൭. വീമംസകസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൭. ഏവം മേ സുതന്തി വീമംസകസുത്തം. തത്ഥ വീമംസകേനാതി തയോ വീമംസകാ – അത്ഥവീമംസകോ സങ്ഖാരവീമംസകോ സത്ഥുവീമംസകോതി. തേസു, ‘‘പണ്ഡിതാ ഹാവുസോ, മനുസ്സാ വീമംസകാ’’തി (സം. നി. ൩.൨) ഏത്ഥ അത്ഥവീമംസകോ ആഗതോ. ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതി, ആയതനകുസലോ ച ഹോതി, പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ച ഹോതി, ഠാനാട്ഠാനകുസലോ ച ഹോതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു വീമംസകോതി അലം വചനായാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൪) ഏത്ഥ സങ്ഖാരവീമംസകോ ആഗതോ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സത്ഥുവീമംസകോ അധിപ്പേതോ. ചേതോപരിയായന്തി ചിത്തവാരം ചിത്തപരിച്ഛേദം. സമന്നേസനാതി ഏസനാ പരിയേസനാ ഉപപരിക്ഖാ. ഇതി വിഞ്ഞാണായാതി ഏവം വിജാനനത്ഥായ.

൪൮൮. ദ്വീസു ധമ്മേസു തഥാഗതോ സമന്നേസിതബ്ബോതി ഇധ കല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയം ദസ്സേതി. മഹാ ഹി ഏസ കല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയോ നാമ. തസ്സ മഹന്തഭാവോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഏകസ്മിം ഹി സമയേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഉപഡ്ഢം അത്തനോ ആനുഭാവേന ഹോതി, ഉപഡ്ഢം കല്യാണമിത്താനുഭാവേനാതി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ ധമ്മതായ നിച്ഛേതും അസക്കോന്തോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി, – ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ, യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, മാ ഹേവം, ആനന്ദ, സകലമേവിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ, കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതി. കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ…പേ… അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ…പേ… ബഹുലീകരോതി, തദമിനാപേതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം. യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം യദിദം കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി. ജരാധമ്മാ…പേ… സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ സത്താ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൨).

ഭിക്ഖൂനം ബാഹിരങ്ഗസമ്പത്തിം കഥേന്തോപി ആഹ – ‘‘ബാഹിരം, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗന്തി കരിത്വാ നാഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹതോ അത്ഥായ സംവത്തതി, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, കല്യാണമിത്തതാ. കല്യാണമിത്തതാ, ഭിക്ഖവേ, മഹതോ അത്ഥായ സംവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൧൩). മഹാചുന്ദസ്സ കിലേസസല്ലേഖപടിപദം കഥേന്തോപി, ‘‘പരേ പാപമിത്താ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ കല്യാണമിത്താ ഭവിസ്സാമാതി സല്ലേഖോ കരണീയോ’’തി (മ. നി. ൧.൮൩) ആഹ. മേഘിയത്ഥേരസ്സ വിമുത്തിപരിപാചനിയധമ്മേ കഥേന്തോപി, ‘‘അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ പഞ്ച ധമ്മാ പരിപാകായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, മേഘിയ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി’’തി (ഉദാ. ൩൧) കല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയമേവ വിസേസേസി. പിയപുത്തസ്സ രാഹുലത്ഥേരസ്സ അഭിണ്ഹോവാദം ദേന്തോപി –

‘‘മിത്തേ ഭജസ്സു കല്യാണേ, പന്തഞ്ച സയനാസനം;

വിവിത്തം അപ്പനിഗ്ഘോസം, മത്തഞ്ഞൂ ഹോഹി ഭോജനേ.

ചീവരേ പിണ്ഡപാതേ ച, പച്ചയേ സയനാസനേ;

ഏതേസു തണ്ഹം മാകാസി, മാ ലോകം പുനരാഗമീ’’തി. (സു. നി. ൩൪൦, ൩൪൧) –

കല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയമേവ സബ്ബപഠമം കഥേസി. ഏവം മഹാ ഏസ കല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയോ നാമ. ഇധാപി തം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ദ്വീസു ധമ്മേസു തഥാഗതോ സമന്നേസിതബ്ബോതി ദേസനം ആരഭി. പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു ദ്വീസു ധമ്മേസു തഥാഗതം ഏസതു ഗവേസതൂതി അത്ഥോ. ഏതേന ഭഗവാ അയം മഹാജച്ചോതി വാ, ലക്ഖണസമ്പന്നോതി വാ, അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോതി വാ, അഭിഞ്ഞാതോ അഭിലക്ഖിതോതി വാ, ഇമം നിസ്സായാഹം ചീവരാദയോ പച്ചയേ ലഭിസ്സാമീതി വാ, ഏവം ചിന്തേത്വാ മം നിസ്സായ വസനകിച്ചം നത്ഥി. യോ പന ഏവം സല്ലക്ഖേതി, ‘‘പഹോതി മേ ഏസ സത്ഥാ ഹുത്വാ സത്ഥുകിച്ചം സാധേതു’’ന്തി, സോ മം ഭജതൂതി സീഹനാദം നദതി. ബുദ്ധസീഹനാദോ കിര നാമേസ സുത്തന്തോതി.

ഇദാനി തേ ദ്വേ ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞേയ്യേസൂതി ആഹ. തത്ഥ സത്ഥു കായികോ സമാചാരോ വീമംസകസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ നാമ. വാചസികോ സമാചാരോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ നാമ. ഇദാനി തേസു സമന്നേസിതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ യേ സംകിലിട്ഠാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സംകിലിട്ഠാതി കിലേസസമ്പയുത്താ. തേ ച ന ചക്ഖുസോതവിഞ്ഞേയ്യാ. യഥാ പന ഉദകേ ചലന്തേ വാ പുപ്ഫുളകേ വാ മുഞ്ചന്തേ അന്തോ മച്ഛോ അത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി, ഏവം പാണാതിപാതാദീനി വാ കരോന്തസ്സ, മുസാവാദാദീനി വാ ഭണന്തസ്സ കായവചീസമാചാരേ ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച തംസമുട്ഠാപകചിത്തം സംകിലിട്ഠന്തി വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ ഹി കായവചീസമാചാരാപി സംകിലിട്ഠായേവ നാമ. ന തേ തഥാഗതസ്സ സംവിജ്ജന്തീതി ന തേ തഥാഗതസ്സ അത്ഥി. ന ഉപലബ്ഭന്തീതി ഏവം ജാനാതീതി അത്ഥോ. നത്ഥിതായേവ ഹി തേ ന ഉപലബ്ഭന്തി ന പടിച്ഛന്നതായ. തഥാ ഹി ഭഗവാ ഏകദിവസം ഇമേസു ധമ്മേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘം പവാരേന്തോ ആഹ – ‘‘ഹന്ദ ദാനി, ഭിക്ഖവേ, പവാരേമി വോ, ന ച മേ കിഞ്ചി ഗരഹഥ കായികം വാ വാചസികം വാ’’തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ കിഞ്ചി ഗരഹാമ കായികം വാ വാചസികം വാ. ഭഗവാ ഹി, ഭന്തേ, അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജാനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ. മഗ്ഗാനുഗാ ച, ഭന്തേ, ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാസമന്നാഗതാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൧൫). ഏവം പരിസുദ്ധാ തഥാഗതസ്സ കായവചീസമാചാരാ. ഉത്തരോപി സുദം മാണവോ തഥാഗതസ്സ കായവചീദ്വാരേ അനാരാധനീയം കിഞ്ചി പസ്സിസ്സാമീതി സത്ത മാസേ അനുബന്ധിത്വാ ലിക്ഖാമത്തമ്പി ന അദ്ദസ. മനുസ്സഭൂതോ വാ ഏസ ബുദ്ധഭൂതസ്സ കായവചീദ്വാരേ കിം അനാരാധനീയം പസ്സിസ്സതി? മാരോപി ദേവപുത്തോ ബോധിസത്തസ്സ സതോ മഹാഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ ഛബ്ബസ്സാനി ഗവേസമാനോ കിഞ്ചി അനാരാധനീയം നാദ്ദസ, അന്തമസോ ചേതോപരിവിതക്കമത്തമ്പി. മാരോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘സചസ്സ വിതക്കിതമത്തമ്പി അകുസലം പസ്സിസ്സാമി, തത്ഥേവ നം മുദ്ധനി പഹരിത്വാ പക്കമിസ്സാമീ’’തി. സോ ഛബ്ബസ്സാനി അദിസ്വാ ബുദ്ധഭൂതമ്പി ഏകം വസ്സം അനുബന്ധിത്വാ കിഞ്ചി വജ്ജം അപസ്സന്തോ ഗമനസമയേ വന്ദിത്വാ –

‘‘മഹാവീര മഹാപുഞ്ഞം, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

സബ്ബവേരഭയാതീതം, പാദേ വന്ദാമി ഗോതമ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൫൯) –

ഗാഥം വത്വാ ഗതോ.

വീതിമിസ്സാതി കാലേ കണ്ഹാ, കാലേ സുക്കാതി ഏവം വോമിസ്സകാ. വോദാതാതി പരിസുദ്ധാ നിക്കിലേസാ. സംവിജ്ജന്തീതി വോദാതാ ധമ്മാ അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി. തഥാഗതസ്സ ഹി പരിസുദ്ധാ കായസമാചാരാദയോ. തേനാഹ – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ അരക്ഖേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ, ‘മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’തി. പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ… പരിസുദ്ധമനോസമാചാരോ… പരിസുദ്ധാജീവോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ മിച്ഛാജീവോ, യം തഥാഗതോ രക്ഖേയ്യ, മാ മേ ഇദം പരോ അഞ്ഞാസീ’’തി (അ. നി. ൭.൫൮).

ഇമം കുസലം ധമ്മന്തി ഇമം അനവജ്ജം ആജീവട്ഠമകസീലം. ‘‘അയമായസ്മാ സത്ഥാ കിം നു ഖോ ദീഘരത്തം സമാപന്നോ അതിചിരകാലതോ പട്ഠായ ഇമിനാ സമന്നാഗതോ, ഉദാഹു ഇത്തരസമാപന്നോ ഹിയ്യോ വാ പരേ വാ പരസുവേ വാ ദിവസേ സമാപന്നോ’’തി ഏവം ഗവേസതൂതി അത്ഥോ. ഏകച്ചേന ഹി ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്തേന ബഹു മിച്ഛാജീവകമ്മം കതം, തം തത്ഥ കാലാതിക്കമേ പഞ്ഞായതി, പാകടം ഹോതി. സോ അഞ്ഞതരം പച്ചന്തഗാമം വാ സമുദ്ദതീരം വാ ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ആരഞ്ഞകോ വിയ ഹുത്വാ വിഹരതി. മനുസ്സാ സമ്ഭാവനം ഉപ്പാദേത്വാ തസ്സ പണീതേ പച്ചയേ ദേന്തി. ജനപദവാസിനോ ഭിക്ഖൂ തസ്സ പരിഹാരം ദിസ്വാ, ‘‘അതിദപ്പിതോ വതായം ആയസ്മാ, കോ നു ഖോ ഏസോ’’തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്താ, ‘‘അസുകട്ഠാനേ അസുകം നാമ മിച്ഛാജീവം കത്വാ പക്കന്തഭിക്ഖൂ’’തി ഞത്വാ ന സക്കാ ഇമിനാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ കാതുന്തി സന്നിപതിത്വാ ധമ്മേന സമേന ഉക്ഖേപനീയാദീസു അഞ്ഞതരം കമ്മം കരോന്തി. ഏവരൂപായ പടിച്ഛന്നപടിപത്തിയാ അത്ഥിഭാവം വാ നത്ഥിഭാവം വാ വീമംസാപേതും ഏവമാഹ.

ഏവം ജാനാതീതി ദീഘരത്തം സമാപന്നോ, ന ഇത്തരസമാപന്നോതി ജാനാതി. അനച്ഛരിയം ചേതം. യം തഥാഗതസ്സ ഏതരഹി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തസ്സ ദീഘരത്തം ആജീവട്ഠമകസീലം പരിസുദ്ധം ഭവേയ്യ. യസ്സ ബോധിസത്തകാലേപി ഏവം അഹോസി.

അതീതേ കിര ഗന്ധാരരാജാ ച വേദേഹരാജാ ച ദ്വേപി സഹായകാ ഹുത്വാ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ രജ്ജാനി പുത്താനം നിയ്യാതേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഏകസ്മിം അരഞ്ഞഗാമകേ പിണ്ഡായ ചരന്തി. പച്ചന്തോ നാമ ദുല്ലഭലോണോ ഹോതി. തതോ അലോണം യാഗും ലഭിത്വാ ഏകിസ്സായ സാലായ നിസീദിത്വാ പിവന്തി. അന്തരന്തരേ മനുസ്സാ ലോണചുണ്ണം ആഹരിത്വാ ദേന്തി. ഏകദിവസം ഏകോ വേദേഹിസിസ്സ പണ്ണേ പക്ഖിപിത്വാ ലോണചുണ്ണം അദാസി. വേദേഹിസി ഗഹേത്വാ ഉപഡ്ഢം ഗന്ധാരിസിസ്സ-സന്തികേ ഠപേത്വാ ഉപഡ്ഢം അത്തനോ സന്തികേ ഠപേസി. തതോ ഥോകം പരിഭുത്താവസേസം ദിസ്വാ, ‘‘മാ ഇദം നസ്സീ’’തി പണ്ണേന വേഠേത്വാ തിണഗഹനേ ഠപേസി. പുന ഏകസ്മിം ദിവസേ യാഗുപാനകാലേ സതിം കത്വാ ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ഗന്ധാരിസിം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഇതോ ഥോകം ഗണ്ഹഥ ആചരിയാ’’തി ആഹ. കുതോ തേ ലദ്ധം വേദേഹിസീതി? തസ്മിം ദിവസേ പരിഭുത്താവസേസം ‘‘മാ നസ്സീ’’തി മയാ ഠപിതന്തി. ഗന്ധാരിസി ഗഹേതും ന ഇച്ഛതി, അലോണകംയേവ യാഗും പിവിത്വാ വേദേഹം ഇസിം അവോച –

‘‘ഹിത്വാ ഗാമസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സോളസ;

കോട്ഠാഗാരാനി ഫീതാനി, സന്നിധിം ദാനി കുബ്ബസീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൬);

വേദേഹിസി അവോച – ‘‘തുമ്ഹേ രജ്ജം പഹായ പബ്ബജിതാ, ഇദാനി കസ്മാ ലോണചുണ്ണമത്തസന്നിധികാരണാ പബ്ബജ്ജായ അനുച്ഛവികം ന കരോഥാ’’തി? കിം മയാ കതം വേദേഹിസീതി? അഥ നം ആഹ –

‘‘ഹിത്വാ ഗന്ധാരവിസയം, പഹൂതധനധാരിയം;

പസാസനതോ നിക്ഖന്തോ, ഇധ ദാനി പസാസസീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൭);

ഗന്ധാരോ ആഹ –

‘‘ധമ്മം ഭണാമി വേദേഹ, അധമ്മോ മേ ന രുച്ചതി;

ധമ്മം മേ ഭണമാനസ്സ, ന പാപമുപലിമ്പതീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൮);

വേദേഹോ ആഹ –

‘‘യേന കേനചി വണ്ണേന, പരോ ലഭതി രുപ്പനം;

മഹത്ഥിയമ്പി ചേ വാചം, ന തം ഭാസേയ്യ പണ്ഡിതോ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൭൯);

ഗന്ധാരോ ആഹ –

‘‘കാമം രുപ്പതു വാ മാ വാ, ഭുസംവ വികിരീയതു;

ധമ്മം മേ ഭണമാനസ്സ, ന പാപമുപലിമ്പതീ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൮൦);

തതോ വേദേഹിസി യസ്സ സകാപി ബുദ്ധി നത്ഥി, ആചരിയസന്തികേ വിനയം ന സിക്ഖതി, സോ അന്ധമഹിംസോ വിയ വനേ ചരതീതി ചിന്തേത്വാ ആഹ –

‘‘നോ ചേ അസ്സ സകാ ബുദ്ധി, വിനയോ വാ സുസിക്ഖിതോ;

വനേ അന്ധമഹിംസോവ, ചരേയ്യ ബഹുകോ ജനോ.

യസ്മാ ച പനിധേകച്ചേ, ആചേരമ്ഹി സുസിക്ഖിതാ;

തസ്മാ വിനീതവിനയാ, ചരന്തി സുസമാഹിതാ’’തി. (ജാ. ൧.൭.൮൧-൮൨);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ വേദേഹിസി അജാനിത്വാ മയാ കതന്തി ഗന്ധാരിസിം ഖമാപേസി. തേ ഉഭോപി തപം ചരിത്വാ ബ്രഹ്മലോകം അഗമംസു. ഏവം തഥാഗതസ്സ ബോധിസത്തകാലേപി ദീഘരത്തം ആജീവട്ഠമകസീലം പരിസുദ്ധം അഹോസി.

ഉത്തജ്ഝാപന്നോ അയമായസ്മാ ഭിക്ഖു യസപത്തോതി അയമായസ്മാ അമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭിക്ഖു ഞത്തം പഞ്ഞാതഭാവം പാകടഭാവം അജ്ഝാപന്നോ നു ഖോ, സയഞ്ച പരിവാരസമ്പത്തിം പത്തോ നു ഖോ നോതി. തേന ചസ്സ പഞ്ഞാതജ്ഝാപന്നഭാവേന യസസന്നിസ്സിതഭാവേന ച കിം ഏകച്ചേ ആദീനവാ സന്ദിസ്സന്തി ഉദാഹു നോതി ഏവം സമന്നേസന്തൂതി ദസ്സേതി. ന താവ, ഭിക്ഖവേതി, ഭിക്ഖവേ, യാവ ഭിക്ഖു ന രാജരാജമഹാമത്താദീസു അഭിഞ്ഞാതഭാവം വാ പരിവാരസമ്പത്തിം വാ ആപന്നോ ഹോതി, താവ ഏകച്ചേ മാനാതിമാനാദയോ ആദീനവാ ന സംവിജ്ജന്തി ഉപസന്തൂപസന്തോ വിയ സോതാപന്നോ വിയ സകദാഗാമീ വിയ ച വിഹരതി. അരിയോ നു ഖോ പുഥുജ്ജനോ നു ഖോതിപി ഞാതും ന സക്കാ ഹോതി.

യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേതി യദാ പന ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഞാതോ ഹോതി പരിവാരസമ്പന്നോ വാ, തദാ തിണ്ഹേന സിങ്ഗേന ഗോഗണം വിജ്ഝന്തോ ദുട്ഠഗോണോ വിയ, മിഗസങ്ഘം അഭിമദ്ദമാനോ ദീപി വിയ ച അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തത്ഥ തത്ഥ വിജ്ഝന്തോ അഗാരവോ അസഭാഗവുത്തി അഗ്ഗപാദേന ഭൂമിം ഫുസന്തോ വിയ ചരതി. ഏകച്ചോ പന കുലപുത്തോ യഥാ യഥാ ഞാതോ ഹോതി യസസ്സീ, തഥാ തഥാ ഫലഭാരഭരിതോ വിയ സാലി സുട്ഠുതരം ഓനമതി, രാജരാജമഹാമത്താദീസു ഉപസങ്കമന്തേസു അകിഞ്ചനഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സമണസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ ഛിന്നവിസാണഉസഭോ വിയ, ചണ്ഡാലദാരകോ വിയ ച സോരതോ നിവാതോ നീചചിത്തോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചേവ സദേവകസ്സ ച ലോകസ്സ, ഹിതായ സുഖായ പടിപജ്ജതി. ഏവരൂപം പടിപത്തിം സന്ധായ ‘‘നാസ്സ ഇധേകച്ചേ ആദീനവാ’’തി ആഹ.

തഥാഗതോ പന അട്ഠസു ലോകധമ്മേസു താദീ, സോ ഹി ലാഭേപി താദീ, അലാഭേപി താദീ, യസേപി താദീ, അയസേപി താദീ, പസംസായപി താദീ, നിന്ദായപി താദീ, സുഖേപി താദീ, ദുക്ഖേപി താദീ, തസ്മാ സബ്ബാകാരേന നാസ്സ ഇധേകച്ചേ ആദീനവാ സംവിജ്ജന്തി. അഭയൂപരതോതി അഭയോ ഹുത്വാ ഉപരതോ, അച്ചന്തൂപരതോ സതതൂപരതോതി അത്ഥോ. ന വാ ഭയേന ഉപരതോതിപി അഭയൂപരതോ. ചത്താരി ഹി ഭയാനി കിലേസഭയം വട്ടഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം ഉപവാദഭയന്തി. പുഥുജ്ജനോ ചതൂഹിപി ഭയേഹി ഭായതി. സേക്ഖാ തീഹി, തേസഞ്ഹി ദുഗ്ഗതിഭയം പഹീനം, ഇതി സത്ത സേക്ഖാ ഭയൂപരതാ, ഖീണാസവോ അഭയൂപരതോ നാമ, തസ്സ ഹി ഏകമ്പി ഭയം നത്ഥി. കിം പരവാദഭയം നത്ഥീതി? നത്ഥി. പരാനുദ്ദയം പന പടിച്ച, ‘‘മാദിസം ഖീണാസവം പടിച്ച സത്താ മാ നസ്സന്തൂ’’തി ഉപവാദം രക്ഖതി. മൂലുപ്പലവാപിവിഹാരവാസീ യസത്ഥേരോ വിയ.

ഥേരോ കിര മൂലുപ്പലവാപിഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥസ്സ ഉപട്ഠാകകുലദ്വാരം പത്തസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ ഥണ്ഡിലപീഠകം നിസ്സായ ആസനം പഞ്ഞപേസും. അമച്ചധീതാപി തംയേവ പീഠകം നിസ്സായ പരതോഭാഗേ നീചതരം ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദി. ഏകോ നേവാസികോ ഭിക്ഖു പച്ഛാ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ദ്വാരേ ഠത്വാവ ഓലോകേന്തോ ഥേരോ അമച്ചധീതരാ സദ്ധിം ഏകമഞ്ചേ നിസിന്നോതി സല്ലക്ഖേത്വാ, ‘‘അയം പംസുകൂലികോ വിഹാരേവ ഉപസന്തൂപസന്തോ വിയ വിഹരതി, അന്തോഗാമേ പന ഉപട്ഠായികാഹി സദ്ധിം ഏകമഞ്ചേ നിസീദതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ മയാ ദുദ്ദിട്ഠ’’ന്തി പുനപ്പുനം ഓലോകേത്വാ തഥാസഞ്ഞീവ ഹുത്വാ പക്കാമി. ഥേരോപി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസീദി. നേവാസികോപി കതഭത്തകിച്ചോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ, ‘‘തം പംസുകൂലികം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢിസ്സാമീ’’തി അസഞ്ഞതനീഹാരേന ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പരിഭോഗഘടതോ ഉലുങ്കേന ഉദകം ഗഹേത്വാ മഹാസദ്ദം കരോന്തോ പാദേ ധോവി. ഥേരോ, ‘‘കോ നു ഖോ അയം അസഞ്ഞതചാരികോ’’തി ആവജ്ജന്തോ സബ്ബം ഞത്വാ, ‘‘അയം മയി മനം പദോസേത്വാ അപായൂപഗോ മാ അഹോസീ’’തി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ കണ്ണികാമണ്ഡലസമീപേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. നേവാസികോ ദുട്ഠാകാരേന ഘടികം ഉക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ അന്തോ പവിട്ഠോ ഥേരം അപസ്സന്തോ, ‘‘ഹേട്ഠാമഞ്ചം പവിട്ഠോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഓലോകേത്വാ തത്ഥാപി അപസ്സന്തോ നിക്ഖമിതും ആരഭി. ഥേരോ ഉക്കാസി. ഇതരോ ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ ദിസ്വാ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഏവമാഹ – ‘‘പതിരൂപം തേ, ആവുസോ, പംസുകൂലിക ഏവം ആനുഭാവസമ്പന്നസ്സ ഉപട്ഠായികായ സദ്ധിം ഏകമഞ്ചേ നിസീദിതു’’ന്തി. പബ്ബജിതാ നാമ, ഭന്തേ, മാതുഗാമേന സദ്ധിം ന ഏകമഞ്ചേ നിസീദന്തി, തുമ്ഹേഹി പന ദുദ്ദിട്ഠമേതന്തി. ഏവം ഖീണാസവാ പരാനുദ്ദയായ ഉപവാദം രക്ഖന്തി.

ഖയാ രാഗസ്സാതി രാഗസ്സ ഖയേനേവ. വീതരാഗത്താ കാമേ ന പടിസേവതി, ന പടിസങ്ഖായ വാരേത്വാതി. തഞ്ചേതി ഏവം തഥാഗതസ്സ കിലേസപ്പഹാനം ഞത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഠിതനിസിന്നകാലാദീസുപി ചതുപരിസമജ്ഝേ അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാപി ഇതിപി സത്ഥാ വീതരാഗോ വീതദോസോ വീതമോഹോ വന്തകിലേസോ പഹീനമലോ അബ്ഭാ മുത്തപുണ്ണചന്ദോ വിയ സുപരിസുദ്ധോതി ഏവം തഥാഗതസ്സ കിലേസപ്പഹാനേ വണ്ണം കഥയമാനം തം വീമംസകം ഭിക്ഖും പരേ ഏവം പുച്ഛേയ്യും ചേതി അത്ഥോ.

ആകാരാതി കാരണാനി. അന്വയാതി അനുബുദ്ധിയോ. സങ്ഘേ വാ വിഹരന്തോതി അപ്പേകദാ അപരിച്ഛിന്നഗണനസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ വിഹരന്തോ. ഏകോ വാ വിഹരന്തോതി ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി, തേമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി ഏവം പടിസല്ലാനേ ചേവ പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേ ച ഏകകോ വിഹരന്തോ. സുഗതാതി സുട്ഠുഗതാ സുപ്പടിപന്നാ കാരകാ യുത്തപയുത്താ. ഏവരൂപാപി ഹി ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ അത്ഥി. ദുഗ്ഗതാതി ദുട്ഠുഗതാ ദുപ്പടിപന്നാ കായദള്ഹിബഹുലാ വിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനാ. ഏവരൂപാപി ഏകച്ചേ അത്ഥി. ഗണമനുസാസന്തീതി ഗണബന്ധനേന ബദ്ധാ ഗണാരാമാ ഗണബഹുലികാ ഹുത്വാ ഗണം പരിഹരന്തി. ഏവരൂപാപി ഏകച്ചേ അത്ഥി. തേസം പടിപക്ഖഭൂതാ ഗണതോ നിസ്സടാ വിസംസട്ഠാ വിപ്പമുത്തവിഹാരിനോപി അത്ഥി.

ആമിസേസു സന്ദിസ്സന്തീതി ആമിസഗിദ്ധാ ആമിസചക്ഖുകാ ചതുപച്ചയആമിസത്ഥമേവ ആഹിണ്ഡമാനാ ആമിസേസു സന്ദിസ്സമാനകഭിക്ഖൂപി അത്ഥി. ആമിസേന അനുപലിത്താ ചതൂഹി പച്ചയേഹി വിനിവത്തമാനസാ അബ്ഭാ മുത്തചന്ദസദിസാ ഹുത്വാ വിഹരമാനാപി അത്ഥി. നായമായസ്മാ തം തേന അവജാനാതീതി അയം ആയസ്മാ സത്ഥാ തായ തായ പടിപത്തിയാ തം തം പുഗ്ഗലം നാവജാനാതി, അയം പടിപന്നോ കാരകോ, അയം ഗണതോ നിസ്സടോ വിസംസട്ഠോ. അയം ആമിസേന അനുപലിത്തോ പച്ചയേഹി വിനിവത്തമാനസോ അബ്ഭാ മുത്തോ ചന്ദിമാ വിയാതി ഏവമസ്സ ഗേഹസിതവസേന ഉസ്സാദനാപി നത്ഥി. അയം ദുപ്പടിപന്നോ അകാരകോ കായദള്ഹിബഹുലോ വിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനോ, അയം ഗണബന്ധനബദ്ധോ, അയം ആമിസഗിദ്ധോ ലോലോ ആമിസചക്ഖുകോതി ഏവമസ്സ ഗേഹസിതവസേന അപസാദനാപി നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കിം കഥിതം ഹോതി? തഥാഗതസ്സ സത്തേസു താദിഭാവോ കഥിതോ ഹോതി. അയഞ്ഹി –

‘‘വധകസ്സ ദേവദത്തസ്സ, ചോരസ്സങ്ഗുലിമാലിനോ;

ധനപാലേ രാഹുലേ ച, സബ്ബേസം സമകോ മുനീ’’തി. (മി. പ. ൬.൬.൫);

൪൮൯. തത്ര, ഭിക്ഖവേതി തേസു ദ്വീസു വീമംസകേസു. യോ, ‘‘കേ പനായസ്മതോ ആകാരാ’’തി പുച്ഛായം ആഗതോ ഗണ്ഠിവീമംസകോ ച, യോ ‘‘അഭയൂപരതോ അയമായസ്മാ’’തി ആഗതോ മൂലവീമംസകോ ച. തേസു മൂലവീമംസകേന തഥാഗതോവ ഉത്തരി പടിപുച്ഛിതബ്ബോ. സോ ഹി പുബ്ബേ പരസ്സേവ കഥായ നിട്ഠങ്ഗതോ. പരോ ച നാമ ജാനിത്വാപി കഥേയ്യ അജാനിത്വാപി. ഏവമസ്സ കഥാ ഭൂതാപി ഹോതി അഭൂതാപി, തസ്മാ പരസ്സേവ കഥായ നിട്ഠം അഗന്ത്വാ തതോ ഉത്തരി തഥാഗതോവ പടിപുച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

ബ്യാകരമാനോതി ഏത്ഥ യസ്മാ തഥാഗതസ്സ മിച്ഛാബ്യാകരണം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സമ്മാ മിച്ഛാതി അവത്വാ ബ്യാകരമാനോത്വേവ വുത്തം. ഏതം പഥോഹമസ്മി ഏതം ഗോചരോതി ഏസ മയ്ഹം പഥോ ഏസ ഗോചരോതി അത്ഥോ. ‘‘ഏതാപാഥോ’’തിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ മയ്ഹം ആജീവട്ഠമകസീലം പരിസുദ്ധം, സ്വാഹം തസ്സ പരിസുദ്ധഭാവേന വീമംസകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഞാണമുഖേ ഏതാപാഥോ, ഏവം ആപാഥം ഗച്ഛാമീതി വുത്തം ഹോതി. നോ ച തേന തമ്മയോതി തേനപി ചാഹം പരിസുദ്ധേന സീലേന ന തമ്മയോ, ന സതണ്ഹോ, പരിസുദ്ധസീലത്താവ നിത്തണ്ഹോഹമസ്മീതി ദീപേതി.

ഉത്തരുത്തരിം പണീതപണീതന്തി ഉത്തരുത്തരിം ചേവ പണീതതരഞ്ച കത്വാ ദേസേതി. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗന്തി കണ്ഹം ചേവ സുക്കഞ്ച, തഞ്ച ഖോ സപ്പടിഭാഗം സവിപക്ഖം കത്വാ, കണ്ഹം പടിബാഹിത്വാ സുക്കന്തി സുക്കം പടിബാഹിത്വാ കണ്ഹന്തി ഏവം സപ്പടിഭാഗം കത്വാ കണ്ഹസുക്കം ദേസേതി. കണ്ഹം ദേസേന്തോപി സഉസ്സാഹം സവിപാകം ദേസേതി, സുക്കം ദേസേന്തോപി സഉസ്സാഹം സവിപാകം ദേസേതി. അഭിഞ്ഞായ ഇധേകച്ചം ധമ്മം ധമ്മേസു നിട്ഠം ഗച്ഛതീതി തസ്മിം ദേസിതേ ധമ്മേ ഏകച്ചം പടിവേധധമ്മം അഭിഞ്ഞായ തേന പടിവേധധമ്മേന ദേസനാധമ്മേ നിട്ഠം ഗച്ഛതി. സത്ഥരി പസീദതീതി ഏവം ധമ്മേ നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാതി സത്ഥരി പസീദതി. തേന പന ഭഗവതാ യോ ധമ്മോ അക്ഖാതോ, സോപി സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ നിയ്യാനികത്താ. യ്വാസ്സ തം ധമ്മം പടിപന്നോ സങ്ഘോ, സോപി സുപ്പടിപന്നോ വങ്കാദിദോസരഹിതം പടിപദം പടിപന്നത്താതി ഏവം ധമ്മേ സങ്ഘേപി പസീദതി. തഞ്ചേതി തം ഏവം പസന്നം തത്ഥ തത്ഥ തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം കഥേന്തം ഭിക്ഖും.

൪൯൦. ഇമേഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി സത്ഥുവീമംസനകാരണേഹി. ഇമേഹി പദേഹീതി ഇമേഹി അക്ഖരസമ്പിണ്ഡനപദേഹി. ഇമേഹി ബ്യഞ്ജനേഹീതി ഇമേഹി ഇധ വുത്തേഹി അക്ഖരേഹി. സദ്ധാ നിവിട്ഠാതി ഓകപ്പനാ പതിട്ഠിതാ. മൂലജാതാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗവസേന സഞ്ജാതമൂലാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഹി സദ്ധായ മൂലം നാമ. ആകാരവതീതി കാരണം പരിയേസിത്വാ ഗഹിതത്താ സകാരണാ. ദസ്സനമൂലികാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗമൂലികാ. സോ ഹി ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. ദള്ഹാതി ഥിരാ. അസംഹാരിയാതി ഹരിതും ന സക്കാ. സമണേന വാതി സമിതപാപസമണേന വാ. ബ്രാഹ്മണേന വാതി ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണേന വാ. ദേവേന വാതി ഉപപത്തിദേവേന വാ. മാരേന വാതി വസവത്തിമാരേന വാ, സോതാപന്നസ്സ ഹി വസവത്തിമാരേനാപി സദ്ധാ അസംഹാരിയാ ഹോതി സൂരമ്ബട്ഠസ്സ വിയ.

സോ കിര സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഗേഹം ആഗതോ. അഥ മാരോ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതം ബുദ്ധരൂപം മാപേത്വാ തസ്സ ഘരദ്വാരേ ഠത്വാ – ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സാസനം പഹിണി. സൂരോ ചിന്തേസി, ‘‘അഹം ഇദാനേവ സത്ഥു സന്തികാ ധമ്മം സുത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥുസഞ്ഞായ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. മാരോ ആഹ – ‘‘യം തേ മയാ, സൂരമ്ബട്ഠ, രൂപം അനിച്ചം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി കഥിതം, തം അനുപധാരേത്വാവ സഹസാ മയാ ഏവം വുത്തം. തസ്മാ ത്വം രൂപം നിച്ചം…പേ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചന്തി ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സൂരോ ചിന്തേസി – ‘‘അട്ഠാനമേതം, യം ബുദ്ധാ അനുപധാരേത്വാ അപച്ചക്ഖം കത്വാ കിഞ്ചി കഥേയ്യും, അദ്ധാ അയം മയ്ഹം വിബാധനത്ഥം മാരോ ആഗതോ’’തി. തതോ നം ത്വം മാരോതി ആഹ. സോ മുസാവാദം കാതും നാസക്ഖി, ആമ മാരോസ്മീതി പടിജാനി. കസ്മാ ആഗതോസീതി വുത്തേ തവ സദ്ധാചാലനത്ഥന്തി ആഹ. കണ്ഹ പാപിമ, ത്വം താവ ഏകകോ തിട്ഠ, താദിസാനം മാരാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി മമ സദ്ധം ചാലേതും അസമത്ഥം, മഗ്ഗേന ആഗതാ സദ്ധാ നാമ സിലാപഥവിയം പതിട്ഠിതസിനേരു വിയ അചലാ ഹോതി, കിം ത്വം ഏത്ഥാതി അച്ഛരം പഹരി. സോ ഠാതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവന്തരധായി. ബ്രഹ്മുനാ വാതി ബ്രഹ്മകായികാദീസു അഞ്ഞതരബ്രഹ്മുനാ വാ. കേനചി വാ ലോകസ്മിന്തി ഏതേ സമണാദയോ ഠപേത്വാ അഞ്ഞേനപി കേനചി വാ ലോകസ്മിം ഹരിതും ന സക്കാ. ധമ്മസമന്നേസനാതി സഭാവസമന്നേസനാ. ധമ്മതാസുസമന്നിട്ഠോതി ധമ്മതായ സുസമന്നിട്ഠോ, സഭാവേനേവ സുട്ഠു സമന്നേസിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

വീമംസകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.