൨. സീഹനാദവഗ്ഗോ

൧. ചൂളസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളസീഹനാദസുത്തം. യസ്മാ പനസ്സ അത്ഥുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാ ചസ്സ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനം കരിസ്സാമ. കതരായ പനിദം അത്ഥുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തന്തി? ലാഭസക്കാരപച്ചയാ തിത്ഥിയപരിദേവിതേ. ഭഗവതോ കിര ധമ്മദായാദസുത്തേ വുത്തനയേന മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. ചതുപ്പമാണികോ ഹി അയം ലോകസന്നിവാസോ, രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ, ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ, ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ, ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോതി ഇമേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന ചതുധാ ഠിതോ.

തേസം ഇദം നാനാകരണം – കതമോ ച പുഗ്ഗലോ രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരോഹം വാ പസ്സിത്വാ പരിണാഹം വാ പസ്സിത്വാ സണ്ഠാനം വാ പസ്സിത്വാ പാരിപൂരിം വാ പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരവണ്ണനായ പരഥോമനായ പരപസംസനായ പരവണ്ണഹാരികായ, തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ചീവരലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ പത്തലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ, സേനാസനലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ വിവിധം വാ ദുക്കരകാരികം പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലം വാ പസ്സിത്വാ സമാധിം വാ പസ്സിത്വാ പഞ്ഞം വാ പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോതി.

ഇമേസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു രൂപപ്പമാണോപി ഭഗവതോ ആരോഹപരിണാഹസണ്ഠാനപാരിപൂരിവണ്ണപോക്ഖരതം, അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതത്താ നാനാരതനവിചിത്തമിവ സുവണ്ണമഹാപടം, ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസമാകിണ്ണതായ താരാഗണസമുജ്ജലം വിയ ഗഗനതലം സബ്ബഫാലിഫുല്ലം വിയ ച യോജനസതുബ്ബേധം പാരിച്ഛത്തകം അട്ഠാരസരതനുബ്ബേധം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപം സസ്സിരികം അനോപമസരീരം ദിസ്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി.

ഘോസപ്പമാണോപി, ഭഗവതാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോ പൂരിതാ അങ്ഗപരിച്ചാഗോ പുത്തദാരപരിച്ചാഗോ, രജ്ജപരിച്ചാഗോ അത്തപരിച്ചാഗോ നയനപരിച്ചാഗോ ച കതോതിആദിനാ നയേന പവത്തം ഘോസം സുത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി.

ലൂഖപ്പമാണോപി ഭഗവതോ ചീവരലൂഖം ദിസ്വാ ‘‘സചേ ഭഗവാ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സ, കാസികവത്ഥമേവ അധാരയിസ്സ. പബ്ബജിത്വാ പനാനേന സാണപംസുകൂലചീവരേന സന്തുസ്സമാനേന ഭാരിയം കത’’ന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി. പത്തലൂഖമ്പി ദിസ്വാ – ‘‘ഇമിനാ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തേന രത്തവരസുവണ്ണഭാജനേസു ചക്കവത്തിഭോജനാരഹം സുഗന്ധസാലിഭോജനം പരിഭുത്തം, പബ്ബജിത്വാ പന പാസാണമയം പത്തം ആദായ ഉച്ചനീചകുലദ്വാരേസു സപദാനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധപിണ്ഡിയാലോപേന സന്തുസ്സമാനോ ഭാരിയം കരോതീ’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി. സേനാസനലൂഖം ദിസ്വാപി – ‘‘അയം അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേസു തീസു പാസാദേസു തിവിധനാടകപരിവാരോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം വിയ രജ്ജസിരിം അനുഭവിത്വാ ഇദാനി പബ്ബജ്ജൂപഗതോ രുക്ഖമൂലസേനാസനാദീസു ദാരുഫലകസിലാപട്ടപീഠമഞ്ചകാദീഹി സന്തുസ്സമാനോ ഭാരിയം കരോതീ’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി. ദുക്കരകാരികമസ്സ ദിസ്വാപി – ‘‘ഛബ്ബസ്സാനി നാമ മുഗ്ഗയൂസകുലത്ഥയൂസഹരേണുയൂസാദീനം പസടമത്തേന യാപേസ്സതി, അപ്പാണകം ഝാനം ഝായിസ്സതി, സരീരേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖോ വിഹരിസ്സതി, അഹോ ദുക്കരകാരകോ ഭഗവാ’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി.

ധമ്മപ്പമാണോപി ഭഗവതോ സീലഗുണം സമാധിഗുണം പഞ്ഞാഗുണം ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തിസമ്പദം അഭിഞ്ഞാപാരിപൂരിം യമകപാടിഹാരിയം ദേവോരോഹണം പാഥികപുത്തദമനാദീനി ച അനേകാനി അച്ഛരിയാനി ദിസ്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി, തേ ഏവം പസന്നാ ഭഗവതോ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം അഭിഹരന്തി. തിത്ഥിയാനം പന ബാവേരുജാതകേ കാകസ്സ വിയ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായിത്ഥ. യഥാഹ –

‘‘അദസ്സനേന മോരസ്സ, സിഖിനോ മഞ്ജുഭാണിനോ;

കാകം തത്ഥ അപൂജേസും, മംസേന ച ഫലേന ച.

യദാ ച സരസമ്പന്നോ, മോരോ ബാവേരുമാഗമാ;

അഥ ലാഭോ ച സക്കാരോ, വായസസ്സ അഹായഥ.

യാവ നുപ്പജ്ജതി ബുദ്ധോ, ധമ്മരാജാ പഭങ്കരോ;

താവ അഞ്ഞേ അപൂജേസും, പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേ.

യദാ ച സരസമ്പന്നോ, ബുദ്ധോ ധമ്മമദേസയി;

അഥ ലാഭോ ച സക്കാരോ, തിത്ഥിയാനം അഹായഥാ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൧൫൩-൧൫൬);

തേ ഏവം പഹീനലാഭസക്കാരാ രത്തിം ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തം ഓഭാസേത്വാപി സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ ഹതപ്പഭാ അഹേസും.

യഥാ ഹി ഖജ്ജോപനകാ, കാളപക്ഖമ്ഹി രത്തിയാ;

നിദസ്സയന്തി ഓഭാസം, ഏതേസം വിസയോ ഹി സോ.

യദാ ച രസ്മിസമ്പന്നോ, അബ്ഭുദേതി പഭങ്കരോ;

അഥ ഖജ്ജുപസങ്ഘാനം, പഭാ അന്തരധായതി.

ഏവം ഖജ്ജുപസദിസാ, തിത്ഥിയാപി പുഥൂ ഇധ;

കാളപക്ഖൂപമേ ലോകേ, ദീപയന്തി സകം ഗുണം.

യദാ ച ബുദ്ധോ ലോകസ്മിം, ഉദേതി അമിതപ്പഭോ;

നിപ്പഭാ തിത്ഥിയാ ഹോന്തി, സൂരിയേ ഖജ്ജുപകാ യഥാതി.

തേ ഏവം നിപ്പഭാ ഹുത്വാ കച്ഛുപിളകാദീഹി കിണ്ണസരീരാ പരമപാരിജുഞ്ഞപത്താ യേന ബുദ്ധോ യേന ധമ്മോ യേന സങ്ഘോ യേന ച മഹാജനസ്സ സന്നിപാതോ, തേന തേന ഗന്ത്വാ അന്തരവീഥിയമ്പി സിങ്ഘാടകേപി ചതുക്കേപി സഭായമ്പി ഠത്വാ പരിദേവന്തി –

‘‘കിം ഭോ സമണോയേവ ഗോതമോ സമണോ, മയം അസ്സമണാ; സമണസ്സേവ ഗോതമസ്സ സാവകാ സമണാ, അമ്ഹാകം സാവകാ അസ്സമണാ? സമണസ്സേവ ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ന അമ്ഹാകം, സാവകാനഞ്ച നോ ദിന്നം മഹപ്ഫലം? നനു സമണോപി ഗോതമോ സമണോ, മയമ്പി സമണാ. സമണസ്സപി ഗോതമസ്സ സാവകാ സമണാ, അമ്ഹാകമ്പി സാവകാ സമണാ. സമണസ്സപി ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, അമ്ഹാകമ്പി സാവകാനഞ്ച നോ ദിന്നം മഹപ്ഫലഞ്ചേവ? സമണസ്സപി ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ദേഥ കരോഥ, അമ്ഹാകമ്പി സാവകാനഞ്ച നോ ദേഥ സക്കരോഥ? നനു സമണോ ഗോതമോ പുരിമാനി ദിവസാനി ഉപ്പന്നോ, മയം പന ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനേയേവ ഉപ്പന്നാ’’തി.

ഏവം നാനപ്പകാരം വിരവന്തി. അഥ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോതി ചതസ്സോ പരിസാ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസും ‘‘തിത്ഥിയാ ഭന്തേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കഥേന്തീ’’തി. തം സുത്വാ ഭഗവാ – ‘‘മാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തിത്ഥിയാനം വചനേന ‘അഞ്ഞത്ര സമണോ അത്ഥീ’തി സഞ്ഞിനോ അഹുവത്ഥാ’’തി വത്വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു സമണഭാവം പടിസേധേന്തോ ഇധേവ ച അനുജാനന്തോ ഇമിസ്സാ അത്ഥുപ്പത്തിയാ ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോതി ഇദം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. അയം പന നിയമോ സേസപദേസുപി വേദിതബ്ബോ. ദുതിയാദയോപി ഹി സമണാ ഇധേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ. സമണോതി സോതാപന്നോ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧).

ദുതിയോതി സകദാഗാമീ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച? ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമണോ. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമണോ’’തി.

തതിയോതി അനാഗാമീ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ സമണോ’’തി.

ചതുത്ഥോതി അരഹാ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ സമണോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧). ഇതി ഇമസ്മിം ഠാനേ ചത്താരോ ഫലട്ഠകസമണാവ അധിപ്പേതാ.

സുഞ്ഞാതി രിത്താ തുച്ഛാ. പരപ്പവാദാതി ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതികാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഇമേ സബ്ബേപി ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. ഇതോ ബാഹിരാനം പരേസം വാദാ പരപ്പവാദാ നാമ. തേ സബ്ബേപി ഇമേഹി ചതൂഹി ഫലട്ഠകസമണേഹി സുഞ്ഞാ, ന ഹി തേ ഏത്ഥ സന്തി. ന കേവലഞ്ച ഏതേഹേവ സുഞ്ഞാ, ചതൂഹി പന മഗ്ഗട്ഠകസമണേഹിപി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം അത്ഥായ ആരദ്ധവിപസ്സകേഹിപീതി ദ്വാദസഹിപി സമണേഹി സുഞ്ഞാ ഏവ. ഇമമേവ അത്ഥം സന്ധായ ഭഗവതാ മഹാപരിനിബ്ബാനേ വുത്തം –

‘‘ഏകൂനതിംസോ വയസാ സുഭദ്ദ,

യം പബ്ബജിം കിം കുസലാനുഏസീ;

വസ്സാനി പഞ്ഞാസ സമാധികാനി,

യതോ അഹം പബ്ബജിതോ സുഭദ്ദ;

ഞായസ്സ ധമ്മസ്സ പദേസവത്തീ,

ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണോപി നത്ഥി.

‘‘ദുതിയോപി സമണോ നത്ഥി, തതിയോപി സമണോ നത്ഥി, ചതുത്ഥോപി സമണോ നത്ഥി. സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪).

ഏത്ഥ ഹി പദേസവത്തീതി ആരദ്ധവിപസ്സകോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകം മഗ്ഗട്ഠം ഫലട്ഠന്തി തയോപി ഏകതോ കത്വാ സമണോപി നത്ഥീതി ആഹ. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകം മഗ്ഗട്ഠം ഫലട്ഠന്തി തയോപി ഏകതോ കത്വാ ദുതിയോപി സമണോ നത്ഥീതി ആഹ. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ.

കസ്മാ പനേതേ അഞ്ഞത്ഥ നത്ഥീതി? അഖേത്തതായ. യഥാ ഹി ന ആരഗ്ഗേ സാസപോ തിട്ഠതി, ന ഉദകപിട്ഠേ അഗ്ഗി ജലതി, ന പിട്ഠിപാസാണേ ബീജാനി രുഹന്തി, ഏവമേവ ബാഹിരേസു തിത്ഥായതനേസു ന ഇമേ സമണാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമസ്മിംയേവ പന സാസനേ ഉപ്പജ്ജന്തി. കസ്മാ? ഖേത്തതായ. തേസം അഖേത്തതാ ച ഖേത്തതാ ച അരിയമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോ ച ഭാവതോ ച വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ന ഉപലബ്ഭതി, സമണോപി തത്ഥ ന ഉപലബ്ഭതി, ദുതിയോപി തത്ഥ സമണോ ന ഉപലബ്ഭതി, തതിയോപി തത്ഥ സമണോ ന ഉപലബ്ഭതി, ചതുത്ഥോപി തത്ഥ സമണോ ന ഉപലബ്ഭതി. യസ്മിഞ്ച ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉപലബ്ഭതി, സമണോപി തത്ഥ ഉപലബ്ഭതി, ദുതിയോപി തത്ഥ…പേ…. ചതുത്ഥോപി തത്ഥ സമണോ ഉപലബ്ഭതി. ഇമസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉപലബ്ഭതി, ഇധേവ, സുഭദ്ദ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ, ഇധ തതിയോ സമണോ, ഇധ ചതുത്ഥോ സമണോ, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪).

ഏവം യസ്മാ തിത്ഥായതനം അഖേത്തം, സാസനം ഖേത്തം, തസ്മാ യഥാ സുരത്തഹത്ഥപാദോ സൂരകേസരകോ സീഹോ മിഗരാജാ ന സുസാനേ വാ സങ്കാരകൂടേ വാ പടിവസതി, തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതം പന ഹിമവന്തം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ മണിഗുഹായംയേവ പടിവസതി. യഥാ ച ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ ന ഗോചരിയഹത്ഥികുലാദീസു നവസു നാഗകുലേസു ഉപ്പജ്ജതി, ഛദ്ദന്തകുലേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച വലാഹകോ അസ്സരാജാ ന ഗദ്രഭകുലേ വാ ഘോടകകുലേ വാ ഉപ്പജ്ജതി, സിന്ധുയാ തീരേ പന സിന്ധവകുലേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച സബ്ബകാമദദം മനോഹരം മണിരതനം ന സങ്കാരകൂടേ വാ പംസുപബ്ബതാദീസു വാ ഉപ്പജ്ജതി, വേപുല്ലപബ്ബതബ്ഭന്തരേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച തിമിരപിങ്ഗലോ മച്ഛരാജാ ന ഖുദ്ദകപോക്ഖരണീസു ഉപ്പജ്ജതി, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരേ മഹാസമുദ്ദേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ സുപണ്ണരാജാ ന ഗാമദ്വാരേ ഏരണ്ഡവനാദീസു പടിവസതി, മഹാസമുദ്ദം പന അജ്ഝോഗാഹേത്വാ സിമ്ബലിദഹവനേയേവ പടിവസതി. യഥാ ച ധതരട്ഠോ സുവണ്ണഹംസോ ന ഗാമദ്വാരേ ആവാടകാദീസു പടിവസതി, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരോ ഹുത്വാ ചിത്തകൂടപബ്ബതേയേവ പടിവസതി. യഥാ ച ചതുദ്ദീപിസ്സരോ ചക്കവത്തിരാജാ ന നീചകുലേ ഉപ്പജ്ജതി, അസമ്ഭിന്നജാതിഖത്തിയകുലേയേവ പന ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഇമേസു സമണേസു ഏകസമണോപി ന അഞ്ഞതിത്ഥായതനേ ഉപ്പജ്ജതി, അരിയമഗ്ഗപരിക്ഖിത്തേ പന ബുദ്ധസാസനേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഹി സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി.

സമ്മാ സീഹനാദം നദഥാതി ഏത്ഥ സമ്മാതി ഹേതുനാ നയേന കാരണേന. സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം അപ്പടിനാദം. ഇമേസഞ്ഹി ചതുന്നം സമണാനം ഇധേവ അത്ഥിതായ അയം നാദോ സേട്ഠനാദോ നാമ ഹോതി ഉത്തമനാദോ. ‘‘ഇമേ സമണാ ഇധേവ അത്ഥീ’’തി വദന്തസ്സ അഞ്ഞതോ ഭയം വാ ആസങ്കാ വാ നത്ഥീതി അഭീതനാദോ നാമ ഹോതി. ‘‘അമ്ഹാകമ്പി സാസനേ ഇമേ സമണാ അത്ഥീ’’തി പൂരണാദീസു ഏകസ്സാപി ഉട്ഠഹിത്വാ വത്തും അസമത്ഥതായ അയം നാദോ അപ്പടിനാദോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം അപ്പടിനാദ’’ന്തി.

൧൪൦. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതീതി ഇദം ഖോ പന കാരണം വിജ്ജതി. യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാതി യേന കാരണേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. ഏത്ഥ ച തിത്ഥം ജാനിതബ്ബം, തിത്ഥകരോ ജാനിതബ്ബോ തിത്ഥിയാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയസാവകാ ജാനിതബ്ബാ. തിത്ഥംനാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. ഏത്ഥ ഹി സത്താ തരന്തി ഉപ്പലവന്തി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, തസ്മാ തിത്ഥന്തി വുച്ചന്തി. താസം ദിട്ഠീനം ഉപ്പാദേതാ തിത്ഥകരോ നാമ. തസ്സ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ പബ്ബജിതാ തിത്ഥിയാ നാമ. തേസം പച്ചയദായകാ തിത്ഥിയസാവകാതി വേദിതബ്ബാ. പരിബ്ബാജകാതി ഗിഹിബന്ധനം പഹായ പബ്ബജ്ജൂപഗതാ. അസ്സാസോതി അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ഉപത്ഥമ്ഭോ. ബലന്തി ഥാമോ. യേന തുമ്ഹേതി യേന അസ്സാസേന വാ ബലേന വാ ഏവം വദേഥ.

അത്ഥി ഖോ നോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതം ആമലകം വിയ സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ. അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ. തീഹി വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ. സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനി വാപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ പസ്സതാ. അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ. അരീനം ഹതത്താ പച്ചയാദീനം അരഹത്താ ച അരഹതാ, സമ്മാ സാമഞ്ച സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ. കിലേസാരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി, ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹി ആകാരേഹി ഥോമിതേന ചത്താരോ ധമ്മാ അക്ഖാതാ, യേ മയം അത്തനി സമ്പസ്സമാനാ ഏവം വദേമ, ന രാജരാജമഹാമത്താദീനം ഉപത്ഥമ്ഭം കായബലന്തി.

സത്ഥരി പസാദോതി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ നയേന ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരന്താനം ഉപ്പന്നപ്പസാദോ. ധമ്മേ പസാദോതി ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മഗുണേ അനുസ്സരന്താനം ഉപ്പന്നപ്പസാദോ. സീലേസു പരിപൂരകാരിതാതി അരിയകന്തേസു സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ. അരിയകന്തസീലാനി നാമ പഞ്ചസീലാനി. താനി ഹി ഭവന്തരഗതോപി അരിയസാവകോ അത്തനോ അരിയസാവകഭാവം അജാനന്തോപി ന വീതിക്കമതി. സചേപി ഹി നം കോചി വദേയ്യ – ‘‘ഇമം സകലം ചക്കവത്തിരജ്ജം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഖുദ്ദകമക്ഖികം ജീവിതാ വോരോപേഹീ’’തി, അട്ഠാനമേതം, യം സോ തസ്സ വചനം കരേയ്യ. ഏവം അരിയാനം സീലാനി കന്താനി പിയാനി മനാപാനി. താനി സന്ധായ വുത്തം ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ’’തി.

സഹധമ്മികാ ഖോ പനാതി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനീ സിക്ഖമാനാ സാമണേരോ സാമണേരീ ഉപാസകോ ഉപാസികാതി ഏതേ സത്ത സഹധമ്മചാരിനോ. ഏതേസു ഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സഹധമ്മം ചരതി സമാനസിക്ഖതായ. തഥാ ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുനീഹി…പേ… ഉപാസികാ ഉപാസികാഹി, സോതാപന്നോ സോതാപന്നേഹി, സകദാഗാമീ…പേ… അനാഗാമീഹി സഹധമ്മം ചരതി. തസ്മാ സബ്ബേപേതേ സഹധമ്മികാതി വുച്ചന്തി. അപിചേത്ഥ അരിയസാവകായേവ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി ഭവന്തരേപി മഗ്ഗദസ്സനമ്ഹി വിവാദോ നത്ഥി, തസ്മാ തേ അച്ചന്തം ഏകധമ്മചാരിതായ സഹധമ്മികാ. ഇമിനാ, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ നയേന സങ്ഘം അനുസ്സരന്താനം ഉപ്പന്നപ്പസാദോ കഥിതോ. ഏത്താവതാ ചത്താരി സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാനി കഥിതാനി ഹോന്തി.

ഇമേ ഖോ നോ, ആവുസോതി, ആവുസോ, ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ തേന ഭഗവതാ അമ്ഹാകം അസ്സാസോ ചേവ ബലഞ്ചാതി അക്ഖാതാ, യേ മയം അത്തനി സമ്പസ്സമാനാ ഏവം വദേമ.

൧൪൧. യോ അമ്ഹാകം സത്ഥാതി ഇമിനാ പൂരണകസ്സപാദികേ ഛ സത്ഥാരോ അപദിസ്സന്തി. യഥാ പന ഇദാനി സാസനേ ആചരിയുപജ്ഝായാദീസു ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ, അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ’’തി ഗേഹസിതപേമം ഹോതി. ഏവരൂപം പേമം സന്ധായ ‘‘സത്ഥരി പസാദോ’’തി വദന്തി. ഥേരോ പനാഹ – ‘‘യസ്മാ സത്ഥാ നാമ ന ഏകസ്സ, ന ദ്വിന്നം ഹോതി, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഏകോവ സത്ഥാ, തസ്മാ തിത്ഥിയാ ‘അമ്ഹാകം സത്ഥാ’ തി ഏകപദേനേവ സത്ഥാരം വിസും കത്വാ ഇമിനാവ പദേന വിരുദ്ധാ പരാജിതാ’’തി. ധമ്മേ പസാദോതി ഇദം പന യഥാ ഇദാനി സാസനേ ‘‘അമ്ഹാകം ദീഘനികായോ അമ്ഹാകം മജ്ഝിമനികായോ’’തി മമായന്തി, ഏവം അത്തനോ അത്തനോ പരിയത്തിധമ്മേ ഗേഹസിതപേമം സന്ധായ വദന്തി. സീലേസൂതി അജസീലഗോസീലമേണ്ഡകസീലകുക്കുരസീലാദീസു. ഇധ നോ ആവുസോതി ഏത്ഥ ഇധാതി പസാദം സന്ധായ വദന്തി. കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപ്പയോഗോ. യദിദന്തി യമിദം തുമ്ഹാകഞ്ചേവ അമ്ഹാകഞ്ച നാനാകരണം വദേയ്യാഥ. തം കിം നാമ? തുമ്ഹാകമ്പി ഹി ചതൂസു ഠാനേസു പസാദോ, അമ്ഹാകമ്പി. നനു ഏതസ്മിം പസാദേ തുമ്ഹേ ച അമ്ഹേ ച ദ്വേധാ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസാതി വാചായ സമധുരാ ഹുത്വാ അട്ഠംസു.

അഥ നേസം തം സമധുരതം ഭിന്ദന്തോ ഭഗവാ ഏവം വാദിനോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകാ നിട്ഠാതി യാ തസ്സ പസാദസ്സ പരിയോസാനഭൂതാ നിട്ഠാ, കിം സാ ഏകാ, ഉദാഹു പുഥൂതി ഏവം പുച്ഛഥാതി വദതി. യസ്മാ പന തസ്മിം തസ്മിം സമയേ നിട്ഠം അപഞ്ഞപേന്തോ നാമ നത്ഥി, ബ്രാഹ്മണാനഞ്ഹി ബ്രഹ്മലോകോ നിട്ഠാ, മഹാതാപസാനം ആഭസ്സരാ, പരിബ്ബാജകാനം സുഭകിണ്ഹാ, ആജീവകാനം ‘‘അനന്തമാനസോ’’തി ഏവം പരികപ്പിതോ അസഞ്ഞീഭവോ. ഇമസ്മിം സാസനേ പന അരഹത്തം നിട്ഠാ. സബ്ബേവ ചേതേ അരഹത്തമേവ നിട്ഠാതി വദന്തി. ദിട്ഠിവസേന പന ബ്രഹ്മലോകാദീനി പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ അത്തനോ അത്തനോ ലദ്ധിവസേന ഏകമേവ നിട്ഠം പഞ്ഞപേന്തി, തം ദസ്സേതും ഭഗവാ സമ്മാ ബ്യാകരമാനാതിആദിമാഹ.

ഇദാനി ഭിക്ഖൂനമ്പി ഏകാ നിട്ഠാ, തിത്ഥിയാനമ്പി ഏകാ നിട്ഠാതി ദ്വീസു അട്ടകാരകേസു വിയ ഠിതേസു ഭഗവാ അനുയോഗവത്തം ദസ്സേന്തോ സാ പനാവുസോ, നിട്ഠാ സരാഗസ്സ, ഉദാഹു വീതരാഗസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ രാഗരത്താദീനം നിട്ഠാ നാമ നത്ഥി. യദി സിയാ, സോണസിങ്ഗാലാദീനമ്പി സിയാതി ഇമം ദോസം പസ്സന്താനം തിത്ഥിയാനം ‘‘വീതരാഗസ്സ ആവുസോ സാ നിട്ഠാ’’തിആദിനാ നയേന ബ്യാകരണം ദസ്സിതം.

തത്ഥ വിദ്ദസുനോതി പണ്ഡിതസ്സ. അനുരുദ്ധപടിവിരുദ്ധസ്സാതി രാഗേന അനുരുദ്ധസ്സ കോധേന പടിവിരുദ്ധസ്സ. പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോതി ഏത്ഥ ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ. പപഞ്ചോ ആരാമോ അസ്സാതി പപഞ്ചാരാമോ. പപഞ്ചേ രതി അസ്സാതി പപഞ്ചരതി. പപഞ്ചോതി ച മത്തപമത്താകാരഭാവേന പവത്താനം തണ്ഹാദിട്ഠിമാനാനമേതം അധിവചനം. ഇധ പന തണ്ഹാദിട്ഠിയോവ അധിപ്പേതാ. സരാഗസ്സാതിആദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏകോവ കിലേസോ ആഗതോ. തസ്സ ആകാരതോ നാനത്തം വേദിതബ്ബം. സരാഗസ്സാതി ഹി വുത്തട്ഠാനേ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗവസേന ഗഹിതോ. സതണ്ഹസ്സാതി ഭവതണ്ഹാവസേന. സഉപാദാനസ്സാതി ഗഹണവസേന. അനുരുദ്ധപടിവിരുദ്ധസ്സാതി യുഗളവസേന. പപഞ്ചാരാമസ്സാതി പപഞ്ചുപ്പത്തിദസ്സനവസേന. സരാഗസ്സാതി വാ ഏത്ഥ അകുസലമൂലവസേന ഗഹിതോ. സതണ്ഹസ്സാതി ഏത്ഥ തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനദസ്സനവസേന. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ഥേരോ പനാഹ ‘‘കസ്മാ ഏവം വിദ്ധംസേഥ? ഏകോയേവ ഹി അയം ലോഭോ രജ്ജനവസേന രാഗോതി വുത്തോ. തണ്ഹാകരണവസേന തണ്ഹാ. ഗഹണട്ഠേന ഉപാദാനം. യുഗളവസേന അനുരോധപടിവിരോധോ. പപഞ്ചുപ്പത്തിദസ്സനട്ഠേന പപഞ്ചോ’’തി.

൧൪൨. ഇദാനി ഇമേസം കിലേസാനം മൂലഭൂതം ദിട്ഠിവാദം ദസ്സേന്തോ ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഭവദിട്ഠീതി സസ്സതദിട്ഠി. വിഭവദിട്ഠീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ഭവദിട്ഠിം അല്ലീനാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന സസ്സതദിട്ഠിം അല്ലീനാ. ഉപഗതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ ഉപഗതാ. അജ്ഝോസിതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ അനുപവിട്ഠാ. വിഭവദിട്ഠിയാ തേ പടിവിരുദ്ധാതി തേ സബ്ബേ ഉച്ഛേദവാദീഹി സദ്ധിം – ‘‘തുമ്ഹേ അന്ധബാലാ ന ജാനാഥ, സസ്സതോ അയം ലോകോ, നായം ലോകോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി പടിവിരുദ്ധാ നിച്ചം കലഹഭണ്ഡനപസുതാ വിഹരന്തി. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

സമുദയഞ്ചാതിആദീസു ദ്വേ ദിട്ഠീനം സമുദയാ ഖണികസമുദയോ പച്ചയസമുദയോ ച. ഖണികസമുദയോ ദിട്ഠീനം നിബ്ബത്തി. പച്ചയസമുദയോ അട്ഠ ഠാനാനി. സേയ്യഥിദം, ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, അവിജ്ജാപി, ഫസ്സോപി, സഞ്ഞാപി, വിതക്കോപി, അയോനിസോമനസികാരോപി, പാപമിത്തോപി, പരതോഘോസോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. ‘‘ഖന്ധാ ഹേതു ഖന്ധാ പച്ചയോ ദിട്ഠീനം ഉപാദായ സമുട്ഠാനട്ഠേന. ഏവം ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. അവിജ്ജാ… ഫസ്സോ… സഞ്ഞാ… വിതക്കോ… അയോനിസോമനസികാരോ… പാപമിത്തോ… പരതോഘോസോ ഹേതു, പരതോഘോസോ പച്ചയോ ദിട്ഠീനം ഉപാദായ സമുട്ഠാനട്ഠേന. ഏവം പരതോഘോസോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം’’ (പടി. മ. ൧.൧൨൪). അത്ഥങ്ഗമാപി ദ്വേയേവ ഖണികത്ഥങ്ഗമോ പച്ചയത്ഥങ്ഗമോ ച. ഖണികത്ഥങ്ഗമോ നാമ ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാനം. പച്ചയത്ഥങ്ഗമോ നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഹി ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി വുത്തോ.

അസ്സാദന്തി ദിട്ഠിമൂലകം ആനിസംസം. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘യംദിട്ഠികോ സത്ഥാ ഹോതി, തംദിട്ഠികാ സാവകാ ഹോന്തി. യംദിട്ഠികാ സത്ഥാരം സാവകാ സക്കരോന്തി, ഗരും കരോന്തി, മാനേന്തി, പൂജേന്തി, ലഭന്തി തതോനിദാനം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ’’തി. ആദീനവന്തി ദിട്ഠിഗ്ഗഹണമൂലകം ഉപദ്ദവം. സോ വഗ്ഗുലിവതം ഉക്കുടികപ്പധാനം കണ്ടകാപസ്സയതാ പഞ്ചാതപതപ്പനം സാനുപപാതപതനം കേസമസ്സുലുഞ്ചനം അപ്പോണകം ഝാനന്തിആദീനം വസേനം വേദിതബ്ബോ. നിസ്സരണന്തി ദിട്ഠീനം നിസ്സരണം നാമ നിബ്ബാനം. യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തീതി യേ ഏതം സബ്ബം യഥാസഭാവം ന ജാനന്തി. ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ ന പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഏതേസം നിട്ഠാ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഏതേസം നിട്ഠാ നാമ അത്ഥീതി ദ്വിന്നം അട്ടകാരകാനം അട്ടം ഛിന്ദന്തോ വിയ സാസനസ്മിംയേവ നിട്ഠായ അത്ഥിതം പതിട്ഠപേതി.

൧൪൩. ഇദാനി ദിട്ഠിച്ഛേദനം ദസ്സേന്തോ ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനാനീതിആദിമാഹ. തേസം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തായേവ.

സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞാവാദാ പടിജാനമാനാതി മയം സബ്ബേസം ഉപാദാനാനം പരിഞ്ഞം സമതിക്കമം വദാമാതി ഏവം പടിജാനമാനാ. ന സമ്മാ സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞന്തി സബ്ബേസം ഉപാദാനാനം സമതിക്കമം സമ്മാ ന പഞ്ഞപേന്തി. കേചി കാമുപാദാനമത്തസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. കേചി ദിട്ഠുപാദാനമത്തസ്സ പഞ്ഞപേന്തി, കേചി സീലബ്ബതുപാദാനസ്സാപി. അത്തവാദുപാദാനസ്സ പന പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തോ നാമ നത്ഥി. തേസം പന ഭേദം ദസ്സേന്തോ കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബേപി കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തിയേവ, ഛന്നവുതി പാസണ്ഡാപി ഹി ‘‘കാമാ ഖോ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തി വത്ഥുപടിസേവനം കാമം കപ്പതീതി ന പഞ്ഞപേന്തി, അകപ്പിയമേവ കത്വാ പഞ്ഞപേന്തി. യേ പന സേവന്തി, തേ ഥേയ്യേന സേവന്തി. തേന വുത്തം ‘‘കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി.

യസ്മാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദീനി ഗഹേത്വാ ചരന്തി. ‘‘സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി, ഭാവനായ സുദ്ധീ’’തി ഗണ്ഹന്തി, അത്തുപലദ്ധിം ന പജഹന്തി, തസ്മാ ന ദിട്ഠുപാദാനസ്സ, ന സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ, ന അത്തവാദുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം അപഞ്ഞാപനം ഏതേസം കിസ്സ ഹേതു, കിം കാരണാ? ഇമാനി ഹി തേ ഭോന്തോതി യസ്മാ തേ ഭോന്തോ ഇമാനി തീണി കാരണാനി യഥാസഭാവതോ ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. യേ പനേത്ഥ ദ്വിന്നം പരിഞ്ഞാനം പഞ്ഞാപനകാരണം ദിട്ഠിഞ്ചേവ സീലബ്ബതഞ്ച ‘‘ഏതം പഹാതബ്ബ’’ന്തി യഥാസഭാവതോ ജാനന്തി. തേ സന്ധായ പരതോ ദ്വേ വാരാ വുത്താ. തത്ഥ യേ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദീനി ഗണ്ഹന്തി, തേ ദിട്ഠുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. യേ പന ‘‘ന സീലേന സുദ്ധി, ന വതേന സുദ്ധി, ന ഭാവനായ സുദ്ധീ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തേ സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. അത്തവാദുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പന ഏകോപി പഞ്ഞപേതും ന സക്കോതി. അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോപി ഹി ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ പരിമജ്ജിത്വാ ചരമാനാപി ച തിത്ഥിയാ തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ പഞ്ഞപേന്തി. അത്തവാദം മുഞ്ചിതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ പതന്തി. പഥവിജിഗുച്ഛനസസകോ വിയ ഹി ഏതേ.

തത്ഥായം അത്ഥസല്ലാപികാ ഉപമാ – പഥവീ കിര സസകം ആഹ – ‘‘ഭോ സസകാ’’തി. സസകോ ആഹ – ‘‘കോ ഏസോ’’തി. ‘‘കസ്മാ മമേവ ഉപരി സബ്ബഇരിയാപഥേ കപ്പേന്തോ ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തോ മം ന ജാനാസീ’’തി. ‘‘സുട്ഠു തയാ അഹം ദിട്ഠോ, മയാ അക്കന്തട്ഠാനമ്പി അങ്ഗുലഗ്ഗേഹി ഫുട്ഠട്ഠാനം വിയ ഹോതി, വിസ്സട്ഠഉദകം അപ്പമത്തകം, കരീസം കതകഫലമത്തം. ഹത്ഥിഅസ്സാദീഹി പന അക്കന്തട്ഠാനമ്പി മഹന്തം, പസ്സാവോപി നേസം ഘടമത്തോ ഹോതി, ഉച്ചാരോപി പച്ഛിമത്തോ ഹോതി, അലം മയ്ഹം തയാ’’തി ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ പതിതോ. തതോ നം പഥവീ ആഹ – ‘‘അരേ ദൂരം ഗതോപി നനു മയ്ഹം ഉപരിയേവ പതിതോസീ’’തി. സോ പുന തം ജിഗുച്ഛന്തോ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പതിതോ, ഏവം വസ്സസഹസ്സമ്പി ഉപ്പതിത്വാ പതമാനോ സസകോ പഥവിം മുഞ്ചിതും ന സക്കോതി. ഏവമേവം തിത്ഥിയാ സബ്ബൂപാദാനപരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തോപി കാമുപാദാനാദീനം തിണ്ണംയേവ സമതിക്കമം പഞ്ഞപേന്തി. അത്തവാദം പന മുഞ്ചിതും ന സക്കോന്തി, അസക്കോന്താ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ പതന്തീതി.

ഏവം യം തിത്ഥിയാ സമതിക്കമിതും ന സക്കോന്തി, തസ്സ വസേന ദിട്ഠിച്ഛേദവാദം വത്വാ ഇദാനി പസാദപച്ഛേദവാദം ദസ്സേന്തോ ഏവരൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ധമ്മവിനയേതി ധമ്മേ ചേവ വിനയേ ച, ഉഭയേനപി അനിയ്യാനികസാസനം ദസ്സേതി. ‘‘യോ സത്ഥരി പസാദോ സോ ന സമ്മഗ്ഗതോ’’തി അനിയ്യാനികസാസനമ്ഹി ഹി സത്ഥാ കാലം കത്വാ സീഹോപി ഹോതി, ബ്യഗ്ഘോപി ഹോതി, ദീപിപി അച്ഛോപി തരച്ഛോപി. സാവകാ പനസ്സ മിഗാപി സൂകരാപി പസദാപി ഹോന്തി, സോ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം പുബ്ബേ ഉപട്ഠാകാ പച്ചയദായകാ’’തി ഖന്തിം വാ മേത്തം വാ അനുദ്ദയം വാ അകത്വാ തേസം ഉപരി പതിത്വാ ലോഹിതം പിവതി, ഥൂലഥൂലമംസാനിപി ഖാദതി. സത്ഥാ വാ പന ബിളാരോ ഹോതി, സാവകാ കുക്കുടാ വാ മൂസികാ വാ. അഥ നേ വുത്തനയേനേവ അനുകമ്പം അകത്വാ ഖാദതി. അഥ വാ സത്ഥാ നിരയപാലോ ഹോതി, സാവകാ നേരയികസത്താ. സോ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം പുബ്ബേ ഉപട്ഠാകാ പച്ചയദായകാ’’തി അനുകമ്പം അകത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കരോതി, ആദിത്തേപി രഥേ യോജേതി, അങ്ഗാരപബ്ബതമ്പി ആരോപേതി, ലോഹകുമ്ഭിയമ്പി ഖിപതി, അനേകേഹിപി ദുക്ഖധമ്മേഹി സമ്പയോജേതി. സാവകാ വാ പന കാലം കത്വാ സീഹാദയോ ഹോന്തി, സത്ഥാ മിഗാദീസു അഞ്ഞതരോ. തേ ‘‘ഇമം മയം പുബ്ബേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിമ്ഹാ, സത്ഥാ നോ അയ’’ന്തി തസ്മിം ഖന്തിം വാ മേത്തം വാ അനുദ്ദയം വാ അകത്വാ വുത്തനയേനേവ അനയബ്യസനം പാപേന്തി. ഏവം അനിയ്യാനികസാസനേ യോ സത്ഥരി പസാദോ, സോ ന സമ്മഗ്ഗതോ ഹോതി, കഞ്ചി കാലം ഗന്ത്വാപി പച്ഛാ വിനസ്സതിയേവ.

യോ ധമ്മേ പസാദോതി അനിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി ധമ്മേ പസാദോ നാമ, ഉഗ്ഗഹിതപരിയാപുട – ധാരിതവാചിത്തമത്തകേ തന്തിധമ്മേ പസാദോ ഹോതി, വട്ടമോക്ഖോ പനേത്ഥ നത്ഥി. തസ്മാ യോ ഏത്ഥ പസാദോ, സോ പുനപ്പുനം വട്ടമേവ ഗമ്ഭീരം കരോതീതി സാസനസ്മിം അസമ്മഗ്ഗതോ അസഭാവതോ അക്ഖായതി.

യാ സീലേസു പരിപൂരകാരിതാതി യാപി ച അനിയ്യാനികസാസനേ അജസീലാദീനം വസേന പരിപൂരകാരിതാ, സാപി യസ്മാ വട്ടമോക്ഖം ഭവനിസ്സരണം ന സമ്പാപേതി, സമ്പജ്ജമാനാ പന തിരച്ഛാനയോനിം ആവഹതി, വിപച്ചമാനാ നിരയം, തസ്മാ സാ ന സമ്മഗ്ഗതാ അക്ഖായതി. യാ സഹധമ്മികേസൂതി അനിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി യേ സഹധമ്മികാ, തേസു യസ്മാ ഏകച്ചേ കാലം കത്വാ സീഹാദയോപി ഹോന്തി, ഏകച്ചേ മിഗാദയോ, തത്ഥ സീഹാദിഭൂതാ ‘‘ഇമേ അമ്ഹാകം സഹധമ്മികാ അഹേസു’’ന്തി മിഗാദിഭൂതേസു ഖന്തിആദീനി അകത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നേസം മഹാദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥ സഹധമ്മികേസു പിയമനാപതാപി അസമ്മഗ്ഗതാ അക്ഖായതി.

ഇദം പന സബ്ബമ്പി കാരണഭേദം ഏകതോ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതീതിആദിമാഹ. തത്രായം സംഖേപത്ഥോ – ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി, യം മയാ വുത്തം ‘‘യോ സത്ഥരി പസാദോ സോ ന സമ്മഗ്ഗതോ അക്ഖായതീ’’തിആദി, തം ഏവമേവ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ തേ പസാദാദയോ ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ …പേ… അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേതി, ഏത്ഥ ഹി യഥാ തന്തി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. തത്ഥ ദുരക്ഖാതേതി ദുക്കഥിതേ, ദുക്ഖഥിതത്തായേവ ദുപ്പവേദിതേ. സോ പനേസ യസ്മാ മഗ്ഗഫലത്ഥായ ന നിയ്യാതി, തസ്മാ അനിയ്യാനികോ. രാഗാദീനം ഉപസമായ അസംവത്തനതോ അനുപസമസംവത്തനികോ. ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സബ്ബഞ്ഞുനാ പവേദിതോതി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതോ. തസ്മിം അനിയ്യാനികേ അനുപസമസംവത്തനികേ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേ. ഏത്താവതാ ഭഗവാ തിത്ഥിയേസു പസാദോ സുരാപീതസിങ്ഗാലേ പസാദോ വിയ നിരത്ഥകോതി ദസ്സേതി.

ഏകോ കിര കാളസിങ്ഗാലോ രത്തിം നഗരം പവിട്ഠോ സുരാജല്ലികം ഖാദിത്വാ പുന്നാഗവനേ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തോ സൂരിയുഗ്ഗമനേ പബുജ്ഝിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ന സക്കാ ഗന്തും, ബഹൂ അമ്ഹാകം വേരിനോ, ഏകം വഞ്ചേതും വട്ടതീ’’തി. സോ ഏകം ബ്രാഹ്മണം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഇമം വഞ്ചേസ്സാമീതി ‘‘അയ്യ ബ്രാഹ്മണാ’’തി ആഹ. കോ ഏസോ ബ്രാഹ്മണം പക്കോസതീതി. ‘‘അഹം, സാമീ, ഇതോ താവ ഏഹീതി. കിം ഭോതി? മം ബഹിഗാമം നേഹി, അഹം തേ ദ്വേ കഹാപണസതാനി ദസ്സാമീതി. സോപി നയിസ്സാമീതി തം പാദേസു ഗണ്ഹി. അരേ ബാല ബ്രാഹ്മണ, ന മയ്ഹം കഹാപണാ ഛഡ്ഡിതകാ അത്ഥി, ദുല്ലഭാ കഹാപണാ, സാധുകം മം ഗണ്ഹാഹീതി. കഥം ഭോ ഗണ്ഹാമീതി? ഉത്തരാസങ്ഗേന ഗണ്ഠികം കത്വാ അംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗണ്ഹാഹീതി. ബ്രാഹ്മണോ തം തഥാ ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരസമീപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഏത്ഥ ഓതാരേമീതി പുച്ഛി. കതരട്ഠാനം നാമ ഏതന്തി? മഹാദ്വാരം ഏതന്തി. അരേ ബാല, ബ്രാഹ്മണ, കിം തവ ഞാതകാ അന്തരദ്വാരേ കഹാപണം ഠപേന്തി, പരതോ മം ഹരാ’’തി. സോ പുനപ്പുനം ഥോകം ഥോകം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഓതാരേമി ഏത്ഥ ഓതാരേമീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേന തജ്ജിതോ ഖേമട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഓതാരേഹീതി വുത്തോ ഓതാരേത്വാ സാടകം ഗണ്ഹി. കാളസിങ്ഗാലോ ആഹ ‘‘അഹം തേ ദ്വേ കഹാപണസതാനി ദസ്സാമീതി അവോചം. മയ്ഹം പന കഹാപണാ ബഹൂ, ന ദ്വേ കഹാപണസതാനേവ, യാവ അഹം കഹാപണേ ആഹരാമി, താവ ത്വം സൂരിയം ഓലോകേന്തോ തിട്ഠാ’’തി വത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തേത്വാ പുന ബ്രാഹ്മണം ആഹ ‘‘അയ്യ ബ്രാഹ്മണ മാ ഇതോ ഓലോകേഹി, സൂരിയമേവ ഓലോകേന്തോ തിട്ഠാ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ കേതകവനം പവിസിത്വാ യഥാരുചിം പക്കന്തോ. ബ്രാഹ്മണസ്സപി സൂരിയം ഓലോകേന്തസ്സേവ നലാടതോ ചേവ കച്ഛേഹി ച സേദാ മുച്ചിംസു. അഥ നം രുക്ഖദേവതാ ആഹ –

‘‘സദ്ദഹാസി സിങ്ഗാലസ്സ, സുരാപീതസ്സ ബ്രാഹ്മണ;

സിപ്പികാനം സതം നത്ഥി, കുതോ കംസസതാ ദുവേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൧൩);

ഏവം യഥാ കാളസിങ്ഗാലേ പസാദോ നിരത്ഥകോ, ഏവം തിത്ഥിയേസുപീതി.

൧൪൪. അനിയ്യാനികസാസനേ പസാദസ്സ നിരത്ഥകഭാവം ദസ്സേത്വാ നിയ്യാനികസാസനേ തസ്സ സാത്ഥകതം ദസ്സേതും തഥാഗതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന കാമുപാദാനസ്സ പഹാനപരിഞ്ഞം സമതിക്കമം പഞ്ഞപേതി, ഇതരേസം തിണ്ണം ഉപാദാനാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി. ഏവരൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേതി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേ ധമ്മേ ച വിനയേ ച. ഉഭയേനപി നിയ്യാനികസാസനം ദസ്സേതി. സത്ഥരി പസാദോതി ഏവരൂപേ സാസനേ യോ സത്ഥരി പസാദോ, സോ സമ്മഗ്ഗതോ അക്ഖായതി, ഭവദുക്ഖനിസ്സരണായ സംവത്തതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ഭഗവാ കിര വേദിയകപബ്ബതേ ഇന്ദസാലഗുഹായം പടിവസതി. അഥേകോ ഉലൂകസകുണോ ഭഗവതി ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്തേ ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം അനുഗച്ഛതി, നിക്ഖമന്തേ ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗമനം കരോതി. സോ ഏകദിവസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം നിസിന്നം പബ്ബതാ ഓരുയ്ഹ വന്ദിത്വാ പക്ഖേ പണാമേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സീസം ഹേട്ഠാ കത്വാ ദസബലം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ഭഗവാ തം ഓലോകേത്വാ സിതം പാത്വാകാസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പസ്സാനന്ദ, ഇമം ഉലൂകസകുണം, അയം മയി ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ചിത്തം പസാദേത്വാ സതസഹസ്സകപ്പേ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ സോമനസ്സോ നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ –

ഉലൂകമണ്ഡലക്ഖിക, വേദിയകേ ചിരദീഘവാസിക;

സുഖിതോസി ത്വം അയ്യ കോസിയ, കാലുട്ഠിതം പസ്സസി ബുദ്ധവരം.

മയി ചിത്തം പസാദേത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അനുത്തരേ;

കപ്പാനം സതസഹസ്സാനി, ദുഗ്ഗതേസോ ന ഗച്ഛതി.

ദേവലോകാ ചവിത്വാന, കുസലമൂലേന ചോദിതോ;

ഭവിസ്സതി അനന്തഞാണോ, സോമനസ്സോതി വിസ്സുതോതി.

അഞ്ഞാനിപി ചേത്ഥ രാജഗഹനഗരേ സുമനമാലാകാരവത്ഥു മഹാഭേരിവാദകവത്ഥു മോരജികവത്ഥു വീണാവാദകവത്ഥു സങ്ഖധമകവത്ഥൂതി ഏവമാദീനി വത്ഥൂനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. ഏവം നിയ്യാനികസാസനേ സത്ഥരി പസാദോ സമ്മഗ്ഗതോ ഹോതി.

ധമ്മേ പസാദോതി നിയ്യാനികസാസനമ്ഹി ധമ്മേ പസാദോ സമ്മഗ്ഗതോ ഹോതി. സരമത്തേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സുണന്താനം തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി സമ്പത്തിദായകോ ഹോതി, പരമത്ഥേ കിം പന വത്തബ്ബം. അയമത്ഥോ മണ്ഡൂകദേവപുത്താദീനം വത്ഥുവസേന വേദിതബ്ബോ.

സീലേസു പരിപൂരകാരിതാതി നിയ്യാനികസാസനമ്ഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിതാപി സമ്മഗ്ഗതാ ഹോതി, സഗ്ഗമോക്ഖസമ്പത്തിം ആവഹതി. തത്ഥ ഛത്തമാണവകവത്ഥുസാമണേരവത്ഥുആദീനി ദീപേതബ്ബാനി.

സഹധമ്മികേസൂതി നിയ്യാനികസാസനേ സഹധമ്മികേസു പിയമനാപതാപി സമ്മഗ്ഗതാ ഹോതി, മഹാസമ്പത്തിം ആവഹതി. അയമത്ഥോ വിമാനപേതവത്ഥൂഹി ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഖീരോദനമഹമദാസിം, ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ…പേ…

ഫാണിതം…പേ… ഉച്ഛുഖണ്ഡികം… തിമ്ബരുസകം… കക്കാരികം…

ഏളാലുകം… വല്ലിപക്കം… ഫാരുസകം… ഹത്ഥപതാകം…

സാകമുട്ഠിം … പുപ്ഫകമുട്ഠിം… മൂലകം… നിമ്ബമുട്ഠിം…

അമ്ബികഞ്ജികം… ദോണിനിമ്മജ്ജനിം… കായബന്ധനം…

അംസബദ്ധകം… ആയോഗപട്ടം… വിധൂപനം… താലവണ്ടം…

മോരഹത്ഥം… ഛത്തം… ഉപാഹനം… പൂവം മോദകം…

സക്ഖലികം അഹമദാസിം, ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ…പേ…

തസ്സാ മേ പസ്സ വിമാനം, അച്ഛരാ കാമവണ്ണിനീഹമസ്മീ’’തി (വി. വ. ൪൦൬).

തം കിസ്സ ഹേതൂതിആദി വുത്തനയാനുസാരേനേവ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

൧൪൫. ഇദാനി യേസം ഉപാദാനാനം തിത്ഥിയാ ന സമ്മാ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി, തഥാഗതോ പഞ്ഞപേതി, തേസം പച്ചയം ദസ്സേതും ഇമേ ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ കിംനിദാനാതിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനേവ കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി ഹന്ദ, നം ഗണ്ഹഥാതി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ നിദാനന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ തം തതോ ജായതി സമുദേതി പഭവതി, തസ്മാ സമുദയോ, ജാതി, പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – കിം നിദാനം ഏതേസന്തി കിംനിദാനാ. കോ സമുദയോ ഏതേസന്തി കിംസമുദയാ. കാ ജാതി ഏതേസന്തി കിംജാതികാ. കോ പഭവോ ഏതേസന്തി കിംപഭവാ. യസ്മാ പന തേസം തണ്ഹാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഭഗവാ ന കേവലം ഉപാദാനസ്സേവ പച്ചയം ജാനാതി, ഉപാദാനസ്സ പച്ചയഭൂതായ തണ്ഹായപി, തണ്ഹാദിപച്ചയാനം വേദനാദീനമ്പി പച്ചയം ജാനാതിയേവ, തസ്മാ തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

യതോ ച ഖോതി യസ്മിം കാലേ. അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതീതി വട്ടമൂലികാ അവിജ്ജാ അനുപ്പാദനിരോധേന പഹീനാ ഹോതി. വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. സോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാതി. സോ ഭിക്ഖു അവിജ്ജായ ച പഹീനത്താ വിജ്ജായ ച ഉപ്പന്നത്താ. നേവ കാമുപാദാനം ഉപാദിയതീതി നേവ കാമുപാദാനം ഗണ്ഹാതി ന ഉപേതി, ന സേസാനി ഉപാദാനാനി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി ഏവം കിഞ്ചി ഉപാദാനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സന്തി അപരിതസ്സന്തോ തണ്ഹം അനുപ്പാദേന്തോ. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഏവമസ്സ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ഖീണാ ജാതീതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

വേസാലിനഗരവണ്ണനാ

൧൪൬. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസീഹനാദസുത്തം. തത്ഥ വേസാലിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തം കിര അപരാപരം വിസാലീഭൂതതായ ‘‘വേസാലീ’’തി സങ്ഖം ഗതം. തത്രായം അനുപുബ്ബകഥാ – ബാരാണസിരഞ്ഞോ കിര അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി. സാ ഞത്വാ രഞ്ഞോ നിവേദേസി. രാജാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദാസി. സാ സമ്മാ പരിഹരീയമാനാ ഗബ്ഭപരിപാകകാലേ വിജായനഘരം പാവിസി. പുഞ്ഞവന്തീനം പച്ചൂസസമയേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം ഹോതി, സാ ച താസം അഞ്ഞതരാ, തേന പച്ചൂസസമയേ അലത്തകപടലബന്ധുജീവകപുപ്ഫസദിസം മംസപേസിം വിജായി. തതോ ‘‘അഞ്ഞാ ദേവിയോ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസേ പുത്തേ വിജായന്തി, അഗ്ഗമഹേസീ മംസപേസിന്തി രഞ്ഞോ പുരതോ മമ അവണ്ണോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ തേന അവണ്ണഭയേന തം മംസപേസിം ഏകസ്മിം ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ പടികുജ്ജിത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ ഗങ്ഗായ സോതേ പക്ഖിപാപേസി. മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതമത്തേ ദേവതാ ആരക്ഖം സംവിദഹിംസു. സുവണ്ണപട്ടകഞ്ചേത്ഥ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന ‘‘ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ പജാ’’തി ലിഖിത്വാ ബന്ധിംസു. തതോ തം ഭാജനം ഊമിഭയാദീഹി അനുപദ്ദുതം ഗങ്ഗാസോതേന പായാസി.

തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരോ താപസോ ഗോപാലകകുലം നിസ്സായ ഗങ്ഗാതീരേ വിഹരതി. സോ പാതോവ ഗങ്ഗം ഓതിണ്ണോ തം ഭാജനം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പംസുകൂലസഞ്ഞായ അഗ്ഗഹേസി. അഥേത്ഥ തം അക്ഖരപട്ടികം രാജമുദ്ദികാലഞ്ഛനം ച ദിസ്വാ മുഞ്ചിത്വാ തം മംസപേസിം അദ്ദസ, ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘സിയാ ഗബ്ഭോ, തഥാ ഹിസ്സ ദുഗ്ഗന്ധപൂതികഭാവോ നത്ഥീ’’തി. അസ്സമം നേത്വാ സുദ്ധേ ഓകാസേ ഠപേസി. അഥ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ദ്വേ മംസപേസിയോ അഹേസും. താപസോ ദിസ്വാ സാധുതരം ഠപേസി. തതോ പുന അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഏകമേകിസ്സാ മംസപേസിയാ ഹത്ഥപാദസീസാനമത്ഥായ പഞ്ച പഞ്ച പിളകാ ഉട്ഠഹിംസു. അഥ തതോ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഏകാ മംസപേസി സുവണ്ണബിമ്ബസദിസോ ദാരകോ, ഏകാ ദാരികാ അഹോസി.

തേസു താപസസ്സ പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി, അങ്ഗുട്ഠകതോ ചസ്സ ഖീരം നിബ്ബത്തി. തതോ പഭുതി ച ഖീരഭത്തം അലഭിത്ഥ, സോ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഖീരം ദാരകാനം മുഖേ ആസിഞ്ചതി. തേസം ഉദരം യം യം പവിസതി, തം തം സബ്ബം മണിഭാജനഗതം വിയ ദിസ്സതി, ഏവം നിച്ഛവീ അഹേസും. അപരേ ആഹു ‘‘സിബ്ബേത്വാ ഠപിതാ വിയ നേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ലീനാ ഛവി അഹോസീ’’തി. ഏവം തേ നിച്ഛവിതായ വാ ലീനച്ഛവിതായ വാ ലിച്ഛവീതി പഞ്ഞായിംസു.

താപസോ ദാരകേ പോസേന്തോ ഉസ്സൂരേ ഗാമം സിക്ഖായ പവിസതി, അതിദിവാ പടിക്കമതി. തസ്സ തം ബ്യാപാരം ഞത്വാ ഗോപാലകാ ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, പബ്ബജിതാനം ദാരകപോസനം പലിബോധോ, അമ്ഹാകം ദാരകേ ദേഥ, മയം പോസേസ്സാമ, തുമ്ഹേ അത്തനോ കമ്മം കരോഥാ’’തി. താപസോ സാധൂതി പടിസ്സുണി. ഗോപാലകാ ദുതിയദിവസേ മഗ്ഗം സമം കത്വാ പുപ്ഫേഹി ഓകിരിത്വാ ധജപടാകാ ഉസ്സാപേത്വാ തൂരിയേഹി വജ്ജമാനേഹി അസ്സമം ആഗതാ. താപസോ – ‘‘മഹാപുഞ്ഞാ ദാരകാ അപ്പമാദേന വഡ്ഢേഥ, വഡ്ഢേത്വാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹം കരോഥ, പഞ്ചഗോരസേന രാജാനം തോസേത്വാ ഭൂമിഭാഗം ഗഹേത്വാ നഗരം മാപേഥ, തത്ഥ കുമാരം അഭിസിഞ്ചഥാ’’തി വത്വാ ദാരകേ അദാസി. തേ സാധൂതി പടിസ്സുണിത്വാ ദാരകേ നേത്വാ പോസേസും.

ദാരകാ വുദ്ധിമന്വായ കീളന്താ വിവാദട്ഠാനേസു അഞ്ഞേ ഗോപാലകദാരകേ ഹത്ഥേനപി പാദേനപി പഹരന്തി. തേ രോദന്തി. ‘‘കിസ്സ രോദഥാ’’തി ച മാതാപിതൂഹി വുത്താ ‘‘ഇമേ നിമ്മാതാപിതികാ താപസപോസിതാ അമ്ഹേ അതിപഹരന്തീ’’തി വദന്തി. തതോ തേസം മാതാപിതരോ ‘‘ഇമേ ദാരകാ അഞ്ഞേ ദാരകേ വിനാസേന്തി ദുക്ഖാപേന്തി, ന ഇമേ സങ്ഗഹേതബ്ബാ, വജ്ജേതബ്ബാ ഇമേ’’തി ആഹംസു. തതോ പഭുതി കിര സോ പദേസോ വജ്ജീതി വുച്ചതി യോജനസതികോ പരിമാണേന. അഥ തം പദേസം ഗോപാലകാ രാജാനം തോസേത്വാ അഗ്ഗഹേസും. തത്ഥ ച നഗരം മാപേത്വാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം കുമാരം അഭിസിഞ്ചിത്വാ രാജാനം അകംസു. തായ ചസ്സ ദാരികായ സദ്ധിം വിവാഹം കത്വാ കതികം അകംസു ‘‘ബാഹിരകദാരികാ ന ആനേതബ്ബാ, ഇതോ ദാരികാ ന കസ്സചി ദാതബ്ബാ’’തി. തേസം പഠമസംവാസേന ദ്വേ ദാരകാ ജാതാ ധീതാ ച പുത്തോ ച. ഏവം സോളസക്ഖത്തും ദ്വേ ദ്വേ ജാതാ. തതോ തേസം ദാരകാനം യഥാക്കമം വഡ്ഢന്താനം ആരാമുയ്യാനനിവാസട്ഠാനപരിവാരസമ്പത്തിം ഗഹേതും അപ്പഹോന്താ നഗരം തിക്ഖത്തും ഗാവുതന്തരേന ഗാവുതന്തരേന പരിക്ഖിപിംസു. തസ്സ പുനപ്പുനം വിസാലീകതത്താ വേസാലീത്വേവ നാമം ജാതം. തേന വുത്തം ‘‘വേസാലിയന്തി ഏവം നാമകേ നഗരേ’’തി.

൦൧. ബഹിനഗരേതി നഗരസ്സ ബഹി, ന അമ്ബപാലിവനം വിയ അന്തോനഗരസ്മിം. അയം പന ജീവകമ്ബവനം വിയ നഗരസ്സ ബഹിദ്ധാ വനസണ്ഡോ. തേന വുത്തം ‘‘ബഹിനഗരേ’’തി. അപരപുരേതി പുരസ്സ അപരേ, പച്ഛിമദിസായന്തി അത്ഥോ. വനസണ്ഡേതി സോ കിര വനസണ്ഡോ നഗരസ്സ പച്ഛിമദിസായം ഗാവുതമത്തേ ഠാനേ. തത്ഥ മനുസ്സാ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം കത്വാ തം പരിവാരേത്വാ ഭിക്ഖൂനം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമലേണകുടിമണ്ഡപാദീനി പതിട്ഠപേസും, ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതി. തേന വുത്തം ‘‘അപരപുരേ വനസണ്ഡേ’’തി. സുനക്ഖത്തോതി തസ്സ നാമം. ലിച്ഛവീനം പന പുത്തത്താ ലിച്ഛവിപുത്തോതി വുത്തോ. അചിരപക്കന്തോതി വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേന അധുനാപക്കന്തോ. പരിസതീതി പരിസമജ്ഝേ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി ഏത്ഥ മനുസ്സധമ്മാ നാമ ദസകുസലകമ്മപഥാ. തേ പടിസേധേതും ന സക്കോതി. കസ്മാ? ഉപാരമ്ഭഭയാ. വേസാലിയഞ്ഹി ബഹൂ മനുസ്സാ രതനത്തയേ പസന്നാ ബുദ്ധമാമകാ ധമ്മമാമകാ സങ്ഘമാമകാ. തേ ദസകുസലകമ്മപഥമത്തമ്പി നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സാതി വുത്തേ ത്വം കത്ഥ ഭഗവന്തം പാണം ഹനന്തം അദ്ദസ, കത്ഥ അദിന്നം ആദിയന്തന്തിആദീനി വത്വാ അത്തനോ പമാണം ന ജാനാസി? കിം ദന്താ മേ അത്ഥീതി പാസാണസക്ഖരാ ഖാദസി, അഹിനങ്ഗുട്ഠേ ഗണ്ഹിതും വായമസി, കകചദന്തേസു പുപ്ഫാവളികം കീളിതും ഇച്ഛസി? മുഖതോ തേ ദന്തേ പാതേസ്സാമാതി വദേയ്യും. സോ തേസം ഉപാരമ്ഭഭയാ ഏവം വത്തും ന സക്കോതി.

വേസാലിനഗരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാദിവണ്ണനാ

തതോ ഉത്തരിം പന വിസേസാധിഗമം പടിസേധേന്തോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോതി ആഹ.

തത്ഥ അലമരിയം ഞാതുന്തി അലമരിയോ, അരിയഭാവായ സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഞാണദസ്സനമേവ ഞാണദസ്സനവിസേസോ. അലമരിയോ ച സോ ഞാണദസ്സനവിസേസോ ചാതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ. ഞാണദസ്സനന്തി ദിബ്ബചക്ഖുപി വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി ഫലമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി വുച്ചതി. ‘‘അപ്പമത്തോ സമാനോ ഞാണദസ്സനം ആരാധേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൧൧) ഹി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖു ഞാണദസ്സനം നാമ. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൫) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ‘‘അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൯൬) ഏത്ഥ മഗ്ഗോ. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസു വിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ ചേതോവിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (മഹാവ. ൧൬) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി സത്താഹകാലങ്കതോ ആളാരോ കാളാമോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൪൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ഇധ പന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തഞ്ഹി സോ ഭഗവതോ പടിസേധേതി.

തക്കപരിയാഹതന്തി ഇമിനാ ആചരിയം പടിബാഹതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – സമണേന ഗോതമേന ആചരിയേ ഉപസങ്കമിത്വാ സുഖുമം ധമ്മന്തരം ഗഹിതം നാമ നത്ഥി, തക്കപരിയാഹതം പന തക്കേത്വാ ഏവം ഭവിസ്സതി ഏവം ഭവിസ്സതീതി തക്കപരിയാഹതം ധമ്മം ദേസേതീതി. വീമംസാനുചരിതന്തി ഇമിനാ ചസ്സ ലോകിയപഞ്ഞം അനുജാനാതി. സമണോ ഗോതമോ പഞ്ഞവാ, സോ തം പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇന്ദവജിരൂപമം വീമംസം ഏവം വട്ടിസ്സതി, ഏവം വട്ടിസ്സതീതി ഇതോ ചിതോ ച അനുചരാപേത്വാ വീമംസായ അനുചരിതം ധമ്മം ദേസേതി. സയംപടിഭാനന്തി ഇമിനാസ്സ ധമ്മേസു പച്ചക്ഖഭാവം പടിബാഹതി. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി – സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സുഖുമം ധമ്മന്തരം വിപസ്സനാ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ പച്ചവേക്ഖണാ വാ നത്ഥി, അയം പന ലദ്ധപരിസോ, രാജാനം ചക്കവത്തിം വിയ നം ചത്താരോ വണ്ണാ പരിവാരേന്തി, സുഫുസിതം പനസ്സ ദന്താവരണം, മുദുകാ ജിവ്ഹാ, മധുരോ സരോ, അനേലഗളാ വാചാ, സോ യം യദേവസ്സ ഉപട്ഠാതി, തം തം ഗഹേത്വാ സയംപടിഭാനം കഥേന്തോ മഹാജനം രഞ്ജേതീതി.

യസ്സ ച ഖ്വാസ്സ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി യസ്സ ച ഖോ അത്ഥായ അസ്സ ധമ്മോ ദേസിതോ. സേയ്യഥിദം, രാഗപടിഘാതത്ഥായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, ദോസപ്പടിഘാതത്ഥായ മേത്താഭാവനാ, മോഹപടിഘാതത്ഥായ പഞ്ച ധമ്മാ, വിതക്കൂപച്ഛേദായ ആനാപാനസ്സതി.

സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി സോ ധമ്മോ യോ തം യഥാദേസിതം കരോതി, തസ്സ തക്കരസ്സ സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന വട്ടദുക്ഖക്ഖയായ നിയ്യാതി ഗച്ഛതി തമത്ഥം സാധേതീതി ദീപേതി. ഇദം പനേസ ന അത്തനോ അജ്ഝാസയേന വദതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ധമ്മോ അനിയ്യാനികോതി ഏവമേവം പവേദേയ്യ, ന പന സക്കോതി വത്തും. കസ്മാ? ഉപാരമ്ഭഭയാ. വേസാലിയഞ്ഹി ബഹൂ സോതാപന്ന-സകദാഗാമി-അനാഗാമിഉപാസകാ. തേ ഏവം വദേയ്യും ‘‘സുനക്ഖത്ത ത്വം ഭഗവതാ ദേസിതധമ്മോ അനിയ്യാനികോതി വദസി, യദി അയം ധമ്മോ അനിയ്യാനികോ, ഇമസ്മിം നഗരേ ഇമേ കസ്മാ ഏത്തകാ സോതാപന്നാ ജാതാ, ഏത്തകാ സകദാഗാമീ, ഏത്തകാ അനാഗാമീതി പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഉപാരമ്ഭം കരേയ്യു’’ന്തി. സോ ഇമിനാ ഉപാരമ്ഭഭയേന അനിയ്യാനികോതി വത്തും അസക്കോന്തോ അജ്ജുനേന വിസ്സട്ഠകണ്ഡം വിയ അസ്സ ധമ്മോ അമോഘോ നിയ്യാതി, അബ്ഭന്തരേ പനസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി വദതി.

അസ്സോസി ഖോതി വേസാലിയം ബ്രാഹ്മണകുലസേട്ഠികുലാദീസു തത്ഥ തത്ഥ പരിസമജ്ഝേ ഏവം ഭാസമാനസ്സ തം വചനം സുണി, ന പന പടിസേധേസി. കസ്മാ? കാരുഞ്ഞതായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി അയം കുദ്ധോ ഝായമാനം വേളുവനം വിയ പക്ഖിത്തലോണം ഉദ്ധനം വിയ ച കോധവസേന പടപടായതി, മയാ പടിബാഹിതോ പന മയിപി ആഘാതം ബന്ധിസ്സതി, ഏവമസ്സ തഥാഗതേ ച മയി ചാതി ദ്വീസു ജനേസു ആഘാതോ അതിഭാരിയോ ഭവിസ്സതീതി കാരുഞ്ഞതായ ന പടിസേധേസി. അപി ചസ്സ ഏവം അഹോസി, ബുദ്ധാനം അവണ്ണകഥനം നാമ പുണ്ണചന്ദേ ദോസാരോപനസദിസം, കോ ഇമസ്സ കഥം ഗണ്ഹിസ്സതി? സയമേവ ഖേളേ പച്ഛിന്നേ മുഖേ സുക്ഖേ ഓരമിസ്സതീതി ഇമിനാ കാരണേന ന പടിസേധേസി. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോതി പിണ്ഡപാതപരിയേസനതോ അപഗതോ.

൧൪൭. കോധനോതി ചണ്ഡോ ഫരുസോ. മോഘപുരിസോതി തുച്ഛപുരിസോ. യസ്സ ഹി തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി, തം ബുദ്ധാ ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി വദന്തി. ഉപനിസ്സയേ സതിപി തസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗേ വാ ഫലേ വാ അസതി ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി വദന്തിയേവ. ഇമസ്സ പന തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ സമുച്ഛിന്നോയേവ, തേന തം ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി ആഹ. കോധാ ച പനസ്സ ഏസാ വാചാ ഭാസിതാതി ഏസാ ച പനസ്സ വാചാ കോധേന ഭാസിതാ.

കസ്മാ പനേസ ഭഗവതോ കുദ്ധോതി? അയഞ്ഹി പുബ്ബേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ കഥേസി. സോ ദിബ്ബചക്ഖും നിബ്ബത്തേത്വാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദേവലോകേ ഓലോകേന്തോ നന്ദനവനചിത്തലതാവനഫാരുസകവനമിസ്സകവനേസു ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ ദേവപുത്തേ ച ദേവധീതരോ ച ദിസ്വാ ഏതേസം ഏവരൂപായ അത്തഭാവസമ്പത്തിയാ ഠിതാനം കീവമധുരോ നു ഖോ സദ്ദോ ഭവിസ്സതീതി സദ്ദം സോതുകാമോ ഹുത്വാ ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുപരികമ്മം പുച്ഛി. ഭഗവാ പനസ്സ ദിബ്ബസോതധാതുയാ ഉപനിസ്സയോ നത്ഥീതി ഞത്വാ പരികമ്മം ന കഥേസി. ന ഹി ബുദ്ധാ ഉപനിസ്സയവിരഹിത തസ്സ പരികമ്മം കഥേന്തി. സോ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അഹം സമണം ഗോതമം പഠമം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛിം, സോ ‘മയ്ഹം തം സമ്പജ്ജതു വാ മാ വാ സമ്പജ്ജതൂ’തി കഥേസി. അഹം പന പച്ചത്തപുരിസകാരേന തം നിബ്ബത്തേത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുപരികമ്മം പുച്ഛിം, തം മേ ന കഥേസി. അദ്ധാസ്സ ഏവം ഹോതി ‘അയം രാജപബ്ബജിതോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ചേതോപരിയഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ആസവാനം ഖയഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ മയാ സമസമോ ഭവിസ്സതീ’തി ഇസ്സാമച്ഛരിയവസേന മയ്ഹം ന കഥേതീ’’തി. ഭിയ്യോസോ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ കാസായാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗിഹിഭാവം പത്വാപി ന തുണ്ഹീഭൂതോ വിചരതി. ദസബലം പന അസതാ തുച്ഛേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തോ വിചരതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കോധാ ച പനസ്സ ഏസാ വാചാ ഭാസിതാ’’തി.

വണ്ണോ ഹേസോ, സാരിപുത്താതി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതേന സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേന്തേന ഏതദത്ഥമേവ വായാമോ കതോ ‘‘ദേസനാധമ്മോ മേ നിയ്യാനികോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ യോ ഏവം വദേയ്യ, സോ വണ്ണംയേവ തഥാഗതസ്സ ഭാസതി. വണ്ണോ ഹേസോ, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ ഗുണോ ഏസോ തഥാഗതസ്സ, ന അഗുണോതി ദസ്സേതി.

അയമ്പി ഹി നാമ സാരിപുത്താതിആദിനാ കിം ദസ്സേതി? സുനക്ഖത്തേന പടിസിദ്ധസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ അത്തനി അത്ഥിതം ദസ്സേതി. ഭഗവാ കിര അയം, സാരിപുത്ത, സുനക്ഖത്തോ മോഘപുരിസോ നത്ഥി തഥാഗതസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോതി വദതി. മയ്ഹഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം നാമ അത്ഥി, ഇദ്ധിവിധഞാണം നാമ അത്ഥി, ദിബ്ബസോതധാതുഞാണം നാമ അത്ഥി, ചേതോപരിയഞാണം നാമ അത്ഥി, ദസബലഞാണം നാമ അത്ഥി, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം നാമ അത്ഥി, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം നാമ അത്ഥി, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം നാമ അത്ഥി, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം നാമ അത്ഥി, സബ്ബേപി ചേതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മായേവ. ഏവരൂപേസു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേസു ഏകസ്സാപി വിജാനനസമത്ഥം ധമ്മന്വയമത്തമ്പി നാമ ഏതസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ന ഭവിസ്സതീതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും അയമ്പി ഹി നാമ സാരിപുത്താതിആദിനാ നയേന ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അന്വേതീതി അന്വയോ, ജാനാതി, അനുബുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ധമ്മസ്സ അന്വയോ ധമ്മന്വയോ, തം തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിധമ്മം ജാനനപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദീഹി ഏവരൂപമ്പി നാമ മയ്ഹം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം വിജ്ജമാനമേവ അത്ഥീതി ജാനിതും തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ധമ്മന്വയോപി ന ഭവിസ്സതീതി ദസ്സേതി. ഇദ്ധിവിധഞാണാദീസുപി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസബലഞാണാദിവണ്ണനാ

൧൪൮. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ചേതോപരിയഞാണാനന്തരം തിസ്സോ വിജ്ജാ വത്തബ്ബാ സിയും, യസ്മാ പന താസു വുത്താസു ഉപരി ദസബലഞാണം ന പരിപൂരതി, തസ്മാ താ അവത്വാ തഥാഗതസ്സ ദസബലഞാണം പരിപൂരം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ദസ ഖോ പനിമാനി സാരിപുത്താതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതബലാനീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനി. യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലാനി പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനി, തഥാ ആഗതബലാനീതിപി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുവിധം തഥാഗതബലം കായബലഞ്ച ഞാണബലഞ്ച. തേസു കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘കാലാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി.

ഇമാനി ഹി ദസ ഹത്ഥികുലാനി. തത്ഥ കാലാവകന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാലാവകഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം കാലാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഹേമവതസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം, തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥിഗണനായ ഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സാനം പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം.

ഞാണബലം പന പാളിയം താവ ആഗതമേവ. ദസബലഞാണം, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം. സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൪) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി ഏവം അഞ്ഞാനിപി അനേകാനി ഞാണസഹസ്സാനി, ഏതം ഞാണബലം നാമ. ഇധാപി ഞാണബലമേവ അധിപ്പേതം. ഞാണഞ്ഹി അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ച ബലന്തി വുത്തം.

യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോതി യേഹി ദസഹി ഞാണബലേഹി ഉപേതോ സമുപേതോ. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അകമ്പനിയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോവ തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

പരിസാസൂതി അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനഞ്ച ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ഇതി രൂപന്തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി. ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസിട്ഠം. ചക്ക-സദ്ദോ പനായം –

സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രതനധമ്മൂര-ചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധമ്മചക്കേ ഇധ മതോ, തഞ്ച ദ്വേധാ വിഭാവയേ.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം പവത്തയ സബ്ബപാണിന’’ന്തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൩) ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഉരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം ധമ്മചക്കേ അധിപ്പേതോ.

തം പന ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ചേവ ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയബലാവഹം പടിവേധഞാണം. കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയബലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരദസബലതോ പട്ഠായ വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.

ഇദാനി യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, യാനി ആദിതോവ ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തി നിക്ഖിത്താനി, താനി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും കതമാനി ദസ? ഇധ, സാരിപുത്ത, തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിയായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ഭഗവാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനം. യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാന’’ന്തി പജാനന്തോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. അഭിധമ്മേ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൮൦൯) നയേന വിത്ഥാരിതമേവ. യമ്പീതി യേന ഞാണേന. ഇദമ്പി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സാതി ഇദമ്പി ഠാനാട്ഠാനഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബപദേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ചേവ ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം. കമ്മം ഹേതു. ഇമസ്സ പന ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൦) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.

സബ്ബത്ഥഗാമിനിന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിം അഗതിഗാമിനിഞ്ച. പടിപദന്തി മഗ്ഗം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ ചേതനാ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീതി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവം ജാനാതി. ഇമസ്സ ച ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ സബ്ബത്ഥഗാമിനിം പടിപദം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഇധ തഥാഗതോ അയം മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ നിരയഗാമീതി പജാനാതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൧) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.

അനേകധാതുന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതുആദീഹി വാ ധാതൂഹി ബഹുധാതും. നാനാധാതുന്തി താസംയേവ ധാതൂനം വിലക്ഖണതായ നാനപ്പകാരധാതും. ലോകന്തി ഖന്ധായതനധാതുലോകം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി താസം താസം ധാതൂനം അവിപരീതതോ സഭാവം പടിവിജ്ഝതി. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ അനേകധാതുനാനാധാതുലോകം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇധ തഥാഗതോ ഖന്ധനാനത്തം പജാനാതീ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ.

നാനാധിമുത്തികതന്തി ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവം. ഇദമ്പി ഞാണം, ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ സത്താനം നാനാധിമുത്തികതം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇധ തഥാഗതോ പജാനാതി സന്തി സത്താ ഹീനാധിമുത്തികാ’’തി ആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ.

പരസത്താനന്തി പധാനസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തതോ പരേസം ഹീനസത്താനം. ഏകത്ഥമേവ വാ ഏതം പദദ്വയം. വേനേയ്യവസേന പന ദ്വേധാ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവം അപരഭാവഞ്ച, വുദ്ധിഞ്ച ഹാനിഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സപി ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ – ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇധ തഥാഗതോ സത്താനം ആസയം പജാനാതി അനുസയം പജാനാതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൪) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.

ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം. തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തപഗുണജ്ഝാനഞ്ചേവ ഭവങ്ഗഫലസമാപത്തിയോ ച. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബജ്ഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. ഫലസമാപത്തിയാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസം വോദാനം വുട്ഠാനം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഝായീതി ചത്താരോ ഝായീ, അത്ഥേകച്ചോ ഝായീ സമ്പത്തിംയേവ സമാനം വിപത്തീതി പച്ചേതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൨൮) നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതം. സത്തന്നം ഞാണാനം വിത്ഥാരകഥാവിനിച്ഛയോ സമ്മോഹവിനോദനിയം വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം വുത്തോ. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ. ആസവക്ഖയകഥാ ഭയഭേരവേ.

൧൪൯. ഇമാനി ഖോ സാരിപുത്താതി യാനി പുബ്ബേ ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തി അവോചം, ഇമാനി താനീതി അപ്പനം കരോതി. തത്ഥ പരവാദീകഥാ ഹോതി – ദസബലഞാണം നാമ പാടിയേക്കം നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവായം പഭേദോതി. തം ന തഥാ ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമേവ ഹി ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ദസബലഞാണഞ്ഹി സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം തമ്പി തതോ അവസേസമ്പി പജാനാതി. ദസബലഞാണേസു ഹി പഠമം കാരണാകാരണമേവ ജാനാതി. ദുതിയം കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവ. തതിയം കമ്മപരിച്ഛേദമേവ. ചതുത്ഥം ധാതുനാനത്തകാരണമേവ. പഞ്ചമം സത്താനം അജ്ഝാസയാധിമുത്തിമേവ. ഛട്ഠം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവമേവ. സത്തമം ഝാനാദീഹി സദ്ധിം തേസം സംകിലേസാദിമേവ. അട്ഠമം പുബ്ബേനിവുത്ഥഖന്ധസന്തതിമേവ. നവമം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിമേവ. ദസമം സച്ചപരിച്ഛേദമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന ഏതേഹി ജാനിതബ്ബഞ്ച തതോ ഉത്തരിഞ്ച പജാനാതി. ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതി. തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഖേപേതും ന സക്കോതി. അപിച പരവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘ദസബലഞാണം നാമ ഏതം സവിതക്കസവിചാരം അവിതക്കവിചാരമത്തം അവിതക്കഅവിചാരം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തി? ജാനന്തോ പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണാനി സവിതക്കസവിചാരാനീതി വക്ഖതി. തതോ പരാനി ദ്വേ അവിതക്കഅവിചാരാനീതി വക്ഖതി. ആസവക്ഖയഞാണം സിയാ സവിതക്കസവിചാരം, സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്തം, സിയാ അവിതക്കഅവിചാരന്തി വക്ഖതി. തഥാ പടിപാടിയാ സത്ത കാമാവചരാനി, തതോ പരാനി ദ്വേ രൂപാവചരാനി, അവസാനേ ഏകം ലോകുത്തരന്തി വക്ഖതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന സവിതക്കസവിചാരമേവ കാമാവചരമേവ ലോകിയമേവാതി വക്ഖതി.

ഏവമേത്ഥ അനുപദവണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തഥാഗതോ പഠമംയേവ ഠാനാട്ഠാനഞാണേന വേനേയ്യസത്താനം ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ചേവ അനധിഗമസ്സ ച ഠാനാട്ഠാനഭൂതം കിലേസാവരണാഭാവം പസ്സതി, ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിട്ഠാനദസ്സനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിട്ഠാനാഭാവദസ്സനതോ ച. അഥ നേസം കമ്മവിപാകഞാണേന വിപാകാവരണാഭാവം പസ്സതി, തിഹേതുകപടിസന്ധിദസ്സനതോ. സബ്ബത്ഥഗാമിനീപടിപദാഞാണേന കമ്മാവരണാഭാവം പസ്സതി, അനന്തരിയകമ്മാഭാവദസ്സനതോ. ഏവം അനാവരണാനം അനേകധാതുനാനാധാതുഞാണേന അനുകൂലധമ്മദേസനത്ഥം ചരിയവിസേസം പസ്സതി, ധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. അഥ നേസം നാനാധിമുത്തികതാഞാണേന അധിമുത്തിം പസ്സതി, പയോഗം അനാദിയിത്വാപി അധിമുത്തിവസേന ധമ്മദേസനത്ഥം. അഥേവം ദിട്ഠാധിമുത്തീനം യഥാസത്തി യഥാബലം ധമ്മം ദേസേതും ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം പസ്സതി, സദ്ധാദീനം തിക്ഖമുദുഭാവദസ്സനതോ. ഏവം പരിഞ്ഞാതിന്ദ്രിയപരോപരിയത്താ പന തേ സചേ ദൂരേ ഹോന്തി, പഠമജ്ഝാനാദീസു വസീഭൂതത്താ ഇദ്ധിവിസേസേന തേ ഖിപ്പം ഉപഗച്ഛതി. ഉപഗന്ത്വാ ച നേസം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന പുബ്ബജാതിഭാവനം, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേന ചേതോപരിയഞാണേന സമ്പതി ചിത്തവിസേസം പസ്സന്തോ ആസവക്ഖയഞാണാനുഭാവേന ആസവക്ഖയഗാമിനിയാ പടിപദായ വിഗതസമ്മോഹത്താ ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇമാനി ദസബലാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

തം, സാരിപുത്ത, വാചം അപ്പഹായാതിആദീസു പുന ഏവരൂപിം വാചം ന വക്ഖാമീതി വദന്തോ തം വാചം പജഹതി നാമ. പുന ഏവരൂപം ചിത്തം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി ചിന്തേന്തോ ചിത്തം പജഹതി നാമ. പുന ഏവരൂപം ദിട്ഠിം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീതി പജഹന്തോ ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജതി നാമ, തഥാ അകരോന്തോ നേവ പജഹതി, ന പടിനിസ്സജ്ജതി. സോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേതി യഥാ നിരയപാലേഹി ആഹരിത്വാ നിരയേ ഠപിതോ, ഏവം നിരയേ ഠപിതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനിസ്സ അത്ഥസാധകം ഉപമം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലസമ്പന്നോതിആദീസു ലോകിയലോകുത്തരാ സീലസമാധിപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. ലോകുത്തരവസേനേവ വിനിവത്തേതുമ്പി വട്ടതി. അയഞ്ഹി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവേഹി സീലസമ്പന്നോ, സമ്മാവായാമസതിസമാധീഹി സമാധിസമ്പന്നോ, സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പേഹി പഞ്ഞാസമ്പന്നോ, സോ ഏവം സീലാദിസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു യഥാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അഞ്ഞം ആരാധേതി അരഹത്തം പാപുണാതി, ഏവംസമ്പദമിദം, സാരിപുത്ത, വദാമി ഇമമ്പി കാരണം ഏവരൂപമേവ. യഥാ ഹി മഗ്ഗാനന്തരം അവിരജ്ഝിത്വാവ ഫലം നിബ്ബത്തതി, ഏവമേവ ഇമസ്സാപി പുഗ്ഗലസ്സ ചുതിഅനന്തരം അവിരജ്ഝിത്വാവ നിരയേ പടിസന്ധി ഹോതീതി ദസ്സേതി. സകലസ്മിഞ്ഹി ബുദ്ധവചനേ ഇമായ ഉപമായ ഗാള്ഹതരം കത്വാ വുത്തഉപമാ നാമ നത്ഥി.

൧൫൦. വേസാരജ്ജാനീതി ഏത്ഥ സാരജ്ജപടിപക്ഖോ വേസാരജ്ജം, ചതൂസു ഠാനേസു സാരജ്ജാഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സമയഞാണസ്സേതം നാമം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബേ ധമ്മാ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏവം പടിജാനതോ തവ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഇമേ നാമ ധമ്മാ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ. തത്ര വതാതി തേസു വത അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏവം ദസ്സിതധമ്മേസു. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുനാ സകാരണേന വചനേന സുനക്ഖത്തോ വിയ വിപ്പലപന്തോ അപ്പമാണം. നിമിത്തമേതന്തി ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോപി ധമ്മോപി നിമിത്തന്തി അധിപ്പേതോ. തം പുഗ്ഗലം ന പസ്സാമി, യോ മം പടിചോദേസ്സതി, തം ധമ്മം ന പസ്സാമി, യം ദസ്സേത്വാ അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോതി മം പടിചോദേസ്സതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഖേമപ്പത്തോതി ഖേമം പത്തോ, സേസപദദ്വയം ഇമസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബഞ്ഹേതം വേസാരജ്ജഞാണമേവ സന്ധായ വുത്തം. ദസബലസ്സ ഹി അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോതി ചോദകം പുഗ്ഗലം വാ ചോദനാകാരണം അനഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മം വാ അപസ്സതോ സഭാവബുദ്ധോയേവ വാ സമാനോ അഹം ബുദ്ധോസ്മീതി വദാമീതി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബലവതരം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം വേസാരജ്ജം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘ഖേമപ്പത്തോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അന്തരായികാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ പന അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ, തേ അത്ഥതോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ. സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്തഞ്ഹി അന്തമസോ ദുക്കട-ദുബ്ഭാസിതമ്പി മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരോതി. ഇധ പന മേഥുനധമ്മോ അധിപ്പേതോ. മേഥുനം സേവതോ ഹി യസ്സ കസ്സചി നിസ്സംസയമേവ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായോ ഹോതി. യസ്സ ഖോ പന തേസു അത്ഥായാതി രാഗക്ഖയാദീസു യസ്സ അത്ഥായ. ധമ്മോ ദേസിതോതി അസുഭഭാവനാദിധമ്മോ കഥിതോ. തത്ര വത മന്തി തസ്മിം അനിയ്യാനികധമ്മേ മം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദസബലഞാണാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠപരിസവണ്ണനാ

൧൫൧. ‘‘അട്ഠ ഖോ ഇമാ സാരിപുത്താ’’തി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലദസ്സനത്ഥം. യഥാ ഹി ബ്യത്തം പരിസം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം ആരാധനസമത്ഥായ കഥായ ധമ്മകഥികസ്സ ഛേകഭാവോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഇമാ അട്ഠ പരിസാ പത്വാ വേസാരജ്ജഞാണസ്സ വേസാരജ്ജഭാവോ സക്കാ ഞാതുന്തി വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലം ദസ്സേന്തോ, അട്ഠ ഖോ ഇമാ സാരിപുത്താതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഖത്തിയപരിസാതി ഖത്തിയാനം സന്നിപതിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം, ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. മാരകായികാനം പന സന്നിപതിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം മാരപരിസാ വേദിതബ്ബാ, ന മാരാനം. സബ്ബാപി ചേതാ പരിസാ ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന ഗഹിതാ. മനുസ്സാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ രാജാ നിസിന്നോ’’തി പകതിവചനമ്പി വത്തും ന സക്കോന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. ഏവം ഉഗ്ഗാ ഖത്തിയപരിസാ. ബ്രാഹ്മണാ തീസു വേദേസു കുസലാ ഹോന്തി, ഗഹപതയോ നാനാവോഹാരേസു ചേവ അക്ഖരചിന്തായ ച. സമണാ സകവാദപരവാദേസു കുസലാ ഹോന്തി. തേസം മജ്ഝേ ധമ്മകഥാകഥനം നാമ അതിവിയ ഭാരോ. അമനുസ്സാപി ഉഗ്ഗാ ഹോന്തി. അമനുസ്സോതി ഹി വുത്തമത്തേപി മനുസ്സാനം സകലസരീരം സങ്കമ്പതി, തേസം രൂപം വാ ദിസ്വാ സദ്ദം വാ സുത്വാ സത്താ വിസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി. ഏവം അമനുസ്സപരിസാ ഉഗ്ഗാ. താസുപി ധമ്മകഥാകഥനം നാമ അതിവിയ ഭാരോ. ഇതി ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന താ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.