൭. കണ്ഡകവിമാനവണ്ണനാ

പുണ്ണമാസേ യഥാ ചന്ദോതി കണ്ഡകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന ച സമയേന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദേവചാരികം ചരന്തോ താവതിംസഭവനം ഗതോ. തസ്മിം ഖണേ കണ്ഡകോ ദേവപുത്തോ സകഭവനതോ നിക്ഖമിത്വാ ദിബ്ബയാനം അഭിരുഹിത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ദിസ്വാ സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനോ സഹസാ യാനതോ ഓരുയ്ഹ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സിരസ്മിം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. അഥ നം ഥേരോ –

൧൧൭൧. ‘‘പുണ്ണമാസേ യഥാ ചന്ദോ, നക്ഖത്തപരിവാരിതോ;

സമന്താ അനുപരിയാതി, താരകാധിപതീ സസീ.

൧൧൭൨. ‘‘തഥൂപമം ഇദം ബ്യമ്ഹം, ദിബ്ബം ദേവപുരമ്ഹി ച;

അതിരോചതി വണ്ണേന, ഉദയന്തോവ രംസിമാ.

൧൧൭൩. ‘‘വേളൂരിയസുവണ്ണസ്സ, ഫലികാ രൂപിയസ്സ ച;

മസാരഗല്ലമുത്താഹി, ലോഹിതങ്ഗമണീഹി ച.

൧൧൭൪. ‘‘ചിത്രാ മനോരമാ ഭൂമി, വേളൂരിയസ്സ സന്ഥതാ;

കൂടാഗാരാ സുഭാ രമ്മാ, പാസാദോ തേ സുമാപിതോ.

൧൧൭൫. ‘‘രമ്മാ ച തേ പോക്ഖരണീ, പുഥുലോമനിസേവിതാ;

അച്ഛോദകാ വിപ്പസന്നാ, സോണ്ണവാലുകസന്ഥതാ.

൧൧൭൬. ‘‘നാനാപദുമസഞ്ഛന്നാ, പുണ്ഡരീകസമോതതാ;

സുരഭിം സമ്പവായന്തി, മനുഞ്ഞാ മാതുതേരിതാ.

൧൧൭൭. ‘‘തസ്സാ തേ ഉഭതോ പസ്സേ, വനഗുമ്ബാ സുമാപിതാ;

ഉപേതാ പുപ്ഫരുക്ഖേഹി, ഫലരുക്ഖേഹി ചൂഭയം.

൧൧൭൮. ‘‘സോവണ്ണപാദേ പല്ലങ്കേ, മുദുകേ ഗോനകത്ഥതേ;

നിസിന്നം ദേവരാജംവ, ഉപതിട്ഠന്തി അച്ഛരാ.

൧൧൭൯. ‘‘സബ്ബാഭരണസഞ്ഛന്നാ, നാനാമാലാവിഭൂസിതാ;

രമേന്തി തം മഹിദ്ധികം, വസവത്തീവ മോദസി.

൧൧൮൦. ‘‘ഭേരിസങ്ഖമുദിങ്ഗാഹി, വീണാഹി പണവേഹി ച;

രമസി രതിസമ്പന്നോ, നച്ചഗീതേ സുവാദിതേ.

൧൧൮൧. ‘‘ദിബ്ബാ തേ വിവിധാ രൂപാ, ദിബ്ബാ സദ്ദാ അഥോ രസാ;

ഗന്ധാ ച തേ അധിപ്പേതാ, ഫോട്ഠബ്ബാ ച മനോരമാ.

൧൧൮൨. ‘‘തസ്മിം വിമാനേ പവരേ, ദേവപുത്ത മഹപ്പഭോ;

അതിരോചസി വണ്ണേന, ഉദയന്തോവ ഭാണുമാ.

൧൧൮൩. ‘‘ദാനസ്സ തേ ഇദം ഫലം, അഥോ സീലസ്സ വാ പന;

അഥോ അഞ്ജലികമ്മസ്സ, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി. –

അധിഗതസമ്പത്തികിത്തനമുഖേന കതകമ്മം പുച്ഛി.

൧൧൮൪. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ, മോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതോ;

പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിയാകാസി, യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൮൫. ‘‘അഹം കപിലവത്ഥുസ്മിം, സാകിയാനം പുരുത്തമേ;

സുദ്ധോദനസ്സ പുത്തസ്സ, കണ്ഡകോ സഹജോ അഹം.

൧൧൮൬. ‘‘യദാ സോ അഡ്ഢരത്തായം, ബോധായ മഭിനിക്ഖമി;

സോ മം മുദൂഹി പാണീഹി, ജാലിതമ്ബനഖേഹി ച.

൧൧൮൭. ‘‘സത്ഥിം ആകോടയിത്വാന, വഹ സമ്മാതി ചബ്രവി;

‘അഹം ലോകം താരയിസ്സം, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം’.

൧൧൮൮. ‘‘തം മേ ഗിരം സുണന്തസ്സ, ഹാസോ മേ വിപുലോ അഹു;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുമനോ, അഭിസീസിം തദാ അഹം.

൧൧൮൯. ‘‘അഭിരൂള്ഹഞ്ച മം ഞത്വാ, സക്യപുത്തം മഹായസം;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ മുദിതോ, വഹിസ്സം പുരിസുത്തമം.

൧൧൯൦. ‘‘പരേസം വിജിതം ഗന്ത്വാ, ഉഗ്ഗതസ്മിം ദിവാകരേ;

മമം ഛന്നഞ്ച ഓഹായ, അനപേക്ഖോ സോ അപക്കമി.

൧൧൯൧. ‘‘തസ്സ തമ്ബനഖേ പാദേ, ജിവ്ഹായ പരിലേഹിസം;

ഗച്ഛന്തഞ്ച മഹാവീരം, രുദമാനോ ഉദിക്ഖിസം.

൧൧൯൨. ‘‘അദസ്സനേനഹം തസ്സ, സക്യപുത്തസ്സ സിരീമതോ;

അലത്ഥം ഗരുകാബാധം, ഖിപ്പം മേ മരണം അഹു.

൧൧൯൩. ‘‘തസ്സേവ ആനുഭാവേന, വിമാനം ആവസാമിദം;

സബ്ബകാമഗുണോപേതം, ദേവോ ദേവപുരമ്ഹിവ.

൧൧൯൪. ‘‘യഞ്ച മേ അഹുവാ ഹാസോ, സദ്ദം സുത്വാന ബോധിയാ;

തേനേവ കുസലമൂലേന, ഫുസിസ്സം ആസവക്ഖയം.

൧൧൯൫. ‘‘സചേ ഹി ഭന്തേ ഗച്ഛേയ്യാസി, സത്ഥു ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ;

മമാപി നം വചനേന, സിരസാ വജ്ജാസി വന്ദനം.

൧൧൯൬. ‘‘അഹമ്പി ദട്ഠും ഗച്ഛിസ്സം, ജിനം അപ്പടിപുഗ്ഗലം;

ദുല്ലഭം ദസ്സനം ഹോതി, ലോകനാഥാന താദിന’’ന്തി. –

സോപി അത്തനാ കതകമ്മം കഥേസി. അയഞ്ഹി അനന്തരേ അത്തഭാവേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തേന സഹജാതോ കണ്ഡകോ അസ്സരാജാ അഹോസി. സോ അഭിനിക്ഖമനസമയേ അഭിരുള്ഹോ തേനേവ രത്താവസേസേന തീണി രജ്ജാനി മഹാപുരിസം അതിക്കമാപേത്വാ അനോമാനദീതീരം സമ്പാപേസി. അഥ സോ മഹാസത്തേന സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ ഘടികാരമഹാബ്രഹ്മുനാ ഉപനീതാനി പത്തചീവരാനി ഗഹേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഛന്നേന സദ്ധിം കപിലവത്ഥും ഉദ്ദിസ്സ വിസ്സജ്ജിതോ. സിനേഹഭാരികേന ഹദയേന മഹാപുരിസസ്സ പാദേ അത്തനോ ജിവ്ഹായ ലേഹിത്വാ പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ യാവ ദസ്സനപഥാ ഓലോകേന്തോ ദസ്സനൂപചാരം പന അതിക്കന്തേ ലോകനാഥേ ‘‘ഏവംവിധം നാമ ലോകഗ്ഗനായകം മഹാപുരിസം അഹം വഹിം, സഫലം വത മേ സരീരം അഹോസീ’’തി പസന്നമാനസോ ഹുത്വാ പുന ചിരകാലം സങ്ഗതസ്സ പേമസ്സ വസേന വിയോഗദുക്ഖം അസഹന്തോ ഭാവിനിയാ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ വസേന ധമ്മതായ ചോദിയമാനോ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പുണ്ണമാസേ യഥാ ചന്ദോ…പേ… അഹം കപിലവത്ഥുസ്മി’’ന്തിആദി.

൧൧൭൧. തത്ഥ പുണ്ണമാസേതി പുണ്ണമാസിയം സുക്കപക്ഖേ പന്നരസിയം. താരകാധിപതീതി താരകാനം അധിപതി. സസീതി സസലഞ്ഛനവാ. ‘‘താരകാധിപ ദിസ്സതീ’’തി കേചി പഠന്തി, തേസം താരകാധിപാതി അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ, താരകാനം അധിപോ ഹുത്വാ ദിസ്സതി അനുപരിയാതി ചാതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

൧൧൭൨. ദിബ്ബം ദേവപുരമ്ഹി ചാതി ദേവപുരസ്മിമ്പി ദിബ്ബം. യഥാ മനുസ്സാനം ഠാനതോ ദേവപുരം ഉത്തമം, ഏവം ദേവപുരതോ ചാപി ഇദം തവ വിമാനം ഉത്തമന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘അതിരോചതി വണ്ണേന, ഉദയന്തോവ രംസിമാ’’തി, ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ സൂരിയോ വിയാതി അത്ഥോ.

൧൧൭൩. വേളൂരിയസുവണ്ണസ്സാതി വേളുരിയേന സുവണ്ണേന ച ഇദം ബ്യമ്ഹം നിമ്മിതന്തി വചനസേസേന യോജനാ. ഫലികാതി ഫലികമണിനാ.

൧൧൭൫. പോക്ഖരണീതി പോക്ഖരണിയോ.

൧൧൭൭-൮. തസ്സാതി തസ്സാ പോക്ഖരണിയാ. വനഗുമ്ബാതി ഉയ്യാനേ സുപുപ്ഫഗച്ഛേ സന്ധായ വദതി. ദേവരാജംവാതി സക്കം വിയ. ഉപതിട്ഠന്തീതി ഉപട്ഠാനം കരോന്തി.

൧൧൭൯. സബ്ബാഭരണസഞ്ഛന്നാതി സബ്ബേഹി ഇത്ഥാലങ്കാരേഹി പടിച്ഛാദിതാ, സബ്ബസോ വിഭൂസിതസരീരാതി അത്ഥോ. വസവത്തീവാതി വസവത്തിദേവരാജാ വിയ.

൧൧൮൦. ഭേരിസങ്ഖമുദിങ്ഗാഹീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ഭേരീഹി ച സങ്ഖേഹി ച മുദിങ്ഗേഹി ചാതി യോജനാ. രതിസമ്പന്നോതി ദിബ്ബായ രതിയാ സമങ്ഗീഭൂതോ. നച്ചഗീതേ സുവാദിതേതി നച്ചേ ച ഗീതേ ച സുന്ദരേ വാദിതേ ച, നച്ചനേ ച ഗായനേ ച സുന്ദരേ വാദിതേ ച ഹേതുഭൂതേ. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഏതം ഭുമ്മം, പവത്തിതേതി വാ വചനസേസോ.

൧൧൮൧. ദിബ്ബാ തേ വിവിധാ രൂപാതി ദേവലോകപരിയാപന്നാ നാനപ്പകാരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ തുയ്ഹം അധിപ്പേതാ യഥാധിപ്പേതാ മനോരമാ വിജ്ജന്തീതി കിരിയാപദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ദിബ്ബാ സദ്ദാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൧൮൫. കണ്ഡകോ സഹജോ അഹന്തി ഏത്ഥ അഹന്തി നിപാതമത്തം. ‘‘അഹൂ’’തി കേചി പട്ഠന്തി, കണ്ഡകോ നാമ അസ്സരാജാ മഹാസത്തേന സഹ ഏകസ്മിംയേവ ദിവസേ ജാതത്താ സഹജോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ.

൧൧൮൬. അഡ്ഢരത്തായന്തി അഡ്ഢരത്തിയം, മജ്ഝിമയാമസമയേതി അത്ഥോ. ബോധായ മഭിനിക്ഖമീതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അഭിസമ്ബോധിഅത്ഥം മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമീതി അത്ഥോ. മുദൂഹി പാണീഹീതി മുദുഹത്ഥതം മഹാപുരിസലക്ഖണം വദതി. ജാലിതമ്ബനഖേഹീതി ജാലവന്തേഹി അഭിലോഹിതനഖേഹി. തേന ജാലഹത്ഥതം മഹാപുരിസലക്ഖണം തമ്ബനഖതം അനുബ്യഞ്ജനഞ്ച ദസ്സേതി.

൧൧൮൭. സത്ഥി നാമ ജങ്ഘാ, ഇധ പന സത്ഥിനോ ആസന്നട്ഠാനഭൂതോ ഊരുപ്പദേസോ ‘‘സത്ഥീ’’തി വുത്തോ. ആകോടയിത്വാനാതി അപ്പോഠേത്വാ. ‘‘വഹ സമ്മാ’’തി ചബ്രവീതി ‘‘സമ്മ കണ്ഡക, അജ്ജേകരത്തിം മം വഹ, മയ്ഹം ഓപവുയ്ഹം ഹോഹീ’’തി ച കഥേസി. വഹനേ പന പയോജനം തദാ മഹാസത്തേന ദസ്സിതം വദന്തോ ‘‘അഹം ലോകം താരയിസ്സം, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി ആഹ. തേന ‘‘അഹം ഉത്തമം അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം പത്തോ അധിഗതോ ഹുത്വാ സദേവകം ലോകം സംസാരമഹോഘതോ താരയിസ്സാമി, തസ്മാ നയിദം ഗമനം യംകിഞ്ചീതി ചിന്തേയ്യാസീ’’തി ഗമനേ പയോജനസ്സ അനുത്തരഭാവം ദസ്സേതി.

൧൧൮൮-൯. ഹാസോതി തുട്ഠി. വിപുലോതി മഹാഉളാരോ. അഭിസീസിന്തി ആസിസിം ഇച്ഛിം സമ്പടിച്ഛിം. അഭിരൂള്ഹഞ്ച മം ഞത്വാ, സക്യപുത്തം മഹായസന്തി പത്ഥടവിപുലയസം സക്യരാജപുത്തം മഹാസത്തം മം അഭിരുയ്ഹ നിസിന്നം ജാനിത്വാ. വഹിസ്സന്തി നേസിം.

൧൧൯൦-൯൧. പരേസന്തി പരരാജൂനം. വിജിതന്തി ദേസം പരരജ്ജം. ഓഹായാതി വിസ്സജ്ജിത്വാ. അപക്കമീതി അപക്കമിതും ആരഭി. ‘‘പരിബ്ബജീ’’തി ച പഠന്തി. പരിലേഹിസന്തി പരിതോ ലേഹിം. ഉദിക്ഖിസന്തി ഓലോകേസിം.

൧൧൯൨-൩. ഗരുകാബാധന്തി ഗരുകം ബാള്ഹം ആബാധം, മരണന്തികം ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഖിപ്പം മേ മരണം അഹൂ’’തി. സോ ഹി അനേകാസു ജാതീസു മഹാസത്തേന ദള്ഹഭത്തികോ ഹുത്വാ ആഗതോ, തസ്മാ വിയോഗദുക്ഖം സഹിതും നാസക്ഖി, ‘‘സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗന്തും നിക്ഖന്തോ’’തി പന സുത്വാ നിരാമിസം ഉളാരം പീതിസോമനസ്സഞ്ച ഉപ്പജ്ജി, തേന മരണാനന്തരം താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി, ഉളാരാ ചസ്സ ദിബ്ബസമ്പത്തിയോ പാതുരഹേസും. തേന വുത്തം ‘‘തസ്സേവ ആനുഭാവേനാ’’തി, ഠാനഗതസ്സ പസാദമയപുഞ്ഞസ്സ ബലേന. ദേവോ ദേവപുരമ്ഹിവാതി താവതിംസഭവനേ സക്കോ ദേവരാജാ വിയ.

൧൧൯൪. യഞ്ച മേ അഹുവാ ഹാസോ, സദ്ദം സുത്വാന ബോധിയാതി ‘‘പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി പഠമതരം ബോധിസദ്ദം സുത്വാ തദാ മയ്ഹം ഹാസോ അഹു, യം ഹാസസ്സ ഭവനം സുസ്സനം, തേനേവ കുസലമൂലേന തേനേവ കുസലബീജേന ഫുസിസ്സന്തി ഫുസിസ്സാമി പാപുണിസ്സാമി.

൧൧൯൫. ഏവം ദേവപുത്തോ യഥാധിഗതായ അനാഗതായ ഭവസമ്പത്തിയാ കാരണഭൂതം അത്തനോ കുസലകമ്മം കഥേന്തോ ഇദാനി അത്തനാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്തുകാമോപി പുരേതരം ഥേരേന സത്ഥു വന്ദനം പേസേന്തോ ‘‘സചേ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സചേ ഗച്ഛേയ്യാസീതി യദി ഗമിസ്സസി. ‘‘സചേ ഗച്ഛസീ’’തി കേചി പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ. മമാപി നം വചനേനാതി ന കേവലം തവ സഭാവേനേവ, അഥ ഖോ മമാപി വചനേന ഭഗവന്തം. വജ്ജാസീതി വദേയ്യാസി, മമാപി സിരസാ വന്ദനന്തി യോജനാ.

൧൧൯൬. യദിപി ദാനി വന്ദനഞ്ച പേസേമി, പേസേത്വാ ഏവ പന ന തിട്ഠാമീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഹമ്പി ദട്ഠും ഗച്ഛിസ്സം, ജിനം അപ്പടിപുഗ്ഗല’’ന്തി. ഗമനേ പന ദള്ഹതരം കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ദുല്ലഭം ദസ്സനം ഹോതി, ലോകനാഥാന താദിന’’ന്തി ആഹ.

൧൧൯൭. ‘‘സോ കതഞ്ഞൂ കതവേദീ, സത്ഥാരം ഉപസങ്കമി;

സുത്വാ ഗിരം ചക്ഖുമതോ, ധമ്മചക്ഖും വിസോധയി.

൧൧൯൮. ‘‘വിസോധേത്വാ ദിട്ഠിഗതം, വിചികിച്ഛം വതാനി ച;

വന്ദിത്വാ സത്ഥുനോ പാദേ, തത്ഥേവന്തരധായഥാ’’തി. –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ സങ്ഗീതികാരേഹി ഠപിതാ.

൧൧൯൭. തത്ഥ സുത്വാ ഗിരം ചക്ഖുമതോതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനം സുത്വാ. ധമ്മചക്ഖുന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗം. വിസോധയീതി അധിഗച്ഛി. അധിഗമോയേവ ഹി തസ്സ വിസോധനം.

൧൧൯൮. വിസോധേത്വാ ദിട്ഠിഗതന്തി ദിട്ഠിഗതം സമുഗ്ഘാതേത്വാ. വിചികിച്ഛം വതാനി ചാതി സോളസവത്ഥുകം അട്ഠവത്ഥുകഞ്ച വിചികിച്ഛഞ്ച ‘‘സീലബ്ബതേഹി സുദ്ധീ’’തി പവത്തനകസീലബ്ബതപരാമാസേ ച വിസോധയീതി യോജനാ. തത്ഥ ഹി സഹ പരിയായേഹി തഥാ പവത്താ പരാമാസാ ‘‘വതാനീ’’തി വുത്തം. സേസം വുത്തനയമേവ.

കണ്ഡകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.