൧൦. വിതക്കസണ്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൬. ഏവം മേ സുതന്തി വിതക്കസണ്ഠാനസുത്തം. തത്ഥ അധിചിത്തമനുയുത്തേനാതി ദസകുസലകമ്മപഥവസേന ഉപ്പന്നം ചിത്തം ചിത്തമേവ, വിപസ്സനാപാദകഅട്ഠസമാപത്തിചിത്തം തതോ ചിത്തതോ അധികം ചിത്തന്തി അധിചിത്തം. അനുയുത്തേനാതി തം അധിചിത്തം അനുയുത്തേന, തത്ഥ യുത്തപ്പയുത്തേനാതി അത്ഥോ.

തത്രായം ഭിക്ഖു പുരേഭത്തം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ നിസീദനം ആദായ അസുകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ വാ വനസണ്ഡേ വാ പബ്ബതപാദേ വാ പബ്ഭാരേ വാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമീതി നിക്ഖമന്തോപി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥേഹി വാ പാദേഹി വാ നിസജ്ജട്ഠാനതോ തിണപണ്ണാനി അപനേന്തോപി അധിചിത്തം അനുയുത്തോയേവ. നിസീദിത്വാ പന ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരന്തോപി അധിചിത്തം അനുയുത്തോയേവ.

നിമിത്താനീതി കാരണാനി. കാലേന കാലന്തി സമയേ സമയേ. ന നു ച കമ്മട്ഠാനം നാമ മുഹുത്തമ്പി അഛഡ്ഡേത്വാ നിരന്തരം മനസികാതബ്ബം, കസ്മാ ഭഗവാ ‘‘കാലേന കാല’’ന്തി ആഹാതി. പാളിയഞ്ഹി അട്ഠതിംസ കമ്മട്ഠാനാനി വിഭത്താനി, തേസു ഭിക്ഖുനാ അത്തനോ ചിത്തരുചിതം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നേന യാവ കോചിദേവ ഉപക്കിലേസോ നുപ്പജ്ജതി, താവ ഇമേസം നിമിത്താനം മനസികാരകിച്ചം നത്ഥി. യദാ പന ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഇമാനി ഗഹേത്വാ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം അബ്ബുദം നീഹരിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

ഛന്ദൂപസംഹിതാതി ഛന്ദസഹഗതാ രാഗസമ്പയുത്താ. ഇമേസം പന തിണ്ണം വിതക്കാനം ഖേത്തഞ്ച ആരമ്മണഞ്ച ജാനിതബ്ബം. തത്ഥ ഛന്ദൂപസഞ്ഹിതാനം അട്ഠ ലോഭസഹഗതചിത്താനി ഖേത്തം, ദോസൂപസഞ്ഹിതാനം ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതാനി, മോഹൂപസഞ്ഹിതാനം ദ്വാദസപി അകുസലചിത്താനി. വിചികിച്ഛാഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തചിത്താനി പന ദ്വേ ഏതേസം പാടിപുഗ്ഗലികം ഖേത്തം. സബ്ബേസമ്പി സത്താ ചേവ സങ്ഖാരാ ച ആരമ്മണം, ഇട്ഠാനിട്ഠഅസമപേക്ഖിതേസു ഹി സത്തേസു ച സങ്ഖാരേസു ച തേ ഉപ്പജ്ജന്തി. അഞ്ഞമ്പി നിമിത്തം മനസികാതബ്ബം കുസലൂപസംഹിതന്തി തതോ നിമിത്തതോ അഞ്ഞം കുസലനിസ്സിതം നിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. തത്ഥ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ ഛന്ദൂപസഞ്ഹിതേ വിതക്കേ സത്തേസു ഉപ്പന്നേ അസുഭഭാവനാ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ. സങ്ഖാരേസു ഉപ്പന്നേ അനിച്ചമനസികാരോ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ. ദോസൂപസഞ്ഹിതേ സത്തേസു ഉപ്പന്നേ മേത്താഭാവനാ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ. സങ്ഖാരേസു ഉപ്പന്നേ ധാതുമനസികാരോ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ. മോഹൂപസഞ്ഹിതേ യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നേ പഞ്ചധമ്മൂപനിസ്സയോ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ.

ഇമസ്സ ഹത്ഥാ വാ സോഭനാ പാദാ വാതിആദിനാ നയേന ഹി സത്തേസു ലോഭേ ഉപ്പന്നേ അസുഭതോ ഉപസംഹരിതബ്ബം. കിമ്ഹി സാരത്തോസി? കേസേസു സാരത്തോസി. ലോമേസു…പേ… മുത്തേസു സാരത്തോസി. അയം അത്തഭാവോ നാമ തീഹി അട്ഠിസതേഹി ഉസ്സാപിതോ, നവഹി ന്ഹാരുസതേഹി ആബദ്ധോ, നവഹി മംസപേസിസതേഹി അനുലിത്തോ, അല്ലചമ്മേന പരിയോനദ്ധോ, ഛവിരാഗേന പടിച്ഛന്നോ, നവഹി വണമുഖേഹി നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സേഹി ച അസുചി പഗ്ഘരതി, കുണപപൂരിതോ, ദുഗ്ഗന്ധോ, ജേഗുച്ഛോ, പടികൂലോ, ദ്വത്തിംസകുണപസഞ്ചയോ, നത്ഥേത്ഥ സാരം വാ വരം വാതി ഏവം അസുഭതോ ഉപസംഹരന്തസ്സ സത്തേസു ഉപ്പന്നോ ലോഭോ പഹീയതി, തേനസ്സ അസുഭതോ ഉപസംഹരണം അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ ഹോതി.

പത്തചീവരാദീസു സങ്ഖാരേസു ലോഭേ ഉപ്പന്നേ ദ്വീഹാകാരേഹി സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതം സമുട്ഠാപേതീതി സതിപട്ഠാനവണ്ണനായം വുത്തനയേന അസ്സാമികതാവകാലികഭാവവസേന മനസികരോതോ സോ പഹീയതി. തേനസ്സ അനിച്ചതോ മനസികാരോ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ ഹോതി. സത്തേസു ദോസേ ഉപ്പന്നേ പന ആഘാതവിനയകകചോപമോവാദാദീനം വസേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ, തം ഭാവയതോ ദോസോ പഹീയതി, തേനസ്സ മേത്താഭാവനാ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ ഹോതി. ഖാണുകണ്ടകതിണപണ്ണാദീസു പന ദോസേ ഉപ്പന്നേ ത്വം കസ്സ കുപ്പസി, കിം പഥവീധാതുയാ, ഉദാഹു ആപോധാതുയാ, കോ വാ പനായം കുപ്പതി നാമ, കിം പഥവീധാതു ഉദാഹു ആപോധാതൂതിആദിനാ നയേന ധാതുമനസികാരം കരോന്തസ്സ ദോസോ പഹീയതി. തേനസ്സ ധാതുമനസികാരോ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ ഹോതി.

മോഹേ പന യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നേ –

‘‘ഗരൂസംവാസോ ഉദ്ദേസോ, ഉദ്ദിട്ഠപരിപുച്ഛനം;

കാലേന ധമ്മസ്സവനം, ഠാനാട്ഠാനവിനിച്ഛയോ;

പഞ്ച ധമ്മൂപനിസ്സായ, മോഹധാതു പഹീയതീ’’തി. –

ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഉപനിസ്സിതബ്ബാ. ഗരും ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഹി ഭിക്ഖു – ‘‘ആചരിയോ ഗാമപ്പവേസനം അനാപുച്ഛന്തസ്സ പത്തകാലേ വത്തം അകരോന്തസ്സ ഘടസതഉദകാഹരണാദിദണ്ഡകമ്മം കരോതീ’’തി യത്തപ്പടിയത്തോ ഹോതി, അഥസ്സ മോഹോ പഹീയതി. ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തോപി – ‘‘ആചരിയോ ഉദ്ദേസകാലേ ഉദ്ദേസം അഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ അസാധുകം സജ്ഝായന്തസ്സ ച ദണ്ഡകമ്മം കരോതീ’’തി യത്തപ്പടിയത്തോ ഹോതി, ഏവമ്പിസ്സ മോഹോ പഹീയതി. ഗരുഭാവനീയേ ഭിക്ഖൂ ഉപസംകമിത്വാ ‘‘ഇദം ഭന്തേ കഥം ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’’തി പരിപുച്ഛന്തോ കംഖം വിനോദേതി, ഏവമ്പിസ്സ മോഹോ പഹീയതി. കാലേന ധമ്മസവനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തസ്സാപി തേസു തേസു ഠാനേസു അത്ഥോ പാകടോ ഹോതി. ഏവമ്പിസ്സ മോഹോ പഹീയതി. ഇദമസ്സ കാരണം, ഇദം ന കാരണന്തി ഠാനാട്ഠാനവിനിച്ഛയേ ഛേകോ ഹോതി, ഏവമ്പിസ്സ മോഹോ പഹീയതി. തേനസ്സ പഞ്ചധമ്മൂപനിസ്സയോ അഞ്ഞം നിമിത്തം നാമ ഹോതി.

അപിച അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു യംകിഞ്ചി ഭാവേന്തസ്സാപി ഇമേ വിതക്കാ പഹീയന്തി ഏവ. ഇമാനി പന നിമിത്താനി ഉജുവിപച്ചനീകാനി പടിപക്ഖഭൂതാനി. ഇമേഹി പഹീനാ രാഗാദയോ സുപ്പഹീനാ ഹോന്തി. യഥാ ഹി അഗ്ഗിം അല്ലകട്ഠേഹിപി പംസൂഹിപി സാഖാദീഹിപി പോഥേത്വാ നിബ്ബാപേന്തിയേവ, ഉദകം പന അഗ്ഗിസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകം, തേന നിബ്ബുതോ സുനിബ്ബുതോ ഹോതി, ഏവമിമേഹി നിമിത്തേഹി പഹീനാ രാഗാദയോ സുപ്പഹീനാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏതാനി കഥിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

കുസലൂപസംഹിതന്തി കുസലനിസ്സിതം കുസലസ്സ പച്ചയഭൂതം. അജ്ഝത്തമേവാതി ഗോചരജ്ഝത്തംയേവ. പലഗണ്ഡോതി വഡ്ഢകീ. സുഖുമായ ആണിയാതി യം ആണിം നീഹരിതുകാമോ ഹോതി, തതോ സുഖുമതരായ സാരദാരുആണിയാ. ഓളാരികം ആണിന്തി ചന്ദഫലകേ വാ സാരഫലകേ വാ ആകോടിതം വിസമാണിം. അഭിനിഹനേയ്യാതി മുഗ്ഗരേന ആകോടേന്തോ ഹനേയ്യ. അഭിനീഹരേയ്യാതി ഏവം അഭിനിഹനന്തോ ഫലകതോ നീഹരേയ്യ. അഭിനിവസേയ്യാതി ഇദാനി ബഹു നിക്ഖന്താതി ഞത്വാ ഹത്ഥേന ചാലേത്വാ നിക്കഡ്ഢേയ്യ. തത്ഥ ഫലകം വിയ ചിത്തം, ഫലകേ വിസമാണീ വിയ അകുസലവിതക്കാ, സുഖുമാണീ വിയ അഞ്ഞം അസുഭഭാവനാദികുസലനിമിത്തം, സുഖുമാണിയാ ഓളാരികാണിനീഹരണം വിയ അസുഭഭാവനാദീഹി കുസലനിമിത്തേഹി തേസം വിതക്കാനം നീഹരണം.

൨൧൭. അഹികുണപേനാതിആദി അതിജേഗുച്ഛപടികൂലകുണപദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കണ്ഠേ ആസത്തേനാതി കേനചിദേവ പച്ചത്ഥികേന ആനേത്വാ കണ്ഠേ ബദ്ധേന പടിമുക്കേന. അട്ടിയേയ്യാതി അട്ടോ ദുക്ഖിതോ ഭവേയ്യ. ഹരായേയ്യാതി ലജ്ജേയ്യ. ജിഗുച്ഛേയ്യാതി സഞ്ജാതജിഗുച്ഛോ ഭവേയ്യ.

പഹീയന്തീതി ഏവം ഇമിനാപി കാരണേന ഏതേ അകുസലാ ധമ്മാ സാവജ്ജാ ദുക്ഖവിപാകാതി അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന ഉപപരിക്ഖതോ അഹികുണപാദീനി വിയ ജിഗുച്ഛന്തസ്സ പഹീയന്തി. യോ പന അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന ഉപപരിക്ഖിതും ന സക്കോതി, തേന ആചരിയം വാ ഉപജ്ഝായം വാ അഞ്ഞതരം വാ ഗരുട്ഠാനിയം സബ്രഹ്മചാരിം സങ്ഘത്ഥേരം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഘണ്ഡിം പഹരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമേവ വാ സന്നിപാതേത്വാ ആരോചേതബ്ബം, ബഹുനഞ്ഹി സന്നിപാതേ ഭവിസ്സതേവ ഏകോ പണ്ഡിതമനുസ്സോ, സ്വായം ഏവം ഏതേസു ആദീനവോ ദട്ഠബ്ബോതി കഥേസ്സതി, കായവിച്ഛിന്ദനീയകഥാദീഹി വാ പന തേ വിതക്കേ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതീതി.

൨൧൮. അസതിഅമനസികാരോ ആപജ്ജിതബ്ബോതി നേവ സോ വിതക്കോ സരിതബ്ബോ ന മനസികാതബ്ബോ, അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ ഹി രൂപം അപസ്സിതുകാമോ പുരിസോ അക്ഖീനി നിമീലേയ്യ, ഏവമേവ മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നേന ഭിക്ഖുനാ ചിത്തമ്ഹി വിതക്കേ ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. ഏവമസ്സ സോ വിതക്കോ പഹീയതി, തസ്മിം പഹീനേ പുന കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസീദിതബ്ബം.

സചേ ന പഹീയതി, ഉഗ്ഗഹിതോ ധമ്മകഥാപബന്ധോ ഹോതി, സോ മഹാസദ്ദേന സജ്ഝായിതബ്ബോ. ഏവമ്പി ചേ അഞ്ഞവിഹിതകസ്സ സതോ സോ ന പഹീയതി. ഥവികായ മുട്ഠിപോത്ഥകോ ഹോതി, യത്ഥ ച ബുദ്ധവണ്ണാപി ധമ്മവണ്ണാപി ലിഖിതാ ഹോന്തി, തം നീഹരിത്വാ വാചേന്തേന അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. ഏവമ്പി ചേ ന പഹീയതി, ഥവികതോ അരണിസഹിതാനി നീഹരിത്വാ ‘‘അയം ഉത്തരാരണീ അയം അധരാരണീ’’തി ആവജ്ജേന്തേന അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. ഏവമ്പി ചേ ന പഹീയതി, സിപാടികം നീഹരിത്വാ ‘‘ഇദം ആരകണ്ടകം നാമ, അയം പിപ്ഫലകോ നാമ, ഇദം നഖച്ഛേദനം നാമ, അയം സൂചി നാമാ’’തി പരിക്ഖാരം സമന്നാനേന്തേന അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. ഏവമ്പി ചേ ന പഹീയതി, സൂചിം ഗഹേത്വാ ചീവരേ ജിണ്ണട്ഠാനം സിബ്ബന്തേന അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. ഏവം യാവ ന പഹീയതി, താവ തം തം കുസലകമ്മം കരോന്തേന അഞ്ഞവിഹിതകേന ഭവിതബ്ബം. പഹീനേ പുന മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസീദിതബ്ബം, നവകമ്മം പന ന പട്ഠപേതബ്ബം. കസ്മാ? വിതക്കേ പച്ഛിന്നേ കമ്മട്ഠാനമനസികാരസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി.

പോരാണകപണ്ഡിതാ പന നവകമ്മം കത്വാപി വിതക്കം പച്ഛിന്ദിംസു. തത്രിദം വത്ഥു – തിസ്സസാമണേരസ്സ കിര ഉപജ്ഝായോ തിസ്സമഹാവിഹാരേ വസതി. തിസ്സസാമണേരോ ‘‘ഭന്തേ ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ന്ഹാനഉദകം ദുല്ലഭം, മം ഗഹേത്വാ ചിത്തലപബ്ബതം ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. തത്ഥ നം ഥേരോ ആഹ ‘‘അയം വിഹാരോ അച്ചന്തസങ്ഘികോ, ഏകം പുഗ്ഗലികട്ഠാനം കരോഹീ’’തി. സോ സാധു ഭന്തേതി ആദിതോ പട്ഠായ സംയുത്തനികായം പബ്ഭാരസോധനം തേജോധാതുകസിണപരികമ്മന്തി തീണീപി ഏകതോ ആരഭിത്വാ കമ്മട്ഠാനം അപ്പനം പാപേസി, സംയുത്തനികായം പരിയോസാപേസി, ലേണകമ്മം നിട്ഠാപേസി, സബ്ബം കത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. ഉപജ്ഝായോ ‘‘ദുക്ഖേന തേ സാമണേര കതം, അജ്ജ താവ ത്വംയേവ വസാഹീ’’തി ആഹ. സോ തം രത്തിം ലേണേ വസന്തോ ഉതുസപ്പായം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായി. തസ്സ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം അകംസു. അജ്ജാപി തിസ്സത്ഥേരചേതിയന്തി പഞ്ഞായതി. ഇദം പബ്ബം അസതിപബ്ബം നാമ.

൨൧൯. ഇമസ്മിം ഠത്വാ വിതക്കേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തോ ഇധ ഠത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതീതി വിതക്കമൂലഭേദം പബ്ബം ദസ്സേന്തോ പുന തസ്സ ചേ ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിതക്കസങ്ഖാരസണ്ഠാനം മനസികാതബ്ബന്തി സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, പച്ചയോ, കാരണം മൂലന്തി അത്ഥോ. സന്തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി സണ്ഠാനം, വിതക്കസങ്ഖാരസ്സ സണ്ഠാനം വിതക്കസങ്ഖാരസണ്ഠാനം, തം മനസികാതബ്ബന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി, അയം വിതക്കോ കിം ഹേതു കിം പച്ചയാ കിം കാരണാ ഉപ്പന്നോതി വിതക്കാനം മൂലഞ്ച മൂലമൂലഞ്ച മനസികാതബ്ബന്തി. കിം നു ഖോ അഹം സീഘം ഗച്ഛാമീതി കേന നു ഖോ കാരണേന അഹം സീഘം ഗച്ഛാമി? യംനൂനാഹം സണികം ഗച്ഛേയ്യന്തി കിം മേ ഇമിനാ സീഘഗമനേന, സണികം ഗച്ഛിസ്സാമീതി ചിന്തേസി. സോ സണികം ഗച്ഛേയ്യാതി സോ ഏവം ചിന്തേത്വാ സണികം ഗച്ഛേയ്യ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

തത്ഥ തസ്സ പുരിസസ്സ സീഘഗമനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിതക്കസമാരുള്ഹകാലോ. തസ്സ സണികഗമനകാലോ വിയ ഇമസ്സ വിതക്കചാരപച്ഛേദനകാലോ. തസ്സ ഠിതകാലോ വിയ ഇമസ്സ വിതക്കചാരേ പച്ഛിന്നേ മൂലകമ്മട്ഠാനം ചിത്തോതരണകാലോ. തസ്സ നിസിന്നകാലോ വിയ ഇമസ്സ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തപ്പത്തകാലോ. തസ്സ നിപന്നകാലോ വിയ ഇമസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണായ ഫലസമാപത്തിയാ ദിവസം വീതിവത്തനകാലോ. തത്ഥ ഇമേ വിതക്കാ കിം ഹേതുകാ കിം പച്ചയാതി വിതക്കാനം മൂലമൂലം ഗച്ഛന്തസ്സ വിതക്കചാരോ സിഥിലോ ഹോതി. തസ്മിം സിഥിലീഭൂതേ മത്ഥകം ഗച്ഛന്തേ വിതക്കാ സബ്ബസോ നിരുജ്ഝന്തി. അയമത്ഥോ ദുദ്ദുഭജാതകേനപി ദീപേതബ്ബോ –

സസകസ്സ കിര ബേലുവരുക്ഖമൂലേ നിദ്ദായന്തസ്സ ബേലുവപക്കം വണ്ടതോ ഛിജ്ജിത്വാ കണ്ണമൂലേ പതിതം. സോ തസ്സ സദ്ദേന ‘‘പഥവീ ഭിജ്ജതീ’’തി സഞ്ഞായ ഉട്ഠഹിത്വാ വേഗേന പലായി. തം ദിസ്വാ പുരതോ അഞ്ഞേപി ചതുപ്പദാ പലായിംസു. തദാ ബോധിസത്തോ സീഹോ ഹോതി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പഥവീ നാമ കപ്പവിനാസേ ഭിജ്ജതി, അന്തരാ പഥവീഭേദോ നാമ നത്ഥി, യംനൂനാഹം മൂലമൂലം ഗന്ത്വാ അനുവിജ്ജേയ്യ’’ന്തി. സോ ഹത്ഥിനാഗതോ പട്ഠായ യാവ സസകം പുച്ഛി ‘‘തയാ, താത, പഥവീ ഭിജ്ജമാനാ ദിട്ഠാ’’തി. സസോ ‘‘ആമ ദേവാ’’തി ആഹ. സീഹോ ‘‘ഏഹി, ഭോ, ദസ്സേഹീ’’തി. സസോ ‘‘ന സക്കോമി സാമീ’’തി. ‘‘ഏഹി, രേ, മാ ഭായീ’’തി സണ്ഹമുദുകേന ഗഹേത്വാ ഗതോ സസോ രുക്ഖസ്സ അവിദൂരേ ഠത്വാ –

‘‘ദുദ്ദുഭായതി ഭദ്ദന്തേ, യസ്മിം ദേസേ വസാമഹം;

അഹമ്പേതം ന ജാനാമി, കിമേതം ദുദ്ദുഭായതീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൫) –

ഗാഥമാഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ത്വം ഏത്ഥേവ തിട്ഠാ’’തി രുക്ഖമൂലം ഗന്ത്വാ സസകസ്സ നിപന്നട്ഠാനം അദ്ദസ, ബേലുവപക്കം അദ്ദസ, ഉദ്ധം ഓലേകേത്വാ വണ്ടം അദ്ദസ, ദിസ്വാ ‘‘അയം സസോ ഏത്ഥ നിപന്നോ, നിദ്ദായമാനോ ഇമസ്സ കണ്ണമൂലേ പതിതസ്സ സദ്ദേന ‘പഥവീ ഭിജ്ജതീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹുത്വാ പലായീ’’തി ഞത്വാ തം കാരണം സസം പുച്ഛി. സസോ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ബേലുവ പതിതം സുത്വാ, ദുദ്ദുഭന്തി സസോ ജവി;

സസസ്സ വചനം സുത്വാ, സന്തത്താ മിഗവാഹിനീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൬);

തതോ ബോധിസത്തോ ‘‘മാ ഭായഥാ’’തി മിഗഗണേ അസ്സാസേസി. ഏവം വിതക്കാനം മൂലമൂലം ഗച്ഛന്തസ്സ വിതക്കാ പഹീയന്തി.

൨൨൦. ഇമസ്മിം വിതക്കമൂലഭേദപബ്ബേ ഠത്വാ വിതക്കേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തേന പന ഏവം നിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബാതി അപരമ്പി കാരണം ദസ്സേന്തോ പുന തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

ദന്തേഭിദന്തമാധായാതി ഹേട്ഠാദന്തേ ഉപരിദന്തം ഠപേത്വാ. ചേതസാ ചിത്തന്തി കുസലചിത്തേന അകുസലചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം. ബലവാ പുരിസോതി യഥാ ഥാമസമ്പന്നോ മഹാബലോ പുരിസോ ദുബ്ബലം പുരിസം സീസേ വാ ഗലേ വാ ഖന്ധേ വാ ഗഹേത്വാ അഭിനിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ അഭിനിപ്പീളേയ്യ അഭിസന്താപേയ്യ സന്തത്തം കിലന്തം മുച്ഛാപരേതം വിയ കരേയ്യ, ഏവമേവ ഭിക്ഖുനാ വിതക്കേഹി സദ്ധിം പടിമല്ലേന ഹുത്വാ ‘‘കേ ച തുമ്ഹേ കോ ചാഹ’’ന്തി അഭിഭവിത്വാ – ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു സരീരേ ഉപസുസ്സതു മംസലോഹിത’’ന്തി (അ. നി. ൨.൫) ഏവം മഹാവീരിയം പഗ്ഗയ്ഹ വിതക്കാ നിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ഇമ അത്ഥദീപികം ഉപമം ആഹരി.

൨൨൧. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഇദം പരിയാദാനഭാജനിയം നാമ, തം ഉത്താനത്ഥമേവ. യഥാ പന സത്ഥാചരിയോ തിരോരട്ഠാ ആഗതം രാജപുത്തം പഞ്ചാവുധസിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, അത്തനോ രട്ഠേ രജ്ജം ഗണ്ഹ. സചേ തേ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരാ ഉട്ഠഹന്തി, ധനുനാ കമ്മം കത്വാ ഗച്ഛ. സചേ തേ ധനു നസ്സതി വാ ഭിജ്ജതി വാ സത്തിയാ അസിനാ’’തി ഏവം പഞ്ചഹിപി ആവുധേഹി കത്തബ്ബം ദസ്സേത്വാ ഉയ്യോജേതി. സോ തഥാ കത്വാ സകരട്ഠം ഗന്ത്വാ രജ്ജം ഗഹേത്വാ രജ്ജസിരിം അനുഭോതി. ഏവമേവം ഭഗവാ അധിചിത്തമനുയുത്തം ഭിക്ഖും അരഹത്തഗഹണത്ഥായ ഉയ്യോജേന്തോ – ‘‘സചസ്സ അന്തരാ അകുസലവിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഞ്ഞനിമിത്തപബ്ബേ ഠത്വാ തേ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. തത്ഥ അസക്കോന്തോ ആദീനവപബ്ബേ ഠത്വാ, തത്രാപി അസക്കോന്തോ അസതിപബ്ബേ ഠത്വാ, തത്രാപി അസക്കോന്തോ വിതക്കമൂലഭേദപബ്ബേ ഠത്വാ, തത്രാപി അസക്കോന്തോ അഭിനിഗ്ഗണ്ഹനപബ്ബേ ഠത്വാ വിതക്കേ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ഇമാനി പഞ്ച പബ്ബാനി ദേസേസി.

വസീ വിതക്കപരിയായപഥേസൂതി വിതക്കചാരപഥേസു ചിണ്ണവസീ പഗുണവസീതി വുച്ചതി. യം വിതക്കം ആകങ്ഖിസ്സതീതി ഇദം അസ്സ വസീഭാവാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അയഞ്ഹി പുബ്ബേ യം വിതക്കം വിതക്കേതുകാമോ ഹോതി, തം ന വിതക്കേതി. യം ന വിതക്കേതുകാമോ ഹോതി, തം വിതക്കേതി. ഇദാനി പന വസീഭൂതത്താ യം വിതക്കം വിതക്കേതുകാമോ ഹോതി, തംയേവ വിതക്കേതി. യം ന വിതക്കേതുകാമോ, ന തം വിതക്കേതി. തേന വുത്തം ‘‘യം വിതക്കം ആകങ്ഖിസ്സതി, തം വിതക്കം വിതക്കേസ്സതി. യം വിതക്കം നാകങ്ഖിസ്സതി, ന തം വിതക്കം വിതക്ഖേസ്സതീ’’തി. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തിആദി സബ്ബാസവസുത്തേ വുത്തമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

വിതക്കസണ്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലപണ്ണാസട്ഠകഥായ പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.