൯. ദ്വേധാവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൬. മേ സുതന്തി ദ്വേധാവിതക്കസുത്തം. തത്ഥ ദ്വിധാ കത്വാ ദ്വിധാ കത്വാതി ദ്വേ ദ്വേ ഭാഗേ കത്വാ. കാമവിതക്കോതി കാമപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. ബ്യാപാദവിതക്കോതി ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. വിഹിംസാവിതക്കോതി വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. ഏകം ഭാഗന്തി അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ സബ്ബോ പായം വിതക്കോ അകുസലപക്ഖികോയേവാതി തയോപി കാമബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കേ ഏകം കോട്ഠാസമകാസിം. കാമേഹി നിസ്സടോ നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ നാമ, സോ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ, സോ മേത്താപുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ, സോ കരുണാപുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനാ വട്ടതി. ദുതിയം ഭാഗന്തി സബ്ബോപായം കുസലപക്ഖികോയേവാതി ദുതിയം കോട്ഠാസമകാസിം. ഇമിനാ ബോധിസത്തസ്സ വിതക്കനിഗ്ഗഹണകാലോ കഥിതോ.

ബോധിസത്തസ്സ ഹി ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പദഹന്തസ്സ നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ പുഞ്ജപുഞ്ജാ മഹാനദിയം ഓഘാ വിയ പവത്തിംസു. സതിസമ്മോസേന പന സഹസാ കാമവിതക്കാദയോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ കുസലവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ സയം അകുസലജവനവാരാ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. തതോ ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ഇമേ കാമവിതക്കാദയോ കുസലവാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠന്തി, ഹന്ദാഹം ഇമേ വിതക്കേ ദ്വേ ഭാഗേ കത്വാ വിഹരാമീ’’തി കാമവിതക്കാദയോ അകുസലപക്ഖികാതി ഏകം ഭാഗം കരോതി നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ കുസലപക്ഖികാതി ഏകം. അഥ പുന ചിന്തേസി – ‘‘അകുസലപക്ഖതോ ആഗതം വിതക്കം മന്തേന കണ്ഹസപ്പം ഉപ്പീളേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ വിയ അമിത്തം ഗീവായ അക്കമന്തോ വിയ ച നിഗ്ഗഹേസ്സാമി, നാസ്സ വഡ്ഢിതും ദസ്സാമി. കുസലപക്ഖതോ ആഗതം വിതക്കം മേഘസമയേ മേഘം വിയ സുഖേത്തേ സാലകല്യാണിപോതകം വിയ ച സീഘം വഡ്ഢേസ്സാമീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ അകുസലവിതക്കേ നിഗ്ഗണ്ഹി, കുസലവിതക്കേ വഡ്ഢേസി. ഏവം ഇമിനാ ബോധിസത്തസ്സ വിതക്കനിഗ്ഗഹണനകാലോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൨൦൭. ഇദാനി യഥാസ്സ തേ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജിംസു, യഥാ ച നേ നിഗ്ഗഹേസി, തം ദസ്സേന്തോ തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പമത്തസ്സാതി സതിയാ അവിപ്പവാസേ ഠിതസ്സ. ആതാപിനോതി ആതാപവീരിയവന്തസ്സ. പഹിതത്തസ്സാതി പേസിതചിത്തസ്സ. ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോതി ബോധിസത്തസ്സ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പദഹതോ രജ്ജസുഖം വാ ആരബ്ഭ, പാസാദേ വാ നാടകാനി വാ ഓരോധേ വാ കിഞ്ചിദേവ വാ സമ്പത്തിം ആരബ്ഭ കാമവിതക്കോ നാമ ന ഉപ്പന്നപുബ്ബോ. ദുക്കരകാരികായ പനസ്സ ആഹാരൂപച്ഛേദേന അധിമത്തകസിമാനം പത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന സക്കാ ആഹാരൂപച്ഛേദേന വിസേസം നിബ്ബത്തേതും, യംനൂനാഹം ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേയ്യ’’ന്തി. സോ ഉരുവേലം പിണ്ഡായ പാവിസി. മനുസ്സാ – ‘‘മഹാപുരിസോ പുബ്ബേ ആഹരിത്വാ ദിന്നമ്പി ന ഗണ്ഹി, അദ്ധാസ്സ ഇദാനി മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, തസ്മാ സയമേവ ആഗതോ’’തി പണീതപണീതം ആഹാരം ഉപഹരിംസു. ബോധിസത്തസ്സ അത്തഭാവോ നചിരസ്സേവ പാകതികോ അഹോസി. ജരാജിണ്ണത്തഭാവോ ഹി സപ്പായഭോജനം ലഭിത്വാപി പാകതികോ ന ഹോതി. ബോധിസത്തോ പന ദഹരോ. തേനസ്സ സപ്പായഭോജനം ഭുഞ്ജതോ അത്തഭാവോ ന ചിരസ്സേവ പാകതികോ ജാതോ, വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ, സമുഗ്ഗതതാരാഗണം വിയ നഭം പരിപുണ്ണദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതസരീരം അഹോസി. സോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘താവ കിലന്തോ നാമ അത്തഭാവോ ഏവം പടിപാകതികോ ജാതോ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ പഞ്ഞാമഹന്തതായ ഏവം പരിത്തകമ്പി വിതക്കം ഗഹേത്വാ കാമവിതക്കോതി അകാസി.

പണ്ണസാലായ പുരതോ നിസിന്നോ ചമരപസദഗവയരോഹിതമിഗാദികേ മഗഗണേ മനുഞ്ഞസദ്ദരവനേ മോരവനകുക്കുടാദികേ പക്ഖിഗണേ നീലുപ്പലകുമുദകമലാദിസഞ്ഛന്നാനി പല്ലലാനി നാനാകുസുമസഞ്ഛന്നവിടപാ വനരാജിയോ മണിക്ഖന്ധനിമ്മലജലപവാഹഞ്ച നദിം നേരഞ്ജരം പസ്സതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘സോഭനാ വതിമേ മിഗജാതാ പക്ഖിഗണാ പല്ലലാനി വനരാജിയോ നദീ നേരഞ്ജരാ’’തി. സോ തമ്പി ഏവം പരിത്തകം വിതക്കം ഗഹേത്വാ കാമവിതക്കമകാസി, തേനാഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ’’തി.

അത്തബ്യാബാധായപീതി അത്തദുക്ഖായപി. ഏസേവനയോ സബ്ബത്ഥ. കിം പന മഹാസത്തസ്സ ഉഭയദുക്ഖായ സംവത്തനകവിതക്കോ നാമ അത്ഥീതി? നത്ഥി. അപരിഞ്ഞായം ഠിതസ്സ പന വിതക്കോ യാവ ഉഭയബ്യാബാധായ സംവത്തതീതി ഏതാനി തീണി നാമാനി ലഭതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. പഞ്ഞാനിരോധികോതി അനുപ്പന്നായ ലോകിയലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേതി, ലോകിയപഞ്ഞം പന അട്ഠസമാപത്തിപഞ്ചാഭിഞ്ഞാവസേന ഉപ്പന്നമ്പി സമുച്ഛിന്ദിത്വാ ഖിപതീതി പഞ്ഞാനിരോധികോ. വിഘാതപക്ഖികോതി ദുക്ഖകോട്ഠാസികോ. അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം നാമ, തം പച്ചക്ഖം കാതും ന ദേതീതി അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ഖയം നത്ഥിഭാവം ഗച്ഛതി. ഉദകപുപ്ഫുളകോ വിയ നിരുജ്ഝതി. പജഹമേവാതി പജഹിമേവ. വിനോദമേവാതി നീഹരിമേവ. ബ്യന്തമേവ നം അകാസിന്തി വിഗതന്തം നിസ്സേസം പരിവടുമം പരിച്ഛിന്നമേവ നം അകാസിം.

൨൦൮. ബ്യാപാദവിതക്കോതി ന ബോധിസത്തസ്സ പരൂപഘാതപ്പടിസംയുത്തോ നാമ വിതക്കോ ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജതി, അഥസ്സ അതിവസ്സഅച്ചുണ്ഹഅതിസീതാദീനി പന പടിച്ച ചിത്തവിപരിണാമഭാവോ ഹോതി, തം സന്ധായ ‘‘ബ്യാപാദവിതക്കോ’’തി ആഹ. വിഹിംസാവിതക്കോതി ന മഹാസത്തസ്സ പരേസം ദുക്ഖുപ്പാദനപ്പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തേ പന ഉദ്ധതാകാരോ അനേകഗ്ഗതാകാരോ ഹോതി, തം ഗഹേത്വാ വിഹിംസാവിതക്കമകാസി. പണ്ണസാലാദ്വാരേ നിസിന്നോ ഹി സീഹബ്യഗ്ഘാദികേ വാളമിഗേ സൂകരാദയോ ഖുദ്ദമിഗേ വിഹിംസന്തേ പസ്സതി. അഥ ബോധിസത്തോ ഇമസ്മിമ്പി നാമ അകുതോഭയേ അരഞ്ഞേ ഇമേസം തിരച്ഛാനഗതാനം പച്ചത്ഥികാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ബലവന്തോ ദുബ്ബലേ ഖാദന്തി, ബലവന്തഖാദിതാ വത്തന്തീതി കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി. അഞ്ഞേപി ബിളാരാദയോ കുക്കുടമൂസികാദീനി ഖാദന്തേ പസ്സതി, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ മനുസ്സേ രാജകമ്മികേഹി ഉപദ്ദുതേ വധബന്ധാദീനി അനുഭവന്തേ അത്തനോ കസിവണിജ്ജാദീനി കമ്മാനി കത്വാ ജീവിതും ന ലഭന്തീതി കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി, തം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി വിഹിംസാവിതക്കോ’’തി ആഹ. തഥാ തഥാതി തേന തേന ആകാരേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കാമവിതക്കാദീസു യം യം വിതക്കേതി, യം യം വിതക്കം പവത്തേതി, തേന തേനേ ചസ്സാകാരേന കാമവിതക്കാദിഭാവോ ചേതസോ ന ഹി ഹോതീതി. പഹാസി നേക്ഖമ്മവിതക്കന്തി നേക്ഖമ്മവിതക്കം പജഹതി. ബഹുലമകാസീതി ബഹുലം കരോതി. തസ്സ തം കാമവിതക്കായ ചിത്തന്തി തസ്സ തം ചിത്തം കാമവിതക്കത്ഥായ. യഥാ കാമവിതക്കസമ്പയുത്തം ഹോതി, ഏവമേവം നമതീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി അത്ഥദീപികം ഉപമം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപീ തിആദിമാഹ. തത്ഥ കിട്ഠസമ്ബാധേതി സസ്സസമ്ബാധേ. ആകോടേയ്യാതി ഉജുകം പിട്ഠിയം പഹരേയ്യ. പടികോടേയ്യാതി തിരിയം ഫാസുകാസു പഹരേയ്യ. സന്നിരുന്ധേയ്യാതി ആവരിത്വാ തിട്ഠേയ്യ. സന്നിവാരേയ്യാതി ഇതോ ചിതോ ച ഗന്തും ന ദദേയ്യ. തതോനിദാനന്തി തേന കാരണേന, ഏവം അരക്ഖിതാനം ഗുന്നം പരേസം സസ്സഖാദനകാരണേനാതി അത്ഥോ. ബാലോ ഹി ഗോപാലോകോ ഏവം ഗാവോ അരക്ഖമാനോ ‘‘അയം അമ്ഹാകം ഭത്തവേതനം ഖാദതി, ഉജും ഗാവോ രക്ഖിതുമ്പി ന സക്കോതി, കുലേഹി സദ്ധിം വേരം ഗണ്ഹാപേതീ’’തി ഗോസാമികാനമ്പി സന്തികാ വധാദീനി പാപുണാതി, കിട്ഠസാമികാനമ്പി. പണ്ഡിതോ പന ഇമാനി ചത്താരി ഭയാനി സമ്പസ്സന്തോ ഗാവോ സാധുകം രക്ഖതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ആദീനവന്തി ഉപദ്ദവം. ഓകാരന്തി ലാമകം, ഖന്ധേസു വാ ഓതാരം. സംകിലേസന്തി കിലിട്ഠഭാവം. നേക്ഖമ്മേതി നേക്ഖമ്മമ്ഹി. ആനിസംസന്തി വിസുദ്ധിപക്ഖം. വോദാനപക്ഖന്തി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മമ്ഹി വിസുദ്ധിപക്ഖം അദ്ദസന്തി അത്ഥോ.

൨൦൯. നേക്ഖമ്മന്തി ച കാമേഹി നിസ്സടം സബ്ബകുസലം, ഏകധമ്മേ സങ്ഗയ്ഹമാനേ നിബ്ബാനമേവ. തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – കിട്ഠസമ്ബാധം വിയ ഹി രൂപാദിആരമ്മണം, കൂടഗാവോ വിയ കൂടചിത്തം, പണ്ഡിതഗോപാലകോ വിയ ബോധിസത്തോ, ചതുബ്ബിധഭയം വിയ അത്തപരൂഭയബ്യാബാധായ സംവത്തനവിതക്കോ, പണ്ഡിതഗോപാലകസ്സ ചതുബ്ബിധം ഭയം ദിസ്വാ കിട്ഠസമ്ബാധേ അപ്പമാദേന ഗോരക്ഖണം വിയ ബോധിസത്തസ്സ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം പദഹതോ അത്തബ്യാബാധാദിഭയം ദിസ്വാ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു യഥാ കാമവിതക്കാദയോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം ചിത്തരക്ഖണം. പഞ്ഞാവുദ്ധികോതിആദീസു അനുപ്പന്നായ ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞായ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നായ ച വുദ്ധിയാ സംവത്തതീതി പഞ്ഞാവുദ്ധികോ. ന ദുക്ഖകോട്ഠാസായ സംവത്തതീതി അവിഘാതപക്ഖികോ. നിബ്ബാനധാതുസച്ഛികിരിയായ സംവത്തതീതി നിബ്ബാനസംവത്തനികോ. രത്തിം ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ, അനുവിതക്കേയ്യന്തി സകലരത്തിം ചേപി തം വിതക്കം പവത്തേയ്യം. തതോനിദാനന്തി തംമൂലകം. ഓഹഞ്ഞേയ്യാതി ഉഗ്ഘാതീയേയ്യ, ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യാതി അത്ഥോ. ആരാതി ദൂരേ. സമാധിമ്ഹാതി ഉപചാരസമാധിതോപി അപ്പനാസമാധിതോപി. സോ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തന്തി സോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, മാ മേ ചിത്തം സമാധിമ്ഹാ ദൂരേ ഹോതൂതി അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി, ഗോചരജ്ഝത്തേ ഠപേമീതി അത്ഥോ. സന്നിസാദേമീതി തത്ഥേവ ച നം സന്നിസീദാപേമി. ഏകോദിം കരോമീതി ഏകഗ്ഗം കരോമി. സമാദഹാമീതി സമ്മാ ആദഹാമി, സുട്ഠു ആരോപേമീതി അത്ഥോ. മാ മേ ചിത്തം ഊഹഞ്ഞീതി മാ മയ്ഹം ചിത്തം ഉഗ്ഘാതീയിത്ഥ, മാ ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതൂതി അത്ഥോ.

൨൧൦. ഉപ്പജ്ജതി അബ്യാപാദവിതക്കോ…പേ… അവിഹിംസാവിതക്കോതി ഏത്ഥ യോ സോ ഇമായ ഹേട്ഠാ വുത്തതരുണവിപസ്സനായ സദ്ധിം ഉപ്പന്നവിതക്കോ കാമപച്ചനീകട്ഠേന നേക്ഖമ്മവിതക്കോതി വുത്തോ. സോയേവ ബ്യാപാദപച്ചനീകട്ഠേന അബ്യാപാദവിതക്കോതി ച വിഹിംസാപച്ചനീകട്ഠേന അവിഹിംസാവിതക്കോതി ച വുത്തോ.

ഏത്താവതാ ബോധിസത്തസ്സ സമാപത്തിം നിസ്സായ വിപസ്സനാപട്ഠപനകാലോ കഥിതോ. യസ്സ ഹി സമാധിപി തരുണോ, വിപസ്സനാപി. തസ്സ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അതിചിരം നിസിന്നസ്സ കായോ കിലമതി, അന്തോ അഗ്ഗി വിയ ഉട്ഠഹതി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, മത്ഥകതോ ഉസുമവട്ടി വിയ ഉട്ഠഹതി, ചിത്തം ഹഞ്ഞതി വിഹഞ്ഞതി വിപ്ഫന്ദതി. സോ പുന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തം പരിദമേത്വാ മുദുകം കത്വാ സമസ്സാസേത്വാ പുന വിപസ്സനം പട്ഠപേതി. തസ്സ പുന അതിചിരം നിസിന്നസ്സ തഥേവ ഹോതി. സോ പുന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തഥേവ കരോതി. വിപസ്സനായ ഹി ബഹൂപകാരാ സമാപത്തി.

യഥാ യോധസ്സ ഫലകകോട്ഠകോ നാമ ബഹൂപകാരോ ഹോതി, സോ തം നിസ്സായ സങ്ഗാമം പവിസതി, തത്ഥ ഹത്ഥീഹിപി അസ്സേഹിപി യോധേഹിപി സദ്ധിം കമ്മം കത്വാ ആവുധേസു വാ ഖീണേസു ഭുഞ്ജിതുകാമതാദിഭാവേ വാ സതി നിവത്തിത്വാ ഫലകകോട്ഠകം പവിസിത്വാ ആവുധാനിപി ഗണ്ഹാതി, വിസ്സമതിപി, ഭുഞ്ജതിപി, പാനീയമ്പി പിവതി, സന്നാഹമ്പി പടിസന്നയ്ഹതി, തം തം കത്വാ പുന സങ്ഗാമം പവിസതി, തത്ഥ കമ്മം കത്വാ പുന ഉച്ചാരാദിപീളിതോ വാ കേനചിദേവ വാ കരണീയേന ഫലകകോട്ഠകം പവിസതി. തത്ഥ സന്ഥമ്ഭിത്വാ പുന സങ്ഗാമം പവിസതി, ഏവം യോധസ്സ ഫലകകോട്ഠകോ വിയ വിപസ്സനായ ബഹൂപകാരാ സമാപത്തി.

സമാപത്തിയാ പന സങ്ഗാമനിത്ഥരണകയോധസ്സ ഫലകകോട്ഠകതോപി വിപസ്സനാ ബഹൂപകാരതരാ. കിഞ്ചാപി ഹി സമാപത്തിം നിസ്സായ വിപസ്സനം പട്ഠപേതി, വിപസ്സനാ പന ഥാമജാതാ സമാപത്തിമ്പി രക്ഖതി. ഥാമജാതം കരോതി.

യഥാ ഹി ഥലേ നാവമ്പി നാവായ ഭണ്ഡമ്പി സകടഭാരം കരോന്തി. ഉദകം പത്വാ പന സകടമ്പി സകടഭണ്ഡമ്പി യുത്തഗോണേപി നാവാഭാരം കരോന്തി. നാവാ തിരിയം സോതം ഛിന്ദിത്വാ സോത്ഥിനാ സുപട്ടനം ഗച്ഛതി, ഏവമേവം കിഞ്ചാപി സമാപത്തിം നിസ്സായ വിപസ്സനം പട്ഠപേതി, വിപസ്സനാ പന ഥാമജാതാ സമാപത്തിമ്പി രക്ഖതി, ഥാമജാതം കരോതി. ഥലം പത്വാ സകടം വിയ ഹി സമാപത്തി. ഉദകം പത്വാ നാവാ വിയ വിപസ്സനാ. ഇതി ബോധിസത്തസ്സ ഏത്താവതാ സമാപത്തിം നിസ്സായ വിപസ്സനാപട്ഠപനകാലോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

യഞ്ഞദേവാതിആദി കണ്ഹപക്ഖേ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം, ഇധാപി അത്ഥദീപികം ഉപമം ദസ്സേതും സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗാമന്തസമ്ഭതേസൂതി ഗാമന്തം ആഹടേസു. സതികരണീയമേവ ഹോതീതി ഏതാ ഗാവോതി സതിഉപ്പാദനമത്തമേവ കാതബ്ബം ഹോതി. ഇതോ ചിതോ ച ഗന്ത്വാ ആകോടനാദികിച്ചം നത്ഥി. ഏതേ ധമ്മാതി ഏതേ സമഥവിപസ്സനാ ധമ്മാതി സതുപ്പാദനമത്തമേവ കാതബ്ബം ഹോതി. ഇമിനാ ബോധിസത്തസ്സ സമഥവിപസ്സനാനം ഥാമജാതകാലോ കഥിതോ. തദാ കിരസ്സ സമാപത്തിം അപ്പനത്ഥായ നിസിന്നസ്സ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ഏകാവജ്ജനേന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നിസിന്നോ സത്ത അനുപസ്സനാ ഏകപ്പഹാരേനേവ ആരുള്ഹോ ഹോതി.

൨൧൫. സേയ്യഥാപീതി ഇധ കിം ദസ്സേതി? അയം പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി, സത്താനഞ്ഹി ഹിതൂപചാരം അത്തനോ സത്ഥുഭാവസമ്പദഞ്ച ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അരഞ്ഞേതി അടവിയം. പവനേതി വനസണ്ഡേ. അത്ഥതോ ഹി ഇദം ദ്വയം ഏകമേവ, പഠമസ്സ പന ദുതിയം വേവചനം. അയോഗക്ഖേമകാമോതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം നിബ്ഭയട്ഠാനം അനിച്ഛന്തോ ഭയമേവ ഇച്ഛന്തോ. സോവത്ഥികോതി സുവത്ഥിഭാവാവഹോ. പീതിഗമനീയോതി തുട്ഠിം ഗമനീയോ. ‘‘പീതഗമനീയോ’’തി വാ പാഠോ. പിദഹേയ്യാതി സാഖാദീഹി ഥകേയ്യ. വിവരേയ്യാതി വിസദമുഖം കത്വാ വിവടം കരേയ്യ. കുമ്മഗ്ഗന്തി ഉദകവനപബ്ബതാദീഹി സന്നിരുദ്ധം അമഗ്ഗം. ഓദഹേയ്യ ഓകചരന്തി തേസം ഓകേ ചരമാനം വിയ ഏകം ദീപകമിഗം ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേയ്യ. ഓകചാരികന്തി ദീഘരജ്ജുയാ ബന്ധിതംയേവ മിഗിം.

മിഗലുദ്ദകോ ഹി അരഞ്ഞം മിഗാനം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇധ വസന്തി, ഇമിനാ മഗ്ഗേന നിക്ഖമന്തി, ഏത്ഥ ചരന്തി, ഏത്ഥ പിവന്തി, ഇമിനാ മഗ്ഗേന പവിസന്തീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മഗ്ഗം പിധായ കുമ്മഗ്ഗം വിവരിത്വാ ഓകചരഞ്ച ഓകചാരികഞ്ച ഠപേത്വാ സയം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ സത്തിം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. അഥ സായന്ഹസമയേ മിഗാ അകുതോഭയേ അരഞ്ഞേ ചരിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ മിഗപോതകേഹി സദ്ധിം കീളമാനാ വസനട്ഠാനസന്തികം ആഗന്ത്വാ ഓകചരഞ്ച ഓകചാരികഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘സഹായകാ നോ ആഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി നിരാസങ്കാ പവിസന്തി, തേ മഗ്ഗം പിഹിതം ദിസ്വാ ‘‘നായം മഗ്ഗോ, അയം മഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി കുമ്മഗ്ഗം പടിപജ്ജന്തി. മിഗലുദ്ദകോ ന താവ കിഞ്ചി കരോതി, പവിട്ഠേസു പന സബ്ബപച്ഛിമം സണികം പഹരതി. സോ ഉത്തസതി, തതോ സബ്ബേ ഉത്തസിത്വാ ‘‘ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി പുരതോ ഓലോകേന്താ ഉദകേന വാ വനേന വാ പബ്ബതേന വാ സന്നിരുദ്ധം മഗ്ഗം ദിസ്വാ ഉഭോഹി പസ്സേഹി അങ്ഗുലിസങ്ഖലികം വിയ ഗഹനവനം പവിസിതും അസക്കോന്താ പവിട്ഠമഗ്ഗേനേവ നിക്ഖമിതും ആരഭന്തി. ലുദ്ദകോ തേസം നിവത്തനഭാവം ഞത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ തിംസമ്പി ചത്താലീസമ്പി മിഗേ ഘാതേതി. ഇദം സന്ധായ ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാമിഗസങ്ഘോ അപരേന സമയേന അനയബ്യസനം ആപജ്ജേയ്യാതി വുത്തം.

‘‘നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം, അവിജ്ജായേതം അധിവചന’’ന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ ഇമേ സത്താ അവിജ്ജായ അഞ്ഞാണാ ഹുത്വാ നന്ദീരാഗേന ആബന്ധിത്വാ രൂപാരമ്മണാദീനി ഉപനീതാ വട്ടദുക്ഖസത്തിയാ ഘാതം ലഭന്തി. തസ്മാ ഭഗവാ ഓകചരം നന്ദീരാഗോതി, ഓകചാരികം അവിജ്ജാതി കത്വാ ദസ്സേസി.

മിഗലുദ്ദകോ ഹി ഏകദാപി തേസം സാഖാഭങ്ഗേന സരീരം പുഞ്ഛിത്വാ മനുസ്സഗന്ധം അപനേത്വാ ഓകചരം ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ ഓകചാരികം സഹ രജ്ജുയാ വിസ്സജ്ജേത്വാ അത്താനം പടിച്ഛാദേത്വാ സത്തിം ആദായ ഓകചരസ്സ സന്തികേ തിട്ഠതി, ഓകചാരികാ മിഗഗണസ്സ ചരണട്ഠാനാഭിമുഖീ ഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ മിഗാ സീസാനി ഉക്ഖിപിത്വാ തിട്ഠന്തി, സാപി സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ തിട്ഠതി, തേ ‘‘അമ്ഹാകം സമജാതികാ അയ’’ന്തി ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. സാപി തിണാനി ഖാദന്തീ വിയ സണികം ഉപഗച്ഛതി. ആരഞ്ഞികോ യൂഥപതിമിഗോ തസ്സാ വാതം ലഭിത്വാ സകഭരിയം വിസ്സജ്ജേത്വാ തദഭിമുഖോ ഹോതി.

സത്താനഞ്ഹി നവനവമേവ പിയം ഹോതി. ഓകചാരികാ ആരഞ്ഞികസ്സ മിഗസ്സ അച്ചാസന്നഭാവം അദത്വാ തദഭിമുഖീവ പച്ഛതോ പടിക്കമിത്വാ ഓകചരസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി, യത്ഥ യത്ഥസ്സാ രജ്ജു ലഗ്ഗതി, തത്ഥ തത്ഥ ഖുരേന പഹരിത്വാ മോചേതി, ആരഞ്ഞികോ മിഗോ ഓകചരം ദിസ്വാ ഓകചാരികായ സമ്മത്തോ ഹുത്വാ ഓകചരേ ഉസൂയം കത്വാ പിട്ഠിം നാമേത്വാ സീസം കമ്പേന്തോ തിട്ഠതി, തസ്മിം ഖണേ സത്തിം ജിവ്ഹായ ലേഹന്തോപി ‘‘കിം ഏത’’ന്തി ന ജാനാതി, ഓകചരോപി സചസ്സ ഉപരിഭാഗേന തം മിഗം പഹരിതും സുഖം ഹോതി, പിട്ഠിം നാമേതി. സചസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേന പഹരിതും സുഖം ഹോതി, ഹദയം ഉന്നാമേതി. അഥ ലുദ്ദകോ ആരഞ്ഞികം മിഗം സത്തിയാ പഹരിത്വാ തത്ഥേവ ഘാതേത്വാ മംസം ആദായ ഗച്ഛതി. ഏവമേവ യഥാ സോ മിഗോ ഓകചാരികായ സമ്മത്തോ ഓകചരേ ഉസൂയം കത്വാ സത്തിം ജിവ്ഹായ ലേഹന്തോപി കിഞ്ചി ന ജാനാതി, തഥാ ഇമേ സത്താ അവിജ്ജായ സമ്മത്താ അന്ധഭൂതാ കിഞ്ചി അജാനന്താ രൂപാദീസു നന്ദീരാഗം ഉപഗമ്മ വട്ടദുക്ഖസത്തിയാ വധം ലഭന്തീതി ഭഗവാ ഓകചരം നന്ദീരാഗോതി, ഓകചാരികം അവിജ്ജാതി കത്വാ ദസ്സേസി.

ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിവടോ മയാ ഖേമോ മഗ്ഗോതി ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഇമേസം സത്താനം ഹിതചരണേന സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ അഹം ബുദ്ധോസ്മീതി തുണ്ഹീഭൂതേന അനിസീദിത്വാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനതോ പട്ഠായ ധമ്മം ദേസേന്തേന വിവടോ ഖേമോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, പിഹിതോ കുമ്മഗ്ഗോ, അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞാദീനം ഭബ്ബപുഗ്ഗലാനം ഊഹതോ ഓകചരോ നന്ദീരാഗോ ദ്വേധാ ഛേത്വാ പാതിതോ, നാസിതാ ഓകചാരികാ അവിജ്ജാ സബ്ബേന സബ്ബം സമുഗ്ഘാതിതാതി അത്തനോ ഹിതൂപചാരം ദസ്സേസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ദ്വേധാവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.