കുക്കുച്ചാ ഗണ്ഹഥ ഭന്തേ’’തിആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബേസം യാവദത്ഥം ദത്വാ അത്തനാപി യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജി.

അഥ നം ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഥേരാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കദാ, ആവുസോ, ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝീ’’തി? നത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ലോകുത്തരധമ്മോതി. ഝാനലാഭീസി, ആവുസോതി? ഏതമ്പി മേ, ഭന്തേ, നത്ഥീതി. നനു, ആവുസോ, പാടിഹാരിയന്തി? സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ, തസ്സ മേ ധമ്മസ്സ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ സചേപി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം ഹോതി, പത്തഗതം ന ഖീയതീതി. സാധു സാധു, സപ്പുരിസ, അനുച്ഛവികമിദം തുയ്ഹന്തി. ഇദം താവ പത്തഗതം ന ഖീയതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

അയമേവ പന ഥേരോ ചേതിയപബ്ബതേ ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായ ദാനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ കിം വരഭണ്ഡ’’ന്തി പുച്ഛതി. ദ്വേ സാടകാ, ഭന്തേതി. ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീതി. തം സുത്വാ അമച്ചോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘ഏകോ ദഹരോ ഏവം വദതീ’’തി. ‘‘ദഹരസ്സേവം ചിത്തം, മഹാഥേരാനം പന സുഖുമസാടകാ വട്ടന്തീ’’തി വത്വാ, ‘‘മഹാഥേരാനം ദസ്സാമീ’’തി ഠപേസി. തസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പടിപാടിയാ ഠിതേ ദേന്തസ്സ മത്ഥകേ ഠപിതാപി തേ സാടകാ ഹത്ഥം നാരോഹന്തി, അഞ്ഞേവ ആരോഹന്തി. ദഹരസ്സ ദാനകാലേ പന ഹത്ഥം ആരുള്ഹാ. സോ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ അമച്ചസ്സ മുഖം ഓലോകേത്വാ ദഹരം നിസീദാപേത്വാ ദാനം ദത്വാ സങ്ഘം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദഹരസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ, ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ഇമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിത്ഥാ’’തി ആഹ. സോ പരിയായേനപി അസന്തം അവദന്തോ, ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം, മഹാരാജ, ലോകുത്തരധമ്മോ’’തി ആഹ. നനു, ഭന്തേ, പുബ്ബേവ അവചുത്ഥാതി? ആമ, മഹാരാജ, സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹം, തസ്സ മേ ധമ്മസ്സ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി. സാധു സാധു, ഭന്തേ, അനുച്ഛവികമിദം തുമ്ഹാകന്തി വന്ദിത്വാ പക്കാമി. ഇദം ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ പന ഭാതരഗാമവാസിനോ നാഗത്ഥേരിയാ അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു. ഥേരീ പച്ചൂസകാലേ, ‘‘അതിവിയ അപ്പനിഗ്ഘോസോ ഗാമോ, ഉപധാരേഥ താവാ’’തി ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ആഹ. താ ഗന്ത്വാ സബ്ബേസം ഗതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരിയാ ആരോചേസും. സാ സുത്വാ, ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥ, അത്തനോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരേസുയേവ യോഗം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ പാരുപിത്വാ അത്തദ്വാദസമാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ദ്വാദസന്നമ്പി ഭിക്ഖുനീനം പിണ്ഡപാതം ദത്വാ, ‘‘അയ്യേ, അഞ്ഞത്ഥ മാ ഗച്ഛഥ, നിച്ചം ഇധേവ ഏഥാ’’തി ആഹ. ഥേരിയാ പന കനിട്ഠഭാതാ നാഗത്ഥേരോ നാമ അത്ഥി. സോ, ‘‘മഹന്തം ഭയം, ന സക്കാ ഇധ യാപേതും, പരതീരം ഗമിസ്സാമാതി അത്തദ്വാദസമോവ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖന്തോ ഥേരിം ദിസ്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭാതരഗാമം ആഗതോ. ഥേരീ, ‘‘ഥേരാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ, കിം അയ്യാതി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സാ, ‘‘അജ്ജ ഏകദിവസം വിഹാരേയേവ വസിത്വാ സ്വേവ ഗമിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരാ വിഹാരം അഗമംസു.

ഥേരീ പുനദിവസേ രുക്ഖമൂലേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ, ‘‘വട്ടിസ്സതി ഥേരീ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീ അട്ഠാസി. ധമ്മികോ താതാ പിണ്ഡപാതോ കുക്കുച്ചം അകത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാതി. വട്ടിസ്സതി ഥേരീതി. സാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഖിപി, പത്തോ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോ, ‘‘സത്തതാലമത്തേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖുനീഭത്തമേവ, ഥേരീതി വത്വാ ഭയം നാമ സബ്ബകാലം ന ഹോതി, ഭയേ വൂപസന്തേ അരിയവംസം കഥയമാനോ, ‘ഭോ പിണ്ഡപാതിക ഭിക്ഖുനീഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീതിനാമയിത്ഥാ’തി ചിത്തേന അനുവദിയമാനോ സന്ഥമ്ഭേതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപ്പമത്താ ഹോഥ ഥേരിയോ’’തി മഗ്ഗം ആരുഹി.

രുക്ഖദേവതാപി, ‘‘സചേ ഥേരോ ഥേരിയാ ഹത്ഥതോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, ന നം നിവത്തേസ്സാമി, സചേ പന ന പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, നിവത്തേസ്സാമീ’’തി ചിന്തയമാനാ ഠത്വാ ഥേരസ്സ ഗമനം ദിസ്വാ രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാതി പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരം രുക്ഖമൂലംയേവ ആനേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുനിയോ, ദ്വാദസ ച ഭിക്ഖൂ സത്ത വസ്സാനി ഉപട്ഠഹി. ഇദം ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ വത്ഥു, തത്ര ഹി ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി.

അഖണ്ഡാനീതിആദീസു യസ്സ സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ സിക്ഖാപദം ഭിന്നം ഹോതി, തസ്സ സീലം പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയ ഖണ്ഡം നാമ. യസ്സ പന വേമജ്ഝേ ഭിന്നം, തസ്സ മജ്ഝേ ഛിദ്ദസാടകോ വിയ ഛിദ്ദം നാമ ഹോതി. യസ്സ പന പടിപാടിയാ ദ്വേ തീണി ഭിന്നാനി, തസ്സ പിട്ഠിയം വാ കുച്ഛിയം വാ ഉട്ഠിതേന വിസഭാഗവണ്ണേന കാളരത്താദീനം അഞ്ഞതരവണ്ണാ ഗാവീ വിയ സബലം നാമ ഹോതി. യസ്സ പന അന്തരന്തരാ ഭിന്നാനി, തസ്സ അന്തരന്തരാ വിസഭാഗബിന്ദുചിത്രാ ഗാവീ വിയ കമ്മാസം നാമ ഹോതി. യസ്സ പന സബ്ബേന സബ്ബം അഭിന്നാനി, തസ്സ താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പനേതാനി തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ ഭുജിസ്സാനി. ബുദ്ധാദീഹി വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥത്താ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താ, ‘‘ഇദം നാമ ത്വം ആപന്നപുബ്ബോ’’തി കേനചി പരാമട്ഠും അസക്കുണേയ്യത്താ ച അപരാമട്ഠാനി. ഉപചാരസമാധിം വാ അപ്പനാസമാധിം വാ സംവത്തയന്തീതി സമാധിസംവത്തനികാനീതി വുച്ചന്തി. സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീതി തേസു തേസു ദിസാഭാഗേസു വിഹരന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമാനഭാവൂപഗതസീലോ വിഹരതി. സോതാപന്നാദീനഞ്ഹി സീലം സമുദ്ദന്തരേപി ദേവലോകേപി വസന്താനം അഞ്ഞേസം സോതാപന്നാദീനം സീലേന സമാനമേവ ഹോതി, നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്തം, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

യായം ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സമ്മാദിട്ഠി. അരിയാതി നിദ്ദോസാ. നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികാ. തക്കരസ്സാതി യോ തഥാകാരീ ഹോതി. ദുക്ഖക്ഖയായാതി സബ്ബദുക്ഖക്ഖയത്ഥം. ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോതി സമാനദിട്ഠിഭാവം ഉപഗതോ ഹുത്വാ വിഹരതി. അഗ്ഗന്തി ജേട്ഠകം. സബ്ബഗോപാനസിയോ സങ്ഗണ്ഹാതീതി സങ്ഗാഹികം. സബ്ബഗോപാനസീനം സങ്ഘാടം കരോതീതി സങ്ഘാടനികം. സങ്ഘാടനിയന്തി അത്ഥോ. യദിദം കൂടന്തി യമേതം കൂടാഗാരകണ്ണികാസങ്ഖാതം കൂടം നാമ. പഞ്ചഭൂമികാദിപാസാദാ ഹി കൂടബദ്ധാവ തിട്ഠന്തി. യസ്മിം പതിതേ മത്തികം ആദിം കത്വാ സബ്ബേ പതന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏവമേവ ഖോതി യഥാ കൂടം കൂടാഗാരസ്സ, ഏവം ഇമേസമ്പി സാരണീയധമ്മാനം യാ അയം അരിയാ ദിട്ഠി, സാ അഗ്ഗാ ച സങ്ഗാഹികാ ച സങ്ഘാടനിയാ ചാതി ദട്ഠബ്ബാ.

൪൯൩. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, യായം ദിട്ഠീതി ഏത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, യായം സോതാപത്തിമഗ്ഗദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി വുത്താ, സാ കഥം കേന കാരണേന നിയ്യാതീതി അത്ഥോ. പരിയുട്ഠിതചിത്തോവ ഹോതീതി ഏത്താവതാപി പരിയുട്ഠിതചിത്തോയേവ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സുപ്പണിഹിതം മേ മാനസന്തി മയ്ഹം ചിത്തം സുട്ഠു ഠപിതം. സച്ചാനം ബോധായാതി ചതുന്നം സച്ചാനം ബോധത്ഥായ. അരിയന്തിആദീസു തം ഞാണം യസ്മാ അരിയാനം ഹോതി, ന പുഥുജ്ജനാനം, തസ്മാ അരിയന്തി വുത്തം. യേസം പന ലോകുത്തരധമ്മോപി അത്ഥി, തേസംയേവ ഹോതി, ന അഞ്ഞേസം, തസ്മാ ലോകുത്തരന്തി വുത്തം. പുഥുജ്ജനാനം പന അഭാവതോ അസാധാരണം പുഥുജ്ജനേഹീതി വുത്തം. ഏസ നയോ സബ്ബവാരേസു.

൪൯൪. ലഭാമി പച്ചത്തം സമഥന്തി അത്തനോ ചിത്തേ സമഥം ലഭാമീതി അത്ഥോ. നിബ്ബുതിയമ്പി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സമഥോതി ഏകഗ്ഗതാ. നിബ്ബുതീതി കിലേസവൂപസമോ.

൪൯൫. തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാതി ഏവരൂപായ സോതാപത്തിമഗ്ഗദിട്ഠിയാ.

൪൯൬. ധമ്മതായാതി സഭാവേന. ധമ്മതാ ഏസാതി സഭാവോ ഏസ. വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതീതി സങ്ഘകമ്മവസേന വാ ദേസനായ വാ വുട്ഠാനം ദിസ്സതി. അരിയസാവകോ ഹി ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ഗരുകാപത്തീസു കുടികാരസദിസം, ലഹുകാപത്തീസു സഹസേയ്യാദിസദിസം അചിത്തകാപത്തിംയേവ ആപജ്ജതി, തമ്പി അസഞ്ചിച്ച, നോ സഞ്ചിച്ച, ആപന്നം ന പടിച്ഛാദേതി. തസ്മാ അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവാതിആദിമാഹ. ദഹരോതി തരുണോ. കുമാരോതി ന മഹല്ലകോ. മന്ദോതി ചക്ഖുസോതാദീനം മന്ദതായ മന്ദോ. ഉത്താനസേയ്യകോതി അതിദഹരതായ ഉത്താനസേയ്യകോ, ദക്ഖിണേന വാ വാമേന വാ പസ്സേന സയിതും ന സക്കോതീതി അത്ഥോ. അങ്ഗാരം അക്കമിത്വാതി ഇതോ ചിതോ ച പസാരിതേന ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ ഫുസിത്വാ. ഏവം ഫുസന്താനം പന മനുസ്സാനം ന സീഘം ഹത്ഥോ ഝായതി, തഥാ ഹി ഏകച്ചേ ഹത്ഥേന അങ്ഗാരം ഗഹേത്വാ പരിവത്തമാനാ ദൂരമ്പി ഗച്ഛന്തി. ദഹരസ്സ പന ഹത്ഥപാദാ സുഖുമാലാ ഹോന്തി, സോ ഫുട്ഠമത്തേനേവ ദയ്ഹമാനോ ചിരീതി സദ്ദം കരോന്തോ ഖിപ്പം പടിസംഹരതി, തസ്മാ ഇധ ദഹരോവ ദസ്സിതോ. മഹല്ലകോ ച ദയ്ഹന്തോപി അധിവാസേതി, അയം പന അധിവാസേതും ന സക്കോതി. തസ്മാപി ദഹരോവ ദസ്സിതോ. ദേസേതീതി ആപത്തിപടിഗ്ഗാഹകേ സഭാഗപുഗ്ഗലേ സതി ഏകം ദിവസം വാ രത്തിം വാ അനധിവാസേത്വാ രത്തിം ചതുരങ്ഗേപി തമേ സഭാഗഭിക്ഖുനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ദേസേതിയേവ.

൪൯൭. ഉച്ചാവചാനീതി ഉച്ചനീചാനി. കിം കരണീയാനീതി കിം കരോമീതി ഏവം വത്വാ കത്തബ്ബകമ്മാനി. തത്ഥ ഉച്ചകമ്മം നാമ ചീവരസ്സ കരണം രജനം ചേതിയേ സുധാകമ്മം ഉപോസഥാഗാരചേതിയഘരബോധിഘരേസു കത്തബ്ബകമ്മന്തി ഏവമാദി. അവചകമ്മം നാമ പാദധോവനമക്ഖനാദിഖുദ്ദകകമ്മം, അഥ വാ ചേതിയേ സുധാകമ്മാദി ഉച്ചകമ്മം നാമ. തത്ഥേവ കസാവപചനഉദകാനയനകുച്ഛകരണ നിയ്യാസബന്ധനാദി അവചകമ്മം നാമ. ഉസ്സുക്കം ആപന്നോ ഹോതീതി ഉസ്സുക്കഭാവം കത്തബ്ബതം പടിപന്നോ ഹോതി. തിബ്ബാപേക്ഖോ ഹോതീതി ബഹലപത്ഥനോ ഹോതി. ഥമ്ബഞ്ച ആലുമ്പതീതി തിണഞ്ച ആലുമ്പമാനാ ഖാദതി. വച്ഛകഞ്ച അപചിനാതീതി വച്ഛകഞ്ച അപലോകേതി. തരുണവച്ഛാ ഹി ഗാവീ അരഞ്ഞേ ഏകതോ ആഗതം വച്ഛകം ഏകസ്മിം ഠാനേ നിപന്നം പഹായ ദൂരം ന ഗച്ഛതി, വച്ഛകസ്സ ആസന്നട്ഠാനേ ചരമാനാ തിണം ആലുമ്പിത്വാ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകന്തം വച്ഛകമേവ ച വിലോകേതി, ഏവമേവ സോതാപന്നോ ഉച്ചാവചാനി കിം കരണീയാനി കരോന്തോ തന്നിന്നോ ഹോതി, അസിഥിലപൂരകോ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ബഹലപത്ഥനോ ഹുത്വാവ കരോതി.

തത്രിദം വത്ഥു – മഹാചേതിയേ കിര സുധാകമ്മേ കരിയമാനേ ഏകോ അരിയസാവകോ ഏകേന ഹത്ഥേന സുധാഭാജനം, ഏകേന കുച്ഛം ഗഹേത്വാ സുധാകമ്മം കരിസ്സാമീതി ചേതിയങ്ഗണം ആരുള്ഹോ. ഏകോ കായദള്ഹിബഹുലോ ഭിക്ഖു ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ അട്ഠാസി. ഥേരോ അഞ്ഞസ്മിം സതി പപഞ്ചോ ഹോതീതി തസ്മാ ഠാനാ അഞ്ഞം ഠാനം ഗതോ. സോപി ഭിക്ഖു തത്ഥേവ അഗമാസി. ഥേരോ പുന അഞ്ഞം ഠാനന്തി ഏവം കതിപയട്ഠാനേ ആഗതം, – ‘‘സപ്പുരിസ മഹന്തം ചേതിയങ്ഗണം കിം അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ ഓകാസം ന ലഭഥാ’’തി ആഹ. ന ഇതരോ പക്കാമീതി.

൪൯൮. ബലതായ സമന്നാഗതോതി ബലേന സമന്നാഗതോ. അട്ഠിം കത്വാതി അത്ഥികഭാവം കത്വാ, അത്ഥികോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. മനസികത്വാതി മനസ്മിം കരിത്വാ. സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാതി അപ്പമത്തകമ്പി വിക്ഖേപം അകരോന്തോ സകലചിത്തേന സമന്നാഹരിത്വാ. ഓഹിതസോതോതി ഠപിതസോതോ. അരിയസാവകാ ഹി പിയധമ്മസ്സവനാ ഹോന്തി, ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ നിദ്ദായമാനാ വാ യേന കേനചി സദ്ധിം സല്ലപമാനാ വാ വിക്ഖിത്തചിത്താ വാ ന നിസീദന്തി, അഥ ഖോ അമതം പരിഭുഞ്ജന്താ വിയ അതിത്താവ ഹോന്തി ധമ്മസ്സവനേ, അഥ അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

൫൦൦. ധമ്മതാ സുസമന്നിട്ഠാ ഹോതീതി സഭാവോ സുട്ഠു സമന്നേസിതോ ഹോതി. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായാതി കരണവചനം, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികതഞാണേനാതി അത്ഥോ. ഏവം സത്തങ്ഗസമന്നാഗതോതി ഏവം ഇമേഹി സത്തഹി മഹാപച്ചവേക്ഖണഞാണേഹി സമന്നാഗതോ. അയം താവ ആചരിയാനം സമാനകഥാ. ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹി ബഹുചിത്തക്ഖണികോ നാമ നത്ഥി.

വിതണ്ഡവാദീ പന ഏകചിത്തക്ഖണികോ നാമ മഗ്ഗോ നത്ഥി, ‘‘ഏവം ഭാവേയ്യ സത്ത വസ്സാനീ’’തി ഹി വചനതോ സത്തപി വസ്സാനി മഗ്ഗഭാവനാ ഹോന്തി. കിലേസാ പന ലഹു ഛിജ്ജന്താ സത്തഹി ഞാണേഹി ഛിജ്ജന്തീതി വദതി. സോ സുത്തം ആഹരാതി വത്തബ്ബോ, അദ്ധാ അഞ്ഞം സുത്തം അപസ്സന്തോ, ‘‘ഇദമസ്സ പഠമം ഞാണം അധിഗതം ഹോതി, ഇദമസ്സ ദുതിയം ഞാണം…പേ… ഇദമസ്സ സത്തമം ഞാണം അധിഗതം ഹോതീ’’തി ഇമമേവ ആഹരിത്വാ ദസ്സേസ്സതി. തതോ വത്തബ്ബോ കിം പനിദം സുത്തം നേയ്യത്ഥം നീതത്ഥന്തി. തതോ വക്ഖതി – ‘‘നീതത്ഥത്ഥം, യഥാസുത്തം തഥേവ അത്ഥോ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ധമ്മതാ സുസമന്നിട്ഠാ ഹോതി സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായാതി ഏത്ഥ കോ അത്ഥോ’’തി? അദ്ധാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായത്ഥോതി വക്ഖതി. തതോ പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘മഗ്ഗസമങ്ഗീ ഫലം സച്ഛികരോതി, ഫലസമങ്ഗീ’’തി. ജാനന്തോ, ‘‘ഫലസമങ്ഗീ സച്ഛികരോതീ’’തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ, – ‘‘ഏവം സത്തങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ സോതാപത്തിഫലസമന്നാഗതോ ഹോതീതി ഇധ മഗ്ഗം അഭാവേത്വാ മണ്ഡൂകോ വിയ ഉപ്പതിത്വാ അരിയസാവകോ ഫലമേവ ഗണ്ഹിസ്സതി. മാ സുത്തം മേ ലദ്ധന്തി യം വാ തം വാ അവച. പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തേന നാമ ആചരിയസന്തികേ വസിത്വാ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്ഥരസം വിദിത്വാ വത്തബ്ബം ഹോതീ’’തി. ‘‘ഇമാനി സത്ത ഞാണാനി അരിയസാവകസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണാനേവ, ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ബഹുചിത്തക്ഖണികോ നാമ നത്ഥി, ഏകചിത്തക്ഖണികോയേവാ’’തി സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതു. നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ‘‘ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാഹീ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

കോസമ്ബിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.