൭. സുനിക്ഖിത്തവിമാനവഗ്ഗോ

൧. ചിത്തലതാവിമാനവണ്ണനാ

യഥാ വനം ചിത്തലതം പഭാസതീതി ചിത്തലതാവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ദലിദ്ദോ അപ്പഭോഗോ പരേസം കമ്മം കത്വാ ജീവതി. സോ സദ്ധോ പസന്നോ ജിണ്ണേ വുഡ്ഢേ മാതാപിതരോ പോസേന്തോ ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമ പതികുലേ ഠിതാ ഇസ്സരിയം കരോന്തി, സസ്സുസസുരാനം മനാപചാരിനിയോ ദുല്ലഭാ’’തി മാതാപിതൂനം ചിത്തദുക്ഖം പരിഹരന്തോ ദാരപരിഗ്ഗഹം അകത്വാ സയമേവ നേ ഉപട്ഠഹതി, സീലാനി രക്ഖതി, ഉപോസഥം ഉപവസതി, യഥാവിഭവം ദാനാനി ദേതി. സോ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ദ്വാദസയോജനികേ വിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഗന്ത്വാ കതകമ്മം ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൧൧൪. ‘‘യഥാ വനം ചിത്തലതം പഭാസതി, ഉയ്യാനസേട്ഠം തിദസാനമുത്തമം;

തഥൂപമം തുയ്ഹമിദം വിമാനം, ഓഭാസയം തിട്ഠതി അന്തലിക്ഖേ.

൧൧൧൫. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൧൧൬. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൧൭. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, ദലിദ്ദോ അതാണോ കപണോ കമ്മകരോ അഹോസിം;

ജിണ്ണേ ച മാതാപിതരോ അഭാരിം, പിയാ ച മേ സീലവന്തോ അഹേസും;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്തോ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദാസിം.

൧൧൧൮. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

സോപി തസ്സ ബ്യാകാസി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ചിത്തലതാവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നന്ദനവിമാനവണ്ണനാ

യഥാ വനം നന്ദനം പഭാസതീതി നന്ദനവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോതിആദി സബ്ബം അനന്തരവിമാനസദിസം. അയം പന ദാരപരിഗ്ഗഹം കത്വാ മാതാപിതരോ പോസേസീതി അയമേവ വിസേസോ.

൧൧൨൦. യഥാ വനം നന്ദനം പഭാസതി, ഉയ്യാനസേട്ഠം തിദസാനമുത്തമം;

തഥൂപമം തുയ്ഹമിദം വിമാനം, ഓഭാസയം തിട്ഠതി അന്തലിക്ഖേ.

൧൧൨൧. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീതി.

൧൧൨൨. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൨൩. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, ദലിദ്ദോ അതാണോ കപണോ കമ്മകരോ അഹോസിം;

ജിണ്ണേ ച മാതാപിതരോ അഭാരിം, പിയാ ച മേ സീലവന്തോ അഹേസും;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്തോ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദാസിം.

൧൧൨൪. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി. തത്ഥ ഗാഥാസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി.

നന്ദനവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മണിഥൂണവിമാനവണ്ണനാ

ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനന്തി മണിഥൂണവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ അരഞ്ഞായതനേ വിഹരന്തി. തേസം ഗാമം പിണ്ഡായ ഗമനമഗ്ഗേ ഏകോ ഉപാസകോ വിസമം സമം കരോതി, കണ്ടകേ നീഹരതി, ഗച്ഛഗുമ്ബേ അപനേതി, ഉദകകാലേ മാതികാസു സേതും ബന്ധതി, വിവനട്ഠാനേസു ഛായാരുക്ഖേ രോപേതി, ജലാസയേസു മത്തികം ഉദ്ധരിത്വാ തേ പുഥുലഗമ്ഭീരേ കരോതി, തിത്ഥേ സമ്പാദേതി, യഥാവിഭവം ദാനം ദേതി, സീലം രക്ഖതി. സോ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൧൨൬. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം, സമന്തതോ ദ്വാദസ യോജനാനി;

കൂടാഗാരാ സത്തസതാ ഉളാരാ, വേളുരിയഥമ്ഭാ രുചകത്ഥതാ സുഭാ.

൧൧൨൭. ‘‘തത്ഥച്ഛസി പിവസി ഖാദസി ച, ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും;

ദിബ്ബാ രസാ കാമഗുണേത്ഥ പഞ്ച, നാരിയോ ച നച്ചന്തി സുവണ്ണച്ഛന്നാ.

൧൧൨൮. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

സോപി തസ്സ ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൧൩൦. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൩൧. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, വിവനേ പഥേ സങ്കമനം അകാസിം;

ആരാമരുക്ഖാനി ച രോപയിസ്സം, പിയാ ച മേ സീലവന്തോ അഹേസും;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്തോ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദാസിം.

൧൧൩൨. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൧൩൧. തത്ഥ വിവനേതി അരഞ്ഞേ. ആരാമരുക്ഖാനി ചാ ആരാമഭൂതേ രുക്ഖേ, ആരാമം കത്വാ തത്ഥ രുക്ഖേ രോപേസിന്തി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബം വുത്തനയമേവ.

മണിഥൂണവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സുവണ്ണവിമാനവണ്ണനാ

സോവണ്ണമയേ പബ്ബതസ്മിന്തി സുവണ്ണവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ അന്ധകവിന്ദേ വിഹരതി. തേന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ സദ്ധോ പസന്നോ വിഭവസമ്പന്നോ തസ്സ ഗാമസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം മുണ്ഡകപബ്ബതേ സബ്ബാകാരസമ്പന്നം ഭഗവതോ വസനാനുച്ഛവികം ഗന്ധകുടിം കാരേത്വാ തത്ഥ ഭഗവന്തം വസാപേന്തോ സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹി, സയഞ്ച നിച്ചസീലേ പതിട്ഠിതോ സുവിസുദ്ധസീലസംവരോ ഹുത്വാ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ കമ്മാനുഭാവസംസൂചകം നാനാരതനരംസിജാലസമുജ്ജലം വിചിത്തവേദികാപരിക്ഖിത്തം വിവിധവിപുലാലങ്കാരോപസോഭിതം സുവിഭത്തഭിത്തിത്ഥമ്ഭസോപാനം ആരാമരമണീയകം കഞ്ചനപബ്ബതമുദ്ധനി വിമാനം ഉപ്പജ്ജി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദേവചാരികം ചരന്തോ ദിസ്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൧൩൪. ‘‘സോവണ്ണമയേ പബ്ബതസ്മിം, വിമാനം സബ്ബതോപഭം;

ഹേമജാലപടിച്ഛന്നം, കിങ്കിണിജാലകപ്പിതം.

൧൧൩൫. ‘‘അട്ഠംസാ സുകതാ ഥമ്ഭാ, സബ്ബേ വേളുരിയാമയാ;

ഏകമേകായ അംസിയാ, രതനാ സത്ത നിമ്മിതാ.

൧൧൩൬. ‘‘വേളൂരിയസുവണ്ണസ്സ, ഫലികാ രൂപിയസ്സ ച;

മസാരഗല്ലമുത്താഹി, ലോഹിതങ്ഗമണീഹി ച.

൧൧൩൭. ‘‘ചിത്രാ മനോരമാ ഭൂമി, ന തത്ഥുദ്ധംസതീ രജോ;

ഗോപാനസീഗണാ പീതാ, കൂടം ദാരേന്തി നിമ്മിതാ.

൧൧൩൮. ‘‘സോപാനാനി ച ചത്താരി, നിമ്മിതാ ചതുരോ ദിസാ;

നാനാരതനഗബ്ഭേഹി, ആദിച്ചോവ വിരോചതി.

൧൧൩൯. ‘‘വേദിയാ ചതസ്സോ തത്ഥ, വിഭത്താ ഭാഗസോ മിതാ;

ദദ്ദല്ലമാനാ ആഭന്തി, സമന്താ ചതുരോ ദിസാ.

൧൧൪൦. ‘‘തസ്മിം വിമാനേ പവരേ, ദേവപുത്തോ മഹപ്പഭോ;

അതിരോചസി വണ്ണേന, ഉദയന്തോവ ഭാണുമാ.

൧൧൪൧. ‘‘ദാനസ്സ തേ ഇദം ഫലം, അഥോ സീലസ്സ വാ പന;

അഥോ അഞ്ജലികമ്മസ്സ, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

സോപിസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൧൪൨. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൪൩. ‘‘അഹം അന്ധകവിന്ദസ്മിം, ബുദ്ധസ്സാദിച്ചബന്ധുനോ;

വിഹാരം സത്ഥു കാരേസിം, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി.

൧൧൪൪. ‘‘തത്ഥ ഗന്ധഞ്ച മാലഞ്ച, പച്ചയഞ്ച വിലേപനം;

വിഹാരം സത്ഥു അദാസിം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേന മയ്ഹം ഇദം ലദ്ധം, വസം വത്തേമി നന്ദനേ.

൧൧൪൫. ‘‘നന്ദനേ ച വനേ രമ്മേ, നാനാദിജഗണായുതേ;

രമാമി നച്ചഗീതേഹി, അച്ഛരാഹി പുരക്ഖതോ’’തി.

൧൧൩൪. തത്ഥ സബ്ബതോപഭന്തി സബ്ബഭാഗേഹി പഭാസന്തം പഭാമുഞ്ചനകം. കിങ്കിണിജാലകപ്പിതന്തി കപ്പിതകിങ്കിണികജാലം.

൧൧൩൫. സബ്ബേ വേളുരിയാമയാതി സബ്ബേ ഥമ്ഭാ വേളുരിയമണിമയാ. തത്ഥ പന ഏകമേകായ അംസിയാതി അട്ഠംസേസു ഥമ്ഭേസു ഏകമേകസ്മിം അംസഭാഗേ. രതനാ സത്ത നിമ്മിതാതി സത്തരതനകമ്മനിമ്മിതാ, ഏകേകോ അംസോ സത്തരതനമയോതി അത്ഥോ.

൧൧൩൬. ‘‘വേളൂരിയസുവണ്ണസ്സാ’’തിആദിനാ നാനാരതനാനി ദസ്സേതി. തത്ഥ വേളൂരിയസുവണ്ണസ്സാതി വേളുരിയേന ച സുവണ്ണേന ച നിമ്മിതാ, ചിത്രാതി വാ യോജനാ. കരണത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. ഫലികാ രൂപിയസ്സ ചാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മസാരഗല്ലമുത്താഹീതി കബരമണീഹി. ലോഹിതങ്ഗമണീഹി ചാതി രത്തമണീഹി.

൧൧൩൭. ന തത്ഥുദ്ധംസതീ രജോതി മണിമയഭൂമികത്താ ന തസ്മിം വിമാനേ രജോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. ഗോപാനസീഗണാതി ഗോപാനസീസമൂഹാ. പീതാതി പീതവണ്ണാ, സുവണ്ണമയാ ചേവ ഫുസ്സരാഗാദിമണിമയാ ചാതി അത്ഥോ. കൂടം ധാരേന്തീതി സത്തരതനമയം കണ്ണികം ധാരേന്തി.

൧൧൩൮-൯. നാനാരതനഗബ്ഭേഹീതി നാനാരതനമയേഹി ഓവരകേഹി. വേദിയാതി വേദികാ. ചതസ്സോതി ചതൂസു ദിസാസു ചതസ്സോ. തേനാഹ ‘‘സമന്താ ചതുരോ ദിസാ’’തി.

൧൧൪൦. മഹപ്പഭോതി മഹാജുതികോ. ഉദയന്തോതി ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ. ഭാണുമാതി ആദിച്ചോ.

൧൧൪൩. സേഹി പാണിഭീതി കായസാരം പുഞ്ഞം പസവന്തോ അത്തനോ പാണീഹി തം തം കിച്ചം കരോന്തോ വിഹാരം സത്ഥു കാരേസിന്തി യോജനാ. അഥ വാ സേഹി പാണിഭീതി തത്ഥ അന്ധകവിന്ദസ്മിം ഗന്ധഞ്ച മാലഞ്ച പച്ചയഞ്ച വിലേപനഞ്ച പൂജാവസേന. യഥാ കഥം? വിഹാരഞ്ച വിപ്പസന്നേന ചേതസാ സത്ഥുനോ അദാസിം പൂജേസിം നിയ്യാദേസിം ചാതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൧൧൪൪. തേനാതി തേന യഥാവുത്തേന പുഞ്ഞകമ്മേന കാരണഭൂതേന. മയ്ഹന്തി മയാ. ഇദന്തി ഇദം പുഞ്ഞഫലം, ഇദം വാ ദിബ്ബം ആധിപതേയ്യം. തേനാഹ ‘‘വസം വത്തേമീ’’തി.

൧൧൪൫. നന്ദനേതി നന്ദിയാ ദിബ്ബസമിദ്ധിയാ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ ഇമസ്മിം ദേവലോകേ, തത്ഥാപി വിസേസതോ നന്ദനേ വനേ രമ്മേ, ഏവം രമണീയേ ഇമസ്മിം നന്ദനേ വനേ രമാമീതി യോജനാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏവം ദേവതായ അത്തനോ പുഞ്ഞകമ്മേ ആവികതേ ഥേരോ സപരിവാരസ്സ തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഭഗവതോ തമത്ഥം നിവേദേസി. ഭഗവാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

സുവണ്ണവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അമ്ബവിമാനവണ്ണനാ

ഉച്ചമിദം മണിഥൂണന്തി അമ്ബവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന രാജഗഹേ അഞ്ഞതരോ ദുഗ്ഗതപുരിസോ പരേസം ഭത്തവേതനഭതോ ഹുത്വാ അമ്ബവനം രക്ഖതി. സോ ഏകദിവസം ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഗിമ്ഹസമയേ സൂരിയാതപസന്തത്തേ ഉണ്ഹവാലികാനിപ്പീളിതേ വിപ്ഫന്ദമാനമരീചിജാലവിത്ഥതേ ഭൂമിപ്പദേസേ തസ്സ അമ്ബാരാമസ്സ അവിദൂരേന മഗ്ഗേന സേദാഗതേന ഗത്തേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ ‘‘മഹാ അയം, ഭന്തേ, ഘമ്മപരിളാഹോ, അതിവിയ പരിസ്സന്തരൂപോ വിയ ദിസ്സതി, സാധു, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇമം അമ്ബാരാമം പവിസിത്വാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ അദ്ധാനപരിസ്സമം പടിവിനോദേത്വാ ഗച്ഛഥ അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ഥേരോ വിസേസതോ തസ്സ ചിത്തപ്പസാദം പരിബ്രൂഹേതുകാമോ തം ആരാമം പവിസിത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ മൂലേ നിസീദി.

പുന സോ പുരിസോ ആഹ ‘‘സചേ, ഭന്തേ, ന്ഹായിതുകാമത്ഥ, അഹം ഇതോ കൂപതോ ഉദകം ഉദ്ധരിത്വാ തുമ്ഹേ ന്ഹാപേസ്സാമി, പാനീയഞ്ച ദസ്സാമീ’’തി. ഥേരോപി അധിവാസേസി തുണ്ഹീഭാവേന. സോ കൂപതോ ഉദകം ഉദ്ധരിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ ഥേരം ന്ഹാപേസി, ന്ഹാപേത്വാ ച ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ നിസിന്നസ്സ പാനീയം ഉപനേസി. ഥേരോ പാനീയം പിവിത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥോ തസ്സ പുരിസസ്സ ഉദകദാനേ ചേവ ന്ഹാപനേ ച അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. അഥ സോ പുരിസോ ‘‘ഘമ്മാഭിതത്തസ്സ വത ഥേരസ്സ ഘമ്മപരിളാഹം പടിപ്പസ്സമ്ഭേസിം, ബഹും വത മയാ പുഞ്ഞം പസുത’’ന്തി ഉളാരപീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. സോ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ഉപ്പജ്ജി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി കതപുഞ്ഞം പുച്ഛി.

൧൧൪൬. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം, സമന്തതോ ദ്വാദസ യോജനാനി;

കൂടാഗാരാ സത്തസതാ ഉളാരാ, വേളുരിയഥമ്ഭാ രുചകത്ഥതാ സുഭാ.

൧൧൪൭. ‘‘തത്ഥച്ഛസി പിവസി ഖാദസി ച, ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും;

ദിബ്ബാ രസാ കാമഗുണേത്ഥ പഞ്ച, നാരിയോ ച നച്ചന്തി സുവണ്ണഛന്നാ.

൧൧൪൮. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൧൫൦. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ…

യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൫൧. ‘‘ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ, പതപന്തേ ദിവങ്കരേ;

പരേസം ഭതകോ പോസോ, അമ്ബാരാമമസിഞ്ചതി.

൧൧൫൨. ‘‘അഥ തേനാഗമാ ഭിക്ഖു, സാരിപുത്തോതി വിസ്സുതോ;

കിലന്തരൂപോ കായേന, അകിലന്തോവ ചേതസാ.

൧൧൫൩. ‘‘തഞ്ച ദിസ്വാന ആയന്തം, അവോചം അമ്ബസിഞ്ചകോ;

സാധു തം ഭന്തേ ന്ഹാപേയ്യം, യം മമസ്സ സുഖാവഹം.

൧൧൫൪. ‘‘തസ്സ മേ അനുകമ്പായ, നിക്ഖിപി പത്തചീവരം;

നിസീദി രുക്ഖമൂലസ്മിം, ഛായായ ഏകചീവരോ.

൧൧൫൫. ‘‘തഞ്ച അച്ഛേന വാരിനാ, പസന്നമാനസോ നരോ;

ന്ഹാപയീ രുക്ഖമൂലസ്മിം, ഛായായ ഏകചീവരം.

൧൧൫൬. ‘‘അമ്ബോ ച സിത്തോ സമണോ ച ന്ഹാപിതോ,

മയാ ച പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പകം;

ഇതി സോ പീതിയാ കായം, സബ്ബം ഫരതി അത്തനോ.

൧൧൫൭. ‘‘തദേവ ഏത്തകം കമ്മം, അകാസിം തായ ജാതിയാ;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ഉപപന്നോമ്ഹി നന്ദനം.

൧൧൫൮. ‘‘നന്ദനേ ച വനേ രമ്മേ, നാനാദിജഗണായുതേ;

രമാമി നച്ചഗീതേഹി, അച്ഛരാഹി പുരക്ഖതോ’’തി. –

സോപി തസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി.

൧൧൫൧. തത്ഥ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേതി ആസാള്ഹിമാസേ. പതപന്തേതി അതിവിയ ദിപ്പന്തേ, സബ്ബസോ ഉണ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തേതി അത്ഥോ. ദിവങ്കരേതി ദിവാകരേ, അയമേവ വാ പാഠോ. അസിഞ്ചതീതി സിഞ്ചതി, -കാരോ നിപാതമത്തം, സിഞ്ചതി അമ്ബരുക്ഖമൂലേസു ധുവം ജലസേകം കരോതീതി അത്ഥോ. ‘‘അസിഞ്ചഥാ’’തി ച പാഠോ, സിഞ്ചിത്ഥാതി അത്ഥോ. ‘‘അസിഞ്ചഹ’’ന്തി ച പഠന്തി, പരേസം ഭതകോ പോസോ ഹുത്വാ തദാ അമ്ബാരാമം അസിഞ്ചിം അഹന്തി അത്ഥോ.

൧൧൫൨. തേനാതി യേന ദിസാഭാഗേന സോ അമ്ബാരാമോ, തേന അഗമാ അഗഞ്ഛി. അകിലന്തോവ ചേതസാതി ചേതോദുക്ഖസ്സ മഗ്ഗേനേവ പഹീനത്താ ചേതസാ അകിലന്തോപി സമാനോ കിലന്തുരൂപോ കായേന തേന മഗ്ഗേന അഗമാതി യോജനാ.

൧൧൫൩-൪. അവോചം അഹം തദാ അമ്ബസിഞ്ചകോ ഹുത്വാതി യോജനാ. ഏകചീവരോതി ന്ഹായിതുകാമോതി അധിപ്പായോ.

൧൧൫൬. ഇതീതി ഏവം ‘‘അമ്ബോ ച സിത്തോ, സമണോ ച ന്ഹാപിതോ, മയാ ച പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പകം, ഏകേനേവ പയോഗേന തിവിധോപി അത്ഥോ സാധിതോ’’തി ഇമിനാകാരേന പവത്തായ പീതിയാ സോ പുരിസോ അത്തനോ സബ്ബം കായം ഫരതി, നിരന്തരം ഫുടം കരോതീതി യോജനാ. അതീതത്ഥേ ചേതം വത്തമാനവചനം, ഫരീതി അത്ഥോ.

൧൧൫൭. തദേവ ഏത്തകം കമ്മന്തി തം ഏത്തകം ഏവം പാനീയദാനമത്തകം കമ്മം അകാസിം, തായ തസ്സം ജാതിയം അഞ്ഞം നാനുസ്സരാമീതി അധിപ്പായോ. തേസം വുത്തനയമേവ.

അമ്ബവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഗോപാലവിമാനവണ്ണനാ

ദിസ്വാന ദേവം പടിപുച്ഛി ഭിക്ഖൂതി ഗോപാലവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന രാജഗഹവാസീ അഞ്ഞതരോ ഗോപാലകോ പാതരാസത്ഥായ പിലോതികായ പുടബദ്ധം കുമ്മാസം ഗഹേത്വാ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗാവീനം ചരണട്ഠാനഭൂതം ഗോചരഭൂമിം സമ്പാപുണി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ‘‘അയം ഇദാനേവ കാലം കരിസ്സതി, മയ്ഹഞ്ച കുമ്മാസം ദത്വാ താവതിംസേസു ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ച ഞത്വാ തസ്സ സമീപം അഗമാസി. സോ വേലം ഓലോകേത്വാ ഥേരസ്സ കുമ്മാസം ദാതുകാമോ അഹോസി. തേന ച സമയേന ഗാവിയോ മാസക്ഖേത്തം പവിസന്തി. അഥ സോ ഗോപാലോ ചിന്തേസി ‘‘കിം നു ഖോ ഥേരസ്സ കുമ്മാസം ദദേയ്യം, ഉദാഹു ഗാവിയോ മാസക്ഖേത്തതോ നീഹരേയ്യ’’ന്തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘മാസസാമികാ മം യം ഇച്ഛന്തി, തം കരോന്തു, ഥേരേ പന ഗതേ കുമ്മാസദാനന്തരായോ മേ സിയാ, ഹന്ദാഹം പഠമം അയ്യസ്സ കുമ്മാസം ദസ്സാമീ’’തി തം ഥേരസ്സ ഉപനേസി. പടിഗ്ഗഹേസി ഥേരോ അനുകമ്പം ഉപാദായ.

അഥ നം ഗാവിയോ നിവത്തേതും പരിസ്സയം അനോലോകേത്വാ വേഗേന ഉപധാവന്തം പാദേന ഫുട്ഠോ ആസീവിസോ ഡംസി. ഥേരോപി തം അനുകമ്പമാനോ തം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിതും ആരഭി. ഗോപാലകോപി ഗാവിയോ നിവത്തേത്വാ ആഗതോ ഥേരം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ നിസീദി. താവദേവസ്സ സകലസരീരം വിസം അജ്ഝോത്ഥരി. മുഹുത്തമേവ വേഗേ മുദ്ധപത്തേ കാലമകാസി, കാലകതോ ച താവതിംസേസു ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദിസ്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൧൫൯. ‘‘ദിസ്വാന ദേവം പടിപുച്ഛി ഭിക്ഖു, ഉച്ചേ വിമാനമ്ഹി ചിരട്ഠിതികേ;

ആമുത്തഹത്ഥാഭരണം യസസ്സിം, ദിബ്ബേ വിമാനമ്ഹി യഥാപി ചന്ദിമാ.

൧൧൬൦. ‘‘അലങ്കതോ മല്യധരോ സുവത്ഥോ, സുകുണ്ഡലീ കപ്പിതകേസമസ്സു;

ആമുത്തഹത്ഥാഭരണോ യസസ്സീ, ദിബ്ബേ വിമാനമ്ഹി യഥാപി ചന്ദിമാ.

൧൧൬൧. ‘‘ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും; അട്ഠട്ഠകാ സിക്ഖിതാ സാധുരൂപാ;

ദിബ്ബാ ച കഞ്ഞാ തിദസചരാ ഉളാരാ, നച്ചന്തി ഗായന്തി പമോദയന്തി.

൧൧൬൨. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

സോപി തസ്സ ബ്യാകാസി –

൧൧൬൩. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ…യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൬൪. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, സങ്ഗമ്മ രക്ഖിസ്സം പരേസം ധേനുയോ;

തതോ ച ആഗാ സമണോ മമന്തികേ, ഗാവോ ച മാസേ അഗമംസു ഖാദിതും.

൧൧൬൫. ‘‘ദ്വയജ്ജ കിച്ചം ഉഭയഞ്ച കാരിയം, ഇച്ചേവഹം ഭന്തേ തദാ വിചിന്തയിം;

തതോ ച സഞ്ഞം പടിലദ്ധ യോനിസോ, ‘ദദാമി ഭന്തേ’തി ഖിപിം അനന്തകം.

൧൧൬൬. ‘‘സോ മാസഖേത്തം തുരിതോ അവാസരിം, പുരാ അയം ഭഞ്ജതി യസ്സിദം ധനം;

തതോ ച കണ്ഹോ ഉരഗോ മഹാവിസോ, അഡംസി പാദേ തുരിതസ്സ മേ സതോ.

൧൧൬൭. ‘‘സ്വാഹം അട്ടോമ്ഹി ദുക്ഖേന പീളിതോ, ഭിക്ഖു ച തം സാമം മുഞ്ചിത്വാനന്തകം;

അഹാസി കുമ്മാസം മമാനുകമ്പയാ, തതോ ചുതോ കാലകതോമ്ഹി ദേവതാ.

൧൧൬൮. ‘‘തദേവ കമ്മം കുസലം കതം മയാ, സുഖഞ്ച കമ്മം അനുഭോമി അത്തനാ;

തയാ ഹി ഭന്തേ അനുകമ്പിതോ ഭുസം, കതഞ്ഞുതായ അഭിവാദയാമി തം.

൧൧൬൯. ‘‘സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ ച, അഞ്ഞോ മുനി നത്ഥി തയാനുകമ്പകോ;

തയാ ഹി ഭന്തേ അനുകമ്പിതോ ഭുസം, കതഞ്ഞുതായ അഭിവാദയാമി തം.

൧൧൭൦. ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ പരസ്മിം വാ പന, അഞ്ഞോ മുനീ നത്ഥി തയാനുകമ്പകോ;

തയാ ഹി ഭന്തേ അനുകമ്പിതോ ഭുസം, കതഞ്ഞുതായ അഭിവാദയാമി ത’’ന്തി.

അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ അത്തനാ ച ദേവതായ ച കഥിതനിയാമേനേവ തം ഭഗവതോ ആരോചേസി. സത്ഥാ തമത്ഥം പച്ചനുഭാസിത്വാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേതും ‘‘ദിസ്വാന ദേവം പടിപുച്ഛി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ.

൧൧൫൯. തത്ഥ ദേവന്തി ഗോപാലദേവപുത്തം. ഭിക്ഖൂതി ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം സന്ധായ സത്ഥാ വദതി. സോ ഹി സബ്ബസോ ഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖു. വിമാനസ്സ ബഹുകാലാവട്ഠായിതായ കപ്പട്ഠിതികതായ ഏവ വാ ‘‘ചിരട്ഠിതികേ’’തി വുത്തം, ‘‘ചിരട്ഠിതിക’’ന്തിപി കേചി പഠന്തി. തഞ്ഹി ‘‘ദേവ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സോപി ഹി സട്ഠിസതസഹസ്സാധികാ തിസ്സോ വസ്സകോടിയോ തത്ഥ അവട്ഠാനതോ ‘‘ചിരട്ഠിതികേ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. യഥാപി ചന്ദിമാതി യഥാ ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ കന്തസീതലമനോഹരകിരണജാലസമുജ്ജലേ അത്തനോ ദിബ്ബേ വിമാനമ്ഹി വിരോചതി, ഏവം വിരോചമാനന്തി വചനസേസാ.

൧൧൬൦. അലങ്കതോതിആദി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ഥേരേന പുച്ഛിതാകാരദസ്സനം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

൧൧൬൪. സങ്ഗമ്മാതി സങ്ഗമേത്വാ, സങ്ഗമ്മാതി വാ സങ്ഗഹേത്വാ. ഹേത്വത്ഥോപി ഹി ഇധ അന്തോനീതോ, ബഹൂ ഏകതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ആഗാതി ആഗഞ്ഛി. മാസേതി മാസസസ്സാനി.

൧൧൬൫. ദ്വയജ്ജാതി ദ്വയം അജ്ജ ഏതരഹി കിച്ചം കാതബ്ബം. ഉഭയഞ്ച കാരിയന്തി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പരിയായവചനം. സഞ്ഞന്തി ധമ്മസഞ്ഞം. തേനാഹ ‘‘യോനിസോ’’തി പടിലദ്ധാതി പടിലഭിത്വാ. ഖിപിന്തി പനിഗ്ഗാഹാപനവസേന ഹത്ഥേ ഖിപിം. അനന്തകന്തി നന്തകം കുമ്മാസം പക്ഖിപിത്വാ ബന്ധിത്വാ ഠപിതം പിലോതികം. അ-കാരോ ചേത്ഥ നിപാതമത്തം.

൧൧൬൬. സോതി സോ അഹം. തുരിതോതി തുരിതോ സമ്ഭമന്തോ. അവാസരിന്തി ഉപഗച്ഛി, പാവിസിം വാ. പുരാ അയം ഭഞ്ജതി യസ്സിദം ധനന്തി യസ്സ ഖേത്തസാമികസ്സ ഇദം മാസസസ്സം ധനം, തം അയം ഗോഗണോ ഭഞ്ജതി പുരാ തസ്സ ഭഞ്ജനതോ, ആമദ്ദനതോ പുരേതരമേവാതി അത്ഥോ. തതോതി തത്ഥ. തുരിതസ്സ മേ സതോതി സമ്ഭമന്തസ്സ മേ സമാനസ്സ, സഹസാ ഗമനേന മഗ്ഗേ കണ്ഹസപ്പം അനോലോകേത്വാ ഗതസ്സാതി അധിപ്പായോ.

൧൧൬൭. അട്ടോമ്ഹി ദുക്ഖേന പീളിതോതി തേന ആസീവിസഡംസനേന അട്ടോ അട്ടിതോ ഉപദ്ദുതോ മരണദുക്ഖേന ബാധിതോ ഭവാമി. അഹാസീതി അജ്ഝോഹരി, പരിഭുഞ്ജീതി അത്ഥോ. തതോ ചുതോ കാലകതോമ്ഹി ദേവതാതി തതോ മനുസ്സത്തഭാവതോ ചുതോ മരണകാലപ്പത്തിയാ, തത്ഥ വാ ആയുസങ്ഖാരസ്സ ഖേപനസങ്ഖാതസ്സ കാലസ്സ കതത്താ കാലകതോ, തദനന്തരമേവ ച അമ്ഹി ദേവതാ ദേവത്തഭാവപ്പത്തിയാ ദേവതാ ഹോമീതി അത്ഥോ.

൧൧൬൯. തയാതി തയാ സദിസോ അഞ്ഞോ മുനി മോനേയ്യഗുണയുത്തോ ഇസി നത്ഥി. തയാതി വാ നിസ്സക്കേ ഇദം കരണവചനം. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഗോപാലവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.