൨. മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

വേസാലിനഗരവണ്ണനാ

൧൪൬. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസീഹനാദസുത്തം. തത്ഥ വേസാലിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തം കിര അപരാപരം വിസാലീഭൂതതായ ‘‘വേസാലീ’’തി സങ്ഖം ഗതം. തത്രായം അനുപുബ്ബകഥാ – ബാരാണസിരഞ്ഞോ കിര അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി. സാ ഞത്വാ രഞ്ഞോ നിവേദേസി. രാജാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദാസി. സാ സമ്മാ പരിഹരീയമാനാ ഗബ്ഭപരിപാകകാലേ വിജായനഘരം പാവിസി. പുഞ്ഞവന്തീനം പച്ചൂസസമയേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം ഹോതി, സാ ച താസം അഞ്ഞതരാ, തേന പച്ചൂസസമയേ അലത്തകപടലബന്ധുജീവകപുപ്ഫസദിസം മംസപേസിം വിജായി. തതോ ‘‘അഞ്ഞാ ദേവിയോ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസേ പുത്തേ വിജായന്തി, അഗ്ഗമഹേസീ മംസപേസിന്തി രഞ്ഞോ പുരതോ മമ അവണ്ണോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ തേന അവണ്ണഭയേന തം മംസപേസിം ഏകസ്മിം ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ പടികുജ്ജിത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ ഗങ്ഗായ സോതേ പക്ഖിപാപേസി. മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതമത്തേ ദേവതാ ആരക്ഖം സംവിദഹിംസു. സുവണ്ണപട്ടകഞ്ചേത്ഥ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന ‘‘ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ പജാ’’തി ലിഖിത്വാ ബന്ധിംസു. തതോ തം ഭാജനം ഊമിഭയാദീഹി അനുപദ്ദുതം ഗങ്ഗാസോതേന പായാസി.

തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരോ താപസോ ഗോപാലകകുലം നിസ്സായ ഗങ്ഗാതീരേ വിഹരതി. സോ പാതോവ ഗങ്ഗം ഓതിണ്ണോ തം ഭാജനം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പംസുകൂലസഞ്ഞായ അഗ്ഗഹേസി. അഥേത്ഥ തം അക്ഖരപട്ടികം രാജമുദ്ദികാലഞ്ഛനം ച ദിസ്വാ മുഞ്ചിത്വാ തം മംസപേസിം അദ്ദസ, ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘സിയാ ഗബ്ഭോ, തഥാ ഹിസ്സ ദുഗ്ഗന്ധപൂതികഭാവോ നത്ഥീ’’തി. അസ്സമം നേത്വാ സുദ്ധേ ഓകാസേ ഠപേസി. അഥ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ദ്വേ മംസപേസിയോ അഹേസും. താപസോ ദിസ്വാ സാധുതരം ഠപേസി. തതോ പുന അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഏകമേകിസ്സാ മംസപേസിയാ ഹത്ഥപാദസീസാനമത്ഥായ പഞ്ച പഞ്ച പിളകാ ഉട്ഠഹിംസു. അഥ തതോ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഏകാ മംസപേസി സുവണ്ണബിമ്ബസദിസോ ദാരകോ, ഏകാ ദാരികാ അഹോസി.

തേസു താപസസ്സ പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി, അങ്ഗുട്ഠകതോ ചസ്സ ഖീരം നിബ്ബത്തി. തതോ പഭുതി ച ഖീരഭത്തം അലഭിത്ഥ, സോ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഖീരം ദാരകാനം മുഖേ ആസിഞ്ചതി. തേസം ഉദരം യം യം പവിസതി, തം തം സബ്ബം മണിഭാജനഗതം വിയ ദിസ്സതി, ഏവം നിച്ഛവീ അഹേസും. അപരേ ആഹു ‘‘സിബ്ബേത്വാ ഠപിതാ വിയ നേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ലീനാ ഛവി അഹോസീ’’തി. ഏവം തേ നിച്ഛവിതായ വാ ലീനച്ഛവിതായ വാ ലിച്ഛവീതി പഞ്ഞായിംസു.

താപസോ ദാരകേ പോസേന്തോ ഉസ്സൂരേ ഗാമം സിക്ഖായ പവിസതി, അതിദിവാ പടിക്കമതി. തസ്സ തം ബ്യാപാരം ഞത്വാ ഗോപാലകാ ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, പബ്ബജിതാനം ദാരകപോസനം പലിബോധോ, അമ്ഹാകം ദാരകേ ദേഥ, മയം പോസേസ്സാമ, തുമ്ഹേ അത്തനോ കമ്മം കരോഥാ’’തി. താപസോ സാധൂതി പടിസ്സുണി. ഗോപാലകാ ദുതിയദിവസേ മഗ്ഗം സമം കത്വാ പുപ്ഫേഹി ഓകിരിത്വാ ധജപടാകാ ഉസ്സാപേത്വാ തൂരിയേഹി വജ്ജമാനേഹി അസ്സമം ആഗതാ. താപസോ – ‘‘മഹാപുഞ്ഞാ ദാരകാ അപ്പമാദേന വഡ്ഢേഥ, വഡ്ഢേത്വാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹം കരോഥ, പഞ്ചഗോരസേന രാജാനം തോസേത്വാ ഭൂമിഭാഗം ഗഹേത്വാ നഗരം മാപേഥ, തത്ഥ കുമാരം അഭിസിഞ്ചഥാ’’തി വത്വാ ദാരകേ അദാസി. തേ സാധൂതി പടിസ്സുണിത്വാ ദാരകേ നേത്വാ പോസേസും.

ദാരകാ വുദ്ധിമന്വായ കീളന്താ വിവാദട്ഠാനേസു അഞ്ഞേ ഗോപാലകദാരകേ ഹത്ഥേനപി പാദേനപി പഹരന്തി. തേ രോദന്തി. ‘‘കിസ്സ രോദഥാ’’തി ച മാതാപിതൂഹി വുത്താ ‘‘ഇമേ നിമ്മാതാപിതികാ താപസപോസിതാ അമ്ഹേ അതിപഹരന്തീ’’തി വദന്തി. തതോ തേസം മാതാപിതരോ ‘‘ഇമേ ദാരകാ അഞ്ഞേ ദാരകേ വിനാസേന്തി ദുക്ഖാപേന്തി, ന ഇമേ സങ്ഗഹേതബ്ബാ, വജ്ജേതബ്ബാ ഇമേ’’തി ആഹംസു. തതോ പഭുതി കിര സോ പദേസോ വജ്ജീതി വുച്ചതി യോജനസതികോ പരിമാണേന. അഥ തം പദേസം ഗോപാലകാ രാജാനം തോസേത്വാ അഗ്ഗഹേസും. തത്ഥ ച നഗരം മാപേത്വാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം കുമാരം അഭിസിഞ്ചിത്വാ രാജാനം അകംസു. തായ ചസ്സ ദാരികായ സദ്ധിം വിവാഹം കത്വാ കതികം അകംസു ‘‘ബാഹിരകദാരികാ ന ആനേതബ്ബാ, ഇതോ ദാരികാ ന കസ്സചി ദാതബ്ബാ’’തി. തേസം പഠമസംവാസേന ദ്വേ ദാരകാ ജാതാ ധീതാ ച പുത്തോ ച. ഏവം സോളസക്ഖത്തും ദ്വേ ദ്വേ ജാതാ. തതോ തേസം ദാരകാനം യഥാക്കമം വഡ്ഢന്താനം ആരാമുയ്യാനനിവാസട്ഠാനപരിവാരസമ്പത്തിം ഗഹേതും അപ്പഹോന്താ നഗരം തിക്ഖത്തും ഗാവുതന്തരേന ഗാവുതന്തരേന പരിക്ഖിപിംസു. തസ്സ പുനപ്പുനം വിസാലീകതത്താ വേസാലീത്വേവ നാമം ജാതം. തേന വുത്തം ‘‘വേസാലിയന്തി ഏവം നാമകേ നഗരേ’’തി.

൦൧. ബഹിനഗരേതി നഗരസ്സ ബഹി, ന അമ്ബപാലിവനം വിയ അന്തോനഗരസ്മിം. അയം പന ജീവകമ്ബവനം വിയ നഗരസ്സ ബഹിദ്ധാ വനസണ്ഡോ. തേന വുത്തം ‘‘ബഹിനഗരേ’’തി. അപരപുരേതി പുരസ്സ അപരേ, പച്ഛിമദിസായന്തി അത്ഥോ. വനസണ്ഡേതി സോ കിര വനസണ്ഡോ നഗരസ്സ പച്ഛിമദിസായം ഗാവുതമത്തേ ഠാനേ. തത്ഥ മനുസ്സാ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം കത്വാ തം പരിവാരേത്വാ ഭിക്ഖൂനം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമലേണകുടിമണ്ഡപാദീനി പതിട്ഠപേസും, ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതി. തേന വുത്തം ‘‘അപരപുരേ വനസണ്ഡേ’’തി. സുനക്ഖത്തോതി തസ്സ നാമം. ലിച്ഛവീനം പന പുത്തത്താ ലിച്ഛവിപുത്തോതി വുത്തോ. അചിരപക്കന്തോതി വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേന അധുനാപക്കന്തോ. പരിസതീതി പരിസമജ്ഝേ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി ഏത്ഥ മനുസ്സധമ്മാ നാമ ദസകുസലകമ്മപഥാ. തേ പടിസേധേതും ന സക്കോതി. കസ്മാ? ഉപാരമ്ഭഭയാ. വേസാലിയഞ്ഹി ബഹൂ മനുസ്സാ രതനത്തയേ പസന്നാ ബുദ്ധമാമകാ ധമ്മമാമകാ സങ്ഘമാമകാ. തേ ദസകുസലകമ്മപഥമത്തമ്പി നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സാതി വുത്തേ ത്വം കത്ഥ ഭഗവന്തം പാണം ഹനന്തം അദ്ദസ, കത്ഥ അദിന്നം ആദിയന്തന്തിആദീനി വത്വാ അത്തനോ പമാണം ന ജാനാസി? കിം ദന്താ മേ അത്ഥീതി പാസാണസക്ഖരാ ഖാദസി, അഹിനങ്ഗുട്ഠേ ഗണ്ഹിതും വായമസി, കകചദന്തേസു പുപ്ഫാവളികം കീളിതും ഇച്ഛസി? മുഖതോ തേ ദന്തേ പാതേസ്സാമാതി വദേയ്യും. സോ തേസം ഉപാരമ്ഭഭയാ ഏവം വത്തും ന സക്കോതി.

വേസാലിനഗരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാദിവണ്ണനാ

തതോ ഉത്തരിം പന വിസേസാധിഗമം പടിസേധേന്തോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോതി ആഹ.

തത്ഥ അലമരിയം ഞാതുന്തി അലമരിയോ, അരിയഭാവായ സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഞാണദസ്സനമേവ ഞാണദസ്സനവിസേസോ. അലമരിയോ ച സോ ഞാണദസ്സനവിസേസോ ചാതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ. ഞാണദസ്സനന്തി ദിബ്ബചക്ഖുപി വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി ഫലമ്പി പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി വുച്ചതി. ‘‘അപ്പമത്തോ സമാനോ ഞാണദസ്സനം ആരാധേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൧൧) ഹി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖു ഞാണദസ്സനം നാമ. ‘‘ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൫) ഏത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം. ‘‘അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൯൬) ഏത്ഥ മഗ്ഗോ. ‘‘അയമഞ്ഞോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസു വിഹാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൨൮) ഏത്ഥ ഫലം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാ മേ ചേതോവിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (മഹാവ. ൧൬) ഏത്ഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി സത്താഹകാലങ്കതോ ആളാരോ കാളാമോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൪൦) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ഇധ പന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തഞ്ഹി സോ ഭഗവതോ പടിസേധേതി.

തക്കപരിയാഹതന്തി ഇമിനാ ആചരിയം പടിബാഹതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – സമണേന ഗോതമേന ആചരിയേ ഉപസങ്കമിത്വാ സുഖുമം ധമ്മന്തരം ഗഹിതം നാമ നത്ഥി, തക്കപരിയാഹതം പന തക്കേത്വാ ഏവം ഭവിസ്സതി ഏവം ഭവിസ്സതീതി തക്കപരിയാഹതം ധമ്മം ദേസേതീതി. വീമംസാനുചരിതന്തി ഇമിനാ ചസ്സ ലോകിയപഞ്ഞം അനുജാനാതി. സമണോ ഗോതമോ പഞ്ഞവാ, സോ തം പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇന്ദവജിരൂപമം വീമംസം ഏവം വട്ടിസ്സതി, ഏവം വട്ടിസ്സതീതി ഇതോ ചിതോ ച അനുചരാപേത്വാ വീമംസായ അനുചരിതം ധമ്മം ദേസേതി. സയംപടിഭാനന്തി ഇമിനാസ്സ ധമ്മേസു പച്ചക്ഖഭാവം പടിബാഹതി. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി – സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സുഖുമം ധമ്മന്തരം വിപസ്സനാ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ പച്ചവേക്ഖണാ വാ നത്ഥി, അയം പന ലദ്ധപരിസോ, രാജാനം ചക്കവത്തിം വിയ നം ചത്താരോ വണ്ണാ പരിവാരേന്തി, സുഫുസിതം പനസ്സ ദന്താവരണം, മുദുകാ ജിവ്ഹാ, മധുരോ സരോ, അനേലഗളാ വാചാ, സോ യം യദേവസ്സ ഉപട്ഠാതി, തം തം ഗഹേത്വാ സയംപടിഭാനം കഥേന്തോ മഹാജനം രഞ്ജേതീതി.

യസ്സ ച ഖ്വാസ്സ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി യസ്സ ച ഖോ അത്ഥായ അസ്സ ധമ്മോ ദേസിതോ. സേയ്യഥിദം, രാഗപടിഘാതത്ഥായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം, ദോസപ്പടിഘാതത്ഥായ മേത്താഭാവനാ, മോഹപടിഘാതത്ഥായ പഞ്ച ധമ്മാ, വിതക്കൂപച്ഛേദായ ആനാപാനസ്സതി.

സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി സോ ധമ്മോ യോ തം യഥാദേസിതം കരോതി, തസ്സ തക്കരസ്സ സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന വട്ടദുക്ഖക്ഖയായ നിയ്യാതി ഗച്ഛതി തമത്ഥം സാധേതീതി ദീപേതി. ഇദം പനേസ ന അത്തനോ അജ്ഝാസയേന വദതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ധമ്മോ അനിയ്യാനികോതി ഏവമേവം പവേദേയ്യ, ന പന സക്കോതി വത്തും. കസ്മാ? ഉപാരമ്ഭഭയാ. വേസാലിയഞ്ഹി ബഹൂ സോതാപന്ന-സകദാഗാമി-അനാഗാമിഉപാസകാ. തേ ഏവം വദേയ്യും ‘‘സുനക്ഖത്ത ത്വം ഭഗവതാ ദേസിതധമ്മോ അനിയ്യാനികോതി വദസി, യദി അയം ധമ്മോ അനിയ്യാനികോ, ഇമസ്മിം നഗരേ ഇമേ കസ്മാ ഏത്തകാ സോതാപന്നാ ജാതാ, ഏത്തകാ സകദാഗാമീ, ഏത്തകാ അനാഗാമീതി പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഉപാരമ്ഭം കരേയ്യു’’ന്തി. സോ ഇമിനാ ഉപാരമ്ഭഭയേന അനിയ്യാനികോതി വത്തും അസക്കോന്തോ അജ്ജുനേന വിസ്സട്ഠകണ്ഡം വിയ അസ്സ ധമ്മോ അമോഘോ നിയ്യാതി, അബ്ഭന്തരേ പനസ്സ കിഞ്ചി നത്ഥീതി വദതി.

അസ്സോസി ഖോതി വേസാലിയം ബ്രാഹ്മണകുലസേട്ഠികുലാദീസു തത്ഥ തത്ഥ പരിസമജ്ഝേ ഏവം ഭാസമാനസ്സ തം വചനം സുണി, ന പന പടിസേധേസി. കസ്മാ? കാരുഞ്ഞതായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി അയം കുദ്ധോ ഝായമാനം വേളുവനം വിയ പക്ഖിത്തലോണം ഉദ്ധനം വിയ ച കോധവസേന പടപടായതി, മയാ പടിബാഹിതോ പന മയിപി ആഘാതം ബന്ധിസ്സതി, ഏവമസ്സ തഥാഗതേ ച മയി ചാതി ദ്വീസു ജനേസു ആഘാതോ അതിഭാരിയോ ഭവിസ്സതീതി കാരുഞ്ഞതായ ന പടിസേധേസി. അപി ചസ്സ ഏവം അഹോസി, ബുദ്ധാനം അവണ്ണകഥനം നാമ പുണ്ണചന്ദേ ദോസാരോപനസദിസം, കോ ഇമസ്സ കഥം ഗണ്ഹിസ്സതി? സയമേവ ഖേളേ പച്ഛിന്നേ മുഖേ സുക്ഖേ ഓരമിസ്സതീതി ഇമിനാ കാരണേന ന പടിസേധേസി. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോതി പിണ്ഡപാതപരിയേസനതോ അപഗതോ.

൧൪൭. കോധനോതി ചണ്ഡോ ഫരുസോ. മോഘപുരിസോതി തുച്ഛപുരിസോ. യസ്സ ഹി തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി, തം ബുദ്ധാ ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി വദന്തി. ഉപനിസ്സയേ സതിപി തസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗേ വാ ഫലേ വാ അസതി ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി വദന്തിയേവ. ഇമസ്സ പന തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ സമുച്ഛിന്നോയേവ, തേന തം ‘‘മോഘപുരിസോ’’തി ആഹ. കോധാ ച പനസ്സ ഏസാ വാചാ ഭാസിതാതി ഏസാ ച പനസ്സ വാചാ കോധേന ഭാസിതാ.

കസ്മാ പനേസ ഭഗവതോ കുദ്ധോതി? അയഞ്ഹി പുബ്ബേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ കഥേസി. സോ ദിബ്ബചക്ഖും നിബ്ബത്തേത്വാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദേവലോകേ ഓലോകേന്തോ നന്ദനവനചിത്തലതാവനഫാരുസകവനമിസ്സകവനേസു ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ ദേവപുത്തേ ച ദേവധീതരോ ച ദിസ്വാ ഏതേസം ഏവരൂപായ അത്തഭാവസമ്പത്തിയാ ഠിതാനം കീവമധുരോ നു ഖോ സദ്ദോ ഭവിസ്സതീതി സദ്ദം സോതുകാമോ ഹുത്വാ ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുപരികമ്മം പുച്ഛി. ഭഗവാ പനസ്സ ദിബ്ബസോതധാതുയാ ഉപനിസ്സയോ നത്ഥീതി ഞത്വാ പരികമ്മം ന കഥേസി. ന ഹി ബുദ്ധാ ഉപനിസ്സയവിരഹിത തസ്സ പരികമ്മം കഥേന്തി. സോ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘അഹം സമണം ഗോതമം പഠമം ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം പുച്ഛിം, സോ ‘മയ്ഹം തം സമ്പജ്ജതു വാ മാ വാ സമ്പജ്ജതൂ’തി കഥേസി. അഹം പന പച്ചത്തപുരിസകാരേന തം നിബ്ബത്തേത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുപരികമ്മം പുച്ഛിം, തം മേ ന കഥേസി. അദ്ധാസ്സ ഏവം ഹോതി ‘അയം രാജപബ്ബജിതോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ദിബ്ബസോതധാതുഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ചേതോപരിയഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ആസവാനം ഖയഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ മയാ സമസമോ ഭവിസ്സതീ’തി ഇസ്സാമച്ഛരിയവസേന മയ്ഹം ന കഥേതീ’’തി. ഭിയ്യോസോ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ കാസായാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗിഹിഭാവം പത്വാപി ന തുണ്ഹീഭൂതോ വിചരതി. ദസബലം പന അസതാ തുച്ഛേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തോ വിചരതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കോധാ ച പനസ്സ ഏസാ വാചാ ഭാസിതാ’’തി.

വണ്ണോ ഹേസോ, സാരിപുത്താതി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതേന സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേന്തേന ഏതദത്ഥമേവ വായാമോ കതോ ‘‘ദേസനാധമ്മോ മേ നിയ്യാനികോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ യോ ഏവം വദേയ്യ, സോ വണ്ണംയേവ തഥാഗതസ്സ ഭാസതി. വണ്ണോ ഹേസോ, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ ഗുണോ ഏസോ തഥാഗതസ്സ, ന അഗുണോതി ദസ്സേതി.

അയമ്പി ഹി നാമ സാരിപുത്താതിആദിനാ കിം ദസ്സേതി? സുനക്ഖത്തേന പടിസിദ്ധസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ അത്തനി അത്ഥിതം ദസ്സേതി. ഭഗവാ കിര അയം, സാരിപുത്ത, സുനക്ഖത്തോ മോഘപുരിസോ നത്ഥി തഥാഗതസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോതി വദതി. മയ്ഹഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം നാമ അത്ഥി, ഇദ്ധിവിധഞാണം നാമ അത്ഥി, ദിബ്ബസോതധാതുഞാണം നാമ അത്ഥി, ചേതോപരിയഞാണം നാമ അത്ഥി, ദസബലഞാണം നാമ അത്ഥി, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം നാമ അത്ഥി, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം നാമ അത്ഥി, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം നാമ അത്ഥി, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം നാമ അത്ഥി, സബ്ബേപി ചേതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മായേവ. ഏവരൂപേസു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേസു ഏകസ്സാപി വിജാനനസമത്ഥം ധമ്മന്വയമത്തമ്പി നാമ ഏതസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ന ഭവിസ്സതീതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും അയമ്പി ഹി നാമ സാരിപുത്താതിആദിനാ നയേന ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അന്വേതീതി അന്വയോ, ജാനാതി, അനുബുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ധമ്മസ്സ അന്വയോ ധമ്മന്വയോ, തം തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിധമ്മം ജാനനപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദീഹി ഏവരൂപമ്പി നാമ മയ്ഹം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം വിജ്ജമാനമേവ അത്ഥീതി ജാനിതും തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ധമ്മന്വയോപി ന ഭവിസ്സതീതി ദസ്സേതി. ഇദ്ധിവിധഞാണാദീസുപി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസബലഞാണാദിവണ്ണനാ

൧൪൮. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ചേതോപരിയഞാണാനന്തരം തിസ്സോ വിജ്ജാ വത്തബ്ബാ സിയും, യസ്മാ പന താസു വുത്താസു ഉപരി ദസബലഞാണം ന പരിപൂരതി, തസ്മാ താ അവത്വാ തഥാഗതസ്സ ദസബലഞാണം പരിപൂരം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ദസ ഖോ പനിമാനി സാരിപുത്താതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതബലാനീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനി. യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലാനി പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനി, തഥാ ആഗതബലാനീതിപി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുവിധം തഥാഗതബലം കായബലഞ്ച ഞാണബലഞ്ച. തേസു കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘കാലാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി.

ഇമാനി ഹി ദസ ഹത്ഥികുലാനി. തത്ഥ കാലാവകന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാലാവകഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം കാലാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഹേമവതസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം, തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥിഗണനായ ഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സാനം പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം.

ഞാണബലം പന പാളിയം താവ ആഗതമേവ. ദസബലഞാണം, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം. സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൪) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി ഏവം അഞ്ഞാനിപി അനേകാനി ഞാണസഹസ്സാനി, ഏതം ഞാണബലം നാമ. ഇധാപി ഞാണബലമേവ അധിപ്പേതം. ഞാണഞ്ഹി അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ച ബലന്തി വുത്തം.

യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോതി യേഹി ദസഹി ഞാണബലേഹി ഉപേതോ സമുപേതോ. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അകമ്പനിയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോവ തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

പരിസാസൂതി അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനഞ്ച ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ഇതി രൂപന്തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി. ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസിട്ഠം. ചക്ക-സദ്ദോ പനായം –

സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രതനധമ്മൂര-ചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധമ്മചക്കേ ഇധ മതോ, തഞ്ച ദ്വേധാ വിഭാവയേ.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം പവത്തയ സബ്ബപാണിന’’ന്തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൩) ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഉരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം ധമ്മചക്കേ അധിപ്പേതോ.

തം പന ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ചേവ ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയബലാവഹം പടിവേധഞാണം. കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയബലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരദസബലതോ പട്ഠായ വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.

ഇദാനി യേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, യാനി ആദിതോവ ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തി നിക്ഖിത്താനി, താനി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും കതമാനി ദസ? ഇധ, സാരിപുത്ത, തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിയായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ഭഗവാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനം. യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാന’’ന്തി പജാനന്തോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. അഭിധമ്മേ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൮൦൯) നയേന വിത്ഥാരിതമേവ. യമ്പീതി യേന ഞാണേന. ഇദമ്പി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സാതി ഇദമ്പി ഠാനാട്ഠാനഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബപദേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ചേവ ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം. കമ്മം ഹേതു. ഇമസ്സ പന ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൦) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.

സബ്ബത്ഥഗാമിനിന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിം അഗതിഗാമിനിഞ്ച. പടിപദന്തി മഗ്ഗം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ ചേതനാ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീതി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവം ജാനാതി. ഇമസ്സ ച ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ സബ്ബത്ഥഗാമിനിം പടിപദം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഇധ തഥാഗതോ അയം മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ നിരയഗാമീതി പജാനാതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൧) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.

അനേകധാതുന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതുആദീഹി വാ ധാതൂഹി ബഹുധാതും. നാനാധാതുന്തി താസംയേവ ധാതൂനം വിലക്ഖണതായ നാനപ്പകാരധാതും. ലോകന്തി ഖന്ധായതനധാതുലോകം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി താസം താസം ധാതൂനം അവിപരീതതോ സഭാവം പടിവിജ്ഝതി. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ അനേകധാതുനാനാധാതുലോകം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇധ തഥാഗതോ ഖന്ധനാനത്തം പജാനാതീ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ.

നാനാധിമുത്തികതന്തി ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവം. ഇദമ്പി ഞാണം, ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ സത്താനം നാനാധിമുത്തികതം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇധ തഥാഗതോ പജാനാതി സന്തി സത്താ ഹീനാധിമുത്തികാ’’തി ആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ.

പരസത്താനന്തി പധാനസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തതോ പരേസം ഹീനസത്താനം. ഏകത്ഥമേവ വാ ഏതം പദദ്വയം. വേനേയ്യവസേന പന ദ്വേധാ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവം അപരഭാവഞ്ച, വുദ്ധിഞ്ച ഹാനിഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സപി ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ – ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇധ തഥാഗതോ സത്താനം ആസയം പജാനാതി അനുസയം പജാനാതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൪) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.

ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം. തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തപഗുണജ്ഝാനഞ്ചേവ ഭവങ്ഗഫലസമാപത്തിയോ ച. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബജ്ഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. ഫലസമാപത്തിയാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായ ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസം വോദാനം വുട്ഠാനം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഝായീതി ചത്താരോ ഝായീ, അത്ഥേകച്ചോ ഝായീ സമ്പത്തിംയേവ സമാനം വിപത്തീതി പച്ചേതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൨൮) നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതം. സത്തന്നം ഞാണാനം വിത്ഥാരകഥാവിനിച്ഛയോ സമ്മോഹവിനോദനിയം വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം വുത്തോ. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ. ആസവക്ഖയകഥാ ഭയഭേരവേ.

൧൪൯. ഇമാനി ഖോ സാരിപുത്താതി യാനി പുബ്ബേ ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലാനീ’’തി അവോചം, ഇമാനി താനീതി അപ്പനം കരോതി. തത്ഥ പരവാദീകഥാ ഹോതി – ദസബലഞാണം നാമ പാടിയേക്കം നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവായം പഭേദോതി. തം ന തഥാ ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമേവ ഹി ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ദസബലഞാണഞ്ഹി സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം തമ്പി തതോ അവസേസമ്പി പജാനാതി. ദസബലഞാണേസു ഹി പഠമം കാരണാകാരണമേവ ജാനാതി. ദുതിയം കമ്മന്തരവിപാകന്തരമേവ. തതിയം കമ്മപരിച്ഛേദമേവ. ചതുത്ഥം ധാതുനാനത്തകാരണമേവ. പഞ്ചമം സത്താനം അജ്ഝാസയാധിമുത്തിമേവ. ഛട്ഠം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവമേവ. സത്തമം ഝാനാദീഹി സദ്ധിം തേസം സംകിലേസാദിമേവ. അട്ഠമം പുബ്ബേനിവുത്ഥഖന്ധസന്തതിമേവ. നവമം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിമേവ. ദസമം സച്ചപരിച്ഛേദമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന ഏതേഹി ജാനിതബ്ബഞ്ച തതോ ഉത്തരിഞ്ച പജാനാതി. ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതി. തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഖേപേതും ന സക്കോതി. അപിച പരവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘ദസബലഞാണം നാമ ഏതം സവിതക്കസവിചാരം അവിതക്കവിചാരമത്തം അവിതക്കഅവിചാരം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തി? ജാനന്തോ പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണാനി സവിതക്കസവിചാരാനീതി വക്ഖതി. തതോ പരാനി ദ്വേ അവിതക്കഅവിചാരാനീതി വക്ഖതി. ആസവക്ഖയഞാണം സിയാ സവിതക്കസവിചാരം, സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്തം, സിയാ അവിതക്കഅവിചാരന്തി വക്ഖതി. തഥാ പടിപാടിയാ സത്ത കാമാവചരാനി, തതോ പരാനി ദ്വേ രൂപാവചരാനി, അവസാനേ ഏകം ലോകുത്തരന്തി വക്ഖതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന സവിതക്കസവിചാരമേവ കാമാവചരമേവ ലോകിയമേവാതി വക്ഖതി.

ഏവമേത്ഥ അനുപദവണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തഥാഗതോ പഠമംയേവ ഠാനാട്ഠാനഞാണേന വേനേയ്യസത്താനം ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ചേവ അനധിഗമസ്സ ച ഠാനാട്ഠാനഭൂതം കിലേസാവരണാഭാവം പസ്സതി, ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിട്ഠാനദസ്സനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിട്ഠാനാഭാവദസ്സനതോ ച. അഥ നേസം കമ്മവിപാകഞാണേന വിപാകാവരണാഭാവം പസ്സതി, തിഹേതുകപടിസന്ധിദസ്സനതോ. സബ്ബത്ഥഗാമിനീപടിപദാഞാണേന കമ്മാവരണാഭാവം പസ്സതി, അനന്തരിയകമ്മാഭാവദസ്സനതോ. ഏവം അനാവരണാനം അനേകധാതുനാനാധാതുഞാണേന അനുകൂലധമ്മദേസനത്ഥം ചരിയവിസേസം പസ്സതി, ധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. അഥ നേസം നാനാധിമുത്തികതാഞാണേന അധിമുത്തിം പസ്സതി, പയോഗം അനാദിയിത്വാപി അധിമുത്തിവസേന ധമ്മദേസനത്ഥം. അഥേവം ദിട്ഠാധിമുത്തീനം യഥാസത്തി യഥാബലം ധമ്മം ദേസേതും ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം പസ്സതി, സദ്ധാദീനം തിക്ഖമുദുഭാവദസ്സനതോ. ഏവം പരിഞ്ഞാതിന്ദ്രിയപരോപരിയത്താ പന തേ സചേ ദൂരേ ഹോന്തി, പഠമജ്ഝാനാദീസു വസീഭൂതത്താ ഇദ്ധിവിസേസേന തേ ഖിപ്പം ഉപഗച്ഛതി. ഉപഗന്ത്വാ ച നേസം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന പുബ്ബജാതിഭാവനം, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേന ചേതോപരിയഞാണേന സമ്പതി ചിത്തവിസേസം പസ്സന്തോ ആസവക്ഖയഞാണാനുഭാവേന ആസവക്ഖയഗാമിനിയാ പടിപദായ വിഗതസമ്മോഹത്താ ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇമാനി ദസബലാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

തം, സാരിപുത്ത, വാചം അപ്പഹായാതിആദീസു പുന ഏവരൂപിം വാചം ന വക്ഖാമീതി വദന്തോ തം വാചം പജഹതി നാമ. പുന ഏവരൂപം ചിത്തം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി ചിന്തേന്തോ ചിത്തം പജഹതി നാമ. പുന ഏവരൂപം ദിട്ഠിം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീതി പജഹന്തോ ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജതി നാമ, തഥാ അകരോന്തോ നേവ പജഹതി, ന പടിനിസ്സജ്ജതി. സോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേതി യഥാ നിരയപാലേഹി ആഹരിത്വാ നിരയേ ഠപിതോ, ഏവം നിരയേ ഠപിതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനിസ്സ അത്ഥസാധകം ഉപമം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലസമ്പന്നോതിആദീസു ലോകിയലോകുത്തരാ സീലസമാധിപഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. ലോകുത്തരവസേനേവ വിനിവത്തേതുമ്പി വട്ടതി. അയഞ്ഹി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവേഹി സീലസമ്പന്നോ, സമ്മാവായാമസതിസമാധീഹി സമാധിസമ്പന്നോ, സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പേഹി പഞ്ഞാസമ്പന്നോ, സോ ഏവം സീലാദിസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു യഥാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അഞ്ഞം ആരാധേതി അരഹത്തം പാപുണാതി, ഏവംസമ്പദമിദം, സാരിപുത്ത, വദാമി ഇമമ്പി കാരണം ഏവരൂപമേവ. യഥാ ഹി മഗ്ഗാനന്തരം അവിരജ്ഝിത്വാവ ഫലം നിബ്ബത്തതി, ഏവമേവ ഇമസ്സാപി പുഗ്ഗലസ്സ ചുതിഅനന്തരം അവിരജ്ഝിത്വാവ നിരയേ പടിസന്ധി ഹോതീതി ദസ്സേതി. സകലസ്മിഞ്ഹി ബുദ്ധവചനേ ഇമായ ഉപമായ ഗാള്ഹതരം കത്വാ വുത്തഉപമാ നാമ നത്ഥി.

൧൫൦. വേസാരജ്ജാനീതി ഏത്ഥ സാരജ്ജപടിപക്ഖോ വേസാരജ്ജം, ചതൂസു ഠാനേസു സാരജ്ജാഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സമയഞാണസ്സേതം നാമം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബേ ധമ്മാ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏവം പടിജാനതോ തവ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഇമേ നാമ ധമ്മാ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ. തത്ര വതാതി തേസു വത അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏവം ദസ്സിതധമ്മേസു. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുനാ സകാരണേന വചനേന സുനക്ഖത്തോ വിയ വിപ്പലപന്തോ അപ്പമാണം. നിമിത്തമേതന്തി ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോപി ധമ്മോപി നിമിത്തന്തി അധിപ്പേതോ. തം പുഗ്ഗലം ന പസ്സാമി, യോ മം പടിചോദേസ്സതി, തം ധമ്മം ന പസ്സാമി, യം ദസ്സേത്വാ അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോതി മം പടിചോദേസ്സതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഖേമപ്പത്തോതി ഖേമം പത്തോ, സേസപദദ്വയം ഇമസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബഞ്ഹേതം വേസാരജ്ജഞാണമേവ സന്ധായ വുത്തം. ദസബലസ്സ ഹി അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോതി ചോദകം പുഗ്ഗലം വാ ചോദനാകാരണം അനഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മം വാ അപസ്സതോ സഭാവബുദ്ധോയേവ വാ സമാനോ അഹം ബുദ്ധോസ്മീതി വദാമീതി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബലവതരം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം വേസാരജ്ജം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘ഖേമപ്പത്തോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അന്തരായികാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ പന അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ, തേ അത്ഥതോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ. സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്തഞ്ഹി അന്തമസോ ദുക്കട-ദുബ്ഭാസിതമ്പി മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരോതി. ഇധ പന മേഥുനധമ്മോ അധിപ്പേതോ. മേഥുനം സേവതോ ഹി യസ്സ കസ്സചി നിസ്സംസയമേവ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായോ ഹോതി. യസ്സ ഖോ പന തേസു അത്ഥായാതി രാഗക്ഖയാദീസു യസ്സ അത്ഥായ. ധമ്മോ ദേസിതോതി അസുഭഭാവനാദിധമ്മോ കഥിതോ. തത്ര വത മന്തി തസ്മിം അനിയ്യാനികധമ്മേ മം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദസബലഞാണാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠപരിസവണ്ണനാ

൧൫൧. ‘‘അട്ഠ ഖോ ഇമാ സാരിപുത്താ’’തി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലദസ്സനത്ഥം. യഥാ ഹി ബ്യത്തം പരിസം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തം ആരാധനസമത്ഥായ കഥായ ധമ്മകഥികസ്സ ഛേകഭാവോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഇമാ അട്ഠ പരിസാ പത്വാ വേസാരജ്ജഞാണസ്സ വേസാരജ്ജഭാവോ സക്കാ ഞാതുന്തി വേസാരജ്ജഞാണസ്സ ബലം ദസ്സേന്തോ, അട്ഠ ഖോ ഇമാ സാരിപുത്താതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഖത്തിയപരിസാതി ഖത്തിയാനം സന്നിപതിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം, ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. മാരകായികാനം പന സന്നിപതിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം മാരപരിസാ വേദിതബ്ബാ, ന മാരാനം. സബ്ബാപി ചേതാ പരിസാ ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന ഗഹിതാ. മനുസ്സാ ഹി ‘‘ഏത്ഥ രാജാ നിസിന്നോ’’തി പകതിവചനമ്പി വത്തും ന സക്കോന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. ഏവം ഉഗ്ഗാ ഖത്തിയപരിസാ. ബ്രാഹ്മണാ തീസു വേദേസു കുസലാ ഹോന്തി, ഗഹപതയോ നാനാവോഹാരേസു ചേവ അക്ഖരചിന്തായ ച. സമണാ സകവാദപരവാദേസു കുസലാ ഹോന്തി. തേസം മജ്ഝേ ധമ്മകഥാകഥനം നാമ അതിവിയ ഭാരോ. അമനുസ്സാപി ഉഗ്ഗാ ഹോന്തി. അമനുസ്സോതി ഹി വുത്തമത്തേപി മനുസ്സാനം സകലസരീരം സങ്കമ്പതി, തേസം രൂപം വാ ദിസ്വാ സദ്ദം വാ സുത്വാ സത്താ വിസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി. ഏവം അമനുസ്സപരിസാ ഉഗ്ഗാ. താസുപി ധമ്മകഥാകഥനം നാമ അതിവിയ ഭാരോ. ഇതി ഉഗ്ഗട്ഠാനദസ്സനവസേന താ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

അജ്ഝോഗാഹതീതി അനുപവിസതി. അനേകസതം ഖത്തിയപരിസന്തി ബിമ്ബിസാരസമാഗമ ഞാതിസമാഗമ ലിച്ഛവീസമാഗമസദിസം. അഞ്ഞേസുപി ചക്കവാളേസു ലബ്ഭതിയേവ. കിം പന ഭഗവാ അഞ്ഞാനി ചക്കവാളാനിപി ഗച്ഛതീതി? ആമ ഗച്ഛതി. കീദിസോ ഹുത്വാ? യാദിസാ തേ, താദിസോയേവ. തേനേവാഹ ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, ആനന്ദ, അനേകസതം ഖത്തിയപരിസം ഉപസങ്കമിതാ, തത്ഥ യാദിസകോ തേസം വണ്ണോ ഹോതി, താദിസകോ മയ്ഹം വണ്ണോ ഹോതി. യാദിസകോ തേസം സരോ ഹോതി, താദിസകോ മയ്ഹം സരോ ഹോതി. ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേമി സമാദപേമി സമുത്തേജേമി സമ്പഹംസേമി. ഭാസമാനഞ്ച മം ന ജാനന്തി ‘കോ നു ഖോ അയം ഭാസതി ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ’തി. ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ അന്തരധായാമി. അന്തരഹിതഞ്ച മം ന ജാനന്തി ‘കോ നു ഖോ അയം അന്തരഹിതോ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ’’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൭൨).

ഖത്തിയാ കേയൂരങ്ഗദമാലാഗന്ധാദിവിഭൂസിതാ നാനാവിരാഗവസനാ ആമുക്കമണികുണ്ഡലാ മോളിധരാ ഹോന്തി. കിം ഭഗവാപി ഏവം അത്താനം മണ്ഡേതി? തേ ച ഓദാതാപി ഹോന്തി കാളാപി മംഗുലച്ഛവീപി. കിം സത്ഥാപി ഏവരൂപോ ഹോതീതി? സത്ഥാ അത്തനോ പബ്ബജിതവസേനേവ ഗച്ഛതി, തേസം പന താദിസോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ഗന്ത്വാ രാജാസനേ നിസിന്നം അത്താനം ദസ്സേതി, തേസം ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം രാജാ അതിവിയ വിരോചതീ’’തി ഹോതി. തേ ച ഭിന്നസ്സരാപി ഹോന്തി ഗഗ്ഗസ്സരാപി കാകസ്സരാപി. സത്ഥാ ബ്രഹ്മസ്സരേനേവ ധമ്മം കഥേതി. താദിസകോ മയ്ഹം സരോ ഹോതീതി ഇദം പന ഭാസന്തരം സന്ധായ കഥിതം. മനുസ്സാനം പന തം സുത്വാ ‘‘അജ്ജ രാജാ മധുരേന സരേന കഥേതീ’’തി ഹോതി. കഥേത്വാ പക്കന്തേ ച ഭഗവതി പുന രാജാനം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘കോ നു ഖോ അയ’’ന്തി വീമംസാ ഉപ്പജ്ജതി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – കോ നു ഖോ അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദാനേവ മാഗധഭാസായ സീഹളഭാസായ മധുരേന സരേന കഥേന്തോ അന്തരഹിതോ, കിം ദേവോ, ഉദാഹു മനുസ്സോതി? കിമത്ഥം പനേവം അജാനന്താനം ധമ്മം ദേസേതീതി? വാസനത്ഥായ. ഏവം സുതോപി ഹി ധമ്മോ അനാഗതേ പച്ചയോ ഹോതിയേവാതി അനാഗതം പടിച്ച ദേസേതീതി.

സന്നിസിന്നപുബ്ബന്തി സങ്ഗമ്മ നിസിന്നപുബ്ബം. സല്ലപിതപുബ്ബന്തി ആലാപസല്ലാപോ കതപുബ്ബോ. സാകച്ഛാതി ധമ്മസാകച്ഛാപി സമാപജ്ജിതപുബ്ബാ. അനേകസതം ബ്രാഹ്മണപരിസന്തിആദീനമ്പി സോണദണ്ഡസമാഗമാദിവസേന ചേവ അഞ്ഞചക്കവാളവസേന ച സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

അട്ഠപരിസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുയോനിവണ്ണനാ

൧൫൨. ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, യോനിയോതി ഏത്ഥ യോനീതി ഖന്ധകോട്ഠാസസ്സപി കാരണസ്സപി പസ്സാവമഗ്ഗസ്സപി നാമം. ‘‘ചതസ്സോ നാഗയോനിയോ ചതസ്സോ സുപണ്ണയോനിയോ’’തി (സം. നി. ൩.൩൪൨, ൩൯൨) ഏത്ഥ ഹി ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനി നാമ. ‘‘യോനി ഹേസാ ഭൂമിജ ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തി (മ. നി. ൨.൨൨൭) ഏത്ഥ കാരണം. ‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി, യോനിജം മത്തിസമ്ഭവ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൪൫൭; ധ. പ. ൩൯൬) ഏത്ഥ പസ്സാവമഗ്ഗോ. ഇധ പന ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനീതി അധിപ്പേതോ. തത്ഥ അണ്ഡേ ജാതാ അണ്ഡജാ. ജലാബുമ്ഹി ജാതാ ജലാബുജാ. സംസേദേ ജാതാ സംസേദജാ. വിനാ ഏതേഹി കാരണേഹി ഉപ്പതിത്വാ വിയ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താതി ഓപപാതികാ. അഭിനിബ്ഭിജ്ജ ജായന്തീതി ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമനവസേന ജായന്തി. പൂതികുണപേ വാതിആദീഹി അനിട്ഠട്ഠാനാനേവ ദസ്സിതാനി. ഇട്ഠേസുപി സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീസു സത്താ ജായന്തി ഏവ. ദേവാതിആദീസു ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ ഉപരിദേവാ ഓപപാതികാവ ഹോന്തി. ഭൂമദേവാ പന ചതുയോനികാ. ഏകച്ചേ ച മനുസ്സാതി മനുസ്സേസു കേചി ദേവാ വിയ ഓപപാതികാ ച ഹോന്തി. യേഭുയ്യേന പനേതേ ജലാബുജാവ, അണ്ഡജാപി ഏത്ഥ കോന്തപുത്താ ദ്വേഭാതിയത്ഥേരാ വിയ, സംസേദജാപി പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തപോക്ഖരസാതിബ്രാഹ്മണപദുമവതിദേവീആദയോ വിയ, ഏവം വിനിപാതികേസു നിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതാ നേരയികാ വിയ ഓപപാതികായേവ, അവസേസാ ചതുയോനികാപി ഹോന്തി. യഥാ തേ ഏവം യക്ഖാപി സബ്ബചതുപ്പദപക്ഖിജാതിദീഘജാതിആദയോപി സബ്ബേ ചതുയോനികായേവ.

ചതുയോനിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചഗതിവണ്ണനാ

൧൫൩. പഞ്ച ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോതി ഏത്ഥ സുകതദുക്കടകമ്മവസേന ഗന്തബ്ബാതി ഗതിയോ. അപിച ഗതിഗതി നിബ്ബത്തിഗതി അജ്ഝാസയഗതി വിഭവഗതി നിപ്ഫത്തിഗതീതി ബഹുവിധാ ഗതി നാമ. തത്ഥ ‘‘തം ഗതിം പേച്ച ഗച്ഛാമീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൮൪) ച, ‘‘യസ്സ ഗതിം ന ജാനന്തി, ദേവാ ഗന്ധബ്ബമാനുസാ’’തി (ധ. പ. ൪൨൦) ച അയം ഗതിഗതി നാമ. ‘‘ഇമേസം ഖോ അഹം ഭിക്ഖൂനം സീലവന്താനം നേവ ജാനാമി ഗതിം വാ അഗതിം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൫൦൮) അയം നിബ്ബത്തിഗതി നാമ. ‘‘ഏവമ്പി ഖോ തേ അഹം ബ്രഹ്മേ ഗതിം ച പജാനാമി ജുതിഞ്ച പജാനാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൫൦൩) അയം അജ്ഝാസയഗതി നാമ. ‘‘വിഭവോ ഗതി ധമ്മാനം, നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പരി. ൩൩൯) അയം വിഭവഗതി നാമ. ‘‘ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൫൮; ൨.൩൪) അയം നിപ്ഫത്തിഗതി നാമ. താസു ഇധ ഗതിഗതി അധിപ്പേതാ.

നിരയോതിആദീസു നിരതിഅത്ഥേന നിരസ്സാദട്ഠേന നിരയോ. തിരിയം അഞ്ഛിതാതി തിരച്ഛാനാ. തേസം യോനി തിരച്ഛാനയോനി. പേച്ചഭാവം പത്താനം വിസയോതി പേത്തിവിസയോ. മനസോ ഉസ്സന്നത്താ മനുസ്സാ. പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി അത്തനോ അത്തനോ ആനുഭാവേഹി ച ദിബ്ബന്തീതി ദേവാ. നിരയഞ്ചാഹം, സാരിപുത്താതിആദീസു നിരയോതി സദ്ധിം ഓകാസേന ഖന്ധാ. തിരച്ഛാനയോനിം ചാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. മഗ്ഗം പടിപദന്തി ഉഭയേനാപി വുത്തഗതിസംവത്തനിക കമ്മമേവ ദസ്സേതി. യഥാ ച പടിപന്നോതി യേന മഗ്ഗേന യായ പടിപദായ പടിപന്നോതി ഉഭയമ്പി ഏകതോ കത്വാ നിദ്ദിസതി. അപായന്തിആദീസു വഡ്ഢിസങ്ഖാതാ സുഖസങ്ഖാതാ വാ അയാ അപേതത്താ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി. ദുക്കടകാരിനോ ഏത്ഥ വിനിപതന്തീതി വിനിപാതോ. നിബ്ബാനഞ്ചാഹന്തി ഇദം പന ന കേവലം ഗതിഗതിമേവ, ഗതിനിസ്സരണം നിബ്ബാനമ്പി ജാനാമീതി ദസ്സനത്ഥമാഹ. ഇധ മഗ്ഗോ പടിപദാതി ഉഭയേനാപി അരിയമഗ്ഗോവ വുത്തോ.

പഞ്ചഗതിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഞാണപ്പവത്താകാരവണ്ണനാ

൧൫൪. ഇദാനി യഥാവുത്തേസു സത്തസു ഠാനേസു അട്ഠസു ഠാനേസു അത്തനോ ഞാണപ്പവത്താകാരം ദസ്സേന്തോ ഇധാഹം, സാരിപുത്താതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഏകന്തദുക്ഖാതി നിച്ചദുക്ഖാ നിരന്തരദുക്ഖാ. തിബ്ബാതി ബഹലാ. കടുകാതി ഖരാ. സേയ്യഥാപീതിആദീനി ഓപമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. തത്ഥ കാസൂതി ആവാടോപി വുച്ചതി രാസിപി.

‘‘കിന്നു സന്തരമാനോവ, കാസും ഖണസി സാരഥി;

പുട്ഠോ മേ സമ്മ അക്ഖാഹി, കിം കാസുയാ കരിസ്സസീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൩) –

ഏത്ഥ ഹി ആവാടോ കാസു നാമ.

‘‘അങ്ഗാരകാസും അപരേ ഫുനന്തി, നരാ രുദന്താ പരിദഡ്ഢഗത്താ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൬൨) –

ഏത്ഥ രാസി. ഇധ പന ആവാടോ അധിപ്പേതോ. തേനേവാഹ ‘‘സാധികപോരിസാ’’തി. തത്ഥ സാധികം പോരിസം പമാണം അസ്സാതി സാധികപോരിസാ, അതിരേകപഞ്ചരതനാതി അത്ഥോ. വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനന്തി ഏതം പരിളാഹസ്സ ബലവഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം, അച്ചിയാ വാ സതി ധൂമേ വാ സതി, വാതോ സമുട്ഠാതി, തേന പരിളാഹോ ന ബലവാ ഹോതി. ഘമ്മപരേതോതി ഘമ്മാനുഗതോ. തസിതോതി ജാതതണ്ഹോ. പിപാസിതോതി ഉദകം പാതുകാമോ. ഏകായനേന മഗ്ഗേനാതി ഏകപഥേനേവ മഗ്ഗേന, അനുക്കമനിയേന ഉഭോസു പസ്സേസു നിരന്തരകണ്ടകരുക്ഖഗഹനേന. പണിധായാതി അങ്ഗാരകാസുയം പത്ഥനാ നാമ നത്ഥി, അങ്ഗാരകാസും ആരബ്ഭ പന ഇരിയാപഥസ്സ ഠപിതത്താ ഏവം വുത്തം.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അങ്ഗാരകാസു വിയ ഹി നിരയോ ദട്ഠബ്ബോ. അങ്ഗാരകാസുമഗ്ഗോ വിയ നിരയൂപഗം കമ്മം. മഗ്ഗാരുള്ഹോ വിയ കമ്മസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ. ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ദിബ്ബചക്ഖുകോ ഭഗവാ. യഥാ സോ പുരിസോ മഗ്ഗാരുള്ഹം ദിസ്വാ വിജാനാതി ‘‘അയം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ അങ്ഗാരകാസുയം പതിസ്സതീ’’തി, ഏവമേവം ഭഗവാ പാണാതിപാതാദീസു യംകിഞ്ചി കമ്മം ആയൂഹന്തം ഏവം ജാനാതി ‘‘അയം ഇമം കമ്മം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സത്തീ’’തി. യഥാ സോ പുരിസോ അപരഭാഗേ തം അങ്ഗാരകാസുയാ പതിതം പസ്സതി, ഏവമേവ ഭഗവാ അപരഭാഗേ ‘‘സോ പുരിസോ തം കമ്മം കത്വാ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തം പസ്സതി പഞ്ചവിധബന്ധനാദിമഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി തസ്സ കമ്മായൂഹനകാലേ അഞ്ഞോ വണ്ണോ, നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ അഞ്ഞോ. അഥാപി ‘‘സോ സത്തോ തം കമ്മം കത്വാ കത്ഥ നിബ്ബത്തോ’’തി ഓലോകേന്തസ്സ അനേകസഹസ്സാനം സത്താനം മജ്ഝേ ഠിതോപി ‘‘അയം സോ’’തി സോയേവ സത്തോ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുബലം നാമ ഏത’’ന്തി വദന്തി.

ദുതിയഉപമായം യസ്മാ അങ്ഗാരകാസുയം വിയ ഗൂഥകൂപേ പരിളാഹോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ഏകന്തദുക്ഖാ’’തി അവത്വാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാപി പുരിമനയേനേവ ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. ഇമമ്പി ഹി പുഗ്ഗലം ഭഗവാ ഹത്ഥിയോനിആദീസു യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തം വധബന്ധനആകഡ്ഢനവികഡ്ഢനാദീഹി മഹാദുക്ഖം അനുഭവമാനം പസ്സതിയേവ.

തതിയഉപമായം തനുപത്തപലാസോതി ന അബ്ഭപടലം വിയ തനുപണ്ണോ, വിരളപണ്ണത്തം പനസ്സ സന്ധായ ഇദം വുത്തം. കബരച്ഛായോതി വിരളച്ഛായോ. ദുക്ഖബഹുലാതി പേത്തിവിസയസ്മിഞ്ഹി ദുക്ഖമേവ ബഹുലം, സുഖം പരിത്തം കദാചി അനുഭവിതബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏത്ഥാപി പുരിമനയേനേവ ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥഉപമായം ബഹലപത്തപലാസോതി നിരന്തരപണ്ണോ പത്തസഞ്ഛന്നോ. സന്തച്ഛായോതി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഘനച്ഛായോ. സുഖബഹുലാ വേദനാതി മനുസ്സലോകേ ഖത്തിയകുലാദീസു സുഖബഹുലാ വേദനാ വേദയിതബ്ബാ ഹോതി, താ വേദയമാനം നിപന്നം വാ നിസിന്നം വാ പസ്സാമീതി ദസ്സേതി. ഇധാപി ഓപമ്മസംസന്ദനം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

പഞ്ചമഉപമായം പാസാദോതി ദീഘപാസാദോ. ഉല്ലിത്താവലിത്തന്തി അന്തോ ചേവ ഉല്ലിത്തം ബഹി ച അവലിത്തം. ഫുസിതഗ്ഗളന്തി ദ്വാരബാഹാഹി സദ്ധിം സുപിഹിതകവാടം. ഗോനകത്ഥതോതി ചതുരങ്ഗുലാധികലോമേന കാളകോജവേന അത്ഥതോ. പടികത്ഥതോതി ഉണ്ണാമയേന സേതഅത്ഥരണേന അത്ഥതോ. പടലികത്ഥതോതി ഘനപുപ്ഫകേന ഉണ്ണാമയഅത്ഥരണേന അത്ഥതോ. കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോതി കദലിമിഗചമ്മമയേന ഉത്തമപച്ചത്ഥരണേന അത്ഥതോ. തം കിര പച്ചത്ഥരണം സേതവത്ഥസ്സ ഉപരി കദലിമിഗചമ്മം അത്ഥരിത്വാ സിബ്ബേത്വാ കരോന്തി. സഉത്തരച്ഛദോതി സഹ ഉത്തരച്ഛദേന, ഉത്തരിബദ്ധേന രത്തവിതാനേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനോതി സീസൂപധാനഞ്ച പാദൂപധാനഞ്ചാതി പല്ലങ്കസ്സ ഉഭതോ ഠപിതലോഹിതകൂപധാനോ. ഇധാപി ഉപമാസംസന്ദനം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അയം പനേത്ഥ അപരഭാഗയോജനാ, യഥാ സോ പുരിസോ മഗ്ഗാരുള്ഹമേവ ജാനാതി ‘‘അയം ഏതേന മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ കൂടാഗാരം പവിസിത്വാ പല്ലങ്കേ നിസീദിസ്സതി വാ നിപജ്ജിസ്സതി വാ’’തി, ഏവമേവം ഭഗവാ ദാനാദീസു പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു യംകിഞ്ചി കുസലകമ്മം ആയൂഹന്തംയേവ പുഗ്ഗലം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഇമം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ജാനാതി. യഥാ സോ പുരിസോ അപരഭാഗേ തം പാസാദം ആരുയ്ഹ കൂടാഗാരം പവിസിത്വാ പല്ലങ്കേ നിസിന്നം വാ നിപന്നം വാ ഏകന്തസുഖം നിരന്തരസുഖം വേദനം വേദയമാനം പസ്സതി, ഏവമേവം ഭഗവാ അപരഭാഗേ ‘‘സോ തം കല്യാണം കത്വാ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തം പസ്സതി, നന്ദനവനാദീസു അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനം.

ഞാണപ്പവത്താകാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആസവക്ഖയവാരവണ്ണനാ

ആസവക്ഖയവാരേ ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ’’തി അവത്വാ ‘‘തമേനം പസ്സാമീ’’തി വുത്തം. തം കസ്മാതി ചേ? നിയമാഭാവാ. ഇമഞ്ഹി പുഗ്ഗലം ദിബ്ബചക്ഖുനാപി പസ്സിസ്സതി, ചേതോപരിയഞാണേനാപി ജാനിസ്സതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനപി ജാനിസ്സതിയേവ. ഏകന്തസുഖാ വേദനാതി ഇദം കിഞ്ചാപി ദേവലോകസുഖേന സദ്ധിം ബ്യഞ്ജനതോ ഏകം, അത്ഥതോ പന നാനാ ഹോതി. ദേവലോകസുഖഞ്ഹി രാഗപരിളാഹാദീനം അത്ഥിതായ ന ഏകന്തേനേവ സുഖം. നിബ്ബാനസുഖം പന സബ്ബപരിളാഹാനം വൂപസമായ സബ്ബാകാരേന ഏകന്തസുഖം. ഉപമായമ്പി ‘‘യഥാ പാസാദേ ഏകന്തസുഖാ’’തി വുത്തം. തം മഗ്ഗപരിളാഹസ്സ അവൂപസന്തതായ ഛാതജ്ഝത്തതായ പിപാസാഭിഭൂതതായ ച ന ഏകന്തമേവ സുഖം. വനസണ്ഡേ പന പോക്ഖരണിയം ഓരുയ്ഹ രജോജല്ലസ്സ പവാഹിതത്താ മഗ്ഗദരഥസ്സ വൂപസന്തതായ ഭിസമൂലഖാദനേന ചേവ മധുരോദകപാനേന ച ഖുപ്പിപാസാനം വിനീതതായ ഉദകസാടകം പരിവത്തേത്വാ മട്ഠദുകൂലം നിവാസേത്വാ തണ്ഡുലത്ഥവികം ഉസ്സീസകേ കത്വാ ഉദകസാടകം പീളേത്വാ ഹദയേ ഠപേത്വാ മന്ദമന്ദേന ച വാതേന ബീജയമാനസ്സ നിപന്നത്താ സബ്ബാകാരേന ഏകന്തസുഖം ഹോതി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – പോക്ഖരണീ വിയ ഹി അരിയമഗ്ഗോ ദട്ഠബ്ബോ. പോക്ഖരണിമഗ്ഗോ വിയ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. മഗ്ഗാരുള്ഹോ വിയ പടിപദാസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ദിബ്ബചക്ഖു ഭഗവാ. വനസണ്ഡോ വിയ നിബ്ബാനം. യഥാ സോ പുരിസോ മഗ്ഗാരുള്ഹം ദിസ്വാവ ജാനാതി ‘‘അയം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ പോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ രമണീയേ വനസണ്ഡേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദിസ്സതി വാ നിപജ്ജിസ്സതി വാ’’തി, ഏവമേവം ഭഗവാ പടിപദം പൂരേന്തമേവ നാമരൂപം പരിച്ഛിന്ദന്തമേവ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോന്തമേവ ലക്ഖണാരമ്മണായ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തമേവ ജാനാതി ‘‘അയം ഇമം പടിപദം പൂരേത്വാ സബ്ബആസവേ ഖേപേത്വാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏവം വുത്തം ഫലസമാപത്തിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതീ’’തി. യഥാ സോ പുരിസോ അപരഭാഗേ തായം പോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ വനസണ്ഡം പവിസിത്വാ നിസിന്നം വാ നിപന്നം വാ ഏകന്തസുഖം വേദനം വേദയമാനം പസ്സതി, ഏവമേവ ഭഗവാ അപരഭാഗേ തം പുഗ്ഗലം പടിപദം പൂരേത്വാ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാ ഫലം സച്ഛികത്വാ നിരോധസയനവരഗതം നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ ഏകന്തസുഖം വേദനം വേദയമാനം പസ്സതി.

ആസവക്ഖയവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുക്കരകാരികാദിസുദ്ധിവണ്ണനാ

൧൫൫. ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? പാടിയേക്കം അനുസന്ധിവസേന ആരദ്ധം. അയം കിര സുനക്ഖത്തോ ദുക്കരകാരികായ സുദ്ധി ഹോതീതി ഏവം ലദ്ധികോ. അഥസ്സ ഭഗവാ മയാ ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ദുക്കരം കതം, ദുക്കരകാരകോ നാമ മയാ സദിസോ നത്ഥി. ദുക്കരകാരേന സുദ്ധിയാ സതി അഹമേവ സുദ്ധോ ഭവേയ്യന്തി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. അപിച അയം സുനക്ഖത്തോ ദുക്കരകാരികായ പസന്നോ, സോ ചസ്സ പസന്നഭാവോ, ‘‘അദ്ദസാ ഖോ, ഭഗ്ഗവ, സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോ അചേലം കോരക്ഖത്തിയം ചതുക്കുണ്ഡികം ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേന ഖാദന്തം മുഖേന ഭുഞ്ജന്തം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി ‘സാധു രൂപോ വത, ഭോ, അയം സമണോ ചതുക്കുണ്ഡികോ ഛമാനികിണ്ണം ഭക്ഖസം മുഖേനേവ ഖാദതി, മുഖേനേവ ഭുഞ്ജതീ’’’തി ഏവമാദിനാ പാഥികസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൭) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ.

അഥ ഭഗവാ അയം ദുക്കരകാരികായ പസന്നോ, മയാ ച ഏതസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ദുക്കരം കതം, ദുക്കരകാരേ പസീദന്തേനാപി അനേന മയി പസീദിതബ്ബം സിയാ, സോപിസ്സ പസാദോ മയി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ര ബ്രഹ്മചരിയന്തി ദാനമ്പി വേയ്യാവച്ചമ്പി സിക്ഖാപദമ്പി ബ്രഹ്മവിഹാരാപി ധമ്മദേസനാപി മേഥുനവിരതിപി സദാരസന്തോസോപി ഉപോസഥോപി അരിയമഗ്ഗോപി സകലസാസനമ്പി അജ്ഝാസയോപി വീരിയമ്പി വുച്ചതി.

‘‘കിം തേ വതം കിം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

കിസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധീ ജുതീ ബലവീരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച തേ നാഗ മഹാവിമാനം.

അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ,

സദ്ധാ ഉഭോ ദാനപതീ അഹുമ്ഹാ;

ഓപാനഭൂതം മേ ഘരം തദാസി,

സന്തപ്പിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച.

തം മേ വതം തം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

തസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധീ ജുതീ ബലവീരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച മേ ധീര മഹാവിമാന’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൫൯൨, ൧൫൯൩, ൧൫൯൫) –

ഇമസ്മിഞ്ഹി പുണ്ണകജാതകേ ദാനം ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തം.

‘‘കേന പാണി കാമദദോ, കേന പാണി മധുസ്സവോ;

കേന തേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതി.

തേന പാണി കാമദദോ, തേന പാണി മധുസ്സവോ;

തേന മേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതീ’’തി. (പേ. വ. ൨൭൫) –

ഇമസ്മിം അങ്കുരപേതവത്ഥുസ്മിം വേയ്യാവച്ചം ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തം. ‘‘ഏവം ഖോ തം, ഭിക്ഖവേ, തിത്തിരിയം നാമ ബ്രഹ്മചരിയം അഹോസീ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൧) ഇമസ്മിം തിത്തിരജാതകേ പഞ്ചസിക്ഖാപദം ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തം. ‘‘തം ഖോ പന മേ പഞ്ചസിഖ ബ്രഹ്മചരിയം നേവ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ, യാവദേവ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൨൯) ഇമസ്മിം മഹാഗോവിന്ദസുത്തേ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തം. ‘‘ഏകസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയസ്മിം, സഹസ്സം മച്ചുഹായിന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൮൪) ഏത്ഥ ധമ്മദേസനാ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്താ. ‘‘പരേ അബ്രഹ്മചാരീ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ ബ്രഹ്മചാരീ ഭവിസ്സാമാ’’തി (മ. നി. ൧.൮൩) സല്ലേഖസുത്തേ മേഥുനവിരതി ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്താ.

‘‘മയഞ്ച ഭരിയാ നാതിക്കമാമ,

അമ്ഹേ ച ഭരിയാ നാതിക്കമന്തി;

അഞ്ഞത്ര താഹി ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമ,

തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ ന മീയരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൯൭) –

മഹാധമ്മപാലജാതകേ സദാരസന്തോസോ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തോ.

‘‘ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവത്തം, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൫) –

ഏവം നിമിജാതകേ അത്തദമനവസേന കതോ അട്ഠങ്ഗികോ ഉപോസഥോ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തോ. ‘‘ഇദം ഖോ പന മേ, പഞ്ചസിഖ, ബ്രഹ്മചരിയം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ…പേ… അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൨൯) മഹാഗോവിന്ദസുത്തസ്മിഞ്ഞേവ അരിയമഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തോ. ‘‘തയിദം ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം പുഥുഭൂതം യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൪) പാസാദികസുത്തേ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനം ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തം.

‘‘അപി അതരമാനാനം, ഫലാസാവ സമിജ്ഝതി;

വിപക്കബ്രഹ്മചരിയോസ്മി, ഏവം ജാനാഹി ഗാമണീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൮) –

ഏത്ഥ അജ്ഝാസയോ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വുത്തോ. ഇധ പന വീരിയം ബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിപ്പേതം. വീരിയബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഹി ഇദമേവ സുത്തം. തദേതം ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ ചതുബ്ബിധസ്സ ദുക്കരസ്സ കതത്താ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതന്തി വുത്തം.

തപസ്സീ സുദം ഹോമീതി സുദന്തി നിപാതമത്തം, തപനിസ്സിതകോ ഹോമീതി അത്ഥോ. പരമതപസ്സീതി പരമോ തപസ്സീ, തപനിസ്സിതകാനം ഉത്തമോ. ലൂഖോ സുദം ഹോമീതി ലൂഖോ ഹോമി. ജേഗുച്ഛീതി പാപജേഗുച്ഛികോ. പവിവിത്തോ സുദം ഹോമീതി പവിവിത്തോ അഹം ഹോമി. തത്രാസ്സു മേ ഇദം, സാരിപുത്താതി തത്ര ചതുരങ്ഗേ ബ്രഹ്മചരിയേ ഇദം മമ തപസ്സിതായ ഹോതി, തപനിസ്സിതകഭാവേ മയ്ഹം ഇദം അചേലകാദിതപസ്സിതകത്തം ഹോതീതി ദസ്സേതി.

തത്ഥ അചേലകോതി നിച്ചേലോ നഗ്ഗോ. മുത്താചാരോതി വിസട്ഠാചാരോ, ഉച്ചാരകമ്മാദീസു ലോകിയകുലപുത്താചാരേന വിരഹിതോ, ഠിതകോവ ഉച്ചാരം കരോമി, പസ്സാവം കരോമി, ഖാദാമി ഭുഞ്ജാമി ച. ഹത്ഥാപലേഖനോതി ഹത്ഥേ പിണ്ഡമ്ഹി ഠിതേ ജിവ്ഹായ ഹത്ഥം അപലിഖാമി, ഉച്ചാരം വാ കത്വാ ഹത്ഥസ്മിഞ്ഞേവ ദണ്ഡകസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഹത്ഥേന അപലിഖാമീതി ദസ്സേതി. തേ കിര ദണ്ഡകം സത്തോതി പഞ്ഞപേന്തി, തസ്മാ തേസം പടിപദം പൂരേന്തോ ഏവമകാസി. ഭിക്ഖാഗഹണത്ഥം ഏഹി ഭദ്ദന്തേതി വുത്തോ ന ഏതീതി ന ഏഹിഭദ്ദന്തികോ. തേന ഹി തിട്ഠ ഭദ്ദന്തേതി വുത്തോപി ന തിട്ഠതീതി ന തിട്ഠഭദ്ദന്തികോ. തദുഭയമ്പി തിത്ഥിയാ ഏവം ഏതസ്സ വചനം കതം ഭവിസ്സതീതി ന കരോന്തി. അഹമ്പി ഏവം അകാസിന്തി ദസ്സേതി. അഭിഹടന്തി പുരേതരം ഗഹേത്വാ ആഹടം ഭിക്ഖം. ഉദ്ദിസ്സകതന്തി ഇദം തുമ്ഹേ ഉദ്ദിസ്സ കതന്തി ഏവം ആരോചിതഭിക്ഖം. ന നിമന്തനന്തി അസുകം നാമ കുലം വാ വീഥിം വാ ഗാമം വാ പവിസേയ്യാഥാതി ഏവം നിമന്തിതഭിക്ഖമ്പി ന സാദിയാമി ന ഗണ്ഹാമി.

ന കുമ്ഭിമുഖാതി കുമ്ഭിതോ ഉദ്ധരിത്വാ ദിയ്യമാനം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹാമി. ന കളോപിമുഖാതി കളോപീതി ഉക്ഖലി വാ പച്ഛി വാ. തതോപി ന ഗണ്ഹാമി. കസ്മാ? കുമ്ഭികളോപിയോ മം നിസ്സായ കടച്ഛുനാ പഹാരം ലഭന്തീതി. ന ഏളകമന്തരന്തി ഉമ്മാരം അന്തരം കത്വാ ദിയ്യമാനം ന ഗണ്ഹാമി. കസ്മാ? അയം മം നിസ്സായ അന്തരകരണം ലഭതീതി. ദണ്ഡമുസലേസുപി ഏസേവ നയോ. ന ദ്വിന്നന്തി ദ്വീസു ഭുഞ്ജമാനേസു ഏകസ്മിം ഉട്ഠായ ദേന്തേ ന ഗണ്ഹാമി. കസ്മാ? കബളന്തരായോ ഹോതീതി. ന ഗബ്ഭിനിയാതിആദീസു പന ഗബ്ഭിനിയാ കുച്ഛിയം ദാരകോ കിലമതി, പായന്തിയാ ദാരകസ്സ ഖീരന്തരായോ ഹോതി, പുരിസന്തരഗതായ രതിഅന്തരായോ ഹോതീതി ന ഗണ്ഹാമി. ന സംകിത്തീസൂതി സംകിത്തേത്വാ കതഭത്തേസു. ദുബ്ഭിക്ഖസമയേ കിര അചേലകസാവകാ അചേലകാനം അത്ഥായ തതോ തതോ തണ്ഡുലാദീനി സമാദപേത്വാ ഭത്തം പചന്തി. ഉക്കട്ഠാചേലകോ തതോപി ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി.

ന യത്ഥ സാതി യത്ഥ സുനഖോ പിണ്ഡം ലഭിസ്സാമീതി ഉപട്ഠിതോ ഹോതി, തത്ഥ തസ്സ അദത്വാ ആഹടം ന ഗണ്ഹാമി. കസ്മാ? ഏതസ്സ പിണ്ഡന്തരായോ ഹോതീതി. സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീതി സമൂഹസമൂഹചാരിനീ, സചേ ഹി അചേലകം ദിസ്വാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമാതി മാനുസകാ ഭത്തഗേഹം പവിസന്തി. തേസു ച പവിസന്തേസു കളോപിമുഖാദീസു നിലീനാ മക്ഖികാ ഉപ്പതിത്വാ സണ്ഡസണ്ഡാ ചരന്തി. തതോ ആഹടം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹാമി. കസ്മാ? മം നിസ്സായ മക്ഖികാനം ഗോചരന്തരായോ ജാതോതി, അഹമ്പി തഥാ അകാസിം. ന ഥുസോദകന്തി സബ്ബസസ്സസമ്ഭാരേഹി കതം ലോണസോവീരകം. ഏത്ഥ ച സുരാപാനമേവ സാവജ്ജം, അയം പന സബ്ബേസുപി സാവജ്ജസഞ്ഞീ.

ഏകാഗാരികോതി യോ ഏകസ്മിഞ്ഞേവ ഗേഹേ ഭിക്ഖം ലഭിത്വാ നിവത്തതി. ഏകാലോപികോതി യോ ഏകേനേവ ആലോപേന യാപേതി. ദ്വാഗാരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാതി ഏകായ ദത്തിയാ. ദത്തി നാമ ഏകാ ഖുദ്ദകപാതി ഹോതി, യത്ഥ അഗ്ഗഭിക്ഖം പക്ഖിപിത്വാ ഠപേന്തി. ഏകാഹികന്തി ഏകദിവസന്തരികം. അദ്ധമാസികന്തി അദ്ധമാസന്തരികം. പരിയായഭത്തഭോജനന്തി വാരഭത്തഭോജനം. ഏകാഹവാരേന ദ്വീഹവാരേന സത്താഹവാരേന അഡ്ഢമാസവാരേനാതി ഏവം ദിവസവാരേന ആഭതം ഭത്തഭോജനം.

സാകഭക്ഖോതി അല്ലസാകഭക്ഖോ. സാമാകഭക്ഖോതി സാമാകതണ്ഡുലഭക്ഖോ. നീവാരാദീസു നീവാരാ നാമ താവ അരഞ്ഞേ സയംജാതവീഹിജാതി. ദദ്ദുലന്തി ചമ്മകാരേഹി ചമ്മം ലിഖിത്വാ ഛഡ്ഡിതകസടം. ഹടം വുച്ചതി സിലേസോപി സേവാലോപി കണികാരാദിരുക്ഖനിയ്യാസോപി. കണന്തി കുണ്ഡകം. ആചാമോതി ഭത്തഉക്ഖലികായ ലഗ്ഗോ ഝാമഓദനോ, തം ഛഡ്ഡിതട്ഠാനേ ഗഹേത്വാ ഖാദതി. ‘‘ഓദനകഞ്ജിയ’’ന്തിപി വദന്തി. പിഞ്ഞാകാദയോ പാകടാ ഏവ. പവത്തഫലഭോജീതി പതിതഫലഭോജീ.

സാണാനീതി സാണവാകചോളാനി. മസാണാനീതി മിസ്സകചോളാനി. ഛവദുസ്സാനീതി മതസരീരതോ ഛഡ്ഡിതവത്ഥാനി. ഏരകതിണാദീനി വാ ഗന്ഥേത്വാ കതനിവാസനാനി. പംസുകൂലാനീതി പഥവിയം ഛഡ്ഡിതനന്തകാനി. തിരിതാനീതി രുക്ഖത്തചവത്ഥാനി. അജിനന്തി അജിനമിഗചമ്മം. അജിനക്ഖിപന്തി തദേവ മജ്ഝേ ഫാലിതം. സഖുരകന്തിപി വദന്തി. കുസചീരന്തി കുസതിണം ഗന്ഥേത്വാ കതചീരം. വാകചീരഫലകചീരേസുപി ഏസേവ നയോ. കേസകമ്ബലന്തി മനുസ്സകേസേഹി കതകമ്ബലം. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, തന്താവുതാനം വത്ഥാനം, കേസകമ്ബലോ തേസം പടികുട്ഠോ അക്ഖായതി. കേസകമ്ബലോ, ഭിക്ഖവേ, സീതേ സീതോ, ഉണ്ഹേ ഉണ്ഹോ, ദുബ്ബണ്ണോ ദുഗ്ഗന്ധോ ദുക്ഖസമ്ഫസോ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩൮). വാലകമ്ബലന്തി അസ്സവാലാദീഹി കതകമ്ബലം. ഉലൂകപക്ഖകന്തി ഉലൂകപത്താനി ഗന്ഥേത്വാ കതനിവാസനം. ഉബ്ഭട്ഠകോതി ഉദ്ധം ഠിതകോ. ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുത്തോതി ഉക്കുടികവീരിയം അനുയുത്തോ, ഗച്ഛന്തോപി ഉക്കുടികോവ ഹുത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛതി. കണ്ടകാപസ്സയികോതി അയകണ്ടകേ വാ പകതികണ്ടകേ വാ ഭൂമിയം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ചമ്മം അത്ഥരിത്വാ ഠാനചങ്കമാദീനി കരോമീതി ദസ്സേതി. സേയ്യന്തി സയന്തോപി തത്ഥേവ സേയ്യം കപ്പേമി. സായം തതിയമസ്സാതി സായതതിയകം. പാതോ മജ്ഝന്ഹികേ സായന്തി ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും പാപം പവാഹേസ്സാമീതി ഉദകോരോഹനാനുയോഗം അനുയുത്തോ വിഹരാമീതി ദസ്സേതി.

൧൫൬. നേകവസ്സഗണികന്തി നേകവസ്സഗണസഞ്ജാതം. രജോജല്ലന്തി രജമലം, ഇദം അത്തനോ രജോജല്ലകവതസമാദാനകാലം സന്ധായ വദതി. ജേഗുച്ഛിസ്മിന്തി പാപജിഗുച്ഛനഭാവേ. യാവ ഉദകബിന്ദുമ്ഹിപീതി യാവ ഉദകഥേവകേപി മമ ദയാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, കോ പന വാദോ അഞ്ഞേസു സക്ഖരകഠലദണ്ഡകവാലികാദീസു. തേ കിര ഉദകബിന്ദും ച ഏതേ ച സക്ഖരകഠലാദയോ ഖുദ്ദകപാണാതി പഞ്ഞപേന്തി. തേനാഹ ‘‘യാവ ഉദകബിന്ദുമ്ഹിപി മേ ദയാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതീ’’തി. ഉദകബിന്ദുമ്പി ന ഹനാമി ന വിനാസേമി, കിം കാരണാ. മാഹം ഖുദ്ദകേ പാണേ വിസമഗതേ സങ്ഘാതം ആപാദേസിന്തി. നിന്നഥലതിണഗ്ഗരുക്ഖസാഖാദീസു വിസമട്ഠാനേ ഗതേ ഉദകബിന്ദുസങ്ഖാതേ ഖുദ്ദകപാണേ സങ്ഘാതം വധം മാ ആപാദേസിന്തി. ഏതമത്ഥം ‘‘സതോവ അഭിക്കമാമീ’’തി ദസ്സേതി. അചേലകേസു കിര ഭൂമിം അക്കന്തകാലതോ പഭുതി സീലവാ നാമ നത്ഥി. ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താപി ദുസ്സീലാവ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി, ഉപട്ഠാകാനം ഗേഹേ ഭുഞ്ജന്താപി ദുസ്സീലാവ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. ആഗച്ഛന്താപി ദുസ്സീലാവ ഹുത്വാ ആഗച്ഛന്തി. യദാ പന മോരപിഞ്ഛേന ഫലകം സമ്മജ്ജിത്വാ സീലം അധിട്ഠായ നിസീദന്തി, തദാ സീലവന്താ നാമ ഹോന്തി.

വനകമ്മികന്തി കന്ദമൂലഫലാഫലാദീനം അത്ഥായ വനേ വിചരന്തം. വനേന വനന്തി വനതോ വനം, ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സംപതാമീതി ഗച്ഛാമി. ആരഞ്ഞകോതി അരഞ്ഞേ ജാതവുദ്ധോ, ഇദം അത്തനോ ആജീവകകാലം സന്ധായ വദതി. ബോധിസത്തോ കിര പാസണ്ഡപരിഗ്ഗണ്ഹണത്ഥായ തം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജി, നിരത്ഥകഭാവം പന ഞത്വാപി ന ഉപ്പബ്ബജ്ജിതോ, ബോധിസത്താ ഹി യം യം ഠാനം ഉപേന്തി, തതോ അനിവത്തിതധമ്മാ ഹോന്തി, പബ്ബജിത്വാ പന മാ മം കോചി അദ്ദസാതി തതോവ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ. തേനേവാഹ ‘‘മാ മം തേ അദ്ദസംസു അഹഞ്ച മാ തേ അദ്ദസ’’ന്തി.

ഗോട്ഠാതി ഗോവജാ. പട്ഠിതഗാവോതി നിക്ഖന്തഗാവോ. തത്ഥ ചതുക്കുണ്ഡികോതി വനന്തേയേവ ഠിതോ ഗോപാലകാനം ഗാവീഹി സദ്ധിം അപഗതഭാവം ദിസ്വാ ദ്വേ ഹത്ഥേ ദ്വേ ച ജണ്ണുകാനി ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ഏവം ചതുക്കുണ്ഡികോ ഉപസങ്കമിത്വാതി അത്ഥോ. താനി സുദം ആഹാരേമീതി മഹല്ലകവച്ഛകാനം ഗോമയാനി കസടാനി നിരോജാനി ഹോന്തി, തസ്മാ താനി വജ്ജേത്വാ യാനി തരുണവച്ഛകാനം ഖീരപാനേനേവ വഡ്ഢന്താനം സഓജാനി ഗോമയാനി താനി കുച്ഛിപൂരം ഖാദിത്വാ പുന വനസണ്ഡമേവ പവിസതി. തം സന്ധായാഹ ‘‘താനി സുദം ആഹാരേമീ’’തി. യാവകീവഞ്ച മേതി യത്തകം കാലം മമ സകം മുത്തകരീസം അപരിക്ഖീണം ഹോതി. യാവ മേ ദ്വാരവളഞ്ജോ പവത്തിത്ഥ, താവ തദേവ ആഹാരേമീതി അത്ഥോ. കാലേ പന ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ പരിക്ഖീണമംസലോഹിതോ ഉപച്ഛിന്നദ്വാരവളഞ്ജോ വച്ഛകാനം ഗോമയാനി ആഹാരേമി. മഹാവികടഭോജനസ്മിന്തി മഹന്തേ വികടഭോജനേ, അപകതിഭോജനേതി അത്ഥോ.

൧൫൭. തത്രാസ്സുദം, സാരിപുത്ത, ഭിംസനകസ്സ വനസണ്ഡസ്സ ഭിംസനകതസ്മിം ഹോതീതി. തത്രാതി പുരിമവചനാപേക്ഖനം. സുദന്തി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. സാരിപുത്താതി ആലപനം. അയം പനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ – തത്രാതി യം വുത്തം അഞ്ഞതരം ഭിംസനകം വനസണ്ഡന്തി, തത്ര യോ സോ ഭിംസനകോ വനസണ്ഡോ വുത്തോ, തസ്സ ഭിംസനകസ്സ വനസണ്ഡസ്സ ഭിംസനകതസ്മിം ഹോതി, ഭിംസനകകിരിയായ ഹോതീതി അത്ഥോ. കിം ഹോതി? ഇദം ഹോതി, യോ കോചി അവീതരാഗോ…പേ… ലോമാനി ഹംസന്തീതി.

അഥ വാ തത്രാതി സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മം. സു ഇതി നിപാതോ. കിം സു നാമ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാതിആദീസു വിയ. ഇദന്തി അധിപ്പേതമത്ഥം പച്ചക്ഖം വിയ കത്വാ ദസ്സനവചനം. സുദന്തി സു ഇദം, സന്ധിവസേന ഇകാരലോപോ വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം കിം സൂധവിത്തന്തിആദീസു വിയ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥയോജനാ, തസ്സ, സാരിപുത്ത, ഭിംസനകസ്സ വനസണ്ഡസ്സ ഭിംസനകതസ്മിം ഇദംസു ഹോതീതി. ഭിംസനകതസ്മിന്തി ഭിംസനകഭാവേതി അത്ഥോ. ഏകസ്സ തകാരസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഭിംസനകത്തസ്മി’’ന്തിയേവ വാ പാഠോ, ഭിംസനകതായ ഇതി വാ വത്തബ്ബേ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ, നിമിത്തത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തസ്മാ ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ഭിംസനകഭാവേ ഇദംസു ഹോതി, ഭിംസനകഭാവനിമിത്തം ഭിംസനകഭാവഹേതു, ഭിംസനകഭാവപച്ചയാ ഇദംസു ഹോതി. യോ കോചി അവീതരാഗോ തം വനസണ്ഡം പവിസതി. യേഭുയ്യേന ലോമാനി ഹംസന്തി ബഹുതരാനി ലോമാനി ഹംസന്തി, ഉദ്ധം മുഖാനി സൂചിസദിസാനി കണ്ടകസദിസാനി ച ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, അപ്പാനി ന ഹംസന്തി, ബഹുതരാനം വാ സത്താനം ഹംസന്തി, അപ്പകാനം അതിസൂരപുരിസാനം ന ഹംസന്തീതി.

അന്തരട്ഠകാതി മാഘമാസസ്സ അവസാനേ ചതസ്സോ, ഫഗ്ഗുണമാസസ്സ ആദിമ്ഹി ചതസ്സോതി ഏവം ഉഭിന്നം അന്തരേ അട്ഠരത്തി. അബ്ഭോകാസേതി മഹാസത്തോ ഹിമപാതസമയേ രത്തിം അബ്ഭോകാസേ വിഹരതി, അഥസ്സ ലോമകൂപേസു ആവുതമുത്താ വിയ ഹിമബിന്ദൂനി തിട്ഠന്തി, സരീരം സേതദുകൂലപാരുതം വിയ ഹോതി. ദിവാ വനസണ്ഡേതി ദിവാ ഹിമബിന്ദൂസു സൂരിയാതപസമ്ഫസ്സേന വിഗതേസു അസ്സാസോപി ഭവേയ്യ, അയം പന സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേയേവ വനസണ്ഡം പവിസതി, തത്രാപിസ്സ സൂരിയാതപേന പഗ്ഘരന്തം ഹിമം സരീരേയേവ പതതി. ദിവാ അബ്ഭോകാസേ വിഹരാമി രത്തിം വനസണ്ഡേതി ഗിമ്ഹകാലേ കിരേസ ദിവാ അബ്ഭോകാസേ വിഹാസി, തേനസ്സ കച്ഛേഹി സേദധാരാ മുച്ചിംസു, രത്തിം അസ്സാസോ ഭവേയ്യ, അയം പന സൂരിയേ അത്ഥം ഗച്ഛന്തേയേവ വനസണ്ഡം പവിസതി. അഥസ്സ ദിവാ ഗഹിതഉസ്മേ വനസണ്ഡേ അങ്ഗാരകാസുയം പക്ഖിത്തോ വിയ അത്തഭാവോ പരിദയ്ഹിത്ഥ. അനച്ഛരിയാതി അനുഅച്ഛരിയാ. പടിഭാസീതി ഉപട്ഠാസി.

സോതത്തോതി ദിവാ ആതപേന രത്തിം വനഉസ്മായ സുതത്തോ. സോസിന്നോതി രത്തിം ഹിമേന ദിവാ ഹിമോദകേന സുട്ഠു തിന്തോ. ഭിംസനകേതി ഭയജനകേ. നഗ്ഗോതി നിച്ചേലോ. നിവാസനപാരുപനേ ഹി സതി സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ ന അതിബാധേയ്യ, തമ്പി മേ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ന ചഗ്ഗിമാസിനോതി അഗ്ഗിമ്പി ന ഉപഗതോ. ഏസനാപസുതോതി സുദ്ധിഏസനത്ഥായ പസുതോ, പയുത്തോ. മുനീതി, തദാ അത്താനം മുനീതി കത്വാ കഥേതി.

ഛവട്ഠികാനീതി ഉപഡ്ഢദഡ്ഢാനി അട്ഠീനി. ഉപധായാതി യഥാ സീസൂപധാനഞ്ച പാദൂപധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, ഏവം സന്ഥരിത്വാ തത്ഥ സേയ്യം കപ്പേമീതി ദസ്സേതി. ഗാമണ്ഡലാതി ഗോപാലദാരകാ. തേ കിര ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, സുമേധ, ത്വം ഇമസ്മിം ഠാനേ കസ്മാ നിസിന്നോ, കഥേഹീതി വദന്തി. ബോധിസത്തോ അധോമുഖോ നിസീദതി, ന കഥേതി. അഥ നം തേ അകഥേതും ന ദസ്സാമാതി പരിവാരേത്വാ ഓട്ഠുഭന്തി സരീരേ ഖേളം പാതേന്തി. ബോധിസത്തോ ഏവമ്പി ന കഥേതി. അഥ നം ത്വം ന കഥേസീതി ഓമുത്തേന്തി പസ്സാവമസ്സ ഉപരി വിസ്സജ്ജേന്തി. ബോധിസത്തോ ഏവമ്പി ന കഥേതിയേവ. തതോ നം കഥേഹി കഥേഹീതി പംസുകേന ഓകിരന്തി. ബോധിസത്തോ ഏവമ്പി ന കഥേതിയേവ. അഥസ്സ ന കഥേസീതി ദണ്ഡകസലാകാ ഗഹേത്വാ കണ്ണസോതേസു പവേസേന്തി. ബോധിസത്തോ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ അധിവാസേന്തോ കസ്സചി കിഞ്ചി ന കരിസ്സാമീതി മതകോ വിയ അച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ന ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, അഭിജാനാമി തേസു പാപകം ചിത്തം ഉപ്പാദേതാ’’തി. ന മയാ തേസു പാപകം ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദിതന്തി അത്ഥോ. ഉപേക്ഖാവിഹാരസ്മിം ഹോതീതി ഉപേക്ഖാവിഹാരോ ഹോതി. വിഹാരോ ഏവ ഹി വിഹാരസ്മിന്തി വുത്തോ. തേനേവ ച ‘‘ഇദംസു മേ’’തി ഏത്ഥാപി അയംസു മേതി ഏവം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞാനിപി ഏവരൂപാനി പദാനി വേദിതബ്ബാനി. ഇമിനാ ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ പൂരിതം ഉപേക്ഖാവിഹാരം ദസ്സേതി. യം സന്ധായാഹ –

‘‘സുഖപത്തോ ന രജ്ജാമി, ദുക്ഖേ ന ഹോമി ദുമ്മനോ;

സബ്ബത്ഥ തുലിതോ ഹോമി, ഏസാ മേ ഉപേക്ഖാപാരമീ’’തി.

ദുക്കരകാരികാദിസുദ്ധിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആഹാരസുദ്ധിവണ്ണനാ

൧൫൮. ആഹാരേന സുദ്ധീതി കോലാദിനാ ഏകച്ചേന പരിത്തകആഹാരേന സക്കാ സുജ്ഝിതുന്തി ഏവംദിട്ഠിനോ ഹോന്തി. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. കോലേഹീതി പദരേഹി. കോലോദകന്തി കോലാനി മദ്ദിത്വാ കതപാനകം. കോലവികതിന്തി കോലസാളവകോലപൂവകോലഗുളാദികോലവികാരം. ഏതപരമോതി ഏതം പമാണം പരമം അസ്സാതി ഏതപരമോ. തദാ ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ പന ന ബേലുവപക്കതാലപക്കപമാണോ കോലോ ഹോതി, യം ഏതരഹി കോലസ്സ പമാണം, ഏത്തകോവ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൫൯. അധിമത്തകസിമാനന്തി അതിവിയ കിസഭാവം. ആസീതികപബ്ബാനി വാ കാളപബ്ബാനി വാതി യഥാ ആസീതികവല്ലിയാ വാ കാളവല്ലിയാ വാ സന്ധിട്ഠാനേസു മിലായിത്വാ മജ്ഝേ ഉന്നതുന്നതാനി ഹോന്തി, ഏവം മയ്ഹം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഓട്ഠപദന്തി യഥാ ഓട്ഠസ്സ പദം മജ്ഝേ ഗമ്ഭീരം ഹോതി, ഏവമേവം ബോധിസത്തസ്സ മിലാതേ മംസലോഹിതേ വച്ചദ്വാരസ്സ അന്തോപവിട്ഠത്താ ആനിസദം മജ്ഝേ ഗമ്ഭീരം ഹോതി. അഥസ്സ ഭൂമിയം നിസിന്നട്ഠാനം സരപോങ്ഖേന അക്കന്തം വിയ മജ്ഝേ ഉന്നതം ഹോതി. വട്ടനാവളീതി യഥാ രജ്ജുയാ ആവുനിത്വാ കതാ വട്ടനാവളീ വട്ടനാനം അന്തരന്തരാ നിന്നാ ഹോതി, വട്ടനട്ഠാനേസു ഉന്നതാ, ഏവം പിട്ഠികണ്ടകോ ഉന്നതാവനതോ ഹോതി, ജരസാലായ ഗോപാനസിയോതി ജിണ്ണസാലായ ഗോപാനസിയോ, താ വംസതോ മുച്ചിത്വാ മണ്ഡലേ പതിട്ഠഹന്തി, മണ്ഡലതോ മുച്ചിത്വാ ഭൂമിയന്തി; ഏവം ഏകാ ഉപരി ഹോതി, ഏകാ ഹേട്ഠാതി ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ ഭവന്തി. ബോധിസത്തസ്സ പന ന ഏവം ഫാസുളിയോ, തസ്സ ഹി ലോഹിതേ ഛിന്നേ മംസേ മിലാതേ ഫാസുളന്തരേഹി ചമ്മാനി ഹേട്ഠാ ഓതിണ്ണാനി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

ഓക്ഖായികാതി ഹേട്ഠാ അനുപവിട്ഠാ. തസ്സ കിര ലോഹിതേ ഛിന്നേ മംസേ മിലാതേ അക്ഖിആവാടകാ മത്ഥലുങ്ഗം ആഹച്ച അട്ഠംസു, തേനസ്സ ഏവരൂപാ അക്ഖിതാരകാ അഹേസും. ആമകച്ഛിന്നോതി അതിതരുണകാലേ ഛിന്നോ, സോ ഹി വാതാതപേന സംഫുസതി ചേവ മിലായതി ച. യാവസ്സു മേ, സാരിപുത്താതി, സാരിപുത്ത, മയ്ഹം ഉദരച്ഛവി യാവ പിട്ഠികണ്ടകം അല്ലീനാ ഹോതി. അഥ വാ യാവസ്സു മേ, സാരിപുത്ത, ഭാരിയഭാരിയാ അഹോസി ദുക്കരകാരികാ, മയ്ഹം ഉദരച്ഛവി യാവ പിട്ഠികണ്ടകം അല്ലീനാ അഹോസീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പിട്ഠികണ്ടകംയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാമീതി സഹഉദരച്ഛവിം ഗണ്ഹാമി. ഉദരച്ഛവിംയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാമീതി സഹപിട്ഠികണ്ടകം ഗണ്ഹാമി. അവകുജ്ജോ പപതാമീതി തസ്സ ഹി ഉച്ചാരപസ്സാവത്ഥായ നിസിന്നസ്സ പസ്സാവോ നേവ നിക്ഖമതി, വച്ചം പന ഏകം ദ്വേ കടകട്ഠിമത്തം നിക്ഖമതി. ബലവദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി. സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി, തത്ഥേവ അവകുജ്ജോ ഭൂമിയം പതതി. തേനാഹ ‘‘അവകുജ്ജോ പപതാമീ’’തി. തമേവ കായന്തി തം ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ കായം. മഹാസച്ചകസുത്തേ പന പച്ഛിമഭവികകായം സന്ധായ ഇമമേവ കായന്തി ആഹ. പൂതിമൂലാനീതി മംസേ വാ ലോഹിതേ വാ സതി തിട്ഠന്തി. തസ്സ പന അഭാവേ ചമ്മഖണ്ഡേ ലോമാനി വിയ ഹത്ഥേയേവ ലഗ്ഗന്തി, തം സന്ധായാഹ ‘‘പൂതിമൂലാനി ലോമാനി കായസ്മാ പതന്തീ’’തി.

അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസന്തി അരിയഭാവം കാതും സമത്ഥം ലോകുത്തരമഗ്ഗം. ഇമിസ്സായേവ അരിയായ പഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അനധിഗമാ. യായം അരിയാതി യാ അയം മഗ്ഗപഞ്ഞാ അധിഗതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഏതരഹി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അധിഗതത്താ മഗ്ഗപഞ്ഞാ അധിഗതാ, ഏവം ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അനധിഗതത്താ ലോകുത്തരമഗ്ഗപഞ്ഞം നാധിഗതോസ്മീതി, മജ്ഝിമഭാണകത്ഥേരാ പനാഹു, ഇമിസ്സായേവാതി വുത്തപഞ്ഞാപി യായം അരിയാതി വുത്തപഞ്ഞാപി മഗ്ഗപഞ്ഞായേവ. അഥ നേ ഭിക്ഖൂ ആഹംസു ‘‘ഏവം സന്തേ മഗ്ഗസ്സ അനധിഗതത്താ മഗ്ഗം നാധിഗതോസ്മീതി ഇദം വുത്തം ഹോതി, ഭന്തേ’’തി. ആവുസോ, കിഞ്ചാപി ദീപേതും ന സക്കോമി, ദ്വേപി പന മഗ്ഗപഞ്ഞായേവാതി, ഏതദേവ ചേത്ഥ യുത്തം. ഇതരഥാ ഹി യാ അയന്തി നിദ്ദേസോ അനനുരൂപോ സിയാ.

ആഹാരസുദ്ധിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സംസാരസുദ്ധിആദിവണ്ണനാ

൧൬൦. സംസാരേന സുദ്ധീതി ബഹുകം സംസരിത്വാ സുജ്ഝന്തീതി വദന്തി. ഉപപത്തിയാ സുദ്ധീതി ബഹുകം ഉപപജ്ജിത്വാ സുജ്ഝന്തീതി വദന്തി. ആവാസേന സുദ്ധീതി ബഹൂസു ഠാനേസു വസിത്വാ സുജ്ഝന്തീതി വദന്തി. തീസുപി ഠാനേസു സംസരണകവസേന സംസാരോ. ഉപപജ്ജനകവസേന ഉപപത്തി. വസനകവസേന ആവാസോതി ഖന്ധായേവ വുത്താ. യഞ്ഞേനാതി ബഹുയാഗേ യജിത്വാ സുജ്ഝന്തീതി വദന്തി. മുദ്ധാവസിത്തേനാതി തീഹി സങ്ഖേഹി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തേന. അഗ്ഗിപാരിചരിയായാതി ബഹുഅഗ്ഗിപരിചരണേന സുജ്ഝന്തീതി വദന്തി.

൧൬൧. ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ. സുസുകാളകേസോതി സുട്ഠു കാളകേസോ. ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോതി ഇമിനാസ്സ യേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ യുവാ, തം യോബ്ബനം ഭദ്ദം ലദ്ധകന്തി ദസ്സേതി. പഠമേന വയസാതി പഠമവയോ നാമ തേത്തിംസ വസ്സാനി, തേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ, പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേനാതി പഞ്ഞാവേയ്യത്തിഭാവേന. ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണോ. വുദ്ധോതി വഡ്ഢിത്വാ ഠിതഅങ്ഗപച്ചങ്ഗോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകോ. അദ്ധഗതോതി ബഹുഅദ്ധാനം ഗതോ ചിരകാലാതിക്കന്തോ. വയോ അനുപ്പത്തോതി വസ്സസതസ്സ തതിയകോട്ഠാസം പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. ആസീതികോ മേ വയോ വത്തതീതി ഇമം കിര സുത്തം ഭഗവാ പരിനിബ്ബാനസംവച്ഛരേ കഥേസി. തസ്മാ ഏവമാഹ. പരമായാതി ഉത്തമായ. സതിയാതിആദീസു പദസതമ്പി പദസഹസ്സമ്പി വദന്തസ്സേവ ഗഹണസമത്ഥതാ സതി നാമ. തദേവ ആധാരണഉപനിബന്ധനസമത്ഥതാ ഗതി നാമ. ഏവം ഗഹിതം ധാരിതം സജ്ഝായം കാതും സമത്ഥവീരിയം ധിതി നാമ. തസ്സ അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച ദസ്സനസമത്ഥതാ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം നാമ.

ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹോതി ദള്ഹം ധനും ഗഹേത്വാ ഠിതോ ഇസ്സാസോ. ദള്ഹധനു നാമ ദ്വിസഹസ്സഥാമം വുച്ചതി, ദ്വിസഹസ്സഥാമം നാമ യസ്സ ആരോപിതസ്സ ജിയാബദ്ധോ ലോഹസീസാദീനം ഭാരോ ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ യാവ കണ്ഡപ്പമാണാ ഉക്ഖിത്തസ്സ പഥവിതോ മുച്ചതി. സിക്ഖിതോതി ദസ ദ്വാദസ വസ്സാനി ആചരിയകുലേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ. കതഹത്ഥോതി കോചി സിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. കതഹത്ഥോ ന ഹോതി, അയം പന കതഹത്ഥോ ചിണ്ണവസീഭാവോ. കതൂപാസനോതി രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പോ. ലഹുകേന അസനേനാതി അന്തോ സുസിരം കത്വാ തൂലാദീനി പൂരേത്വാ കതലാഖാപരികമ്മേന സല്ലഹുകകണ്ഡേന. ഏവം കതഞ്ഹി ഏകഉസഭഗാമീ ദ്വേ ഉസഭാനി ഗച്ഛതി, അട്ഠഉസഭഗാമീ സോളസഉസഭാനി ഗച്ഛതി. അപ്പകസിരേനാതി നിദുക്ഖേന. അതിപാതേയ്യാതി അതിക്കമേയ്യ. ഏവം അധിമത്തസതിമന്തോതി യഥാ സോ ധനുഗ്ഗഹോ തം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലഛായം സീഘം ഏവ അതിക്കമേതി, ഏവം പദസതമ്പി പദസഹസ്സമ്പി ഉഗ്ഗഹേതും ഉപധാരേതും സജ്ഝായിതും അത്ഥകാരണാനി ച ഉപപരിക്ഖിതും സമത്ഥാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര അസിതപീതഖായിതസായിതാതി അസിതപീതാദീനി ഹി ഭഗവതാപി കാതബ്ബാനി ഹോന്തി, ഭിക്ഖൂഹിപി. തസ്മാ തേസം കരണമത്തകാലം ഠപേത്വാതി ദസ്സേതി.

അപരിയാദിന്നായേവാതി അപരിക്ഖീണായേവ. സചേ ഹി ഏകോ ഭിക്ഖു കായാനുപസ്സനം പുച്ഛതി, അഞ്ഞോ വേദനാനുപസ്സനം, അഞ്ഞോ ചിത്താനുപസ്സനം, അയ്യോ ധമ്മാനുപസ്സനം. ഇമിനാ പുട്ഠം അഹം പുച്ഛിസ്സാമീതി ഏകോ ഏകം ന ഓലോകേതി. ഏവം സന്തേപി തേസം വാരോ പഞ്ഞായതി. ഏവം ബുദ്ധാനം പന വാരോ ന പഞ്ഞായതി, വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലഛായം അതിക്കമതോ പുരേതരംയേവ ഭഗവാ ചുദ്ദസവിധേന കായാനുപസ്സനം, നവവിധേന വേദനാനുപസ്സനം, സോളസവിധേന ചിത്താനുപസ്സനം, പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനം കഥേതി. തിട്ഠന്തു വാ താവ ഏതേ ചത്താരോ. സചേ ഹി അഞ്ഞേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേസു, അഞ്ഞേ ഇദ്ധിപാദേസു, അഞ്ഞേ പഞ്ച ഇന്ദ്രിയേസു, അഞ്ഞേ പഞ്ച ബലേസു, അഞ്ഞേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേസു, അഞ്ഞേ അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗേസു പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യും, തമ്പി ഭഗവാ കഥേയ്യ. തിട്ഠന്തു വാ ഏതേ അട്ഠ. സചേ അഞ്ഞേ സത്തതിംസ ജനാ ബോധിപക്ഖിയേസു പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യും, തമ്പി ഭഗവാ താവദേവ കഥേയ്യ. കസ്മാ? യാവതാ ഹി ലോകിയമഹാജനാ ഏകം പദം കഥേന്തി. താവ ആനന്ദത്ഥേരോ അട്ഠ പദാനി കഥേതി. ആനന്ദത്ഥേരേ പന ഏകം പദം കഥേന്തേയേവ ഭഗവാ സോളസപദാനി കഥേതി. കസ്മാ? ഭഗവതോ ഹി ജിവ്ഹാ മുദുകാ ദന്താവരണം സുഫുസിതം വചനം അഗലിതം ഭവങ്ഗപരിവാസോ ലഹുകോ. തേനാഹ ‘‘അപരിയാദിന്നായേവസ്സ, സാരിപുത്ത, തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മദസേനാതി തന്തിഠപനാ. ധമ്മപദബ്യഞ്ജനന്തി പാളിയാ പദബ്യഞ്ജനം, തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനകം അക്ഖരം. പഞ്ഹപടിഭാനന്തി പഞ്ഹബ്യാകരണം. ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? തഥാഗതോ പുബ്ബേ ദഹരകാലേ അക്ഖരാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ പദം വത്തും സക്കോതി, പദാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഗാഥം വത്തും സക്കോതി, ചതുഅക്ഖരേഹി വാ അട്ഠഅക്ഖരേഹി വാ സോളസഅക്ഖരേഹി വാ പദേഹി യുത്തായ ഗാഥായ അത്ഥം വത്തും സക്കോതി. ഇദാനി പന മഹല്ലകകാലേ അക്ഖരാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ പദം വാ, പദാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഗാഥം വാ, ഗാഥായ അത്ഥം വാ വത്തും ന സക്കോതീതി ഏവം നത്ഥി. ദഹരകാലേ ച മഹല്ലകകാലേ ച സബ്ബമേതം തഥാഗതസ്സ അപരിയാദിന്നമേവാതി ഇമം ദസ്സേതി. മഞ്ചകേന ചേപി മന്തി ഇദം ബുദ്ധബലദീപനത്ഥമേവ പരികപ്പേത്വാ ആഹ. ദസബലം പന മഞ്ചകേ ആരോപേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ പരിഹരണകാലോ നാമ നത്ഥി. തഥാഗതാ ഹി പഞ്ചമേ ആയുകോട്ഠാസേ ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി അനഭിഭൂതാ സുവണ്ണവണ്ണസരീരസ്സ വേവണ്ണിയേ അനനുപ്പത്തേ ദേവമനുസ്സാനം പിയമനാപകാലേയേവ പരിനിബ്ബായന്തി.

൧൬൨. നാഗസമാലോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. പഠമബോധിയഞ്ഹി വീസതിവസ്സബ്ഭന്തരേ ഉപവാനനാഗിതമേഘിയത്ഥേരാ വിയ അയമ്പി ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. ബീജയമാനോതി മന്ദമന്ദേന താലവണ്ടവാതേന ഭഗവതോ ഉതുസുഖം സമുട്ഠാപയമാനോ. ഏതദവോചാതി സകലസുത്തന്തം സുത്വാ ഭഗവതോ പുബ്ബചരിതം ദുക്കരകാരകം ആഗമ്മ പസന്നോ ഏതം ‘‘അച്ഛരിയം ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തന്തി അച്ഛരിയം. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം. ഉഭയേനപി അത്തനോ വിമ്ഹയമേവ ദീപേതി. കോ നാമോ അയം ഭന്തേതി ഇദം ഭദ്ദകോ വതായം ധമ്മപരിയായോ, ഹന്ദസ്സ ഭഗവന്തം ആയാചിത്വാ നാമം ഗണ്ഹാപേമീതി അധിപ്പായേന ആഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ നാമം ഗണ്ഹന്തോ തസ്മാ തിഹ ത്വന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ, യസ്മാ ഇദം സുത്തം സുത്വാ തവ ലോമാനി ഹട്ഠാനി, തസ്മാ തിഹ ത്വം, നാഗസമാല, ഇമം ധമ്മപരിയായം ‘‘ലോമഹംസന പരിയായോ’’ത്വേവ നം ധാരേഹീതി.

സംസാരസുദ്ധിആദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായ

മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.