൬. മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൩. ഏവം മേ സുത്തന്തി മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തം. തത്ഥ ഏവംകാമാതി ഏവംഇച്ഛാ. ഏവംഛന്ദാതി ഏവംഅജ്ഝാസയാ. ഏവംഅധിപ്പായാതി ഏവംലദ്ധികാ. തത്രാതി തസ്മിം അനിട്ഠവഡ്ഢനേ ചേവ ഇട്ഠപരിഹാനേ ച. ഭഗവംമൂലകാതി ഭഗവാ മൂലം ഏതേസന്തി ഭഗവംമൂലകാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധമ്മാ പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ, തസ്മിം പരിനിബ്ബുതേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഭഗവതാ പന നോ ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദിതാ. ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാതി ഏവം ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാതി. ഭഗവംനേത്തികാതി ഭഗവാ ഹി ധമ്മാനം നേതാ വിനേതാ അനുനേതാതി. യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാ ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ നാമ ഹോന്തി. ഭഗവംപടിസരണാതി ചതുഭൂമകാ ധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛമാനാ ഭഗവതി പടിസരന്തി നാമാതി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരന്തീതി ഓസരന്തി സമോസരന്തി. അപിച മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പടിവേധവസേന ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി, അഹം ഭഗവാ കിന്നാമോതി? ത്വം ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ നാമ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം ആഗച്ഛതി. അഹം ഭഗവാ കിന്നാമന്തി? ത്വം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം നാമാതി ഏവം ചതുഭൂമകധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗണ്ഹന്തോ ഭഗവാ ധമ്മേ പടിസരതീതിപി ഭഗവംപടിസരണാ. ഭഗവന്തഞ്ഞേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോയേവ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ഉപട്ഠാതു, തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ.

൪൭൪. സേവിതബ്ബേതി നിസ്സയിതബ്ബേ. ഭജിതബ്ബേതി ഉപഗന്തബ്ബേ. യഥാ തം അവിദ്ദസുനോതി യഥാ അവിദുനോ ബാലസ്സ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ. യഥാ തം വിദ്ദസുനോതി യഥാ വിദുനോ മേധാവിനോ പണ്ഡിതസ്സ.

൪൭൫. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മസമാദാനന്തി പുരിമസുത്തേ ഉപ്പടിപാടിആകാരേന മാതികാ ഠപിതാ, ഇധ പന യഥാധമ്മരസേനേവ സത്ഥാ മാതികം ഠപേസി. തത്ഥ ധമ്മസമാദാനന്തി പാണാതിപാതാദീനം ധമ്മാനം ഗഹണം.

൪൭൬. അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ സമന്നാഗതോ.

൪൭൭. വിജ്ജാഗതോതി വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ പഞ്ഞവാ.

൪൭൮. സഹാപി ദുക്ഖേനാതി ഏത്ഥ മിച്ഛാചാരോ അഭിജ്ഝാ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഇമേ താവ തയോ പുബ്ബചേതനായ ച അപരചേതനായ ചാതി ദ്വിന്നം ചേതനാനം വസേന ദുക്ഖവേദനാ ഹോന്തി. സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന സുഖസമ്പയുത്താ വാ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ വാ ഹോതി. സേസാ പാണാതിപാതാദയോ സത്ത തിസ്സന്നമ്പി ചേതനാനം വസേന ദുക്ഖവേദനാ ഹോന്തി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സഹാപി ദുക്ഖേന സഹാപി ദോമനസ്സേനാ’’തി. ദോമനസ്സമേവ ചേത്ഥ ദുക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം. പരിയേട്ഠിം വാ ആപജ്ജന്തസ്സ പുബ്ബഭാഗപരഭാഗേസു കായികം ദുക്ഖമ്പി വട്ടതിയേവ.

൪൭൯. സഹാപി സുഖേനാതി ഏത്ഥ പാണാതിപാതോ ഫരുസവാചാ ബ്യാപാദോതി ഇമേ താവ തയോ പുബ്ബചേതനായ ച അപരചേതനായ ചാതി ദ്വിന്നം ചേതനാനം വസേന സുഖവേദനാ ഹോന്തി. സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ ഹോതി. സേസാ സത്ത തിസ്സന്നമ്പി ചേതനാനം വസേന സുഖവേദനാ ഹോന്തിയേവ. സഹാപി സോമനസ്സേനാതി സോമനസ്സമേവ ചേത്ഥ സുഖന്തി വേദിതബ്ബം. ഇട്ഠഫോട്ഠബ്ബസമങ്ഗിനോ വാ പുബ്ബഭാഗപരഭാഗേസു കായികം സുഖമ്പി വട്ടതിയേവ.

൪൮൦. തതിയധമ്മസമാദാനേ ഇധേകച്ചോ മച്ഛബന്ധോ വാ ഹോതി, മാഗവികോ വാ, പാണുപഘാതംയേവ നിസ്സായ ജീവികം കപ്പേതി. തസ്സ ഗരുട്ഠാനിയോ ഭിക്ഖു അകാമകസ്സേവ പാണാതിപാതേ ആദീനവം, പാണാതിപാതവിരതിയാ ച ആനിസംസം കഥേത്വാ സിക്ഖാപദം ദേതി. സോ ഗണ്ഹന്തോപി ദുക്ഖിതോ ദോമനസ്സിതോവ ഹുത്വാ ഗണ്ഹാതി. അപരഭാഗേ കതിപാഹം വീതിനാമേത്വാ രക്ഖിതും അസക്കോന്തോപി ദുക്ഖിതോവ ഹോതി, തസ്സ പുബ്ബാപരചേതനാ ദുക്ഖസഹഗതാവ ഹോന്തി. സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന സുഖസഹഗതാ വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി പുബ്ബഭാഗപരഭാഗചേതനാവ സന്ധായ ഇദം വുത്തം – ‘‘സഹാപി ദുക്ഖേന സഹാപി ദോമനസ്സേനാ’’തി. ദോമനസ്സമേവ ചേത്ഥ ദുക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം.

൪൮൧. ചതുത്ഥധമ്മസമാദാനേ ദസസുപി പദേസു തിസ്സോപി പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗസന്നിട്ഠാപകചേതനാ സുഖസമ്പയുത്താ ഹോന്തിയേവ, തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം – ‘‘സഹാപി സുഖേന സഹാപി സോമനസ്സേനാ’’തി. സോമനസ്സമേവ ചേത്ഥ സുഖന്തി വേദിതബ്ബം.

൪൮൨. തിത്തകാലാബൂതി തിത്തകരസഅലാബു. വിസേന സംസട്ഠോതി ഹലാഹലവിസേന സമ്പയുത്തോ മിസ്സിതോ ലുളിതോ. നച്ഛാദേസ്സതീതി ന രുച്ചിസ്സതി ന തുട്ഠിം കരിസ്സതി. നിഗച്ഛസീതി ഗമിസ്സസി. അപ്പടിസങ്ഖായ പിവേയ്യാതി തം അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ പിവേയ്യ.

൪൮൩. ആപാനീയകംസോതി ആപാനീയസ്സ മധുരപാനകസ്സ ഭരിതകംസോ. വണ്ണസമ്പന്നോതി പാനകവണ്ണാദീഹി സമ്പന്നവണ്ണോ, കംസേ പക്ഖിത്തപാനകവസേന പാനകകംസോപി ഏവം വുത്തോ. ഛാദേസ്സതീതി തഞ്ഹി ഹലാഹലവിസം യത്ഥ യത്ഥ പക്ഖിത്തം ഹോതി, തസ്സ തസ്സേവ രസം ദേതി. തേന വുത്തം ‘‘ഛാദേസ്സതീ’’തി.

൪൮൪. പൂതിമുത്തന്തി മുത്തമേവ. യഥാ ഹി മനുസ്സഭാവോ സുവണ്ണവണ്ണോ പൂതികായോത്വേവ, തദഹുജാതാപി ഗലോചിലതാ പൂതിലതാത്വേവ വുച്ചതി. ഏവം തങ്ഖണം ഗഹിതം തരുണമ്പി മുത്തം പൂതിമുത്തമേവ. നാനാഭേസജ്ജേഹീതി ഹരീതകാമലകാദീഹി നാനോസധേഹി. സുഖീ അസ്സാതി അരോഗോ സുവണ്ണവണ്ണോ സുഖീ ഭവേയ്യ.

൪൮൫. ദധി ച മധു ചാതി സുപരിസുദ്ധം ദധി ച സുമധുരം മധു ച. ഏകജ്ഝം സംസട്ഠന്തി ഏകതോ കത്വാ മിസ്സിതം ആലുളിതം. തസ്സ തന്തി തസ്സ തം ചതുമധുരഭേസജ്ജം പിവതോ രുച്ചേയ്യ. ഇദഞ്ച യം ഭഗന്ദരസംസട്ഠം ലോഹിതം പക്ഖന്ദതി, ന തസ്സ ഭേസജ്ജം, ആഹാരം ഥമ്ഭേത്വാ മഗ്ഗം അവലഞ്ജം കരോതി. യം പന പിത്തസംസട്ഠം ലോഹിതം, തസ്സേതം ഭേസജ്ജം സീതലകിരിയായ പരിയത്തഭൂതം.

൪൮൬. വിദ്ധേതി ഉബ്ബിദ്ധേ. മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂതേതി അത്ഥോ. വിഗതവലാഹകേതി അപഗതമേഘേ, ദേവേതി ആകാസേ. ആകാസഗതം തമഗതന്തി ആകാസഗതം തമം. പുഥുസമണബ്രാഹ്മണപരപ്പവാദേതി പുഥൂനം സമണബ്രാഹ്മണസങ്ഖാതാനം പരേസം വാദേ. അഭിവിഹച്ചാതി അഭിഹന്ത്വാ. ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതേ ചാതി സരദകാലേ മജ്ഝന്ഹികസമയേ ആദിച്ചോവ ഓഭാസം മുഞ്ചതി തപതി വിജ്ജോതതീതി.

ഇദം പന സുത്തം ദേവതാനം അതിവിയ പിയം മനാപം. തത്രിദം വത്ഥു – ദക്ഖിണദിസായം കിര ഹത്ഥിഭോഗജനപദേ സങ്ഗരവിഹാരോ നാമ അത്ഥി. തസ്സ ഭോജനസാലദ്വാരേ സങ്ഗരരുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ രത്തിഭാഗേ ഏകസ്സ ദഹരസ്സ സരഭഞ്ഞവസേന ഇദം സുത്തം ഓസാരേന്തസ്സ സുത്വാ സാധുകാരം അദാസി. ദഹരോ കിം ഏസോതി ആഹ. അഹം, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാതി. കസ്മിം ദേവതേ പസന്നാസി, കിം സദ്ദേ, ഉദാഹു സുത്തേതി? സദ്ദോ നാമ, ഭന്തേ, യസ്സ കസ്സചി ഹോതിയേവ, സുത്തേ പസന്നാമ്ഹി. സത്ഥാരാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ കഥിതദിവസേ ച അജ്ജ ച ഏകബ്യഞ്ജനേപി നാനം നത്ഥീതി. അസ്സോസി ത്വം ദേവതേ സത്ഥാരാ കഥിതദിവസേതി? ആമ, ഭന്തേ. കത്ഥ ഠിതാ അസ്സോസീതി? ജേതവനം, ഭന്തേ, ഗതാമ്ഹി, മഹേസക്ഖാസു പന ദേവതാസു ആഗച്ഛന്തീസു തത്ഥ ഓകാസം അലഭിത്വാ ഇധേവ ഠത്വാ അസ്സോസിന്തി. ഏത്ഥ ഠിതായ സക്കാ സുത്ഥു സദ്ദോ സോതുന്തി? ത്വം പന, ഭന്തേ, മയ്ഹം സദ്ദം സുണസീതി? ആമ ദേവതേതി. ദക്ഖിണകണ്ണപസ്സേ നിസീദിത്വാ കഥനകാലോ വിയ, ഭന്തേ, ഹോതീതി. കിം പന ദേവതേ സത്ഥു രൂപം പസ്സസീതി? സത്ഥാ മമേവ ഓലോകേതീതി മഞ്ഞമാനാ സണ്ഠാതും ന സക്കോമി, ഭന്തേതി. വിസേസം പന നിബ്ബത്തേതും അസക്ഖിത്ഥ ദേവതേതി. ദേവതാ തത്ഥേവ അന്തരധായി. തം ദിവസം കിരേസ ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. ഏവമിദം സുത്തം ദേവതാനം പിയം മനാപം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.