൪. ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൬൦. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളവേദല്ലസുത്തം. തത്ഥ വിസാഖോ ഉപാസകോതി വിസാഖോതി ഏവംനാമകോ ഉപാസകോ. യേന ധമ്മദിന്നാതി യേന ധമ്മദിന്നാ നാമ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി. കോ പനായം വിസാഖോ? കാ ധമ്മദിന്നാ? കസ്മാ ഉപസങ്കമീതി? വിസാഖോ നാമ ധമ്മദിന്നായ ഗിഹികാലേ ഘരസാമികോ. സോ യദാ ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ യസാദയോ കുലപുത്തേ വിനേത്വാ ഉരുവേലം പത്വാ തത്ഥ ജടിലസഹസ്സം വിനേത്വാ പുരാണജടിലേഹി ഖീണാസവഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധദസ്സനത്ഥം ദ്വാദസനഹുതായ പരിസായ സദ്ധിം ആഗതസ്സ ബിമ്ബിസാരമഹാരാജസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. തദാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ആഗതേസു ദ്വാദസനഹുതേസു ഏകം നഹുതം ഉപാസകത്തം പടിവേദേസി, ഏകാദസ നഹുതാനി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു സദ്ധിം രഞ്ഞാ ബിമ്ബിസാരേന. അയം ഉപാസകോ തേസം അഞ്ഞതരോ, തേഹി സദ്ധിം പഠമദസ്സനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ, പുന ഏകദിവസം ധമ്മം സുത്വാ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ, തതോ അപരഭാഗേപി ഏകദിവസം ധമ്മം സുത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതോ. സോ അനാഗാമീ ഹുത്വാ ഗേഹം ആഗച്ഛന്തോ യഥാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ സിതം കുരുമാനോ ആഗച്ഛതി, ഏവം അനാഗന്ത്വാ സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ ഹുത്വാ അഗമാസി.

ധമ്മദിന്നാ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ വീഥിം ഓലോകയമാനാ തസ്സ ആഗമനാകാരം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കുരുമാനാ സോപാനസീസേ ഠത്വാ ഓലമ്ബനത്ഥം ഹത്ഥം പസാരേസി. ഉപാസകോ അത്തനോ ഹത്ഥം സമിഞ്ജേസി. സാ ‘‘പാതരാസഭോജനകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ഉപാസകോ പുബ്ബേ തായ സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജതി. തം ദിവസം പന തം അനപലോകേത്വാ യോഗാവചരഭിക്ഖു വിയ ഏകകോവ ഭുഞ്ജി. സാ, ‘‘സായന്ഹകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ഉപാസകോ തംദിവസം സിരിഗബ്ഭം ന പാവിസി, അഞ്ഞം ഗബ്ഭം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചകം പഞ്ഞപാപേത്വാ നിപജ്ജി. ഉപാസികാ, ‘‘കിം നു ഖ്വസ്സ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥി, ഉദാഹു കേനചിദേവ പരിഭേദകേന ഭിന്നോ, ഉദാഹു മയ്ഹേവ കോചി ദോസോ അത്ഥീ’’തി ബലവദോമനസ്സാ ഹുത്വാ, ‘‘ഏകം ദ്വേ ദിവസേ വസിതകാലേ സക്കാ ഞാതു’’ന്തി തസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി.

ഉപാസകോ, ‘‘കിം ധമ്മദിന്നേ അകാലേ ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛി. ആമ അയ്യപുത്ത, ആഗതാമ്ഹി, ന ത്വം യഥാ പുരാണോ, കിം നു തേ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥീതി? നത്ഥി ധമ്മദിന്നേതി. അഞ്ഞോ കോചി പരിഭേദകോ അത്ഥീതി? അയമ്പി നത്ഥീതി. ഏവം സന്തേ മയ്ഹേവ കോചി ദോസോ ഭവിസ്സതീതി. തുയ്ഹമ്പി ദോസോ നത്ഥീതി. അഥ കസ്മാ മയാ സദ്ധിം യഥാ പകതിയാ ആലാപസല്ലാപമത്തമ്പി ന കരോഥാതി? സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ലോകുത്തരധമ്മോ നാമ ഗരു ഭാരിയോ ന പകാസേതതബ്ബോ, സചേ ഖോ പനാഹം ന കഥേസ്സാമി, അയം ഹദയം ഫാലേത്വാ ഏത്ഥേവ കാലം കരേയ്യാ’’തി തസ്സാനുഗ്ഗഹത്ഥായ കഥേസി – ‘‘ധമ്മദിന്നേ അഹം സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ലോകുത്തരധമ്മം നാമ അധിഗതോ, തം അധിഗതസ്സ ഏവരൂപാ ലോകിയകിരിയാ ന വട്ടതി. യദി ത്വം ഇച്ഛസി, തവ ചത്താലീസ കോടിയോ മമ ചത്താലീസ കോടിയോതി അസീതികോടിധനം അത്ഥി, ഏത്ഥ ഇസ്സരാ ഹുത്വാ മമ മാതിട്ഠാനേ വാ ഭഗിനിട്ഠാനേ വാ ഠത്വാ വസ. തയാ ദിന്നേന ഭത്തപിണ്ഡമത്തകേന അഹം യാപേസ്സാമി. അഥേവം ന കരോസി, ഇമേ ഭോഗേ ഗഹേത്വാ കുലഗേഹം ഗച്ഛ, അഥാപി തേ ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ നത്ഥി, അഹം തം ഭഗിനിട്ഠാനേ വാ ധിതുട്ഠാനേ വാ ഠപേത്വാ പോസേസ്സാമീ’’തി.

സാ ചിന്തേസി – ‘‘പകതിപുരിസോ ഏവം വത്താ നാമ നത്ഥി. അദ്ധാ ഏതേന ലോകുത്തരവരധമ്മോ പടിവിദ്ധോ. സോ പന ധമ്മോ കിം പുരിസേഹേവ പടിബുജ്ഝിതബ്ബോ, ഉദാഹു മാതുഗാമോപി പടിവിജ്ഝിതും സക്കോതീ’’തി വിസാഖം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ ഏസോ ധമ്മോ പുരിസേഹേവ ലഭിതബ്ബോ, മാതുഗാമേനപി സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി? കിം വദേസി ധമ്മദിന്നേ, യേ പടിപന്നകാ, തേ ഏതസ്സ ദായാദാ, യസ്സ യസ്സ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, സോ സോ ഏതം പടിലഭതീതി. ഏവം സന്തേ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാഥാതി. സാധു ഭദ്ദേ, അഹമ്പി തം ഏതസ്മിംയേവ മഗ്ഗേ യോജേതുകാമോ, മനം പന തേ അജാനമാനോ ന കഥേമീതി താവദേവ ബിമ്ബിസാരസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി.

രാജാ, ‘‘കിം, ഗഹപതി, അകാലേ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ധമ്മദിന്നാ, ‘‘മഹാരാജ, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വദതീതി. കിം പനസ്സ ലദ്ധും വട്ടതീതി? അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സോവണ്ണസിവികം ദേവ, ലദ്ധും വട്ടതി നഗരഞ്ച പടിജഗ്ഗാപേതുന്തി. രാജാ സോവണ്ണസിവികം ദത്വാ നഗരം പടിജഗ്ഗാപേസി. വിസാഖോ ധമ്മദിന്നം ഗന്ധോദകേന നഹാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കാരാപേത്വാ സോവണ്ണസിവികായ നിസീദാപേത്വാ ഞാതിഗണേന പരിവാരാപേത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജയമാനോ നഗരവാസനം കരോന്തോ വിയ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ, ‘‘ധമ്മദിന്നം പബ്ബാജേഥായ്യേ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ ദോസേ സഹിതും വട്ടതി ഗഹപതീ’’തി ആഹംസു. നത്ഥയ്യേ കോചി ദോസോ, സദ്ധായ പബ്ബജതീതി. അഥേകാ ബ്യത്താ ഥേരീ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ കേസേ ഓഹാരേത്വാ പബ്ബാജേസി. വിസാഖോ, ‘‘അഭിരമയ്യേ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ’’തി വന്ദിത്വാ പക്കാമി.

തസ്സാ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. തേനേവ പലിബുദ്ധാ സമണധമ്മം കാതും ഓകാസം ന ലഭതി. അഥാചരിയ-ഉപജ്ഝായഥേരിയോ ഗഹേത്വാ ജനപദം ഗന്ത്വാ അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിതം കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ആരദ്ധാ, അഭിനീഹാരസമ്പന്നത്താ പന നാതിചിരം കിലമിത്ഥ.

ഇതോ പട്ഠായ ഹി സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. തദാ ഏസാ ഏകസ്മിം കുലേ ദാസീ ഹുത്വാ അത്തനോ കേസേ വിക്കിണിത്വാ സുജാതത്ഥേരസ്സ നാമ അഗ്ഗസാവകസ്സ ദാനം ദത്വാ പത്ഥനമകാസി. സാ തായ പത്ഥനാഭിനീഹാരസമ്പത്തിയാ നാതിചിരം കിലമിത്ഥ, കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം യേനത്ഥേന സാസനേ പബ്ബജിതാ, സോ മത്ഥകം പത്തോ, കിം മേ ജനപദവാസേന, മയ്ഹം ഞാതകാപി പുഞ്ഞാനി കരിസ്സന്തി, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോപി പച്ചയേഹി ന കിലമിസ്സതി, രാജഗഹം ഗച്ഛാമീ’’തി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഗഹേത്വാ രാജഗഹമേവ അഗമാസി. വിസാഖോ, ‘‘ധമ്മദിന്നാ കിര ആഗതാ’’തി സുത്വാ, ‘‘പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ ജനപദം ഗതാ, ഗന്ത്വാപി നചിരസ്സേവ പച്ചാഗതാ, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതി, ഗന്ത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ദുതിയഗമനേന ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം അഗമാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ യേന ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമീ’’തി.

ഏതദവോചാതി ഏതം സക്കായോതിആദിവചനം അവോച. കസ്മാ അവോചാതി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഭിരമസി നാഭിരമസി, അയ്യേ’’തി ഏവം പുച്ഛനം നാമ ന പണ്ഡിതകിച്ചം, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ഉപനേത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, പഞ്ഹബ്യാകരണേന തസ്സാ അഭിരതിം വാ അനഭിരതിം വാ ജാനിസ്സാമീതി, തസ്മാ അവോച. തം സുത്വാവ ധമ്മദിന്നാ അഹം, ആവുസോ വിസാഖ, അചിരപബ്ബജിതാ സകായം വാ പരകായം വാ കുതോ ജാനിസ്സാമീതി വാ, അഞ്ഞത്ഥേരിയോ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛാതി വാ അവത്വാ ഉപനിക്ഖിത്തം സമ്പടിച്ഛമാനാ വിയ, ഏകപാസകഗണ്ഠിം മോചേന്തീ വിയ ഗഹനട്ഠാനേ ഹത്ഥിമഗ്ഗം നീഹരമാനാ വിയ ഖഗ്ഗമുഖേന സമുഗ്ഗം വിവരമാനാ വിയ ച പടിസമ്ഭിദാവിസയേ ഠത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജമാനാ, പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ വിസാഖ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഉപാദാനക്ഖന്ധാതി ഉപാദാനാനം പച്ചയഭൂതാ ഖന്ധാതി ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ ഉപാദാനക്ഖന്ധകഥാ വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാ. സാ പനേസാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ ഏവാതി തത്ഥ വിത്താരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സക്കായസമുദയാദീസുപി യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ.

ഇദം പന ചതുസച്ചബ്യാകരണം സുത്വാ വിസാഖോ ഥേരിയാ അഭിരതഭാവം അഞ്ഞാസി. യോ ഹി ബുദ്ധസാസനേ ഉക്കണ്ഠിതോ ഹോതി അനഭിരതോ, സോ ഏവം പുച്ഛിതപുച്ഛിതപഞ്ഹം സണ്ഡാസേന ഏകേകം പലിതം ഗണ്ഹന്തോ വിയ, സിനേരുപാദതോ വാലുകം ഉദ്ധരന്തോ വിയ വിസ്സജ്ജേതും ന സക്കോതി. യസ്മാ പന ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി ലോകേ ചന്ദിമസൂരിയാ വിയ ബുദ്ധസാസനേ പാകടാനി, പരിസമജ്ഝേ ഗതോ ഹി ഭഗവാപി മഹാഥേരാപി സച്ചാനേവ പകാസേന്തി; ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ കുലപുത്തേ ചത്താരി നാമ കിം, ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി പഞ്ഹം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി. അയഞ്ച ധമ്മദിന്നാ ഉപായകോസല്ലേ ഠിതാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ നയം ഗഹേത്വാ സുതേനപി കഥേതും സമത്ഥാ, തസ്മാ ‘‘ന സക്കാ ഏതിസ്സാ ഏത്താവതാ സച്ചാനം പടിവിദ്ധഭാവോ ഞാതും, സച്ചവിനിബ്ഭോഗപഞ്ഹബ്യാകരണേന സക്കാ ഞാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഹേട്ഠാ കഥിതാനി ദ്വേ സച്ചാനി പടിനിവത്തേത്വാ ഗുള്ഹം കത്വാ ഗണ്ഠിപഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛന്തോ തഞ്ഞേവ നു ഖോ, അയ്യേതിആദിമാഹ.

തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, തഞ്ഞേവ ഉപാദാനന്തി ഉപാദാനസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേകദേസഭാവതോ ന തംയേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനം. യദി ഹി തഞ്ഞേവ സിയാ, രൂപാദിസഭാവമ്പി ഉപാദാനം സിയാ. യദി അഞ്ഞത്ര സിയാ, പരസമയേ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അനുസയോ വിയ പണ്ണത്തി വിയ നിബ്ബാനം വിയ ച ഖന്ധവിനിമുത്തം വാ സിയാ, ഛട്ഠോ വാ ഖന്ധോ പഞ്ഞപേതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഏവം ബ്യാകാസി. തസ്സാ ബ്യാകരണം സുത്വാ ‘‘അധിഗതപതിട്ഠാ അയ’’ന്തി വിസാഖോ നിട്ഠമഗമാസി. ന ഹി സക്കാ അഖീണാസവേന അസമ്ബദ്ധേന അവിത്ഥായന്തേന പദീപസഹസ്സം ജാലേന്തേന വിയ ഏവരൂപോ ഗുള്ഹോ പടിച്ഛന്നോ തിലക്ഖണാഹതോ ഗമ്ഭീരോ പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജേതും. നിട്ഠം ഗന്ത്വാ പന, ‘‘അയം ധമ്മദിന്നാ സാസനേ ലദ്ധപതിട്ഠാ അധിഗതപടിസമ്ഭിദാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ ഭവമത്ഥകേ ഠിതാ മഹാഖീണാസവാ, സമത്ഥാ മയ്ഹം പുച്ഛിതപഞ്ഹം കഥേതും, ഇദാനി പന നം ഓവത്തികസാരം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം പുച്ഛന്തോ, കഥം പനായ്യേതിആദിമാഹ.

൪൬൧. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ അസ്സുതവാതിആദി മൂലപരിയായേ വിത്ഥാരിതമേവ. രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി, ‘‘ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. യം രൂപം സോ അഹം, യോ അഹം തം രൂപന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ യാ അച്ചി സോ വണ്ണോ, യോ വണ്ണോ സാ അച്ചീതി അച്ചിഞ്ച വണ്ണഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… അദ്വയം സമനുപസ്സതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൩൧) ഏവം രൂപം അത്താതി ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം അത്താതി ഗഹേത്വാ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ തം അത്താനം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ കരണ്ഡായ മണിം വിയ അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. വേദനം അത്തതോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ, രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി സുദ്ധരൂപമേവ അത്താതി കഥിതം. രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം അത്തതോ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം അത്താതി കഥിതം. വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി… വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, അവസേസേസു സസ്സതദിട്ഠീതി. ഏവമേത്ഥ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോ, പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. ന രൂപം അത്തതോതി ഏത്ഥ രൂപം അത്താതി ന സമനുപസ്സതി. അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി പന സമനുപസ്സതി. ന രൂപവന്തം അത്താനം…പേ… ന വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനന്തി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ കേനചി പരിയായേന അത്തതോ ന സമനുപസ്സതി, സബ്ബാകാരേന പന അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താതി സമനുപസ്സതി.

ഏത്താവതാ ഥേരിയാ, ‘‘ഏവം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി ഏവം പുരിമപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തിയാ ഏത്തകേന ഗമനം ഹോതി, ആഗമനം ഹോതി, ഗമനാഗമനം ഹോതി, വട്ടം വത്തതീതി വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സിതം. ഏവം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീതി പച്ഛിമം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തിയാ ഏത്തകേന ഗമനം ന ഹോതി, ആഗമനം ന ഹോതി, ഗമനാഗമനം ന ഹോതി, വട്ടം നാമ ന വത്തതീതി വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സിതം.

൪൬൨. കതമോ പനായ്യേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി അയം പഞ്ഹോ ഥേരിയാ പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ ഭവേയ്യ – ‘‘ഉപാസക, തയാ ഹേട്ഠാ മഗ്ഗോ പുച്ഛിതോ, ഇധ കസ്മാ മഗ്ഗമേവ പുച്ഛസീ’’തി. സാ പന അത്തനോ ബ്യത്തതായ പണ്ഡിച്ചേന തസ്സ അധിപ്പായം സല്ലക്ഖേസി – ‘‘ഇമിനാ ഉപാസകേന ഹേട്ഠാ പടിപത്തിവസേന മഗ്ഗോ പുച്ഛിതോ ഭവിസ്സതി, ഇധ പന തം സങ്ഖതാസങ്ഖതലോകിയലോകുത്തരസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതവസേന പുച്ഛിതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ അപ്പടിപുച്ഛിത്വാവ യം യം പുച്ഛി, തം തം വിസ്സജ്ജേസി. തത്ഥ സങ്ഖതോതി ചേതിതോ കപ്പിതോ പകപ്പിതോ ആയൂഹിതോ കതോ നിബ്ബത്തിതോ സമാപജ്ജന്തേന സമാപജ്ജിതബ്ബോ. തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോതി ഏത്ഥ യസ്മാ മഗ്ഗോ സപ്പദേസോ, തയോ ഖന്ധാ നിപ്പദേസാ, തസ്മാ അയം സപ്പദേസത്താ നഗരം വിയ രജ്ജേന നിപ്പദേസേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതോ. തത്ഥ സമ്മാവാചാദയോ തയോ സീലമേവ, തസ്മാ തേ സജാതിതോ സീലക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാതി. കിഞ്ചാപി ഹി പാളിയം സീലക്ഖന്ധേതി ഭുമ്മേന വിയ നിദ്ദേസോ കതോ, അത്ഥോ പന കരണവസേന വേദിതബ്ബോ. സമ്മാവായാമാദീസു പന തീസു സമാധി അത്തനോ ധമ്മതായ ആരമ്മണേ ഏകഗ്ഗഭാവേന അപ്പേതും ന സക്കോതി. വീരിയേ പന പഗ്ഗഹകിച്ചം സാധേന്തേ സതിയാ ച അപിലാപനകിച്ചം സാധേന്തിയാ ലദ്ധൂപകാരോ ഹുത്വാ സക്കോതി.

തത്രായം ഉപമാ – യഥാ ഹി ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി ഉയ്യാനം പവിട്ഠേസു തീസു സഹായേസു ഏകോ സുപുപ്ഫിതം ചമ്പകരുക്ഖം ദിസ്വാ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാപി ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യ. അഥസ്സ ദുതിയോ ഓനമിത്വാ പിട്ഠിം ദദേയ്യ, സോ തസ്സ പിട്ഠിയം ഠത്വാപി കമ്പമാനോ ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യ. അഥസ്സ ഇതരോ അംസകൂടം ഉപനാമേയ്യ, സോ ഏകസ്സ പിട്ഠിയം ഠത്വാ ഏകസ്സ അംസകൂടം ഓലുബ്ഭ യഥാരുചി പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ പിളന്ധിത്വാ നക്ഖത്തം കീളേയ്യ. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ഏകതോ ഉയ്യാനം പവിട്ഠാ തയോ സഹായകാ വിയ ഹി ഏകതോ ജാതാ സമ്മാവായാമാദയോ തയോ ധമ്മാ. സുപുപ്ഫിതചമ്പകോ വിയ ആരമ്മണം. ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാപി ഗഹേതും അസക്കോന്തോ വിയ അത്തനോ ധമ്മതായ ആരമ്മണേ ഏകഗ്ഗഭാവേന അപ്പേതും അസക്കോന്തോ സമാധി. പിട്ഠിം ദത്വാ ഓനതസഹായോ വിയ വായാമോ. അംസകൂടം ദത്വാ ഠിതസഹായോ വിയ സതി. യഥാ തേസു ഏകസ്സ പിട്ഠിയം ഠത്വാ ഏകസ്സ അംസകൂടം ഓലുബ്ഭ ഇതരോ യഥാരുചി പുപ്ഫം ഗഹേതും സക്കോതി, ഏവമേവം വീരിയേ പഗ്ഗഹകിച്ചം സാധേന്തേ, സതിയാ ച അപിലാപനകിച്ചം സാധേന്തിയാ ലദ്ധുപകാരോ സമാധി സക്കോതി ആരമ്മണേ ഏകഗ്ഗഭാവേന അപ്പേതും. തസ്മാ സമാധിയേവേത്ഥ സജാതിതോ സമാധിക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ. വായാമസതിയോ പന കിരിയതോ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി.

സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പേസുപി പഞ്ഞാ അത്തനോ ധമ്മതായ അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ആരമ്മണം നിച്ഛേതും ന സക്കോതി, വിതക്കേ പന ആകോടേത്വാ ആകോടേത്വാ ദേന്തേ സക്കോതി. കഥം? യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികോ കഹാപണം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ സബ്ബഭാഗേസു ഓലോകേതുകാമോ സമാനോപി ന ചക്ഖുദലേനേവ പരിവത്തേതും സക്കോതി, അങ്ഗുലിപബ്ബേഹി പന പരിവത്തേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേതും സക്കോതി. ഏവമേവ ന പഞ്ഞാ അത്തനോ ധമ്മതായ അനിച്ചാദിവസേന ആരമ്മണം നിച്ഛേതും സക്കോതി, അഭിനിരോപനലക്ഖണേന പന ആഹനനപരിയാഹനനരസേന വിതക്കേന ആകോടേന്തേന വിയ പരിവത്തേന്തേന വിയ ച ആദായാ ദിന്നമേവ വിനിച്ഛേതും സക്കോതി. തസ്മാ ഇധാപി സമ്മാദിട്ഠിയേവ സജാതിതോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ. സമ്മാസങ്കപ്പോ പന കിരിയതോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. ഇതി ഇമേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി മഗ്ഗോ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തേന വുത്തം – ‘‘തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ’’തി.

ഇദാനി ഏകചിത്തക്ഖണികം മഗ്ഗസമാധിം സനിമിത്തം സപരിക്ഖാരം പുച്ഛന്തോ, കതമോ പനായ്യേതിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ മഗ്ഗക്ഖണേ ചതുകിച്ചസാധനവസേന ഉപ്പന്നാ സതി, സാ സമാധിസ്സ പച്ചയത്ഥേന നിമിത്തം. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചതുകിച്ചസാധനവസേനേവ ഉപ്പന്നം വീരിയം, തം പരിവാരട്ഠേന പരിക്ഖാരോ ഹോതി. തേസംയേവ ധമ്മാനന്തി തേസം മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാനം. ആസേവനാതിആദീസു ഏകചിത്തക്ഖണികായേവ ആസേവനാദയോ വുത്താതി.

വിതണ്ഡവാദീ പന, ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികോ നാമ മഗ്ഗോ നത്ഥി, ‘ഏവം ഭാവേയ്യ സത്ത വസ്സാനീ’തി ഹി വചനതോ സത്തപി വസ്സാനി മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതി, കിലേസാ പന ലഹു ഛിജ്ജന്താ സത്തഹി ഞാണേഹി ഛിജ്ജന്തീ’’തി വദതി. സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ. അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ, ‘‘യാ തേസംയേവ ധമ്മാനം ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മ’’ന്തി ഇദമേവ സുത്തം ആഹരിത്വാ, ‘‘അഞ്ഞേന ചിത്തേന ആസേവതി, അഞ്ഞേന ഭാവേതി, അഞ്ഞേന ബഹുലീകരോതീ’’തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ‘‘കിം പനിദം, സുത്തം നേയ്യത്ഥം നീതത്ഥ’’ന്തി. തതോ വക്ഖതി – ‘‘നീതത്ഥം യഥാ സുത്തം തഥേവ അത്ഥോ’’തി. തസ്സ ഇദം ഉത്തരം – ഏവം സന്തേ ഏകം ചിത്തം ആസേവമാനം ഉപ്പന്നം, അപരമ്പി ആസേവമാനം, അപരമ്പി ആസേവമാനന്തി ഏവം ദിവസമ്പി ആസേവനാവ ഭവിസ്സതി, കുതോ ഭാവനാ, കുതോ ബഹുലീകമ്മം? ഏകം വാ ഭാവയമാനം ഉപ്പന്നം അപരമ്പി ഭാവയമാനം അപരമ്പി ഭാവയമാനന്തി ഏവം ദിവസമ്പി ഭാവനാവ ഭവിസ്സതി, കുതോ ആസേവനാ കുതോ ബഹുലീകമ്മം? ഏകം വാ ബഹുലീകരോന്തം ഉപ്പന്നം, അപരമ്പി ബഹുലീകരോന്തം, അപരമ്പി ബഹുലീകരോന്തന്തി ഏവം ദിവസമ്പി ബഹുലീകമ്മമേവ ഭവിസ്സതി കുതോ ആസേവനാ, കുതോ ഭാവനാതി.

അഥ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ഏകേന ചിത്തേന ആസേവതി, ദ്വീഹി ഭാവേതി, തീഹി ബഹുലീകരോതി. ദ്വീഹി വാ ആസേവതി, തീഹി ഭാവേതി, ഏകേന ബഹുലീകരോതി. തീഹി വാ ആസേവതി, ഏകേന ഭാവേതി, ദ്വീഹി ബഹുലീകരോതീ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘മാ സുത്തം മേ ലദ്ധന്തി യം വാ തം വാ അവച. പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തേന നാമ ആചരിയസ്സ സന്തികേ വസിത്വാ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്ഥരസം വിദിത്വാ വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏകചിത്തക്ഖണികാവ അയം ആസേവനാ, ഏകചിത്തക്ഖണികാ ഭാവനാ, ഏകചിത്തക്ഖണികം ബഹുലീകമ്മം. ഖയഗാമിലോകുത്തരമഗ്ഗോ ബഹുലചിത്തക്ഖണികോ നാമ നത്ഥി, ‘ഏകചിത്തക്ഖണികോയേവാ’തി സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി, സഞ്ജാനാതു, നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാഹീ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

൪൬൩. കതി പനായ്യേ സങ്ഖാരാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? യേ സങ്ഖാരേ നിരോധേത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജതി, തേ പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തേനേവസ്സ അധിപ്പായം ഞത്വാ ഥേരീ, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസു അനേകേസു സങ്ഖാരേസു വിജ്ജമാനേസുപി, കായസങ്ഖാരാദയോവ ആചിക്ഖന്തീ, തയോമേ, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായപടിബദ്ധത്താ കായേന സങ്ഖരീയതി കരീയതി നിബ്ബത്തീയതീതി കായസങ്ഖാരോ. വാചം സങ്ഖരോതി കരോതി നിബ്ബത്തേതീതി വചീസങ്ഖാരോ. ചിത്തപടിബദ്ധത്താ ചിത്തേന സങ്ഖരീയതി കരീയതി നിബ്ബത്തീയതീതി ചിത്തസങ്ഖാരോ. കതമോ പനായ്യേതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ഇമേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സാ ആലുളിതാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ. തഥാ ഹി, കായദ്വാരേ ആദാനഗഹണമുഞ്ചനചോപനാനി പാപേത്വാ ഉപ്പന്നാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാതി ഏവം കുസലാകുസലാ വീസതി ചേതനാപി അസ്സാസപസ്സാസാപി കായസങ്ഖാരാത്വേവ വുച്ചന്തി. വചീദ്വാരേ ഹനുസംചോപനം വചീഭേദം പാപേത്വാ ഉപ്പന്നാ വുത്തപ്പകാരാവ വീസതി ചേതനാപി വിതക്കവിചാരാപി വചീസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം അപത്താ രഹോ നിസിന്നസ്സ ചിന്തയതോ ഉപ്പന്നാ കുസലാകുസലാ ഏകൂനതിംസ ചേതനാപി സഞ്ഞാ ച വേദനാ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാപി ചിത്തസങ്ഖാരോത്വേവ വുച്ചന്തി. ഏവം ഇമേ സങ്ഖാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞമിസ്സാ ആലുളിതാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ. തേ പാകടേ വിഭൂതേ കത്വാ കഥാപേസ്സാമീതി പുച്ഛതി.

കസ്മാ പനായ്യേതി ഇധ കായസങ്ഖാരാദിനാമസ്സ പദത്ഥം പുച്ഛതി. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ കായപ്പടിബദ്ധാതി കായനിസ്സിതാ, കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി. ചിത്തപ്പടിബദ്ധാതി ചിത്തനിസ്സിതാ, ചിത്തേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി.

൪൬൪. ഇദാനി കിം നു ഖോ ഏസാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം വലഞ്ജേതി, ന വലഞ്ജേതി. ചിണ്ണവസീ വാ തത്ഥ നോ ചിണ്ണവസീതി ജാനനത്ഥം പുച്ഛന്തോ, കഥം പനായ്യേ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി ഹോതീതിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ സമാപജ്ജിസ്സന്തി വാ സമാപജ്ജാമീതി വാ പദദ്വയേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തികാലോ കഥിതോ. സമാപന്നോതി പദേന അന്തോനിരോധോ. തഥാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സചിത്തകകാലോ കഥിതോ, പച്ഛിമേന അചിത്തകകാലോ. പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി നിരോധസമാപത്തിതോ പുബ്ബേ അദ്ധാനപരിച്ഛേദകാലേയേവ, ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീതി അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീതി യം ഏവം ഭാവിതം ചിത്തം, തം പുഗ്ഗലം തഥത്തായ അചിത്തകഭാവായ ഉപനേതി.

പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോതി സേസസങ്ഖാരേഹി പഠമം ദുതിയജ്ഝാനേയേവ നിരുജ്ഝതി. തതോ കായസങ്ഖാരോതി തതോ പരം കായസങ്ഖാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോതി തതോ പരം ചിത്തസങ്ഖാരോ അന്തോനിരോധേ നിരുജ്ഝതി. വുട്ഠഹിസ്സന്തി വാ വുട്ഠഹാമീതി വാ പദദ്വയേന അന്തോനിരോധകാലോ കഥിതോ. വുട്ഠിതോതി പദേന ഫലസമാപത്തികാലോ. തഥാ പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി അചിത്തകകാലോ കഥിതോ, പച്ഛിമേന സചിത്തകകാലോ. പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതീതി നിരോധസമാപത്തിതോ പുബ്ബേ അദ്ധാനപരിച്ഛേദകാലേയേവ ഏത്തകം കാലം അചിത്തകോ ഹുത്വാ തതോ പരം സചിത്തകോ ഭവിസ്സാമീതി അദ്ധാനപരിച്ഛേദചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി. യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീതി യം ഏവം ഭാവിതം ചിത്തം, തം പുഗ്ഗലം തഥത്തായ സചിത്തകഭാവായ ഉപനേതി. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധസമാപജ്ജനകാലോ ഗഹിതോ, ഇധ നിരോധതോ വുട്ഠാനകാലോ.

ഇദാനി നിരോധകഥം കഥേതും വാരോതി നിരോധകഥാ കഥേതബ്ബാ സിയാ, സാ പനേസാ, ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതാപഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണ’’ന്തി മാതികം ഠപേത്വാ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാ. തസ്മാ തത്ഥ കഥിതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ. കോ പനായം നിരോധോ നാമ? ചതുന്നം ഖന്ധാനം പടിസങ്ഖാ അപ്പവത്തി. അഥ കിമത്ഥമേതം സമാപജ്ജന്തീതി. സങ്ഖാരാനം പവത്തേ ഉക്കണ്ഠിതാ സത്താഹം അചിത്തകാ ഹുത്വാ സുഖം വിഹരിസ്സാമ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം നാമേതം, യദിദം നിരോധോതി ഏതദത്ഥം സമാപജ്ജന്തി.

പഠമം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസങ്ഖാരോതി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഹി ഫലസമാപത്തിചിത്തം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി. തംസമ്പയുത്തം സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച സന്ധായ, ‘‘പഠമം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി ആഹ. തതോ കായസങ്ഖാരോതി തതോ പരം ഭവങ്ഗസമയേ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി. കിം പന ഫലസമാപത്തി അസ്സാസപസ്സാസേ ന സമുട്ഠാപേതീതി? സമുട്ഠാപേതി. ഇമസ്സ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഫലസമാപത്തി, സാ ന സമുട്ഠാപേതി. കിം വാ ഏതേന ഫലസമാപത്തി പഠമജ്ഝാനികാ വാ ഹോതു, ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനികാ വാ, സന്തായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തി. തേസം അബ്ബോഹാരികഭാവോ സഞ്ജീവത്ഥേരവത്ഥുനാ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ജീവത്ഥേരസ്സ ഹി സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ കിംസുകപുപ്ഫസദിസേ വീതച്ചിതങ്ഗാരേ മദ്ദമാനസ്സ ഗച്ഛതോ ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി ന ഝായി, ഉസുമാകാരമത്തമ്പി നാഹോസി, സമാപത്തിഫലം നാമേതന്തി വദന്തി. ഏവമേവം സന്തായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അസ്സാസപസ്സാസാ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തീതി ഭവങ്ഗസമയേനേവേതം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തതോ വചീസങ്ഖാരോതി തതോ പരം കിരിയമയപവത്തവളഞ്ജനകാലേ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി. കിം ഭവങ്ഗം വിതക്കവിചാരേ ന സമുട്ഠാപേതീതി? സമുട്ഠാപേതി. തംസമുട്ഠാനാ പന വിതക്കവിചാരാ വാചം അഭിസങ്ഖാതും ന സക്കോന്തീതി കിരിയമയപവത്തവളഞ്ജനകാലേനേവതം കഥിതം. സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതിആദയോ സഗുണേനാപി ആരമ്മണേനാപി കഥേതബ്ബാ. സഗുണേന താവ സുഞ്ഞതാ നാമ ഫലസമാപത്തി, തായ സഹജാതം ഫസ്സം സന്ധായ സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോതി വുത്തം. അനിമിത്താപണിഹിതേസുപിഏസേവ നയോ. ആരമ്മണേന പന നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞം നാമ, രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവാ അനിമിത്തം, രാഗദോസമോഹപ്പണിധീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതം. സുഞ്ഞതം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നഫലസമാപത്തിയം ഫസ്സോ സുഞ്ഞതോ നാമ. അനിമിത്താപണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ.

അപരാ ആഗമനിയകഥാ നാമ ഹോതി, സുഞ്ഞതാ, അനിമിത്താ, അപ്പണിഹിതാതി ഹി വിപസ്സനാപി വുച്ചതി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചതോ ദിസ്വാ അനിച്ചതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ ഹോതി. യോ ദുക്ഖതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദുക്ഖതോ ദിസ്വാ ദുക്ഖതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ അപ്പണിഹിതാ നാമ. യോ അനത്തതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനത്തതോ ദിസ്വാ അനത്തതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ സുഞ്ഞതാ നാമ. തത്ഥ അനിമിത്തവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ നാമ, അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ ഫലം അനിമിത്തം നാമ. അനിമിത്തഫലസമാപത്തിസഹജാതേ ഫസ്സേ ഫുസന്തേ അനിമിത്തോ ഫസ്സോ ഫുസതീതി വുച്ചതി. അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതേസുപി ഏസേവ നയോ. ആഗമനിയേന കഥിതേ പന സുഞ്ഞതോ വാ ഫസ്സോ അനിമിത്തോ വാ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ വാ ഫസ്സോതി വികപ്പോ ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ സഗുണേന ചേവ ആരമ്മണേന ച കഥേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തീതി സമേതി.

വിവേകനിന്നന്തിആദീസു നിബ്ബാനം വിവേകോ നാമ, തസ്മിം വിവേകേ നിന്നം ഓനതന്തി വിവേകനിന്നം. അഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ യേന വിവേകോ, തേന വങ്കം വിയ ഹുത്വാ ഠിതന്തി വിവേകപോണം. യേന വിവേകോ, തേന പതമാനം വിയ ഠിതന്തി വിവേകപബ്ഭാരം.

൪൬൫. ഇദാനി യാ വേദനാ നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, താ പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛന്തോ കതി പനായ്യേ, വേദനാതി ആഹ. കായികം വാതിആദീസു പഞ്ചദ്വാരികം സുഖം കായികം നാമ, മനോദ്വാരികം ചേതസികം നാമാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ സുഖന്തി സഭാവനിദ്ദേസോ. സാതന്തി തസ്സേവ മധുരഭാവദീപകം വേവചനം. വേദയിതന്തി വേദയിതഭാവദീപകം, സബ്ബവേദനാനം സാധാരണവചനം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാതിആദീസു സുഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ സുഖം, നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം. ദുക്ഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം, നത്ഥിഭാവോ സുഖം. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ജാനനഭാവോ സുഖം, അജാനനഭാവോ ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ.

കിം അനുസയോ അനുസേതീതി കതമോ അനുസയോ അനുസേതി. അപ്പഹീനട്ഠേന സയിതോ വിയ ഹോതീതി അനുസയപുച്ഛം പുച്ഛതി. ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീതി ന സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ന സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ സോ അപ്പഹീനോ, ന സബ്ബം സുഖം വേദനം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കിം പഹാതബ്ബന്തി അയം പഹാനപുച്ഛാ നാമ.

രാഗം തേന പജഹതീതി ഏത്ഥ ഏകേനേവ ബ്യാകരണേന ദ്വേ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജേസി. ഇധ ഭിക്ഖു രാഗാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, ഝാനവിക്ഖമ്ഭിതം രാഗാനുസയം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേതി. സോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീനോപി തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താവ പഠമജ്ഝാനേ നാനുസേതി നാമ. തേനാഹ – ‘‘ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി. തദായതനന്തി തം ആയതനം, പരമസ്സാസഭാവേന പതിട്ഠാനഭൂതം അരഹത്തന്തി അത്ഥോ. ഇതി അനുത്തരേസൂതി ഏവം അനുത്തരാ വിമോക്ഖാതി ലദ്ധനാമേ അരഹത്തേ. പിഹം ഉപട്ഠാപയതോതി പത്ഥനം പട്ഠപേന്തസ്സ. ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപച്ചയാ ദോമനസ്സന്തി പത്ഥനായ പട്ഠപനമൂലകം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തം പനേതം ന പത്ഥനായ പട്ഠപനമൂലകം ഉപ്പജ്ജതി, പത്ഥേത്വാ അലഭന്തസ്സ പന അലാഭമൂലകം ഉപ്പജ്ജമാനം, ‘‘ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപച്ചയാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ദോമനസ്സം നാമ ഏകന്തേന അകുസലം, ഇദം പന സേവിതബ്ബം ദോമനസ്സം വട്ടതീതി വദന്തി. യോഗിനോ ഹി തേമാസികം ഛമാസികം വാ നവമാസികം വാ പടിപദം ഗണ്ഹന്തി. തേസു യോ തം തം പടിപദം ഗഹേത്വാ അന്തോകാലപരിച്ഛേദേയേവ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീതി ഘടേന്തോ വായമന്തോ ന സക്കോതി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേന പാപുണിതും, തസ്സ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ആളിന്ദികവാസിമഹാഫുസ്സദേവത്ഥേരസ്സ വിയ അസ്സുധാരാ പവത്തന്തി. ഥേരോ കിര ഏകൂനവീസതിവസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേസി. തസ്സ, ‘‘ഇമസ്മിം വാരേ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഇമസ്മിം വാരേ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസ്സാമീ’’തി മാനസം ബന്ധിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സേവ ഏകൂനവീസതിവസ്സാനി അതിക്കന്താനി. പവാരണാദിവസേ ആഗതേ ഥേരസ്സ അസ്സുപാതേന മുത്തദിവസോ നാമ നാഹോസി. വീസതിമേ പന വസ്സേ അരഹത്തം പാണുണി.

പടിഘം തേന പജഹതീതി ഏത്ഥ ദോമനസ്സേനേവ പടിഘം പജഹതി. ന ഹി പടിഘേനേവ പടിഘപ്പഹാനം, ദോമനസ്സേന വാ ദോമനസ്സപ്പഹാനം നാമ അത്ഥി. അയം പന ഭിക്ഖു തേമാസികാദീസു അഞ്ഞതരം പടിപദം ഗഹേത്വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘പസ്സ ഭിക്ഖു, കിം തുയ്ഹം സീലേന ഹീനട്ഠാനം അത്ഥി, ഉദാഹു വീരിയേന, ഉദാഹു പഞ്ഞായ, നനു തേ സീലം സുപരിസുദ്ധം വീരിയം സുപഗ്ഗഹിതം പഞ്ഞാ സൂരാ ഹുത്വാ വഹതീ’’തി. സോ ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ന ദാനി പുന ഇമസ്സ ദോമനസ്സസ്സ ഉപ്പജ്ജിതും ദസ്സാമീ’’തി വീരിയം ദള്ഹം കത്വാ അന്തോതേമാസേ വാ അന്തോഛമാസേ വാ അന്തോനവമാസേ വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന തം സമുഗ്ഘാതേതി. ഇമിനാ പരിയായേന പടിഘേനേവ പടിഘം, ദോമനസ്സേനേവ ദോമനസ്സം പജഹതി നാമ.

ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി തത്ഥ ഏവരൂപേ ദോമനസ്സേ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി. ന തം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി, പഹീനോവ തത്ഥ പടിഘാനുസയോതി അത്ഥോ. അവിജ്ജം തേന പജഹതീതി ഇധ ഭിക്ഖു അവിജ്ജാനുസയം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, ഝാനവിക്ഖമ്ഭിതം അവിജ്ജാനുസയം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതേതി. സോ അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീനോപി തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താവ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ നാനുസേതി നാമ. തേനാഹ – ‘‘ന തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി.

൪൬൬. ഇദാനി പടിഭാഗപുച്ഛം പുച്ഛന്തോ സുഖായ പനായ്യേതിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ യസ്മാ സുഖസ്സ ദുക്ഖം, ദുക്ഖസ്സ ച സുഖം പച്ചനീകം, തസ്മാ ദ്വീസു വേദനാസു വിസഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ. ഉപേക്ഖാ പന അന്ധകാരാ അവിഭൂതാ ദുദ്ദീപനാ, അവിജ്ജാപി താദിസാവാതി തേനേത്ഥ സഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ. യത്തകേസു പന ഠാനേസു അവിജ്ജാ തമം കരോതി, തത്തകേസു വിജ്ജാ തമം വിനോദേതീതി വിസഭാഗപടിഭാഗോ കഥിതോ. അവിജ്ജായ ഖോ, ആവുസോതി ഏത്ഥ ഉഭോപേതേ ധമ്മാ അനാസവാ ലോകുത്തരാതി സഭാഗപടിഭാഗോവ കഥിതോ. വിമുത്തിയാ ഖോ, ആവുസോതി ഏത്ഥ അനാസവട്ഠേന ലോകുത്തരട്ഠേന അബ്യാകതട്ഠേന ച സഭാഗപടിഭാഗോവ കഥിതോ. അച്ചയാസീതി ഏത്ഥ പഞ്ഹം അതിക്കമിത്വാ ഗതോസീതി അത്ഥോ. നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതുന്തി പഞ്ഹാനം പരിച്ഛേദപമാണം ഗഹേതും നാസക്ഖി, അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ പടിഭാഗം പുച്ഛി. നിബ്ബാനം നാമേതം അപ്പടിഭാഗം, ന സക്കാ നീലം വാ പീതകം വാതി കേനചി ധമ്മേന സദ്ധിം പടിഭാഗം കത്വാ ദസ്സേതും. തഞ്ച ത്വം ഇമിനാ അധിപ്പായേന പുച്ഛസീതി അത്ഥോ.

ഏത്താവതാ ചായം ഉപാസകോ യഥാ നാമ സത്തമേ ഘരേ സലാകഭത്തം ലഭിത്വാ ഗതോ ഭിക്ഖു സത്ത ഘരാനി അതിക്കമ്മ അട്ഠമസ്സ ദ്വാരേ ഠിതോ സബ്ബാനിപി സത്ത ഗേഹാനി വിരദ്ധോവ ന അഞ്ഞാസി, ഏവമേവം അപ്പടിഭാഗധമ്മസ്സ പടിഭാഗം പുച്ഛന്തോ സബ്ബാസുപി സത്തസു സപ്പടിഭാഗപുച്ഛാസു വിരദ്ധോവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനബ്ഭന്തരം നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠം. നിബ്ബാനപരായനന്തി നിബ്ബാനം പരം അയനമസ്സ പരാ ഗതി, ന തതോ പരം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരിയോസാനം അവസാനം അസ്സാതി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

൪൬൭. പണ്ഡിതാതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതാ, ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ ഠാനാട്ഠാനകുസലാതി അത്ഥോ. മഹാപഞ്ഞാതി മഹന്തേ അത്ഥേ മഹന്തേ ധമ്മേ മഹന്താ നിരുത്തിയോ മഹന്താനി പടിഭാനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ. യഥാ തം ധമ്മദിന്നായാതി യഥാ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകതം, അഹമ്പി തം ഏവമേവം ബ്യാകരേയ്യന്തി. ഏത്താവതാ ച പന അയം സുത്തന്തോ ജിനഭാസിതോ നാമ ജാതോ, ന സാവകഭാസിതോ. യഥാ ഹി രാജയുത്തേഹി ലിഖിതം പണ്ണം യാവ രാജമുദ്ദികായ ന ലഞ്ഛിതം ഹോതി, ന താവ രാജപണ്ണന്തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി; ലഞ്ഛിതമത്തം പന രാജപണ്ണം നാമ ഹോതി, തഥാ, ‘‘അഹമ്പി തം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി ഇമായ ജിനവചനമുദ്ദികായ ലഞ്ഛിതത്താ അയം സുത്തന്തോ ആഹച്ചവചനേന ജിനഭാസിതോ നാമ ജാതോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.