൧. ചൂളസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൯. ഏവം മേ സുതന്തി ചൂളസീഹനാദസുത്തം. യസ്മാ പനസ്സ അത്ഥുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാ ചസ്സ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനം കരിസ്സാമ. കതരായ പനിദം അത്ഥുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തന്തി? ലാഭസക്കാരപച്ചയാ തിത്ഥിയപരിദേവിതേ. ഭഗവതോ കിര ധമ്മദായാദസുത്തേ വുത്തനയേന മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. ചതുപ്പമാണികോ ഹി അയം ലോകസന്നിവാസോ, രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ, ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ, ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ, ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോതി ഇമേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന ചതുധാ ഠിതോ.

തേസം ഇദം നാനാകരണം – കതമോ ച പുഗ്ഗലോ രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരോഹം വാ പസ്സിത്വാ പരിണാഹം വാ പസ്സിത്വാ സണ്ഠാനം വാ പസ്സിത്വാ പാരിപൂരിം വാ പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരവണ്ണനായ പരഥോമനായ പരപസംസനായ പരവണ്ണഹാരികായ, തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ചീവരലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ പത്തലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ, സേനാസനലൂഖം വാ പസ്സിത്വാ വിവിധം വാ ദുക്കരകാരികം പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലം വാ പസ്സിത്വാ സമാധിം വാ പസ്സിത്വാ പഞ്ഞം വാ പസ്സിത്വാ തത്ഥ പമാണം ഗഹേത്വാ പസാദം ജനേതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോതി.

ഇമേസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു രൂപപ്പമാണോപി ഭഗവതോ ആരോഹപരിണാഹസണ്ഠാനപാരിപൂരിവണ്ണപോക്ഖരതം, അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതത്താ നാനാരതനവിചിത്തമിവ സുവണ്ണമഹാപടം, ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസമാകിണ്ണതായ താരാഗണസമുജ്ജലം വിയ ഗഗനതലം സബ്ബഫാലിഫുല്ലം വിയ ച യോജനസതുബ്ബേധം പാരിച്ഛത്തകം അട്ഠാരസരതനുബ്ബേധം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപം സസ്സിരികം അനോപമസരീരം ദിസ്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി.

ഘോസപ്പമാണോപി, ഭഗവതാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദസ പാരമിയോ ദസ ഉപപാരമിയോ ദസ പരമത്ഥപാരമിയോ പൂരിതാ അങ്ഗപരിച്ചാഗോ പുത്തദാരപരിച്ചാഗോ, രജ്ജപരിച്ചാഗോ അത്തപരിച്ചാഗോ നയനപരിച്ചാഗോ ച കതോതിആദിനാ നയേന പവത്തം ഘോസം സുത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി.

ലൂഖപ്പമാണോപി ഭഗവതോ ചീവരലൂഖം ദിസ്വാ ‘‘സചേ ഭഗവാ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സ, കാസികവത്ഥമേവ അധാരയിസ്സ. പബ്ബജിത്വാ പനാനേന സാണപംസുകൂലചീവരേന സന്തുസ്സമാനേന ഭാരിയം കത’’ന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി. പത്തലൂഖമ്പി ദിസ്വാ – ‘‘ഇമിനാ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തേന രത്തവരസുവണ്ണഭാജനേസു ചക്കവത്തിഭോജനാരഹം സുഗന്ധസാലിഭോജനം പരിഭുത്തം, പബ്ബജിത്വാ പന പാസാണമയം പത്തം ആദായ ഉച്ചനീചകുലദ്വാരേസു സപദാനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധപിണ്ഡിയാലോപേന സന്തുസ്സമാനോ ഭാരിയം കരോതീ’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി. സേനാസനലൂഖം ദിസ്വാപി – ‘‘അയം അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേസു തീസു പാസാദേസു തിവിധനാടകപരിവാരോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം വിയ രജ്ജസിരിം അനുഭവിത്വാ ഇദാനി പബ്ബജ്ജൂപഗതോ രുക്ഖമൂലസേനാസനാദീസു ദാരുഫലകസിലാപട്ടപീഠമഞ്ചകാദീഹി സന്തുസ്സമാനോ ഭാരിയം കരോതീ’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി. ദുക്കരകാരികമസ്സ ദിസ്വാപി – ‘‘ഛബ്ബസ്സാനി നാമ മുഗ്ഗയൂസകുലത്ഥയൂസഹരേണുയൂസാദീനം പസടമത്തേന യാപേസ്സതി, അപ്പാണകം ഝാനം ഝായിസ്സതി, സരീരേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖോ വിഹരിസ്സതി, അഹോ ദുക്കരകാരകോ ഭഗവാ’’തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി.

ധമ്മപ്പമാണോപി ഭഗവതോ സീലഗുണം സമാധിഗുണം പഞ്ഞാഗുണം ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തിസമ്പദം അഭിഞ്ഞാപാരിപൂരിം യമകപാടിഹാരിയം ദേവോരോഹണം പാഥികപുത്തദമനാദീനി ച അനേകാനി അച്ഛരിയാനി ദിസ്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേയേവ പസീദതി, തേ ഏവം പസന്നാ ഭഗവതോ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം അഭിഹരന്തി. തിത്ഥിയാനം പന ബാവേരുജാതകേ കാകസ്സ വിയ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായിത്ഥ. യഥാഹ –

‘‘അദസ്സനേന മോരസ്സ, സിഖിനോ മഞ്ജുഭാണിനോ;

കാകം തത്ഥ അപൂജേസും, മംസേന ച ഫലേന ച.

യദാ ച സരസമ്പന്നോ, മോരോ ബാവേരുമാഗമാ;

അഥ ലാഭോ ച സക്കാരോ, വായസസ്സ അഹായഥ.

യാവ നുപ്പജ്ജതി ബുദ്ധോ, ധമ്മരാജാ പഭങ്കരോ;

താവ അഞ്ഞേ അപൂജേസും, പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണേ.

യദാ ച സരസമ്പന്നോ, ബുദ്ധോ ധമ്മമദേസയി;

അഥ ലാഭോ ച സക്കാരോ, തിത്ഥിയാനം അഹായഥാ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൧൫൩-൧൫൬);

തേ ഏവം പഹീനലാഭസക്കാരാ രത്തിം ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തം ഓഭാസേത്വാപി സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ ഹതപ്പഭാ അഹേസും.

യഥാ ഹി ഖജ്ജോപനകാ, കാളപക്ഖമ്ഹി രത്തിയാ;

നിദസ്സയന്തി ഓഭാസം, ഏതേസം വിസയോ ഹി സോ.

യദാ ച രസ്മിസമ്പന്നോ, അബ്ഭുദേതി പഭങ്കരോ;

അഥ ഖജ്ജുപസങ്ഘാനം, പഭാ അന്തരധായതി.

ഏവം ഖജ്ജുപസദിസാ, തിത്ഥിയാപി പുഥൂ ഇധ;

കാളപക്ഖൂപമേ ലോകേ, ദീപയന്തി സകം ഗുണം.

യദാ ച ബുദ്ധോ ലോകസ്മിം, ഉദേതി അമിതപ്പഭോ;

നിപ്പഭാ തിത്ഥിയാ ഹോന്തി, സൂരിയേ ഖജ്ജുപകാ യഥാതി.

തേ ഏവം നിപ്പഭാ ഹുത്വാ കച്ഛുപിളകാദീഹി കിണ്ണസരീരാ പരമപാരിജുഞ്ഞപത്താ യേന ബുദ്ധോ യേന ധമ്മോ യേന സങ്ഘോ യേന ച മഹാജനസ്സ സന്നിപാതോ, തേന തേന ഗന്ത്വാ അന്തരവീഥിയമ്പി സിങ്ഘാടകേപി ചതുക്കേപി സഭായമ്പി ഠത്വാ പരിദേവന്തി –

‘‘കിം ഭോ സമണോയേവ ഗോതമോ സമണോ, മയം അസ്സമണാ; സമണസ്സേവ ഗോതമസ്സ സാവകാ സമണാ, അമ്ഹാകം സാവകാ അസ്സമണാ? സമണസ്സേവ ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ന അമ്ഹാകം, സാവകാനഞ്ച നോ ദിന്നം മഹപ്ഫലം? നനു സമണോപി ഗോതമോ സമണോ, മയമ്പി സമണാ. സമണസ്സപി ഗോതമസ്സ സാവകാ സമണാ, അമ്ഹാകമ്പി സാവകാ സമണാ. സമണസ്സപി ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, അമ്ഹാകമ്പി സാവകാനഞ്ച നോ ദിന്നം മഹപ്ഫലഞ്ചേവ? സമണസ്സപി ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ചസ്സ ദേഥ കരോഥ, അമ്ഹാകമ്പി സാവകാനഞ്ച നോ ദേഥ സക്കരോഥ? നനു സമണോ ഗോതമോ പുരിമാനി ദിവസാനി ഉപ്പന്നോ, മയം പന ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനേയേവ ഉപ്പന്നാ’’തി.

ഏവം നാനപ്പകാരം വിരവന്തി. അഥ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോതി ചതസ്സോ പരിസാ തേസം സദ്ദം സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസും ‘‘തിത്ഥിയാ ഭന്തേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കഥേന്തീ’’തി. തം സുത്വാ ഭഗവാ – ‘‘മാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തിത്ഥിയാനം വചനേന ‘അഞ്ഞത്ര സമണോ അത്ഥീ’തി സഞ്ഞിനോ അഹുവത്ഥാ’’തി വത്വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു സമണഭാവം പടിസേധേന്തോ ഇധേവ ച അനുജാനന്തോ ഇമിസ്സാ അത്ഥുപ്പത്തിയാ ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോതി ഇദം സുത്തം അഭാസി.

തത്ഥ ഇധേവാതി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. അയം പന നിയമോ സേസപദേസുപി വേദിതബ്ബോ. ദുതിയാദയോപി ഹി സമണാ ഇധേവ, ന അഞ്ഞത്ഥ. സമണോതി സോതാപന്നോ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧).

ദുതിയോതി സകദാഗാമീ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച? ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമണോ. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമണോ’’തി.

തതിയോതി അനാഗാമീ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ സമണോ’’തി.

ചതുത്ഥോതി അരഹാ. തേനേവാഹ – ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ സമണോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ സമണോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧). ഇതി ഇമസ്മിം ഠാനേ ചത്താരോ ഫലട്ഠകസമണാവ അധിപ്പേതാ.

സുഞ്ഞാതി രിത്താ തുച്ഛാ. പരപ്പവാദാതി ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതികാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഇമേ സബ്ബേപി ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. ഇതോ ബാഹിരാനം പരേസം വാദാ പരപ്പവാദാ നാമ. തേ സബ്ബേപി ഇമേഹി ചതൂഹി ഫലട്ഠകസമണേഹി സുഞ്ഞാ, ന ഹി തേ ഏത്ഥ സന്തി. ന കേവലഞ്ച ഏതേഹേവ സുഞ്ഞാ, ചതൂഹി പന മഗ്ഗട്ഠകസമണേഹിപി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം അത്ഥായ ആരദ്ധവിപസ്സകേഹിപീതി ദ്വാദസഹിപി സമണേഹി സുഞ്ഞാ ഏവ. ഇമമേവ അത്ഥം സന്ധായ ഭഗവതാ മഹാപരിനിബ്ബാനേ വുത്തം –

‘‘ഏകൂനതിംസോ വയസാ സുഭദ്ദ,

യം പബ്ബജിം കിം കുസലാനുഏസീ;

വസ്സാനി പഞ്ഞാസ സമാധികാനി,

യതോ അഹം പബ്ബജിതോ സുഭദ്ദ;

ഞായസ്സ ധമ്മസ്സ പദേസവത്തീ,

ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണോപി നത്ഥി.

‘‘ദുതിയോപി സമണോ നത്ഥി, തതിയോപി സമണോ നത്ഥി, ചതുത്ഥോപി സമണോ നത്ഥി. സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪).

ഏത്ഥ ഹി പദേസവത്തീതി ആരദ്ധവിപസ്സകോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകം മഗ്ഗട്ഠം ഫലട്ഠന്തി തയോപി ഏകതോ കത്വാ സമണോപി നത്ഥീതി ആഹ. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകം മഗ്ഗട്ഠം ഫലട്ഠന്തി തയോപി ഏകതോ കത്വാ ദുതിയോപി സമണോ നത്ഥീതി ആഹ. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ.

കസ്മാ പനേതേ അഞ്ഞത്ഥ നത്ഥീതി? അഖേത്തതായ. യഥാ ഹി ന ആരഗ്ഗേ സാസപോ തിട്ഠതി, ന ഉദകപിട്ഠേ അഗ്ഗി ജലതി, ന പിട്ഠിപാസാണേ ബീജാനി രുഹന്തി, ഏവമേവ ബാഹിരേസു തിത്ഥായതനേസു ന ഇമേ സമണാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഇമസ്മിംയേവ പന സാസനേ ഉപ്പജ്ജന്തി. കസ്മാ? ഖേത്തതായ. തേസം അഖേത്തതാ ച ഖേത്തതാ ച അരിയമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോ ച ഭാവതോ ച വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ന ഉപലബ്ഭതി, സമണോപി തത്ഥ ന ഉപലബ്ഭതി, ദുതിയോപി തത്ഥ സമണോ ന ഉപലബ്ഭതി, തതിയോപി തത്ഥ സമണോ ന ഉപലബ്ഭതി, ചതുത്ഥോപി തത്ഥ സമണോ ന ഉപലബ്ഭതി. യസ്മിഞ്ച ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉപലബ്ഭതി, സമണോപി തത്ഥ ഉപലബ്ഭതി, ദുതിയോപി തത്ഥ…പേ…. ചതുത്ഥോപി തത്ഥ സമണോ ഉപലബ്ഭതി. ഇമസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉപലബ്ഭതി, ഇധേവ, സുഭദ്ദ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ, ഇധ തതിയോ സമണോ, ഇധ ചതുത്ഥോ സമണോ, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪).

ഏവം യസ്മാ തിത്ഥായതനം അഖേത്തം, സാസനം ഖേത്തം, തസ്മാ യഥാ സുരത്തഹത്ഥപാദോ സൂരകേസരകോ സീഹോ മിഗരാജാ ന സുസാനേ വാ സങ്കാരകൂടേ വാ പടിവസതി, തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതം പന ഹിമവന്തം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ മണിഗുഹായംയേവ പടിവസതി. യഥാ ച ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ ന ഗോചരിയഹത്ഥികുലാദീസു നവസു നാഗകുലേസു ഉപ്പജ്ജതി, ഛദ്ദന്തകുലേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച വലാഹകോ അസ്സരാജാ ന ഗദ്രഭകുലേ വാ ഘോടകകുലേ വാ ഉപ്പജ്ജതി, സിന്ധുയാ തീരേ പന സിന്ധവകുലേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച സബ്ബകാമദദം മനോഹരം മണിരതനം ന സങ്കാരകൂടേ വാ പംസുപബ്ബതാദീസു വാ ഉപ്പജ്ജതി, വേപുല്ലപബ്ബതബ്ഭന്തരേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച തിമിരപിങ്ഗലോ മച്ഛരാജാ ന ഖുദ്ദകപോക്ഖരണീസു ഉപ്പജ്ജതി, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരേ മഹാസമുദ്ദേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ച ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ സുപണ്ണരാജാ ന ഗാമദ്വാരേ ഏരണ്ഡവനാദീസു പടിവസതി, മഹാസമുദ്ദം പന അജ്ഝോഗാഹേത്വാ സിമ്ബലിദഹവനേയേവ പടിവസതി. യഥാ ച ധതരട്ഠോ സുവണ്ണഹംസോ ന ഗാമദ്വാരേ ആവാടകാദീസു പടിവസതി, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരോ ഹുത്വാ ചിത്തകൂടപബ്ബതേയേവ പടിവസതി. യഥാ ച ചതുദ്ദീപിസ്സരോ ചക്കവത്തിരാജാ ന നീചകുലേ ഉപ്പജ്ജതി, അസമ്ഭിന്നജാതിഖത്തിയകുലേയേവ പന ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഇമേസു സമണേസു ഏകസമണോപി ന അഞ്ഞതിത്ഥായതനേ ഉപ്പജ്ജതി, അരിയമഗ്ഗപരിക്ഖിത്തേ പന ബുദ്ധസാസനേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഹി സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി.

സമ്മാ സീഹനാദം നദഥാതി ഏത്ഥ സമ്മാതി ഹേതുനാ നയേന കാരണേന. സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം അപ്പടിനാദം. ഇമേസഞ്ഹി ചതുന്നം സമണാനം ഇധേവ അത്ഥിതായ അയം നാദോ സേട്ഠനാദോ നാമ ഹോതി ഉത്തമനാദോ. ‘‘ഇമേ സമണാ ഇധേവ അത്ഥീ’’തി വദന്തസ്സ അഞ്ഞതോ ഭയം വാ ആസങ്കാ വാ നത്ഥീതി അഭീതനാദോ നാമ ഹോതി. ‘‘അമ്ഹാകമ്പി സാസനേ ഇമേ സമണാ അത്ഥീ’’തി പൂരണാദീസു ഏകസ്സാപി ഉട്ഠഹിത്വാ വത്തും അസമത്ഥതായ അയം നാദോ അപ്പടിനാദോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം അപ്പടിനാദ’’ന്തി.

൧൪൦. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതീതി ഇദം ഖോ പന കാരണം വിജ്ജതി. യം അഞ്ഞതിത്ഥിയാതി യേന കാരണേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. ഏത്ഥ ച തിത്ഥം ജാനിതബ്ബം, തിത്ഥകരോ ജാനിതബ്ബോ തിത്ഥിയാ ജാനിതബ്ബാ, തിത്ഥിയസാവകാ ജാനിതബ്ബാ. തിത്ഥംനാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ. ഏത്ഥ ഹി സത്താ തരന്തി ഉപ്പലവന്തി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, തസ്മാ തിത്ഥന്തി വുച്ചന്തി. താസം ദിട്ഠീനം ഉപ്പാദേതാ തിത്ഥകരോ നാമ. തസ്സ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ പബ്ബജിതാ തിത്ഥിയാ നാമ. തേസം പച്ചയദായകാ തിത്ഥിയസാവകാതി വേദിതബ്ബാ. പരിബ്ബാജകാതി ഗിഹിബന്ധനം പഹായ പബ്ബജ്ജൂപഗതാ. അസ്സാസോതി അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ഉപത്ഥമ്ഭോ. ബലന്തി ഥാമോ. യേന തുമ്ഹേതി യേന അസ്സാസേന വാ ബലേന വാ ഏവം വദേഥ.

അത്ഥി ഖോ നോ, ആവുസോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതം ആമലകം വിയ സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ. അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ. തീഹി വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ. സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനി വാപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ പസ്സതാ. അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ. അരീനം ഹതത്താ പച്ചയാദീനം അരഹത്താ ച അരഹതാ, സമ്മാ സാമഞ്ച സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ. കിലേസാരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി, ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹി ആകാരേഹി ഥോമിതേന ചത്താരോ ധമ്മാ അക്ഖാതാ, യേ മയം അത്തനി സമ്പസ്സമാനാ ഏവം വദേമ, ന രാജരാജമഹാമത്താദീനം ഉപത്ഥമ്ഭം കായബലന്തി.

സത്ഥരി പസാദോതി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ നയേന ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരന്താനം ഉപ്പന്നപ്പസാദോ. ധമ്മേ പസാദോതി ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മഗുണേ അനുസ്സരന്താനം ഉപ്പന്നപ്പസാദോ. സീലേസു പരിപൂരകാരിതാതി അരിയകന്തേസു സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ. അരിയകന്തസീലാനി നാമ പഞ്ചസീലാനി. താനി ഹി ഭവന്തരഗതോപി അരിയസാവകോ അത്തനോ അരിയസാവകഭാവം അജാനന്തോപി ന വീതിക്കമതി. സചേപി ഹി നം കോചി വദേയ്യ – ‘‘ഇമം സകലം ചക്കവത്തിരജ്ജം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഖുദ്ദകമക്ഖികം ജീവിതാ വോരോപേഹീ’’തി, അട്ഠാനമേതം, യം സോ തസ്സ വചനം കരേയ്യ. ഏവം അരിയാനം സീലാനി കന്താനി പിയാനി മനാപാനി. താനി സന്ധായ വുത്തം ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരിതാ’’തി.

സഹധമ്മികാ ഖോ പനാതി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനീ സിക്ഖമാനാ സാമണേരോ സാമണേരീ ഉപാസകോ ഉപാസികാതി ഏതേ സത്ത സഹധമ്മചാരിനോ. ഏതേസു ഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സഹധമ്മം ചരതി സമാനസിക്ഖതായ. തഥാ ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുനീഹി…പേ… ഉപാസികാ ഉപാസികാഹി, സോതാപന്നോ സോതാപന്നേഹി, സകദാഗാമീ…പേ… അനാഗാമീഹി സഹധമ്മം ചരതി. തസ്മാ സബ്ബേപേതേ സഹധമ്മികാതി വുച്ചന്തി. അപിചേത്ഥ അരിയസാവകായേവ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി ഭവന്തരേപി മഗ്ഗദസ്സനമ്ഹി വിവാദോ നത്ഥി, തസ്മാ തേ അച്ചന്തം ഏകധമ്മചാരിതായ സഹധമ്മികാ. ഇമിനാ, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ നയേന സങ്ഘം അനുസ്സരന്താനം ഉപ്പന്നപ്പസാദോ കഥിതോ. ഏത്താവതാ ചത്താരി സോതാപന്നസ്സ അങ്ഗാനി കഥിതാനി ഹോന്തി.

ഇമേ ഖോ നോ, ആവുസോതി, ആവുസോ, ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ തേന ഭഗവതാ അമ്ഹാകം അസ്സാസോ ചേവ ബലഞ്ചാതി അക്ഖാതാ, യേ മയം അത്തനി സമ്പസ്സമാനാ ഏവം വദേമ.

൧൪൧. യോ അമ്ഹാകം സത്ഥാതി ഇമിനാ പൂരണകസ്സപാദികേ ഛ സത്ഥാരോ അപദിസ്സന്തി. യഥാ പന ഇദാനി സാസനേ ആചരിയുപജ്ഝായാദീസു ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ, അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ’’തി ഗേഹസിതപേമം ഹോതി. ഏവരൂപം പേമം സന്ധായ ‘‘സത്ഥരി പസാദോ’’തി വദന്തി. ഥേരോ പനാഹ – ‘‘യസ്മാ സത്ഥാ നാമ ന ഏകസ്സ, ന ദ്വിന്നം ഹോതി, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഏകോവ സത്ഥാ, തസ്മാ തിത്ഥിയാ ‘അമ്ഹാകം സത്ഥാ’ തി ഏകപദേനേവ സത്ഥാരം വിസും കത്വാ ഇമിനാവ പദേന വിരുദ്ധാ പരാജിതാ’’തി. ധമ്മേ പസാദോതി ഇദം പന യഥാ ഇദാനി സാസനേ ‘‘അമ്ഹാകം ദീഘനികായോ അമ്ഹാകം മജ്ഝിമനികായോ’’തി മമായന്തി, ഏവം അത്തനോ അത്തനോ പരിയത്തിധമ്മേ ഗേഹസിതപേമം സന്ധായ വദന്തി. സീലേസൂതി അജസീലഗോസീലമേണ്ഡകസീലകുക്കുരസീലാദീസു. ഇധ നോ ആവുസോതി ഏത്ഥ ഇധാതി പസാദം സന്ധായ വദന്തി. കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപ്പയോഗോ. യദിദന്തി യമിദം തുമ്ഹാകഞ്ചേവ അമ്ഹാകഞ്ച നാനാകരണം വദേയ്യാഥ. തം കിം നാമ? തുമ്ഹാകമ്പി ഹി ചതൂസു ഠാനേസു പസാദോ, അമ്ഹാകമ്പി. നനു ഏതസ്മിം പസാദേ തുമ്ഹേ ച അമ്ഹേ ച ദ്വേധാ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ ഏകസദിസാതി വാചായ സമധുരാ ഹുത്വാ അട്ഠംസു.

അഥ നേസം തം സമധുരതം ഭിന്ദന്തോ ഭഗവാ ഏവം വാദിനോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകാ നിട്ഠാതി യാ തസ്സ പസാദസ്സ പരിയോസാനഭൂതാ നിട്ഠാ, കിം സാ ഏകാ, ഉദാഹു പുഥൂതി ഏവം പുച്ഛഥാതി വദതി. യസ്മാ പന തസ്മിം തസ്മിം സമയേ നിട്ഠം അപഞ്ഞപേന്തോ നാമ നത്ഥി, ബ്രാഹ്മണാനഞ്ഹി ബ്രഹ്മലോകോ നിട്ഠാ, മഹാതാപസാനം ആഭസ്സരാ, പരിബ്ബാജകാനം സുഭകിണ്ഹാ, ആജീവകാനം ‘‘അനന്തമാനസോ’’തി ഏവം പരികപ്പിതോ അസഞ്ഞീഭവോ. ഇമസ്മിം സാസനേ പന അരഹത്തം നിട്ഠാ. സബ്ബേവ ചേതേ അരഹത്തമേവ നിട്ഠാതി വദന്തി. ദിട്ഠിവസേന പന ബ്രഹ്മലോകാദീനി പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ അത്തനോ അത്തനോ ലദ്ധിവസേന ഏകമേവ നിട്ഠം പഞ്ഞപേന്തി, തം ദസ്സേതും ഭഗവാ സമ്മാ ബ്യാകരമാനാതിആദിമാഹ.

ഇദാനി ഭിക്ഖൂനമ്പി ഏകാ നിട്ഠാ, തിത്ഥിയാനമ്പി ഏകാ നിട്ഠാതി ദ്വീസു അട്ടകാരകേസു വിയ ഠിതേസു ഭഗവാ അനുയോഗവത്തം ദസ്സേന്തോ സാ പനാവുസോ, നിട്ഠാ സരാഗസ്സ, ഉദാഹു വീതരാഗസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ രാഗരത്താദീനം നിട്ഠാ നാമ നത്ഥി. യദി സിയാ, സോണസിങ്ഗാലാദീനമ്പി സിയാതി ഇമം ദോസം പസ്സന്താനം തിത്ഥിയാനം ‘‘വീതരാഗസ്സ ആവുസോ സാ നിട്ഠാ’’തിആദിനാ നയേന ബ്യാകരണം ദസ്സിതം.

തത്ഥ വിദ്ദസുനോതി പണ്ഡിതസ്സ. അനുരുദ്ധപടിവിരുദ്ധസ്സാതി രാഗേന അനുരുദ്ധസ്സ കോധേന പടിവിരുദ്ധസ്സ. പപഞ്ചാരാമസ്സ പപഞ്ചരതിനോതി ഏത്ഥ ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ. പപഞ്ചോ ആരാമോ അസ്സാതി പപഞ്ചാരാമോ. പപഞ്ചേ രതി അസ്സാതി പപഞ്ചരതി. പപഞ്ചോതി ച മത്തപമത്താകാരഭാവേന പവത്താനം തണ്ഹാദിട്ഠിമാനാനമേതം അധിവചനം. ഇധ പന തണ്ഹാദിട്ഠിയോവ അധിപ്പേതാ. സരാഗസ്സാതിആദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏകോവ കിലേസോ ആഗതോ. തസ്സ ആകാരതോ നാനത്തം വേദിതബ്ബം. സരാഗസ്സാതി ഹി വുത്തട്ഠാനേ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗവസേന ഗഹിതോ. സതണ്ഹസ്സാതി ഭവതണ്ഹാവസേന. സഉപാദാനസ്സാതി ഗഹണവസേന. അനുരുദ്ധപടിവിരുദ്ധസ്സാതി യുഗളവസേന. പപഞ്ചാരാമസ്സാതി പപഞ്ചുപ്പത്തിദസ്സനവസേന. സരാഗസ്സാതി വാ ഏത്ഥ അകുസലമൂലവസേന ഗഹിതോ. സതണ്ഹസ്സാതി ഏത്ഥ തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനദസ്സനവസേന. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ഥേരോ പനാഹ ‘‘കസ്മാ ഏവം വിദ്ധംസേഥ? ഏകോയേവ ഹി അയം ലോഭോ രജ്ജനവസേന രാഗോതി വുത്തോ. തണ്ഹാകരണവസേന തണ്ഹാ. ഗഹണട്ഠേന ഉപാദാനം. യുഗളവസേന അനുരോധപടിവിരോധോ. പപഞ്ചുപ്പത്തിദസ്സനട്ഠേന പപഞ്ചോ’’തി.

൧൪൨. ഇദാനി ഇമേസം കിലേസാനം മൂലഭൂതം ദിട്ഠിവാദം ദസ്സേന്തോ ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഭവദിട്ഠീതി സസ്സതദിട്ഠി. വിഭവദിട്ഠീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ഭവദിട്ഠിം അല്ലീനാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന സസ്സതദിട്ഠിം അല്ലീനാ. ഉപഗതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ ഉപഗതാ. അജ്ഝോസിതാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേനേവ അനുപവിട്ഠാ. വിഭവദിട്ഠിയാ തേ പടിവിരുദ്ധാതി തേ സബ്ബേ ഉച്ഛേദവാദീഹി സദ്ധിം – ‘‘തുമ്ഹേ അന്ധബാലാ ന ജാനാഥ, സസ്സതോ അയം ലോകോ, നായം ലോകോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി പടിവിരുദ്ധാ നിച്ചം കലഹഭണ്ഡനപസുതാ വിഹരന്തി. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

സമുദയഞ്ചാതിആദീസു ദ്വേ ദിട്ഠീനം സമുദയാ ഖണികസമുദയോ പച്ചയസമുദയോ ച. ഖണികസമുദയോ ദിട്ഠീനം നിബ്ബത്തി. പച്ചയസമുദയോ അട്ഠ ഠാനാനി. സേയ്യഥിദം, ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം, അവിജ്ജാപി, ഫസ്സോപി, സഞ്ഞാപി, വിതക്കോപി, അയോനിസോമനസികാരോപി, പാപമിത്തോപി, പരതോഘോസോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. ‘‘ഖന്ധാ ഹേതു ഖന്ധാ പച്ചയോ ദിട്ഠീനം ഉപാദായ സമുട്ഠാനട്ഠേന. ഏവം ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനം. അവിജ്ജാ… ഫസ്സോ… സഞ്ഞാ… വിതക്കോ… അയോനിസോമനസികാരോ… പാപമിത്തോ… പരതോഘോസോ ഹേതു, പരതോഘോസോ പച്ചയോ ദിട്ഠീനം ഉപാദായ സമുട്ഠാനട്ഠേന. ഏവം പരതോഘോസോപി ദിട്ഠിട്ഠാനം’’ (പടി. മ. ൧.൧൨൪). അത്ഥങ്ഗമാപി ദ്വേയേവ ഖണികത്ഥങ്ഗമോ പച്ചയത്ഥങ്ഗമോ ച. ഖണികത്ഥങ്ഗമോ നാമ ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാനം. പച്ചയത്ഥങ്ഗമോ നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഹി ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി വുത്തോ.

അസ്സാദന്തി ദിട്ഠിമൂലകം ആനിസംസം. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘യംദിട്ഠികോ സത്ഥാ ഹോതി, തംദിട്ഠികാ സാവകാ ഹോന്തി. യംദിട്ഠികാ സത്ഥാരം സാവകാ സക്കരോന്തി, ഗരും കരോന്തി, മാനേന്തി, പൂജേന്തി, ലഭന്തി തതോനിദാനം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ’’തി. ആദീനവന്തി ദിട്ഠിഗ്ഗഹണമൂലകം ഉപദ്ദവം. സോ വഗ്ഗുലിവതം ഉക്കുടികപ്പധാനം കണ്ടകാപസ്സയതാ പഞ്ചാതപതപ്പനം സാനുപപാതപതനം കേസമസ്സുലുഞ്ചനം അപ്പോണകം ഝാനന്തിആദീനം വസേനം വേദിതബ്ബോ. നിസ്സരണന്തി ദിട്ഠീനം നിസ്സരണം നാമ നിബ്ബാനം. യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തീതി യേ ഏതം സബ്ബം യഥാസഭാവം ന ജാനന്തി. ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ ന പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഏതേസം നിട്ഠാ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഏതേസം നിട്ഠാ നാമ അത്ഥീതി ദ്വിന്നം അട്ടകാരകാനം അട്ടം ഛിന്ദന്തോ വിയ സാസനസ്മിംയേവ നിട്ഠായ അത്ഥിതം പതിട്ഠപേതി.

൧൪൩. ഇദാനി ദിട്ഠിച്ഛേദനം ദസ്സേന്തോ ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനാനീതിആദിമാഹ. തേസം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തായേവ.

സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞാവാദാ പടിജാനമാനാതി മയം സബ്ബേസം ഉപാദാനാനം പരിഞ്ഞം സമതിക്കമം വദാമാതി ഏവം പടിജാനമാനാ. ന സമ്മാ സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞന്തി സബ്ബേസം ഉപാദാനാനം സമതിക്കമം സമ്മാ ന പഞ്ഞപേന്തി. കേചി കാമുപാദാനമത്തസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. കേചി ദിട്ഠുപാദാനമത്തസ്സ പഞ്ഞപേന്തി, കേചി സീലബ്ബതുപാദാനസ്സാപി. അത്തവാദുപാദാനസ്സ പന പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തോ നാമ നത്ഥി. തേസം പന ഭേദം ദസ്സേന്തോ കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബേപി കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തിയേവ, ഛന്നവുതി പാസണ്ഡാപി ഹി ‘‘കാമാ ഖോ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തി വത്ഥുപടിസേവനം കാമം കപ്പതീതി ന പഞ്ഞപേന്തി, അകപ്പിയമേവ കത്വാ പഞ്ഞപേന്തി. യേ പന സേവന്തി, തേ ഥേയ്യേന സേവന്തി. തേന വുത്തം ‘‘കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി.

യസ്മാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദീനി ഗഹേത്വാ ചരന്തി. ‘‘സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി, ഭാവനായ സുദ്ധീ’’തി ഗണ്ഹന്തി, അത്തുപലദ്ധിം ന പജഹന്തി, തസ്മാ ന ദിട്ഠുപാദാനസ്സ, ന സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ, ന അത്തവാദുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം അപഞ്ഞാപനം ഏതേസം കിസ്സ ഹേതു, കിം കാരണാ? ഇമാനി ഹി തേ ഭോന്തോതി യസ്മാ തേ ഭോന്തോ ഇമാനി തീണി കാരണാനി യഥാസഭാവതോ ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. യേ പനേത്ഥ ദ്വിന്നം പരിഞ്ഞാനം പഞ്ഞാപനകാരണം ദിട്ഠിഞ്ചേവ സീലബ്ബതഞ്ച ‘‘ഏതം പഹാതബ്ബ’’ന്തി യഥാസഭാവതോ ജാനന്തി. തേ സന്ധായ പരതോ ദ്വേ വാരാ വുത്താ. തത്ഥ യേ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദീനി ഗണ്ഹന്തി, തേ ദിട്ഠുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. യേ പന ‘‘ന സീലേന സുദ്ധി, ന വതേന സുദ്ധി, ന ഭാവനായ സുദ്ധീ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തേ സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി. അത്തവാദുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പന ഏകോപി പഞ്ഞപേതും ന സക്കോതി. അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോപി ഹി ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ പരിമജ്ജിത്വാ ചരമാനാപി ച തിത്ഥിയാ തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ പഞ്ഞപേന്തി. അത്തവാദം മുഞ്ചിതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ പതന്തി. പഥവിജിഗുച്ഛനസസകോ വിയ ഹി ഏതേ.

തത്ഥായം അത്ഥസല്ലാപികാ ഉപമാ – പഥവീ കിര സസകം ആഹ – ‘‘ഭോ സസകാ’’തി. സസകോ ആഹ – ‘‘കോ ഏസോ’’തി. ‘‘കസ്മാ മമേവ ഉപരി സബ്ബഇരിയാപഥേ കപ്പേന്തോ ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തോ മം ന ജാനാസീ’’തി. ‘‘സുട്ഠു തയാ അഹം ദിട്ഠോ, മയാ അക്കന്തട്ഠാനമ്പി അങ്ഗുലഗ്ഗേഹി ഫുട്ഠട്ഠാനം വിയ ഹോതി, വിസ്സട്ഠഉദകം അപ്പമത്തകം, കരീസം കതകഫലമത്തം. ഹത്ഥിഅസ്സാദീഹി പന അക്കന്തട്ഠാനമ്പി മഹന്തം, പസ്സാവോപി നേസം ഘടമത്തോ ഹോതി, ഉച്ചാരോപി പച്ഛിമത്തോ ഹോതി, അലം മയ്ഹം തയാ’’തി ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ പതിതോ. തതോ നം പഥവീ ആഹ – ‘‘അരേ ദൂരം ഗതോപി നനു മയ്ഹം ഉപരിയേവ പതിതോസീ’’തി. സോ പുന തം ജിഗുച്ഛന്തോ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പതിതോ, ഏവം വസ്സസഹസ്സമ്പി ഉപ്പതിത്വാ പതമാനോ സസകോ പഥവിം മുഞ്ചിതും ന സക്കോതി. ഏവമേവം തിത്ഥിയാ സബ്ബൂപാദാനപരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തോപി കാമുപാദാനാദീനം തിണ്ണംയേവ സമതിക്കമം പഞ്ഞപേന്തി. അത്തവാദം പന മുഞ്ചിതും ന സക്കോന്തി, അസക്കോന്താ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ പതന്തീതി.

ഏവം യം തിത്ഥിയാ സമതിക്കമിതും ന സക്കോന്തി, തസ്സ വസേന ദിട്ഠിച്ഛേദവാദം വത്വാ ഇദാനി പസാദപച്ഛേദവാദം ദസ്സേന്തോ ഏവരൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ധമ്മവിനയേതി ധമ്മേ ചേവ വിനയേ ച, ഉഭയേനപി അനിയ്യാനികസാസനം ദസ്സേതി. ‘‘യോ സത്ഥരി പസാദോ സോ ന സമ്മഗ്ഗതോ’’തി അനിയ്യാനികസാസനമ്ഹി ഹി സത്ഥാ കാലം കത്വാ സീഹോപി ഹോതി, ബ്യഗ്ഘോപി ഹോതി, ദീപിപി അച്ഛോപി തരച്ഛോപി. സാവകാ പനസ്സ മിഗാപി സൂകരാപി പസദാപി ഹോന്തി, സോ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം പുബ്ബേ ഉപട്ഠാകാ പച്ചയദായകാ’’തി ഖന്തിം വാ മേത്തം വാ അനുദ്ദയം വാ അകത്വാ തേസം ഉപരി പതിത്വാ ലോഹിതം പിവതി, ഥൂലഥൂലമംസാനിപി ഖാദതി. സത്ഥാ വാ പന ബിളാരോ ഹോതി, സാവകാ കുക്കുടാ വാ മൂസികാ വാ. അഥ നേ വുത്തനയേനേവ അനുകമ്പം അകത്വാ ഖാദതി. അഥ വാ സത്ഥാ നിരയപാലോ ഹോതി, സാവകാ നേരയികസത്താ. സോ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം പുബ്ബേ ഉപട്ഠാകാ പച്ചയദായകാ’’തി അനുകമ്പം അകത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കരോതി, ആദിത്തേപി രഥേ യോജേതി, അങ്ഗാരപബ്ബതമ്പി ആരോപേതി, ലോഹകുമ്ഭിയമ്പി ഖിപതി, അനേകേഹിപി ദുക്ഖധമ്മേഹി സമ്പയോജേതി. സാവകാ വാ പന കാലം കത്വാ സീഹാദയോ ഹോന്തി, സത്ഥാ മിഗാദീസു അഞ്ഞതരോ. തേ ‘‘ഇമം മയം പുബ്ബേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിമ്ഹാ, സത്ഥാ നോ അയ’’ന്തി തസ്മിം ഖന്തിം വാ മേത്തം വാ അനുദ്ദയം വാ അകത്വാ വുത്തനയേനേവ അനയബ്യസനം പാപേന്തി. ഏവം അനിയ്യാനികസാസനേ യോ സത്ഥരി പസാദോ, സോ ന സമ്മഗ്ഗതോ ഹോതി, കഞ്ചി കാലം ഗന്ത്വാപി പച്ഛാ വിനസ്സതിയേവ.

യോ ധമ്മേ പസാദോതി അനിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി ധമ്മേ പസാദോ നാമ, ഉഗ്ഗഹിതപരിയാപുട – ധാരിതവാചിത്തമത്തകേ തന്തിധമ്മേ പസാദോ ഹോതി, വട്ടമോക്ഖോ പനേത്ഥ നത്ഥി. തസ്മാ യോ ഏത്ഥ പസാദോ, സോ പുനപ്പുനം വട്ടമേവ ഗമ്ഭീരം കരോതീതി സാസനസ്മിം അസമ്മഗ്ഗതോ അസഭാവതോ അക്ഖായതി.

യാ സീലേസു പരിപൂരകാരിതാതി യാപി ച അനിയ്യാനികസാസനേ അജസീലാദീനം വസേന പരിപൂരകാരിതാ, സാപി യസ്മാ വട്ടമോക്ഖം ഭവനിസ്സരണം ന സമ്പാപേതി, സമ്പജ്ജമാനാ പന തിരച്ഛാനയോനിം ആവഹതി, വിപച്ചമാനാ നിരയം, തസ്മാ സാ ന സമ്മഗ്ഗതാ അക്ഖായതി. യാ സഹധമ്മികേസൂതി അനിയ്യാനികസാസനസ്മിഞ്ഹി യേ സഹധമ്മികാ, തേസു യസ്മാ ഏകച്ചേ കാലം കത്വാ സീഹാദയോപി ഹോന്തി, ഏകച്ചേ മിഗാദയോ, തത്ഥ സീഹാദിഭൂതാ ‘‘ഇമേ അമ്ഹാകം സഹധമ്മികാ അഹേസു’’ന്തി മിഗാദിഭൂതേസു ഖന്തിആദീനി അകത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നേസം മഹാദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥ സഹധമ്മികേസു പിയമനാപതാപി അസമ്മഗ്ഗതാ അക്ഖായതി.

ഇദം പന സബ്ബമ്പി കാരണഭേദം ഏകതോ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതീതിആദിമാഹ. തത്രായം സംഖേപത്ഥോ – ഏവഞ്ഹേതം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി, യം മയാ വുത്തം ‘‘യോ സത്ഥരി പസാദോ സോ ന സമ്മഗ്ഗതോ അക്ഖായതീ’’തിആദി, തം ഏവമേവ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ തേ പസാദാദയോ ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ …പേ… അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേതി, ഏത്ഥ ഹി യഥാ തന്തി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. തത്ഥ ദുരക്ഖാതേതി ദുക്കഥിതേ, ദുക്ഖഥിതത്തായേവ ദുപ്പവേദിതേ. സോ പനേസ യസ്മാ മഗ്ഗഫലത്ഥായ ന നിയ്യാതി, തസ്മാ അനിയ്യാനികോ. രാഗാദീനം ഉപസമായ അസംവത്തനതോ അനുപസമസംവത്തനികോ. ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സബ്ബഞ്ഞുനാ പവേദിതോതി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതോ. തസ്മിം അനിയ്യാനികേ അനുപസമസംവത്തനികേ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതേ. ഏത്താവതാ ഭഗവാ തിത്ഥിയേസു പസാദോ സുരാപീതസിങ്ഗാലേ പസാദോ വിയ നിരത്ഥകോതി ദസ്സേതി.

ഏകോ കിര കാളസിങ്ഗാലോ രത്തിം നഗരം പവിട്ഠോ സുരാജല്ലികം ഖാദിത്വാ പുന്നാഗവനേ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തോ സൂരിയുഗ്ഗമനേ പബുജ്ഝിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ന സക്കാ ഗന്തും, ബഹൂ അമ്ഹാകം വേരിനോ, ഏകം വഞ്ചേതും വട്ടതീ’’തി. സോ ഏകം ബ്രാഹ്മണം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഇമം വഞ്ചേസ്സാമീതി ‘‘അയ്യ ബ്രാഹ്മണാ’’തി ആഹ. കോ ഏസോ ബ്രാഹ്മണം പക്കോസതീതി. ‘‘അഹം, സാമീ, ഇതോ താവ ഏഹീതി. കിം ഭോതി? മം ബഹിഗാമം നേഹി, അഹം തേ ദ്വേ കഹാപണസതാനി ദസ്സാമീതി. സോപി നയിസ്സാമീതി തം പാദേസു ഗണ്ഹി. അരേ ബാല ബ്രാഹ്മണ, ന മയ്ഹം കഹാപണാ ഛഡ്ഡിതകാ അത്ഥി, ദുല്ലഭാ കഹാപണാ, സാധുകം മം ഗണ്ഹാഹീതി. കഥം ഭോ ഗണ്ഹാമീതി? ഉത്തരാസങ്ഗേന ഗണ്ഠികം കത്വാ അംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗണ്ഹാഹീതി. ബ്രാഹ്മണോ തം തഥാ ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരസമീപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഏത്ഥ ഓതാരേമീതി പുച്ഛി. കതരട്ഠാനം നാമ ഏതന്തി? മഹാദ്വാരം ഏതന്തി. അരേ ബാല, ബ്രാഹ്മണ, കിം തവ ഞാതകാ അന്തരദ്വാരേ കഹാപണം ഠപേന്തി, പരതോ മം ഹരാ’’തി. സോ പുനപ്പുനം ഥോകം ഥോകം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഓതാരേമി ഏത്ഥ ഓതാരേമീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേന തജ്ജിതോ ഖേമട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഓതാരേഹീതി വുത്തോ ഓതാരേത്വാ സാടകം ഗണ്ഹി. കാളസിങ്ഗാലോ ആഹ ‘‘അഹം തേ ദ്വേ കഹാപണസതാനി ദസ്സാമീതി അവോചം. മയ്ഹം പന കഹാപണാ ബഹൂ, ന ദ്വേ കഹാപണസതാനേവ, യാവ അഹം കഹാപണേ ആഹരാമി, താവ ത്വം സൂരിയം ഓലോകേന്തോ തിട്ഠാ’’തി വത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തേത്വാ പുന ബ്രാഹ്മണം ആഹ ‘‘അയ്യ ബ്രാഹ്മണ മാ ഇതോ ഓലോകേഹി, സൂരിയമേവ ഓലോകേന്തോ തിട്ഠാ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ കേതകവനം പവിസിത്വാ യഥാരുചിം പക്കന്തോ. ബ്രാഹ്മണസ്സപി സൂരിയം ഓലോകേന്തസ്സേവ നലാടതോ ചേവ കച്ഛേഹി ച സേദാ മുച്ചിംസു. അഥ നം രുക്ഖദേവതാ ആഹ –

‘‘സദ്ദഹാസി സിങ്ഗാലസ്സ, സുരാപീതസ്സ ബ്രാഹ്മണ;

സിപ്പികാനം സതം നത്ഥി, കുതോ കംസസതാ ദുവേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൧൩);

ഏവം യഥാ കാളസിങ്ഗാലേ പസാദോ നിരത്ഥകോ, ഏവം തിത്ഥിയേസുപീതി.

൧൪൪. അനിയ്യാനികസാസനേ പസാദസ്സ നിരത്ഥകഭാവം ദസ്സേത്വാ നിയ്യാനികസാസനേ തസ്സ സാത്ഥകതം ദസ്സേതും തഥാഗതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമുപാദാനസ്സ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന കാമുപാദാനസ്സ പഹാനപരിഞ്ഞം സമതിക്കമം പഞ്ഞപേതി, ഇതരേസം തിണ്ണം ഉപാദാനാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി. ഏവരൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേതി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേ ധമ്മേ ച വിനയേ ച. ഉഭയേനപി നിയ്യാനികസാസനം ദസ്സേതി. സത്ഥരി പസാദോതി ഏവരൂപേ സാസനേ യോ സത്ഥരി പസാദോ, സോ സമ്മഗ്ഗതോ അക്ഖായതി, ഭവദുക്ഖനിസ്സരണായ സംവത്തതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ഭഗവാ കിര വേദിയകപബ്ബതേ ഇന്ദസാലഗുഹായം പടിവസതി. അഥേകോ ഉലൂകസകുണോ ഭഗവതി ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്തേ ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം അനുഗച്ഛതി, നിക്ഖമന്തേ ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗമനം കരോതി. സോ ഏകദിവസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം നിസിന്നം പബ്ബതാ ഓരുയ്ഹ വന്ദിത്വാ പക്ഖേ പണാമേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സീസം ഹേട്ഠാ കത്വാ ദസബലം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ഭഗവാ തം ഓലോകേത്വാ സിതം പാത്വാകാസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പസ്സാനന്ദ, ഇമം ഉലൂകസകുണം, അയം മയി ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ചിത്തം പസാദേത്വാ സതസഹസ്സകപ്പേ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ സോമനസ്സോ നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ –

ഉലൂകമണ്ഡലക്ഖിക, വേദിയകേ ചിരദീഘവാസിക;

സുഖിതോസി ത്വം അയ്യ കോസിയ, കാലുട്ഠിതം പസ്സസി ബുദ്ധവരം.

മയി ചിത്തം പസാദേത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അനുത്തരേ;

കപ്പാനം സതസഹസ്സാനി, ദുഗ്ഗതേസോ ന ഗച്ഛതി.

ദേവലോകാ ചവിത്വാന, കുസലമൂലേന ചോദിതോ;

ഭവിസ്സതി അനന്തഞാണോ, സോമനസ്സോതി വിസ്സുതോതി.

അഞ്ഞാനിപി ചേത്ഥ രാജഗഹനഗരേ സുമനമാലാകാരവത്ഥു മഹാഭേരിവാദകവത്ഥു മോരജികവത്ഥു വീണാവാദകവത്ഥു സങ്ഖധമകവത്ഥൂതി ഏവമാദീനി വത്ഥൂനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. ഏവം നിയ്യാനികസാസനേ സത്ഥരി പസാദോ സമ്മഗ്ഗതോ ഹോതി.

ധമ്മേ പസാദോതി നിയ്യാനികസാസനമ്ഹി ധമ്മേ പസാദോ സമ്മഗ്ഗതോ ഹോതി. സരമത്തേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സുണന്താനം തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി സമ്പത്തിദായകോ ഹോതി, പരമത്ഥേ കിം പന വത്തബ്ബം. അയമത്ഥോ മണ്ഡൂകദേവപുത്താദീനം വത്ഥുവസേന വേദിതബ്ബോ.

സീലേസു പരിപൂരകാരിതാതി നിയ്യാനികസാസനമ്ഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിതാപി സമ്മഗ്ഗതാ ഹോതി, സഗ്ഗമോക്ഖസമ്പത്തിം ആവഹതി. തത്ഥ ഛത്തമാണവകവത്ഥുസാമണേരവത്ഥുആദീനി ദീപേതബ്ബാനി.

സഹധമ്മികേസൂതി നിയ്യാനികസാസനേ സഹധമ്മികേസു പിയമനാപതാപി സമ്മഗ്ഗതാ ഹോതി, മഹാസമ്പത്തിം ആവഹതി. അയമത്ഥോ വിമാനപേതവത്ഥൂഹി ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഖീരോദനമഹമദാസിം, ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ…പേ…

ഫാണിതം…പേ… ഉച്ഛുഖണ്ഡികം… തിമ്ബരുസകം… കക്കാരികം…

ഏളാലുകം… വല്ലിപക്കം… ഫാരുസകം… ഹത്ഥപതാകം…

സാകമുട്ഠിം … പുപ്ഫകമുട്ഠിം… മൂലകം… നിമ്ബമുട്ഠിം…

അമ്ബികഞ്ജികം… ദോണിനിമ്മജ്ജനിം… കായബന്ധനം…

അംസബദ്ധകം… ആയോഗപട്ടം… വിധൂപനം… താലവണ്ടം…

മോരഹത്ഥം… ഛത്തം… ഉപാഹനം… പൂവം മോദകം…

സക്ഖലികം അഹമദാസിം, ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ…പേ…

തസ്സാ മേ പസ്സ വിമാനം, അച്ഛരാ കാമവണ്ണിനീഹമസ്മീ’’തി (വി. വ. ൪൦൬).

തം കിസ്സ ഹേതൂതിആദി വുത്തനയാനുസാരേനേവ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

൧൪൫. ഇദാനി യേസം ഉപാദാനാനം തിത്ഥിയാ ന സമ്മാ പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി, തഥാഗതോ പഞ്ഞപേതി, തേസം പച്ചയം ദസ്സേതും ഇമേ ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ കിംനിദാനാതിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനേവ കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി ഹന്ദ, നം ഗണ്ഹഥാതി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ നിദാനന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ തം തതോ ജായതി സമുദേതി പഭവതി, തസ്മാ സമുദയോ, ജാതി, പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – കിം നിദാനം ഏതേസന്തി കിംനിദാനാ. കോ സമുദയോ ഏതേസന്തി കിംസമുദയാ. കാ ജാതി ഏതേസന്തി കിംജാതികാ. കോ പഭവോ ഏതേസന്തി കിംപഭവാ. യസ്മാ പന തേസം തണ്ഹാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഭഗവാ ന കേവലം ഉപാദാനസ്സേവ പച്ചയം ജാനാതി, ഉപാദാനസ്സ പച്ചയഭൂതായ തണ്ഹായപി, തണ്ഹാദിപച്ചയാനം വേദനാദീനമ്പി പച്ചയം ജാനാതിയേവ, തസ്മാ തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

യതോ ച ഖോതി യസ്മിം കാലേ. അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതീതി വട്ടമൂലികാ അവിജ്ജാ അനുപ്പാദനിരോധേന പഹീനാ ഹോതി. വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. സോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാതി. സോ ഭിക്ഖു അവിജ്ജായ ച പഹീനത്താ വിജ്ജായ ച ഉപ്പന്നത്താ. നേവ കാമുപാദാനം ഉപാദിയതീതി നേവ കാമുപാദാനം ഗണ്ഹാതി ന ഉപേതി, ന സേസാനി ഉപാദാനാനി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി ഏവം കിഞ്ചി ഉപാദാനം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സന്തി അപരിതസ്സന്തോ തണ്ഹം അനുപ്പാദേന്തോ. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഏവമസ്സ ആസവക്ഖയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പച്ചവേക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ഖീണാ ജാതീതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവാതി.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

ചൂളസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.