൩. മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൪൪൯. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാവേദല്ലസുത്തം. തത്ഥ ആയസ്മാതി സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനമേതം. മഹാകോട്ഠികോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ. ദുപ്പഞ്ഞോ ദുപ്പഞ്ഞോതി ഏത്ഥ പഞ്ഞായ ദുട്ഠം നാമ നത്ഥി, അപ്പഞ്ഞോ നിപ്പഞ്ഞോതി അത്ഥോ. കിത്താവതാ നു ഖോതി കാരണപരിച്ഛേദപുച്ഛാ, കിത്തകേന നു ഖോ ഏവം വുച്ചതീതി അത്ഥോ. പുച്ഛാ ച നാമേസാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ, ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ, വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ, അനുമതിപുച്ഛാ, കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി പഞ്ചവിധാ ഹോതി. താസമിദം നാനാകരണം –

കതമാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം, തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭൂതായ വിഭാവനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ.

കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം, അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ.

കതമാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ, ദ്വേള്ഹകജാതോ, ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി, സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨).

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാതി? അനിച്ചം, ഭന്തേ’’തി (മഹാവ. ൨൧) ഏവരൂപാ അനുമതിം ഗഹേത്വാ ധമ്മദേസനാകാലേ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ നാമ.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ, കതമേ ചത്താരോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൯൦) ഏവരൂപാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സയമേവ പുച്ഛിത്വാ സയമേവ വിസ്സജ്ജേതുകാമസ്സ പുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ നാമ. താസു ഇധ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ.

ഥേരോ ഹി അത്തനോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സയമേവ പഞ്ഹം സമുട്ഠപേത്വാ സയം വിനിച്ഛിനന്തോ ഇദം സുത്തം ആദിതോ പട്ഠായ മത്ഥകം പാപേസി. ഏകച്ചോ ഹി പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേതുംയേവ സക്കോതി ന നിച്ഛേതും; ഏകച്ചോ നിച്ഛേതും സക്കോതി ന സമുട്ഠാപേതും; ഏകച്ചോ ഉഭയമ്പി ന സക്കോതി; ഏകച്ചോ ഉഭയമ്പി സക്കോതി. തേസു ഥേരോ ഉഭയമ്പി സക്കോതിയേവ. കസ്മാ? മഹാപഞ്ഞതായ. മഹാപഞ്ഞം നിസ്സായ ഹി ഇമസ്മിം സാസനേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ, മഹാകച്ചാനത്ഥേരോ, പുണ്ണത്ഥേരോ, കുമാരകസ്സപത്ഥേരോ, ആനന്ദത്ഥേരോ, അയമേവ ആയസ്മാതി സമ്ബഹുലാ ഥേരാ വിസേസട്ഠാനം അധിഗതാ. ന ഹി സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണിതും, മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ സാരിപുത്തത്ഥേരോ തം ഠാനം അധിഗതോ. പഞ്ഞായ ഹി ഥേരേന സദിസോ നത്ഥി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൯).

തഥാ ന സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ സമാനേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേതും, മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ മഹാകച്ചാനത്ഥേരോ തത്ഥ പടിബലോ ജാതോ, തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം യദിദം മഹാകച്ചാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൭).

തഥാ ന സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ധമ്മകഥം കഥേന്തേന ദസ കഥാവത്ഥൂനി ആഹരിത്വാ സത്ത വിസുദ്ധിയോ വിഭജന്തേന ധമ്മകഥം കഥേതും, മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ പുണ്ണത്ഥേരോ ചതുപരിസമജ്ഝേ അലങ്കതധമ്മാസനേ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ ലീളായന്തോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ധമ്മം കഥേസി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മകഥികാനം യദിദം പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൬).

തഥാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ധമ്മം കഥേന്തോ ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അനുക്കമിത്വാ യട്ഠികോടിം ഗഹേത്വാ അന്ധോ വിയ, ഏകപദികം ദണ്ഡകസേതും ആരുള്ഹോ വിയ ച ഗച്ഛതി. മഹാപഞ്ഞോ പന ചതുപ്പദികം ഗാഥം നിക്ഖിപിത്വാ ഉപമാ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ കഥേസി. മഹാപഞ്ഞതായ പന കുമാരകസ്സപത്ഥേരോ ചതുപ്പദികം ഗാഥം നിക്ഖിപിത്വാ ഉപമാ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ തേഹി സദ്ധിം യോജേന്തോ ജാതസ്സരേ പഞ്ചവണ്ണാനി കുസുമാനി ഫുല്ലാപേന്തോ വിയ സിനേരുമത്ഥകേ വട്ടിസഹസ്സം തേലപദീപം ജാലേന്തോ വിയ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ കഥേസി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ചിത്തകഥികാനം യദിദം കുമാരകസ്സപോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൭).

തഥാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചതൂഹി മാസേഹി ചതുപ്പദികമ്പി ഗാഥം ഗഹേതും ന സക്കോതി. മഹാപഞ്ഞോ പന ഏകപദേ ഠത്വാ പദസതമ്പി പദസഹസ്സമ്പി ഗണ്ഹാതി. ആനന്ദത്ഥേരോ പന മഹാപഞ്ഞതായ ഏകപദുദ്ധാരേ ഠത്വാ സകിംയേവ സുത്വാ പുന അപുച്ഛന്തോ സട്ഠി പദസഹസ്സാനി പന്നരസ ഗാഥാസഹസ്സാനി വല്ലിയാ പുപ്ഫാനി ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ ഗണ്ഹാതി. ഗഹിതഗഹിതം പാസാണേ ഖതലേഖാ വിയ, സുവണ്ണഘടേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ ച ഗഹിതാകാരേനേവ തിട്ഠതി. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഗതിമന്താനം യദിദം ആനന്ദോ, സതിമന്താനം, ധിതിമന്താനം, ബഹുസ്സുതാനം, ഉപട്ഠാകാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯-൨൨൩).

ന ഹി സക്കാ യായ വാ തായ വാ അപ്പമത്തികായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ചതുപടിസമ്ഭിദാപഭേദസ്സ മത്ഥകം പാപുണിതും. മഹാപഞ്ഞേന പന സക്കാതി മഹാപഞ്ഞതായ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരോ അധിഗമപരിപുച്ഛാസവനപുബ്ബയോഗാനം വസേന അനന്തനയുസ്സദം പടിസമ്ഭിദാപഭേദം പത്തോ. തേനേവ നം ഭഗവാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസമ്ഭിദാപത്താനം യദിദം മഹാകോട്ഠിതോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൮).

ഇതി ഥേരോ മഹാപഞ്ഞതായ പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേതുമ്പി നിച്ഛേതുമ്പീതി ഉഭയമ്പി സക്കോതി. സോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സയമേവ സബ്ബപഞ്ഹേ സമുട്ഠപേത്വാ സയം വിനിച്ഛിനന്തോ ഇദം സുത്തം ആദിതോ പട്ഠായ മത്ഥകം പാപേത്വാ, ‘‘സോഭനാ വത അയം ധമ്മദേസനാ, ജേട്ഠഭാതികേന നം ധമ്മസേനാപതിനാ സദ്ധിം സംസന്ദിസ്സാമി, തതോ അയം ദ്വിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ഏകമതിയാ ഏകജ്ഝാസയേന ച ഠപിതാ അതിഗരുകാ ഭവിസ്സതി പാസാണച്ഛത്തസദിസാ, ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥികാനം തിത്ഥേ ഠപിതനാവാ വിയ, മഗ്ഗഗമനത്ഥികാനം സഹസ്സയുത്തആജഞ്ഞരഥോ വിയ ബഹുപകാരാ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിട്ഠസംസന്ദനത്ഥം പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേന വുത്തം – ‘‘താസു ഇധ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ അധിപ്പേതാ’’തി.

നപ്പജാനാതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ നപ്പജാനാതി, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീതി അയമത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇദം ദുക്ഖന്തി നപ്പജാനാതീതി ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ഇതോ ഉദ്ധം നത്ഥീതി ദുക്ഖസച്ചം യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി ഇതോ ദുക്ഖം സമുദേതീതി പവത്തിദുക്ഖപഭാവികാ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതി. അയം ദുക്ഖനിരോധോതി ഇദം ദുക്ഖം അയം ദുക്ഖസമുദയോ ച ഇദം നാമ ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതീതി ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചന്തി യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതി. അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി അയം പടിപദാ ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗസച്ചം യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ന പജാനാതീതി. അനന്തരവാരേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അയഞ്ഹി ആചരിയസന്തികേ ചത്താരി സച്ചാനി സവനതോ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ഠപേത്വാ തണ്ഹം തേഭൂമകാ ധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, തണ്ഹാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചം, ദുക്ഖസച്ചം പരിജാനന്തോ സമുദയസച്ചം പജഹന്തോ നിരോധപാപനോ മഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഏവം ഉഗ്ഗഹേത്വാ അഭിനിവിസതി. തത്ഥ പുരിമാനി ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം, പച്ഛിമാനി വിവട്ടം, വട്ടേ അഭിനിവേസോ ഹോതി, നോ വിവട്ടേ, തസ്മാ അയം അഭിനിവിസമാനോ ദുക്ഖസച്ചേ അഭിനിവിസതി.

ദുക്ഖസച്ചം നാമ രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി വവത്ഥപേത്വാ ധാതുകമ്മട്ഠാനവസേന ഓതരിത്വാ, ‘‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം രൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തദാരമ്മണാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം നാമന്തി ഏവം യമകതാലക്ഖന്ധം ഭിന്ദന്തോ വിയ ‘‘ദ്വേവ ഇമേ ധമ്മാ നാമരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തം പനേതം ന അഹേതുകം സഹേതുകം സപ്പച്ചയം, കോ ചസ്സ പച്ചയോ അവിജ്ജാദയോ ധമ്മാതി ഏവം പച്ചയേ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ ച വവത്ഥപേത്വാ ‘‘സബ്ബേപി ധമ്മാ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ’’തി അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതി, തതോ ഉദയവയപ്പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖാ, അവസവത്തനാകാരേന അനത്താതി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ സമ്മസന്തോ ലോകുത്തരമഗ്ഗം പാപുണാതി.

മഗ്ഗക്ഖണേ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. സമുദയം പഹാനപടിവേധേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന, മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി, സമുദയം പഹാനാഭിസമയേന, നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന, മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി. സോ തീണി സച്ചാനി കിച്ചതോ പടിവിജ്ഝതി, നിരോധം ആരമ്മണതോ. തസ്മിഞ്ചസ്സ ഖണേ അഹം ദുക്ഖം പരിജാനാമി, സമുദയം പജഹാമി, നിരോധം സച്ഛികരോമി, മഗ്ഗം ഭാവേമീതി ആഭോഗസമന്നാഹാരമനസികാരപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി. ഏതസ്സ പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവ മഗ്ഗോ തീസു സച്ചേസു പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തോവ നിരോധം ആരമ്മണതോ പടിവിജ്ഝതീതി.

തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതീതി ഏത്ഥ ഹേട്ഠിമകോടിയാ സോതാപന്നോ, ഉപരിമകോടിയാ ഖീണാസവോ പഞ്ഞവാതി നിദ്ദിട്ഠോ. യോ പന തേപിടകം ബുദ്ധവചനം പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച അനുസന്ധിതോ ച പുബ്ബാപരതോ ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയം കരോന്തോ വിചരതി, അനിച്ചദുക്ഖാനത്തവസേന പരിഗ്ഗഹമത്തമ്പി നത്ഥി, അയം പഞ്ഞവാ നാമ, ദുപ്പഞ്ഞോ നാമാതി? വിഞ്ഞാണചരിതോ നാമേസ, പഞ്ഞവാതി ന വത്തബ്ബോ. അഥ യോ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ സമ്മസന്തോ അജ്ജ അജ്ജേവ അരഹത്തന്തി ചരതി, അയം പഞ്ഞവാ നാമ, ദുപ്പഞ്ഞോ നാമാതി? ഭജാപിയമാനോ പഞ്ഞവാപക്ഖം ഭജതി. സുത്തേ പന പടിവേധോവ കഥിതോ.

വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണന്തി ഇധ കിം പുച്ഛതി? യേന വിഞ്ഞാണേന സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ഏസ പഞ്ഞവാ നാമ ജാതോ, തസ്സ ആഗമനവിപസ്സനാ വിഞ്ഞാണം കമ്മകാരകചിത്തം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. സുഖന്തിപി വിജാനാതീതി സുഖവേദനമ്പി വിജാനാതി. ഉപരിപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ ഥേരോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദയമാനോ സുഖം വേദനം വേദയാമീതി പജാനാതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൧൩; ദീ. നി. ൨.൩൮൦) നയേന ആഗതവേദനാവസേന അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേസി. തസ്സത്ഥോ സതിപട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

സംസട്ഠാതി ഏകുപ്പാദാദിലക്ഖണേന സംയോഗട്ഠേന സംസട്ഠാ, ഉദാഹു വിസംസട്ഠാതി പുച്ഛതി. ഏത്ഥ ച ഥേരോ മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ച വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഇമേ ദ്വേ ലോകിയലോകുത്തരധമ്മേ മിസ്സേത്വാ ഭൂമന്തരം ഭിന്ദിത്വാ സമയം അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതീതി ന വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗപഞ്ഞായ പന മഗ്ഗവിഞ്ഞാണേന, വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ച വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണേനേവ സദ്ധിം സംസട്ഠഭാവം പുച്ഛതീതി വേദിതബ്ബോ. ഥേരോപിസ്സ തമേവത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനന്തി ഇമേസം ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേപി ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേപി ഏകതോ ഉപ്പന്നാനം ദ്വിന്നം ധമ്മാനം. വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാതി വിസും വിസും കത്വാ വിനിവട്ടേത്വാ, ആരമ്മണതോ വാ വത്ഥുതോ വാ ഉപ്പാദതോ വാ നിരോധതോ വാ നാനാകരണം ദസ്സേതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. തേസം തേസം പന ധമ്മാനം വിസയോ നാമ അത്ഥി. ലോകിയധമ്മം പത്വാ ഹി ചിത്തം ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, ലോകുത്തരം പത്വാ പഞ്ഞാ.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി ഹി ലോകിയധമ്മം പുച്ഛന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖു, ത്വം കതമം പഞ്ഞം അധിഗതോ, കിം പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞം, ഉദാഹു ദുതിയ തതിയ ചതുത്ഥ മഗ്ഗപഞ്ഞ’’ന്തി ന ഏവം പുച്ഛതി. കിം ഫസ്സോ ത്വം, ഭിക്ഖു, കിം വേദനോ, കിം സഞ്ഞോ, കിം ചേതനോതി ന ച പുച്ഛതി, ചിത്തവസേന പന, ‘‘കിഞ്ചിത്തോ ത്വം, ഭിക്ഖൂ’’തി (പാരാ. ൧൩൫) പുച്ഛതി. കുസലാകുസലം പഞ്ഞപേന്തോപി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തി (ധ. പ. ൧, ൨) ച, ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) ച ഏവം ചിത്തവസേനേവ പഞ്ഞാപേതി. ലോകുത്തരം പുച്ഛന്തോ പന കിം ഫസ്സോ ത്വം ഭിക്ഖു, കിം വേദനോ, കിം സഞ്ഞോ, കിം ചേതനോതി ന പുച്ഛതി. കതമാ തേ, ഭിക്ഖു, പഞ്ഞാ അധിഗതാ, കിം പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞാ, ഉദാഹു ദുതിയതതിയചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞാതി ഏവം പഞ്ഞാവസേനേവ പുച്ഛതി.

ഇന്ദ്രിയസംയുത്തേപി ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി പഞ്ച? സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു ഏത്ഥ വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഏത്ഥ സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു ഝാനേസു ഏത്ഥ സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏത്ഥ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൪൭൮). ഏവം സവിസയസ്മിംയേവ ലോകിയലോകുത്തരാ ധമ്മാ കഥിതാ.

യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ രാജാതി രാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാതി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ, ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ദുതിയസ്സ തതിയസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ, ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോവ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ, ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി വിചാരേതി. ഏവമേവം ഖോ സദ്ധാപഞ്ചമകേസു ഇന്ദ്രിയേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹണലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനവിമോക്ഖേ പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ ഗേഹേ വിചാരേതി, ഏവമേവ അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി.

ഇതി പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗേ ഠപിതോ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരോ ലോകിയധമ്മം പുച്ഛന്തോ ചിത്തം ജേട്ഠകം ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ പുച്ഛി; ലോകുത്തരധമ്മം പുച്ഛന്തോ പഞ്ഞം ജേട്ഠകം പഞ്ഞം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ പുച്ഛി. ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോപി തഥേവ വിസ്സജ്ജേസീതി.

യം ഹാവുസോ, പജാനാതീതി യം ചതുസച്ചധമ്മമിദം ദുക്ഖന്തിആദിനാ നയേന മഗ്ഗപഞ്ഞാ പജാനാതി. തം വിജാനാതീതി മഗ്ഗവിഞ്ഞാണമ്പി തഥേവ തം വിജാനാതി. യം വിജാനാതീതി യം സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചന്തിആദിനാ നയേന വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണം വിജാനാതി. തം പജാനാതീതി വിപസ്സനാപഞ്ഞാപി തഥേവ തം പജാനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാതി തേന കാരണേന ഇമേ ധമ്മാ. സംസട്ഠാതി ഏകുപ്പാദഏകനിരോധഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണതായ സംസട്ഠാ.

പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാതി ഇദം മഗ്ഗപഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. തംസമ്പയുത്തം പന വിഞ്ഞാണം തായ സദ്ധിം ഭാവേതബ്ബമേവ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇദം വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണം സന്ധായ വുത്തം. തംസമ്പയുത്താ പന പഞ്ഞാ തേന സദ്ധിം പരിജാനിതബ്ബാവ ഹോതി.

൪൫൦. വേദനാ വേദനാതി ഇദം കസ്മാ പുച്ഛതി? വേദനാലക്ഖണം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി തേഭൂമികസമ്മസനചാരവേദനാവ അധിപ്പേതാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. സുഖമ്പി വേദേതീതി സുഖം ആരമ്മണം വേദേതി അനുഭവതി. പരതോ പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖം അഭവിസ്സ, ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം സുഖേന, നയിദം സത്താ രൂപസ്മിം സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം ദുക്ഖേന, തസ്മാ സത്താ രൂപസ്മിം സാരജ്ജന്തി, സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തി, സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തി. വേദനാ ച ഹിദം… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖം അഭവിസ്സ…പേ… സംകിലിസ്സന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൦) ഇമിനാ ഹി മഹാലിസുത്തപരിയായേന ഇധ ആരമ്മണം സുഖം ദുക്ഖം അദുക്ഖമസുഖന്തി കഥിതം. അപിച പുരിമം സുഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ അപരാ സുഖാ വേദനാ വേദേതി; പുരിമം ദുക്ഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ അപരാ ദുക്ഖാ വേദനാ വേദേതി; പുരിമം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ആരമ്മണം കത്വാ അപരാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ വേദേതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വേദനായേവ ഹി വേദേതി, ന അഞ്ഞോ കോചി വേദിതാ നാമ അത്ഥീതി വുത്തമേതം.

സഞ്ഞാ സഞ്ഞാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? സബ്ബസഞ്ഞായ ലക്ഖണം. കിം സബ്ബത്ഥകസഞ്ഞായാതി? സബ്ബസഞ്ഞായ ലക്ഖണന്തിപി സബ്ബത്ഥകസഞ്ഞായ ലക്ഖണന്തിപി ഏകമേവേതം, ഏവം സന്തേപി തേഭൂമികസമ്മസനചാരസഞ്ഞാവ അധിപ്പേതാതി സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. നീലകമ്പി സഞ്ജാനാതീതി നീലപുപ്ഫേ വാ വത്ഥേ വാ പരികമ്മം കത്വാ ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തോ സഞ്ജാനാതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ പരികമ്മസഞ്ഞാപി ഉപചാരസഞ്ഞാപി അപ്പനാസഞ്ഞാപി വട്ടതി. നീലേ നീലന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവ. പീതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

യാ ചാവുസോ, വേദനാതി ഏത്ഥ വേദനാ, സഞ്ഞാ, വിഞ്ഞാണന്തി ഇമാനി തീണി ഗഹേത്വാ പഞ്ഞാ കസ്മാ ന ഗഹിതാതി? അസബ്ബസങ്ഗാഹികത്താ. പഞ്ഞായ ഹി ഗഹിതായ പഞ്ഞായ സമ്പയുത്താവ വേദനാദയോ ലബ്ഭന്തി, നോ വിപ്പയുത്താ. തം പന അഗ്ഗഹേത്വാ ഇമേസു ഗഹിതേസു പഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ ച വിപ്പയുത്താ ച അന്തമസോ ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണധമ്മാപി ലബ്ഭന്തി. യഥാ ഹി തയോ പുരിസാ സുത്തം സുത്തന്തി വദേയ്യും, ചതുത്ഥോ രതനാവുതസുത്തന്തി. തേസു പുരിമാ തയോ തക്കഗതമ്പി പട്ടിവട്ടകാദിഗതമ്പി യംകിഞ്ചി ബഹും സുത്തം ലഭന്തി അന്തമസോ മക്കടകസുത്തമ്പി. രതനാവുതസുത്തം പരിയേസന്തോ മന്ദം ലഭതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. ഹേട്ഠതോ വാ പഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സമ്പയോഗം ലഭാപിതാ വിസ്സട്ഠത്താവ ഇധ ന ഗഹിതാതി വദന്തി. യം ഹാവുസോ, വേദേതീതി യം ആരമ്മണം വേദനാ വേദേതി, സഞ്ഞാപി തദേവ സഞ്ജാനാതി. യം സഞ്ജാനാതീതി യം ആരമ്മണം സഞ്ഞാ സഞ്ജാനാതി, വിഞ്ഞാണമ്പി തദേവ വിജാനാതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി സഞ്ജാനാതി വിജാനാതി പജാനാതീതി ഏത്ഥ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ വിസേസോ. ജാനാതീതി പദം പന അവിസേസോ. തസ്സാപി ജാനനത്ഥേ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ഞാ ഹി നീലാദിവസേന ആരമ്മണം സഞ്ജാനനമത്തമേവ, അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാണം നീലാദിവസേന ആരമ്മണഞ്ചേവ സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ പന മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞാ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതുമ്പി സക്കോതി.

യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികഫലകേ കഹാപണരാസിമ്ഹി കതേ അജാതബുദ്ധി ദാരകോ ഗാമികപുരിസോ മഹാഹേരഞ്ഞികോതി തീസു ജനേസു ഓലോകേത്വാ ഠിതേസു അജാതബുദ്ധി ദാരകോ കഹാപണാനം ചിത്തവിചിത്തചതുരസ്സമണ്ഡലഭാവമേവ ജാനാതി, ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രതനസമ്മതന്തി ന ജാനാതി. ഗാമികപുരിസോ ചിത്താദിഭാവഞ്ചേവ ജാനാതി, മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗരതനസമ്മതഭാവഞ്ച. ‘‘അയം കൂടോ അയം ഛേകോ അയം കരതോ അയം സണ്ഹോ’’തി പന ന ജാനാതി. മഹാഹേരഞ്ഞികോ ചിത്താദിഭാവമ്പി രതനസമ്മതഭാവമ്പി കൂടാദിഭാവമ്പി ജാനാതി, ജാനന്തോ ച പന നം രൂപം ദിസ്വാപി ജാനാതി, ആകോടിതസ്സ സദ്ദം സുത്വാപി, ഗന്ധം ഘായിത്വാപി, രസം സായിത്വാപി, ഹത്ഥേന ഗരുകലഹുകഭാവം ഉപധാരേത്വാപി അസുകഗാമേ കതോതിപി ജാനാതി, അസുകനിഗമേ അസുകനഗരേ അസുകപബ്ബതച്ഛായായ അസുകനദീതീരേ കതോതിപി, അസുകാചരിയേന കതോതിപി ജാനാതി. ഏവമേവം സഞ്ഞാ അജാതബുദ്ധിദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമത്തമേവ സഞ്ജാനാതി. വിഞ്ഞാണം ഗാമികപുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി. പഞ്ഞാ മഹാഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി സഞ്ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി. സോ പന നേസം വിസേസോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ.

തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനോ – ‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം, ഭന്തേ, നാഗസേന ഭഗവതാ ദുക്കരം കതന്തി? ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം, ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം, അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’ന്തി (മി. പ. ൨.൭.൧൬). യഥാ ഹി തിലതേലം, സാസപതേലം, മധുകതേലം, ഏരണ്ഡകതേലം, വസാതേലന്തി ഇമാനി പഞ്ച തേലാനി ഏകചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ദിവസം യമകമന്ഥേഹി മന്ഥേത്വാ തതോ ഇദം തിലതേലം, ഇദം സാസപതേലന്തി ഏകേകസ്സ പാടിയേക്കം ഉദ്ധരണം നാമ ദുക്കരം, ഇദം തതോ ദുക്കരതരം. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മരാജാ ഇമേസം അരൂപീനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാസി. പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ, ‘‘ഇദം ഗങ്ഗായ ഉദകം, ഇദം യമുനായാ’’തി ഏവം പാടിയേക്കം ഉദകഉദ്ധരണേനാപി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൫൧. നിസ്സട്ഠേനാതി നിസ്സടേന പരിച്ചത്തേന വാ. തത്ഥ നിസ്സടേനാതി അത്ഥേ സതി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി നിസ്സക്കവചനം. പരിച്ചത്തേനാതി അത്ഥേ സതി കരണവചനം വേദിതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി നിസ്സരിത്വാ മനോദ്വാരേ പവത്തേന പഞ്ചഹി വാ ഇന്ദ്രിയേഹി തസ്സ വത്ഥുഭാവം അനുപഗമനതായ പരിച്ചത്തേനാതി. പരിസുദ്ധേനാതി നിരുപക്കിലേസേന. മനോവിഞ്ഞാണേനാതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേന. കിം നേയ്യന്തി കിം ജാനിതബ്ബം. ‘‘യംകിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി ധമ്മ’’ന്തിആദീസു (മഹാനി. ൬൯) ഹി ജാനിതബ്ബം നേയ്യന്തി വുത്തം. ആകാസാനഞ്ചായതനം നേയ്യന്തി കഥം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തേന അരൂപാവചരസമാപത്തി നേയ്യാതി? രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ ഠിതേന അരൂപാവചരസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേതും സക്കാ ഹോതി. ഏത്ഥ ഠിതസ്സ ഹി സാ ഇജ്ഝതി. തസ്മാ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനം നേയ്യ’’ന്തിആദിമാഹ. അഥ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം കസ്മാ ന വുത്തന്തി? പാടിയേക്കം അഭിനിവേസാഭാവതോ. തത്ഥ ഹി കലാപതോ നയതോ സമ്മസനം ലബ്ഭതി, ധമ്മസേനാപതിസദിസസ്സാപി ഹി ഭിക്ഖുനോ പാടിയേക്കം അഭിനിവേസോ ന ജായതി. തസ്മാ ഥേരോപി, ‘‘ഏവം കിരമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൯൪) കലാപതോ നയതോ സമ്മസിത്വാ വിസ്സജ്ജേസീതി. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഹത്ഥഗതത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയമ്പി പരോപഞ്ഞാസ ധമ്മേ പാടിയേക്കം അംഗുദ്ധാരേനേവ ഉദ്ധരിത്വാ, ‘‘യാവതാ സഞ്ഞാസമാപത്തിയോ, താവതാ അഞ്ഞാപടിവേധോ’’തി ആഹ.

പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പജാനാതീതി ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതായ പഞ്ഞായ പജാനാതി. തത്ഥ ദ്വേ പഞ്ഞാ സമാധിപഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ ച. സമാധിപഞ്ഞായ കിച്ചതോ അസമ്മോഹതോ ച പജാനാതി. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ലക്ഖണപടിവേധേന ആരമ്മണതോ ജാനനം കഥിതം. കിമത്ഥിയാതി കോ ഏതിസ്സാ അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞത്ഥാതിആദീസു അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ അഭിജാനാതീതി അഭിഞ്ഞത്ഥാ. പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ പരിജാനാതീതി പരിഞ്ഞത്ഥാ. പഹാതബ്ബേ ധമ്മേ പജഹതീതി പഹാനത്ഥാ. സാ പനേസാ ലോകിയാപി അഭിഞ്ഞത്ഥാ ച പരിഞ്ഞത്ഥാ ച വിക്ഖമ്ഭനതോ പഹാനത്ഥാ. ലോകുത്തരാപി അഭിഞ്ഞത്ഥാ ച പരിഞ്ഞത്ഥാ ച സമുച്ഛേദതോ പഹാനത്ഥാ. തത്ഥ ലോകിയാ കിച്ചതോ അസമ്മോഹതോ ച പജാനാതി, ലോകുത്തരാ അസമ്മോഹതോ.

൪൫൨. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായാതി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിയാ ച മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ച. പരതോ ച ഘോസോതി സപ്പായധമ്മസ്സവനം. യോനിസോ ച മനസികാരോതി അത്തനോ ഉപായമനസികാരോ. തത്ഥ സാവകേസു അപി ധമ്മസേനാപതിനോ ദ്വേ പച്ചയാ ലദ്ധും വട്ടന്തിയേവ. ഥേരോ ഹി കപ്പസതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരേത്വാപി അത്തനോ ധമ്മതായ അണുമത്തമ്പി കിലേസം പജഹിതും നാസക്ഖി. ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി (മഹാവ. ൬൦) അസ്സജിത്ഥേരതോ ഇമം ഗാഥം സുത്വാവസ്സ പടിവേധോ ജാതോ. പച്ചേകബുദ്ധാനം പന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനഞ്ച പരതോഘോസകമ്മം നത്ഥി, യോനിസോമനസികാരസ്മിംയേവ ഠത്വാ പച്ചേകബോധിഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച നിബ്ബത്തേന്തി.

അനുഗ്ഗഹിതാതി ലദ്ധൂപകാരാ. സമ്മാദിട്ഠീതി അരഹത്തമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. ഫലക്ഖണേ നിബ്ബത്താ ചേതോവിമുത്തി ഫലം അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാ. തദേവ ചേതോവിമുത്തിസങ്ഖാതം ഫലം ആനിസംസോ അസ്സാതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ചതുത്ഥഫലപഞ്ഞാ പഞ്ഞാവിമുത്തി നാമ, അവസേസാ ധമ്മാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. സീലാനുഗ്ഗഹിതാതിആദീസു സീലന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സുതന്തി സപ്പായധമ്മസ്സവനം. സാകച്ഛാതി കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനകഥാ. സമഥോതി വിപസ്സനാപാദികാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. വിപസ്സനാതി സത്തവിധാ അനുപസ്സനാ. ചതുപാരിസുദ്ധിസീലഞ്ഹി പൂരേന്തസ്സ, സപ്പായധമ്മസ്സവനം സുണന്തസ്സ, കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനം ഛിന്ദന്തസ്സ, വിപസ്സനാപാദികാസു അട്ഠസമാപത്തീസു കമ്മം കരോന്തസ്സ, സത്തവിധം അനുപസ്സനം ഭാവേന്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഫലം ദേതി.

യഥാ ഹി മധുരം അമ്ബപക്കം പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ അമ്ബപോതകസ്സ സമന്താ ഉദകകോട്ഠകം ഥിരം കത്വാ ബന്ധതി. ഘടം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം ഉദകം ആസിഞ്ചതി. ഉദകസ്സ അനിക്ഖമനത്ഥം മരിയാദം ഥിരം കരോതി. യാ ഹോതി സമീപേ വല്ലി വാ സുക്ഖദണ്ഡകോ വാ കിപില്ലികപുടോ വാ മക്കടകജാലം വാ, തം അപനേതി. ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ കാലേന കാലം മൂലാനി പരിഖണതി. ഏവമസ്സ അപ്പമത്തസ്സ ഇമാനി പഞ്ച കാരണാനി കരോതോ സോ അമ്ബോ വഡ്ഢിത്വാ ഫലം ദേതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. രുക്ഖസ്സ സമന്തതോ കോട്ഠകബന്ധനം വിയ ഹി സീലം ദട്ഠബ്ബം, കാലേന കാലം ഉദകസിഞ്ചനം വിയ ധമ്മസ്സവനം, മരിയാദായ ഥിരഭാവകരണം വിയ സമഥോ, സമീപേ വല്ലിആദീനം ഹരണം വിയ കമ്മട്ഠാനേ ഖലനപക്ഖലനച്ഛേദനം, കാലേന കാലം ഖണിത്തിം ഗഹേത്വാ മൂലഖണനം വിയ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ഭാവനാ. തേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അനുഗ്ഗഹിതസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ മധുരഫലദാനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി അനുഗ്ഗഹിതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അരഹത്തഫലദാനം വേദിതബ്ബം.

൪൫൩. കതി പനാവുസോ, ഭവാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? മൂലമേവ ഗതോ അനുസന്ധി, ദുപ്പഞ്ഞോ യേഹി ഭവേഹി ന ഉട്ഠാതി, തേ പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തത്ഥ കാമഭവോതി കാമഭവൂപഗം കമ്മം കമ്മാഭിനിബ്ബത്താ ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാപീതി ഉഭയമേകതോ കത്വാ കാമഭവോതി ആഹ. രൂപാരൂപഭവേസുപി ഏസേവ നയോ. ആയതിന്തി അനാഗതേ. പുനബ്ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തീതി പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. ഇധ വട്ടം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. തത്രാതത്രാഭിനന്ദനാതി രൂപാഭിനന്ദനാ സദ്ദാഭിനന്ദനാതി ഏവം തഹിം തഹിം അഭിനന്ദനാ, കരണവചനേ ചേതം പച്ചത്തം. തത്രതത്രാഭിനന്ദനായ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ഹി ഗമനം ഹോതി, ആഗമനം ഹോതി, ഗമനാഗമനം ഹോതി, വട്ടം വത്തതീതി വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി. ഇദാനി വിവട്ടം പുച്ഛന്തോ ‘‘കഥം പനാവുസോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സ വിസ്സജ്ജനേ അവിജ്ജാവിരാഗാതി അവിജ്ജായ ഖയനിരോധേന. വിജ്ജുപ്പാദാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജായ ഉപ്പാദേന. കിം അവിജ്ജാ പുബ്ബേ നിരുദ്ധാ, അഥ വിജ്ജാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നാതി? ഉഭയമേതം ന വത്തബ്ബം. പദീപുജ്ജലനേന അന്ധകാരവിഗമോ വിയ വിജ്ജുപ്പാദേന അവിജ്ജാ നിരുദ്ധാവ ഹോതി. തണ്ഹാനിരോധാതി തണ്ഹായ ഖയനിരോധേന. പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതീതി ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതി, ഗമനം ആഗമനം ഗമനാഗമനം ഉപച്ഛിജ്ജതി, വട്ടം ന വത്തതീതി വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി.

൪൫൪. കതമം പനാവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഭിക്ഖു കാലേന കാലം നിരോധം സമാപജ്ജതി. തസ്സ നിരോധപാദകം പഠമജ്ഝാനം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. പഠമം ഝാനന്തി ഇധ കിം പുച്ഛതി? നിരോധം സമാപജ്ജനകേന ഭിക്ഖുനാ അങ്ഗവവത്ഥാനം കോട്ഠാസപരിച്ഛേദോ നാമ ജാനിതബ്ബോ, ഇദം ഝാനം പഞ്ചങ്ഗികം ചതുരങ്ഗികം തിവങ്ഗികം ദുവങ്ഗികന്തി അങ്ഗവവത്ഥാനം കോട്ഠാസപരിച്ഛേദം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. വിതക്കോതിആദീസു പന അഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോ, അനുമജ്ജനലക്ഖണോ വിചാരോ, ഫരണലക്ഖണാ പീതി, സാതലക്ഖണം സുഖം, അവിക്ഖേപലക്ഖണാ ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ വത്തന്തി. കതങ്ഗവിപ്പഹീനന്തി ഇധ പന കിം പുച്ഛതി? നിരോധം സമാപജ്ജനകേന ഭിക്ഖുനാ ഉപകാരാനുപകാരാനി അങ്ഗാനി ജാനിതബ്ബാനി, താനി പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി, വിസ്സജ്ജനം പനേത്ഥ പാകടമേവ. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധപാദകം പഠമജ്ഝാനം ഗഹിതം, ഉപരി തസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പുച്ഛിസ്സതി. അന്തരാ പന ഛ സമാപത്തിയോ സംഖിത്താ, നയം വാ ദസ്സേത്വാ വിസ്സട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ.

൪൫൫. ഇദാനി വിഞ്ഞാണനിസ്സയേ പഞ്ച പസാദേ പുച്ഛന്തോ പഞ്ചിമാനി, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗോചരവിസയന്തി ഗോചരഭൂതം വിസയം. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി ചക്ഖു സോതസ്സ സോതം വാ ചക്ഖുസ്സാതി ഏവം ഏകേകസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോതി. സചേ ഹി നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം സമോധാനേത്വാ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനേയ്യ, ‘‘ഇങ്ഘ താവ നം വവത്ഥപേഹി വിഭാവേഹി, കിം നാമേതം ആരമ്മണ’’ന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി വിനാപി മുഖേന അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അരേ അന്ധബാല, വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി പരിധാവമാനോ അഞ്ഞത്ര മയാ കുഹിം ഏതസ്സ ജാനനകം ലഭിസ്സസി, ആഹര നം ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹി, അഹമേതം ആരമ്മണം ജാനിസ്സാമി, യദി വാ നീലം യദി വാ പീതകം, ന ഹി ഏസോ അഞ്ഞസ്സ വിസയോ, മയ്ഹേവേസോ വിസയോ’’തി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരം വിസയം ന പച്ചനുഭോന്തി നാമ. കിം പടിസരണന്തി ഏതേസം കിം പടിസരണം, കിം ഏതാനി പടിസരന്തീതി പുച്ഛതി. മനോ പടിസരണന്തി ജവനമനോ പടിസരണം. മനോ ച നേസന്തി മനോദ്വാരികജവനമനോ വാ പഞ്ചദ്വാരികജവനമനോ വാ ഏതേസം ഗോചരവിസയം രജ്ജനാദിവസേന അനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി രൂപദസ്സനമത്തമേവ, ഏത്ഥ രജ്ജനം വാ ദുസ്സനം വാ മുയ്ഹനം വാ നത്ഥി. ഏതസ്മിം പന ദ്വാരേ ജവനം രജ്ജതി വാ ദുസ്സതി വാ മുയ്ഹതി വാ. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ഉപമാ – പഞ്ച കിര ദുബ്ബലഭോജകാ രാജാനം സേവിത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന ഏകസ്മിം പഞ്ചകുലികേ ഗാമേ പരിത്തകം ആയം ലഭിംസു. തേസം തത്ഥ മച്ഛഭാഗോ മംസഭാഗോ യുത്തികഹാപണോ വാ, ബന്ധകഹാപണോ വാ, മാപഹാരകഹാപണോ വാ, അട്ഠകഹാപണോ വാ, സോളസകഹാപണോ വാ, ബാത്തിംസകഹാപണോ വാ, ചതുസട്ഠികഹാപണോ വാ, ദണ്ഡോതി ഏത്തകമത്തമേവ പാപുണാതി. സതവത്ഥുകം പഞ്ചസതവത്ഥുകം സഹസ്സവത്ഥുകം മഹാബലിം രാജാവ ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ പഞ്ചകുലികഗാമോ വിയ പഞ്ച പസാദാ ദട്ഠബ്ബാ; പഞ്ച ദുബ്ബലഭോജകാ വിയ പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി; രാജാ വിയ ജവനം; ദുബ്ബലഭോജകാനം പരിത്തകം ആയപാപുണനം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം രൂപദസ്സനാദിമത്തം. രജ്ജനാദീനി പന ഏതേസു നത്ഥി. രഞ്ഞോ മഹാബലിഗ്ഗഹണം വിയ തേസു ദ്വാരേസു ജവനസ്സ രജ്ജനാദീനി വേദിതബ്ബാനി.

൪൫൬. പഞ്ചിമാനി, ആവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? അന്തോനിരോധസ്മിം പഞ്ച പസാദേ. കിരിയമയപവത്തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ അരൂപധമ്മാ പസാദാനം ബലവപച്ചയാ ഹോന്തി. യോ പന തം പവത്തം നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപത്തിം സമാപന്നോ, തസ്സ അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ കിം പടിച്ച തിട്ഠന്തീതി ഇദം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. ആയും പടിച്ചാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം പടിച്ച തിട്ഠന്തി. ഉസ്മം പടിച്ചാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം കമ്മജതേജം പടിച്ച തിട്ഠതി. യസ്മാ പന കമ്മജതേജോപി ജീവിതിന്ദ്രിയേന വിനാ ന തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി ആഹ. ഝായതോതി ജലതോ. അച്ചിം പടിച്ചാതി ജാലസിഖം പടിച്ച. ആഭാ പഞ്ഞായതീതി ആലോകോ നാമ പഞ്ഞായതി. ആഭം പടിച്ച അച്ചീതി തം ആലോകം പടിച്ച ജാലസിഖാ പഞ്ഞായതി.

ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ജാലസിഖാ വിയ കമ്മജതേജോ. ആലോകോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം. ജാലസിഖാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ആലോകം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതി. സാ തേന അത്തനാ ജനിതആലോകേനേവ സയമ്പി അണു ഥൂലാ ദീഘാ രസ്സാതി പാകടാ ഹോതി. തത്ഥ ജാലപവത്തിയാ ജനിതആലോകേന തസ്സായേവ ജാലപവത്തിയാ പാകടഭാവോ വിയ ഉസ്മം പടിച്ച നിബ്ബത്തേന കമ്മജമഹാഭൂതസമ്ഭവേന ജീവിതിന്ദ്രിയേന ഉസ്മായ അനുപാലനം. ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ഹി ദസപി വസ്സാനി…പേ… വസ്സസതമ്പി കമ്മജതേജപവത്തം പാലേതി. ഇതി മഹാഭൂതാനി ഉപാദാരൂപാനം നിസ്സയപച്ചയാദിവസേന പച്ചയാനി ഹോന്തീതി ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതി. ജീവിതിന്ദ്രിയം മഹാഭൂതാനി പാലേതീതി ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീതി വേദിതബ്ബാ.

൪൫൭. ആയുസങ്ഖാരാതി ആയുമേവ. വേദനിയാ ധമ്മാതി വേദനാ ധമ്മാവ. വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതീതി സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതി. യോ ഹി ഭിക്ഖു അരൂപപവത്തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച നിരോധേത്വാ നിരോധം സമാപന്നോ, തസ്സ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയാ അരൂപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം പന രൂപാരൂപപവത്തം പവത്തതി. യഥാ കിം? യഥാ ഏകോ പുരിസോ ജാലാപവത്തേ ഉക്ഖണ്ഠിതോ ഉദകേന പഹരിത്വാ ജാലം അപ്പവത്തം കത്വാ ഛാരികായ അങ്ഗാരേ പിധായ തുണ്ഹീ നിസീദതി. യദാ പനസ്സ പുന ജാലായ അത്ഥോ ഹോതി, ഛാരികം അപനേത്വാ അങ്ഗാരേ പരിവത്തേത്വാ ഉപാദാനം ദത്വാ മുഖവാതം വാ താലവണ്ടവാതം വാ ദദാതി. അഥ ജാലാപവത്തം പുന പവത്തതി. ഏവമേവ ജാലാപവത്തം വിയ അരൂപധമ്മാ. പുരിസസ്സ ജാലാപവത്തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ഉദകപ്പഹാരേന ജാലം അപ്പവത്തം കത്വാ ഛാരികായ അങ്ഗാരേ പിധായ തുണ്ഹീഭൂതസ്സ നിസജ്ജാ വിയ ഭിക്ഖുനോ അരൂപപവത്തേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ സഞ്ഞഞ്ച വേദനഞ്ച നിരോധേത്വാ നിരോധസമാപജ്ജനം. ഛാരികായ പിഹിതഅങ്ഗാരാ വിയ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. പുരിസസ്സ പുന ജാലായ അത്ഥേ സതി ഛാരികാപനയനാദീനി വിയ ഭിക്ഖുനോ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലാപഗമനം. അഗ്ഗിജാലായ പവത്തി വിയ പുന അരൂപധമ്മേസു ഉപ്പന്നേസു രൂപാരൂപപവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണന്തി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, കമ്മജതേജോധാതു, ചിത്തന്തി ഇമേ തയോ ധമ്മാ യദാ ഇമം രൂപകായം ജഹന്തി, അഥായം അചേതനം കട്ഠം വിയ പഥവിയം ഛഡ്ഡിതോ സേതീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം, യദാ കായം ജഹന്തിമം;

അപവിദ്ധോ തദാ സേതി, പരഭത്തം അചേതന’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൯൫);

കായസങ്ഖാരാതി അസ്സാസപസ്സാസാ. വചീസങ്ഖാരാതി വിതക്കവിചാരാ. ചിത്തസങ്ഖാരാതി സഞ്ഞാവേദനാ. ആയൂതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം. പരിഭിന്നാനീതി ഉപഹതാനി, വിനട്ഠാനീതി അത്ഥോ. തത്ഥ കേചി ‘‘നിരോധസമാപന്നസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരാവ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ ചിത്തം അനിരുദ്ധം ഹോതി, തസ്മാ സചിത്തകാ അയം സമാപത്തീതി വദന്തി. തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘വചീസങ്ഖാരാപിസ്സ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ വാചാ അനിരുദ്ധാ ഹോതി, തസ്മാ നിരോധം സമാപന്നേന ധമ്മമ്പി കഥേന്തേന സജ്ഝായമ്പി കരോന്തേന നിസീദിതബ്ബം സിയാ. ‘‘യോ ചായം മതോ കാലങ്കതോ, തസ്സാപി ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ’’തി വചനതോ ചിത്തം അനിരുദ്ധം ഭവേയ്യ, തസ്മാ കാലങ്കതേ മാതാപിതരോ വാ അരഹന്തേ വാ ഝാപയന്തേന അനന്തരിയകമ്മം കതം ഭവേയ്യ. ഇതി ബ്യഞ്ജനേ അഭിനിവേസം അകത്വാ ആചരിയാനം നയേ ഠത്വാ അത്ഥോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. അത്ഥോ ഹി പടിസരണം, ന ബ്യഞ്ജനം.

ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീതി കിരിയമയപവത്തസ്മിഞ്ഹി വത്തമാനേ ബഹിദ്ധാ ആരമ്മണേസു പസാദേ ഘട്ടേന്തേസു ഇന്ദ്രിയാനി കിലമന്താനി ഉപഹതാനി മക്ഖിതാനി വിയ ഹോന്തി, വാതാദീഹി ഉട്ഠിതേന രജേന ചതുമഹാപഥേ ഠപിതആദാസോ വിയ. യഥാ പന ഥവികായം പക്ഖിപിത്വാ മഞ്ജൂസാദീസു ഠപിതോ ആദാസോ അന്തോയേവ വിരോചതി, ഏവം നിരോധം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തോനിരോധേ പഞ്ച പസാദാ അതിവിരോചന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീ’’തി.

൪൫൮. കതി പനാവുസോ, പച്ചയാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സ സുഖസ്സ ച പഹാനാതി ചത്താരോ അപഗമനപച്ചയാ കഥിതാ. അനിമിത്തായാതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? നിരോധതോ വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിം പുച്ഛിസ്സാമീതി പുച്ഛതി. അവസേസസമാപത്തിവുട്ഠാനഞ്ഹി ഭവങ്ഗേന ഹോതി, നിരോധാ വുട്ഠാനം പന വിപസ്സനാനിസ്സന്ദായ ഫലസമാപത്തിയാതി തമേവ പുച്ഛതി. സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദീനം സബ്ബാരമ്മണാനം. അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോതി സബ്ബനിമിത്താപഗതായ നിബ്ബാനധാതുയാ മനസികാരോ. ഫലസമാപത്തിസഹജാതം മനസികാരം സന്ധായാഹ. ഇതി ഹേട്ഠാ നിരോധപാദകം പഠമജ്ഝാനം ഗഹിതം, നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഗഹിതം, ഇധ നിരോധതോ വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തി ഗഹിതാതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ നിരോധകഥാ കഥേതബ്ബാ ഹോതി. സാ, ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതാപഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണ’’ന്തി ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൮൩) ആഗതാ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പനസ്സാ സബ്ബാകാരേന വിനിച്ഛയകഥാ കഥിതാ.

ഇദാനി വലഞ്ജനസമാപത്തിം പുച്ഛന്തോ കതി പനാവുസോ, പച്ചയാതിആദിമാഹ. നിരോധതോ ഹി വുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിയാ ഠിതി നാമ ന ഹോതി, ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരമേവ പവത്തിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. അയഞ്ഹി ഭിക്ഖു സത്ത ദിവസേ അരൂപപവത്തം നിരോധേത്വാ നിസിന്നോ നിരോധവുട്ഠാനകഫലസമാപത്തിയം ന ചിരം തിട്ഠതി. വലഞ്ജനസമാപത്തിയം പന അദ്ധാനപരിച്ഛേദോവ പമാണം. തസ്മാ സാ ഠിതി നാമ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ’’തി. തസ്സാ ചിരട്ഠിതത്ഥം കതി പച്ചയാതി അത്ഥോ. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സാ പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോതി അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ വുത്തോ. വുട്ഠാനായാതി ഇധ ഭവങ്ഗവുട്ഠാനം പുച്ഛതി. വിസ്സജ്ജനേപിസ്സാ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച മനസികാരോതി രൂപാദിനിമിത്തവസേന ഭവങ്ഗസഹജാതമനസികാരോ വുത്തോ.

൪൫൯. യാ ചായം, ആവുസോതി ഇധ കിം പുച്ഛതി? ഇധ അഞ്ഞം അഭിനവം നാമ നത്ഥി. ഹേട്ഠാ കഥിതധമ്മേയേവ ഏകതോ സമോധാനേത്വാ പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. കത്ഥ പന തേ കഥിതാ? ‘‘നീലമ്പി സഞ്ജാനാതി പീതകമ്പി, ലോഹിതകമ്പി, ഓദാതകമ്പി സഞ്ജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൦) ഏതസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി കഥിതാ. ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി നേയ്യ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൫൧) ഏത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞം. ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൧) ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാ. ‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ വുട്ഠാനായാ’’തി ഏത്ഥ അനിമിത്താ. ഏവം ഹേട്ഠാ കഥിതാവ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകതോ സമോധാനേത്വാ പുച്ഛതി. തം പന പടിക്ഖിപിത്വാ ഏതാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ നിദ്ദിട്ഠാവാതി വത്വാ അഞ്ഞേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഏകനാമകാ അത്ഥി. ഏകോ ധമ്മോ ചതുനാമകോ അത്ഥി, ഏതം പാകടം കത്വാ കഥാപേതും ഇധ പുച്ഛതീതി അട്ഠകഥായം സന്നിട്ഠാനം കതം. തസ്സാ വിസ്സജ്ജനേ അയം വുച്ചതാവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തീതി അയം ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണാ നാമ. അയഞ്ഹി അപ്പമാണേ വാ സത്തേ ഫരതി, ഏകസ്മിമ്പി വാ സത്തേ അസേസേത്വാ ഫരതി.

അയം വുച്ചതാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാതി ആരമ്മണകിഞ്ചനസ്സ അഭാവതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞാ. അത്തേന വാതി അത്ത ഭാവപോസപുഗ്ഗലാദിസങ്ഖാതേന അത്തേന സുഞ്ഞം. അത്തനിയേന വാതി ചീവരാദിപരിക്ഖാരസങ്ഖാതേന അത്തനിയേന സുഞ്ഞം. അനിമിത്താതി രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവേനേവ അനിമിത്താ, അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സന്ധായാഹ. നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ചാതി ബ്യഞ്ജനമ്പി നേസം നാനാ അത്ഥോപി. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനസ്സ നാനതാ പാകടാവ. അത്ഥോ പന, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി ഭൂമന്തരതോ മഹഗ്ഗതാ ഏവ ഹോതി രൂപാവചരാ; ആരമ്മണതോ സത്ത പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ഭുമ്മന്തരതോ മഹഗ്ഗതാ അരൂപാവചരാ; ആരമ്മണതോ ന വത്തബ്ബാരമ്മണാ. സുഞ്ഞതാ ഭുമ്മന്തരതോ കാമാവചരാ; ആരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണാ. വിപസ്സനാ ഹി ഏത്ഥ സുഞ്ഞതാതി അധിപ്പേതാ. അനിമിത്താ ഭുമ്മന്തരതോ ലോകുത്തരാ; ആരമ്മണതോ നിബ്ബനാരമ്മണാ.

രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, പമാണകരണോതിആദീസു യഥാ പബ്ബതപാദേ പൂതിപണ്ണരസഉദകം നാമ ഹോതി കാളവണ്ണം; ഓലോകേന്താനം ബ്യാമസതഗമ്ഭീരം വിയ ഖായതി. യട്ഠിം വാ രജ്ജും വാ ഗഹേത്വാ മിനന്തസ്സ പിട്ഠിപാദോത്ഥരണമത്തമ്പി ന ഹോതി. ഏവമേവം യാവ രാഗാദയോ നുപ്പജ്ജന്തി, താവ പുഗ്ഗലം സഞ്ജാനിതും ന സക്കാ ഹോന്തി, സോതാപന്നോ വിയ, സകദാഗാമീ വിയ, അനാഗാമീ വിയ ച ഖായതി. യദാ പനസ്സ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി പഞ്ഞായതി. ഇതി ഏതേ ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പുഗ്ഗലസ്സ പമാണം ദസ്സേന്തോ വിയ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പമാണകരണാ നാമ വുത്താ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോതി യത്തകാ അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോ. കിത്തകാ പന താ? ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ച ഫലാനീതി ദ്വാദസ. തത്ഥ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണാ. സേസാ പമാണകരണാനം കിലേസാനം അഭാവേന അപ്പമാണാ. നിബ്ബാനമ്പി അപ്പമാണമേവ, ചേതോവിമുത്തി പന ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം. അകുപ്പാതി അരഹത്തഫലചേതോവിമുത്തി; സാ ഹി താസം സബ്ബജേട്ഠികാ, തസ്മാ അഗ്ഗമക്ഖായതീതി വുത്താ. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചനോതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുഗ്ഗലം കിഞ്ചതി മദ്ദതി പലിബുന്ധതി. തസ്മാ കിഞ്ചനോതി വുത്തോ. മനുസ്സാ കിര ഗോണേഹി ഖലം മദ്ദാപേന്തോ കിഞ്ചേഹി കപില, കിഞ്ചേഹി കാളകാതി വദന്തി. ഏവം മദ്ദനത്ഥോ കിഞ്ചനത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തിയോ നാമ നവ ധമ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഞ്ച മഗ്ഗഫലാനി ച. തത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം കിഞ്ചനം ആരമ്മണം അസ്സ നത്ഥീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞം. മഗ്ഗഫലാനി കിഞ്ചനാനം മദ്ദനാനം പലിബുന്ധനകിലേസാനം നത്ഥിതായ ആകിഞ്ചഞ്ഞാനി. നിബ്ബാനമ്പി ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ചേതോവിമുത്തി പന ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം.

രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, നിമിത്തകരണോതിആദീസു യഥാ നാമ ദ്വിന്നം കുലാനം സദിസാ ദ്വേ വച്ഛകാ ഹോന്തി. യാവ തേസം ലക്ഖണം ന കതം ഹോതി, താവ ‘‘അയം അസുകകുലസ്സ വച്ഛകോ, അയം അസുകകുലസ്സാ’’തി ന സക്കാ ഹോന്തി ജാനിതും. യദാ പന തേസം സത്തിസൂലാദീസു അഞ്ഞതരം ലക്ഖണം കതം ഹോതി, തദാ സക്കാ ഹോന്തി ജാനിതും. ഏവമേവ യാവ പുഗ്ഗലസ്സ രാഗോ നുപ്പജ്ജതി, താവ ന സക്കാ ഹോതി ജാനിതും അരിയോ വാ പുഥുജ്ജനോ വാതി. രാഗോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സരാഗോ നാമ അയം പുഗ്ഗലോതി സഞ്ജാനനനിമിത്തം കരോന്തോ വിയ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘നിമിത്തകരണോ’’തി വുത്തോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ.

അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി നാമ തേരസ ധമ്മാ – വിപസ്സനാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ, ചത്താരി ച ഫലാനീതി. തത്ഥ വിപസ്സനാ നിച്ചനിമിത്തം സുഖനിമിത്തം അത്തനിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേതീതി അനിമിത്താ നാമ. ചത്താരോ ആരുപ്പാ രൂപനിമിത്തസ്സ അഭാവേന അനിമിത്താ നാമ. മഗ്ഗഫലാനി നിമിത്തകരണാനം കിലേസാനം അഭാവേന അനിമിത്താനി. നിബ്ബാനമ്പി അനിമിത്തമേവ, തം പന ചേതോവിമുത്തി ന ഹോതി, തസ്മാ ന ഗഹിതം. അഥ കസ്മാ സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി ന ഗഹിതാതി? സാ, ‘‘സുഞ്ഞാ രാഗേനാ’’തിആദിവചനതോ സബ്ബത്ഥ അനുപവിട്ഠാവ, തസ്മാ വിസും ന ഗഹിതാ. ഏകത്ഥാതി ആരമ്മണവസേന ഏകത്ഥാ. അപ്പമാണം ആകിഞ്ചഞ്ഞം സുഞ്ഞതം അനിമിത്തന്തി ഹി സബ്ബാനേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. ഇതി ഇമിനാ പരിയായേന ഏകത്ഥാ. അഞ്ഞസ്മിം പന ഠാനേ അപ്പമാണാ ഹോന്തി, അഞ്ഞസ്മിം ആകിഞ്ചഞ്ഞാ അഞ്ഞസ്മിം സുഞ്ഞതാ അഞ്ഞസ്മിം അനിമിത്താതി ഇമിനാ പരിയായേന നാനാബ്യഞ്ജനാ. ഇതി ഥേരോ യഥാനുസന്ധിനാവ ദേസനം നിട്ഠപേസീതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാവേദല്ലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.