൧൨. തതിയനാഗവിമാനവണ്ണനാ

കോ നു ദിബ്ബേന യാനേനാതി തതിയനാഗവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന സമയേന തയോ ഖീണാസവത്ഥേരാ ഗാമകാവാസേ വസ്സം ഉപഗച്ഛിംസു. തേ വുത്ഥവസ്സാ പവാരേത്വാ ‘‘ഭഗവന്തം വന്ദിസ്സാമാ’’തി രാജഗഹം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ സായം അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേ മിച്ഛാദിട്ഠികബ്രാഹ്മണസ്സ ഉച്ഛുഖേത്തസമീപം ഗന്ത്വാ ഉച്ഛുപാലം പുച്ഛിംസു ‘‘ആവുസോ, സക്കാ അജ്ജ രാജഗഹം പാപുണിതു’’ന്തി. ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ, ഇതോ അഡ്ഢയോജനേ രാജഗഹം, ഇധേവ വസിത്വാ സ്വേ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അത്ഥേത്ഥ കോചി വസനയോഗ്ഗോ ആവാസോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, അഹം പന വോ വസനട്ഠാനം ജാനിസ്സാമീ’’തി. ഥേരാ അധിവാസേസും.

സോ ഉച്ഛൂസുയേവ യഥാഠിതേസു സാഖാമണ്ഡപാകാരേന ദണ്ഡകാനി ബന്ധിത്വാ ഉച്ഛുപണ്ണേഹി ഛാദേത്വാ ഹേട്ഠാ പലാലം അത്ഥരിത്വാ ഏകസ്സ ഥേരസ്സ അദാസി, ദുതിയസ്സ ഥേരസ്സ തീഹി ഉച്ഛൂഹി ദണ്ഡകസങ്ഖേപേന ബന്ധിത്വാ തിണേന ഛാദേത്വാ ഹേട്ഠാ ച തിണസന്ഥരം കത്വാ അദാസി, ഇതരസ്സ അത്തനോ കുടിയം ദ്വേ തയോ ദണ്ഡകേ സാഖായോ ച നീഹരിത്വാ ചീവരേന പടിച്ഛാദേന്തോ ചീവരകുടിം കത്വാ അദാസി. തേ തത്ഥ വസിംസു. അഥ വിഭാതായ രത്തിയാ കാലസ്സേവ ഭത്തം പചിത്വാ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദത്വാ സഹ ഉച്ഛുരസേന ഭത്തം അദാസി. തേസം ഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം കത്വാ ഗച്ഛന്താനം ഏകേകം ഉച്ഛും അദാസി ‘‘മയ്ഹം ഭാഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ ഥോകം മഗ്ഗം ഥേരേ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തന്തോ അത്തനോ വേയ്യാവച്ചഞ്ച ദാനഞ്ച ആരബ്ഭ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ നിവത്തി.

ഖേത്തസാമികോ പന ഗച്ഛന്താനം ഭിക്ഖൂനം പടിപഥേന ആഗച്ഛന്തോ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി ‘‘കുതോ വോ ഉച്ഛു ലദ്ധാ’’തി? ‘‘ഉച്ഛുപാലകേന ദിന്നാ’’തി. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ കുപിതോ അനത്തമനോ തടതടായമാനോ കോധാഭിഭൂതോ തസ്സ പിട്ഠിതോ ഉപധാവിത്വാ മുഗ്ഗരേന തം പഹരന്തോ ഏകപ്പഹാരേനേവ ജീവിതാ വോരോപേസി. സോ അത്തനാ കതപുഞ്ഞകമ്മമേവ അനുസ്സരന്തോ കാലം കത്വാ സുധമ്മാദേവസഭായം നിബ്ബത്തി. തസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന സബ്ബസേതോ മഹന്തോ ദിബ്ബവരവാരണോ നിബ്ബത്തി.

ഉച്ഛുപാലകസ്സ മരണം സുത്വാ തസ്സ മാതാപിതരോ ചേവ ഞാതിമിത്താ ച അസ്സുമുഖാ രോദമാനാ തം ഠാനം അഗമംസു, സബ്ബേ ച ഗാമവാസിനോ സന്നിപതിംസു. തത്രസ്സ മാതാപിതരോ സരീരകിച്ചം കാതും ആരഭിംസു. തസ്മിം ഖണേ സോ ദേവപുത്തോ തം ദിബ്ബഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ സബ്ബതാളാവചരപരിവുതോ പഞ്ചങ്ഗികേന തൂരിയേന പവജ്ജമാനേന മഹന്തേന പരിവാരേന മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ ദേവലോകതോ ആഗന്ത്വാ തായ പരിസായ ദിസ്സമാനരൂപോ ആകാസേ അട്ഠാസി. അഥ നം തത്ഥ പണ്ഡിതജാതികോ പുരിസോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി തേന കതപുഞ്ഞകമ്മം പുച്ഛി –

൯൭൬. ‘‘കോ നു ദിബ്ബേന യാനേന, സബ്ബസേതേന ഹത്ഥിനാ;

തൂരിയതാളിതനിഗ്ഘോസോ, അന്തലിക്ഖേ മഹീയതി.

൯൭൭. ‘‘ദേവതാ നുസി ഗന്ധബ്ബോ, അദു സക്കോ പുരിന്ദദോ;

അജാനന്താ തം പുച്ഛാമ, കഥം ജാനേമു തം മയ’’ന്തി.

സോപിസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ഏതമത്ഥം ബ്യാകാസി –

൯൭൮. ‘‘നാമ്ഹി ദേവോ ന ഗന്ധബ്ബോ, നാപി സക്കോ പുരിന്ദദോ;

സുധമ്മാ നാമ യേ ദേവാ, തേസം അഞ്ഞതരോ അഹ’’ന്തി.

൯൭൯. ‘‘പുച്ഛാമ ദേവം സുധമ്മം, പുഥും കത്വാന അഞ്ജലിം;

കിം കത്വാ മാനുസേ കമ്മം, സുധമ്മം ഉപപജ്ജതീ’’തി – പുനപി പുച്ഛി;

൯൮൦. ‘‘ഉച്ഛാഗാരം തിണാഗാരം, വത്ഥാഗാരഞ്ച യോ ദദേ;

തിണ്ണം അഞ്ഞതരം ദത്വാ, സുധമ്മം ഉപപജ്ജതീ’’തി. – പുനപി ബ്യാകാസി;

൯൭൬. തത്ഥ തൂരിയതാളിതനിഗ്ഘോസോതി താളിതപഞ്ചങ്ഗിതദിബ്ബതൂരിയനിഗ്ഘോസോ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ പവജ്ജമാനദിബ്ബതൂരിയസദ്ദോ. അന്തലിക്ഖേ മഹീയതീതി ആകാസേ ഠത്വാ ആകാസട്ഠേനേവ മഹതാ പരിവാരേന പൂജീയതി.

൯൭൭. ദേവതാ നുസീതി ദേവതാ നു അസി, കിം നു ത്വം ദേവോസീതി അത്ഥോ. ഗന്ധബ്ബോതി ഗന്ധബ്ബകായികദേവോ അസീതി അത്ഥോ. അദു സക്കോ പുരിന്ദദോതി ഉദാഹു പുരേ ദദാതീതി ‘‘പുരിന്ദദോ’’തി വിസ്സുതോ സക്കോ നുസി, അഥ സക്കോ ദേവരാജാ അസീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സതിപി സക്കഗന്ധബ്ബാനം ദേവഭാവേ തേസം വിസും ഗഹിതത്താ ഗോബലിബദ്ധഞായേന തദഞ്ഞദേവവാചകോ ദേവസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

൯൭൮. അഥ ദേവപുത്തോ ‘‘വിസ്സജ്ജനം നാമ പുച്ഛാസഭാഗേന ഹോതീ’’തി തേഹി പുച്ഛിതം ദേവഗന്ധബ്ബസക്കഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാ അത്താനം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘നമ്ഹി ദേവോ ന ഗന്ധബ്ബോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നമ്ഹി ദേവോതി തയാ ആസങ്കിതോ യോ കോചി ദേവോ ന ഹോമി ന ഗന്ധബ്ബോ ന സക്കോ, അപിച ഖോ സുധമ്മാ നാമ യേ ദേവാ, തേസം അഞ്ഞതരോ അഹം, സുധമ്മാ ദേവതാ നാമ താവതിംസദേവനികായസ്സേവ അഞ്ഞതരദേവനികായോ. സോ കിര ഉച്ഛുപാലോ തേസം ദേവാനം സമ്പത്തിം സുത്വാ പഗേവ തത്ഥ ചിത്തം പണിധായ ഠിതോതി കേചി വദന്തി.

൯൭൯. പുഥുന്തി മഹന്തം, പരിപുണ്ണം കത്വാതി അത്ഥോ. സക്കച്ചകിരിയാദീപനത്ഥഞ്ഹേതം വുത്തം.

൯൮൦. സുധമ്മാദേവയാനം പുട്ഠോ ദേവപുത്തോ കകണ്ടകനിമിത്തം വദന്തോ വിയ ദിട്ഠമത്തമേവ ഗഹേത്വാ അത്തനാ കതപുഞ്ഞം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘ഉച്ഛാഗാര’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തിണ്ണം അഞ്ഞതരം ദത്വാതി യദിപി മയാ തീണി അഗാരാനി ദിന്നാനി, തീസു പന അഞ്ഞതരേനാതി അയമത്ഥോപി സിജ്ഝതീതി നയഗ്ഗാഹേന ദേവപുത്തോ ഏവമാഹ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏവം സോ തേന പുച്ഛി തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേത്വാ രതനത്തയഗുണം പകാസേന്തോ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം സമ്മോദനം കത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ. മനുസ്സാ ദേവപുത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ഭഗവതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച സഞ്ജാതപസാദബഹുമാനാ ബഹും ദാനൂപകരണം സജ്ജേത്വാ സകടാനം പൂരേത്വാ വേളുവനം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്ഥു തം പവത്തിം ആരോചയിംസു. സത്ഥാ തം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം തഥേവ വത്വാ തമേവ അത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേത്വാ തേ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാപേസി. തേ ച പതിട്ഠിതസദ്ധാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ഗാമം ഉപഗന്ത്വാ ഉച്ഛുപാലസ്സ മതട്ഠാനേ വിഹാരം കാരയിംസൂതി.

തതിയനാഗവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.