൫. മഹാരഥവഗ്ഗോ

൧. മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനവണ്ണനാ

മഹാരഥവഗ്ഗേ കോ മേ വന്ദതി പാദാനീതി മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ. സോ പച്ചൂസവേലായം ബുദ്ധാചിണ്ണം മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വേനേയ്യബന്ധവേ സത്തേ വോലോകേന്തോ അദ്ദസ ‘‘അജ്ജ മയി സായന്ഹസമയേ ധമ്മം ദേസേന്തേ ഏകോ മണ്ഡൂകോ മമ സരേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തോ പരൂപക്കമേന മരിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹതാ ദേവപരിവാരേന മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആഗമിസ്സതി, തത്ഥ ബഹൂനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ചമ്പാനഗരം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ, ഭിക്ഖൂനം സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂസു വത്തം ദസ്സേത്വാ, അത്തനോ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗതേസു ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന ദിവസഭാഗം ഖേപേത്വാ, സായന്ഹസമയേ ചതൂസു പരിസാസു സന്നിപതിതാസു സുരഭിഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന പോക്ഖരണിതീരേ ധമ്മസഭാമണ്ഡപം പവിസിത്വാ അലങ്കതവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ മനോസിലാതലേ സീഹനാദം നദന്തോ അഛമ്ഭീതകേസരസീഹോ വിയ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേന്തോ അചിന്തേയ്യേന ബുദ്ധാനുഭാവേന അനുപമായ ബുദ്ധലീലായ ധമ്മം ദേസേതും ആരഭി.

തസ്മിഞ്ച ഖണേ ഏകോ മണ്ഡൂകോ പോക്ഖരണിതോ ആഗന്ത്വാ ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി ധമ്മസഞ്ഞായ സരേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തോ പരിസപരിയന്തേ നിപജ്ജി. അഥേകോ വച്ഛപാലോ തം പദേസം ആഗതോ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം പരിസഞ്ച പരമേന ഉപസമേന ധമ്മം സുണന്തം ദിസ്വാ തഗ്ഗതമാനസോ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ തിട്ഠന്തോ മണ്ഡൂകം അനോലോകേത്വാ തസ്സ സീസേ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ അട്ഠാസി. സോ ധമ്മസഞ്ഞായ പസന്നചിത്തോ താവദേവ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തിത്വാ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ തത്ഥ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതം അത്താനം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ നു ഖോ ഇധ അഹം നിബ്ബത്തോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ പുരിമജാതിം ദിസ്വാ ‘‘അഹമ്പി നാമ ഇധ ഉപ്പജ്ജിം, ഈദിസഞ്ച സമ്പത്തിം പടിലഭിം, കിം നു ഖോ കമ്മം അകാസി’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ അഞ്ഞം ന അദ്ദസ അഞ്ഞത്ര ഭഗവതോ സരേ നിമിത്തഗ്ഗാഹാ. സോ താവദേവ സഹ വിമാനേന ആഗന്ത്വാ വിമാനതോ ഓതരിത്വാ, മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ മഹതാ പരിവാരേന മഹന്തേന ദിബ്ബാനുഭാവേന ഉപസങ്കമിത്വാ, ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. അഥ നം ഭഗവാ ജാനന്തോവ മഹാജനസ്സ കമ്മഫലം ബുദ്ധാനുഭാവഞ്ച പച്ചക്ഖം കാതും –

൮൫൭. ‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. –

പുച്ഛി. തത്ഥ കോതി ദേവനാഗയക്ഖമനുസ്സാദീസു കോ, കതമോതി അത്ഥോ. മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഈദിസായ ദേവിദ്ധിയാ. യസസാതി ഇമിനാ ഈദിസേന പരിവാരേന പരിച്ഛേദേന ച. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനീയേന സുന്ദരേന. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന, സരീരവണ്ണനിഭായാതി അത്ഥോ.

അഥ ദേവപുത്തോ അത്തനോ പുരിമജാതിആദിം ആവി കരോന്തോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൮൫൮. ‘‘മണ്ഡൂകോഹം പുരേ ആസിം, ഉദകേ വാരിഗോചരോ;

തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സ, അവധീ വച്ഛപാലകോ.

൮൫൯. ‘‘മുഹുത്തം ചിത്തപസാദസ്സ, ഇദ്ധിം പസ്സ യസഞ്ച മേ;

ആനുഭാവഞ്ച മേ പസ്സ, വണ്ണം പസ്സ ജുതിഞ്ച മേ.

൮൬൦. ‘‘യേ ച തേ ദീഘമദ്ധാനം, ധമ്മം അസ്സോസും ഗോതമ;

പത്താ തേ അചലട്ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി.

൮൫൮. തത്ഥ പുരേതി പുരിമജാതിയം. ഉദകേതി ഇദം തദാ അത്തനോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനം. ഉദകേ മണ്ഡൂകോതി ഏതേന ഉദ്ധുമായികാദികസ്സ ഥലേ മണ്ഡൂകസ്സ നിവത്തനം കതം ഹോതി. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോ, ഘാസേസനട്ഠാനം. വാരി ഉദകം ഗോചരോ ഏതസ്സാതി വാരിഗോചരോ. ഉദകചാരീപി ഹി കോചി കച്ഛപാദി അവാരിഗോചരോപി ഹോതീതി ‘‘വാരിഗോചരോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സാതി ബ്രഹ്മസ്സരേന കരവീകരുതമഞ്ജുനാ ദേസേന്തസ്സ തവ ധമ്മം ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി സരേ നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന സുണന്തസ്സ, അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം വേദിതബ്ബം. അവധീ വച്ഛപാലകോതി വച്ഛേ രക്ഖന്തോ ഗോപാലദാരകോ മമ സമീപം ആഗന്ത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭിത്വാ തിട്ഠന്തോ മമ സീസേ ദണ്ഡം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ മം മാരേസി.

൮൫൯. മുഹുത്തം ചിത്തപസാദസ്സാതി തവ ധമ്മേ മുഹുത്തമത്തം ഉപ്പന്നസ്സ ചിത്തപസാദസ്സ ഹേതുഭൂതസ്സ ഇദ്ധിന്തി സമിദ്ധിം, ദിബ്ബവിഭൂതിന്തി അത്ഥോ. യസന്തി പരിവാരം. ആനുഭാവന്തി കാമവണ്ണിതാദിദിബ്ബാനുഭാവം. വണ്ണന്തി സരീരവണ്ണസമ്പത്തിം. ജുതിന്തി ദ്വാദസയോജനാനി ഫരണസമത്ഥം പഭാവിസേസം.

൮൬൦. യേതി യേ സത്താ. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ. തേതി തവ. ദീഘമദ്ധാനന്തി ബഹുവേലം. അസ്സോസുന്തി സുണിംസു. ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. അചലട്ഠാനന്തി നിബ്ബാനം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഗോതമ ഭഗവാ അഹം വിയ ഇത്തരമേവ കാലം അസുണിത്വാ യേ പന കതപുഞ്ഞാ ചിരം കാലം തവ ധമ്മം അസ്സോസും സോതും ലഭിംസു, തേ ദീഘരത്തം സംസാരബ്യസനാഭിഭൂതാ ഇമേ സത്താ യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചേയ്യും, തം അസോകം സസ്സതഭാവേന അചലം സന്തിപദം പത്താ ഏവ, ന തേസം തസ്സ പത്തിയാ അന്തരായോതി.

അഥസ്സ ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ ച ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഞ്ജലിം കത്വാ സഹ പരിവാരേന ദേവലോകമേവ ഗതോതി.

മണ്ഡൂകദേവപുത്തവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. രേവതീവിമാനവണ്ണനാ

ഉട്ഠേഹി രേവതേ സുപാപധമ്മേതി രേവതീവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന സമയേന ബാരാണസിയം സദ്ധാസമ്പന്നസ്സ കുലസ്സ പുത്തോ നന്ദിയോ നാമ ഉപാസകോ അഹോസി സദ്ധാസമ്പന്നോ ദായകോ ദാനപതി സങ്ഘുപട്ഠാകോ. അഥസ്സ മാതാപിതരോ സമ്മുഖഗേഹതോ മാതുലധീതരം രേവതിം നാമ കഞ്ഞം ആനേതുകാമാ അഹേസും. സാ പന അസ്സദ്ധാ അദാനസീലാ, നന്ദിയോ തം ന ഇച്ഛി. തസ്സ മാതാ രേവതിം ആഹ ‘‘അമ്മ, ത്വം ഇമം ഗേഹം ആഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസീദനട്ഠാനം ഹരിതേന ഗോമയേന ഉപലിമ്പിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേഹി, ആധാരകേ ഠപേഹി, ഭിക്ഖൂനം ആഗതകാലേ വന്ദിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ ധമകരണേന പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ ഭുത്തകാലേ പത്താനി ധോവാഹി, ഏവം മേ പുത്തസ്സ ആരാധികാ ഭവിസ്സസീ’’തി. സാ തഥാ അകാസി. അഥ നം ‘‘ഓവാദക്ഖമാ ജാതാ’’തി പുത്തസ്സ ആരോചേത്വാ തേന ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിതേ ദിവസം ഠപേത്വാ ആവാഹം കരിംസു.

അഥ നം നന്ദിയോ ആഹ ‘‘സചേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം മാതാപിതരോ ച മേ ഉപട്ഠഹിസ്സസി, ഏവം ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസിതും ലഭിസ്സസി, അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ കിഞ്ചി കാലം സദ്ധാ വിയ ഹുത്വാ ഭത്താരം അനവത്തേന്തീ ദ്വേ പുത്തേ വിജായി. നന്ദിയസ്സ മാതാപിതരോ കാലമകംസു. ഗേഹേ സബ്ബിസ്സരിയം തസ്സാ ഏവ അഹോസി. നന്ദിയോപി മഹാദാനപതി ഹുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം പട്ഠപേസി, കപണദ്ധികാദീനമ്പി ഗേഹദ്വാരേ പാകവത്തം പട്ഠപേസി. ഇസിപതനമഹാവിഹാരേ ചതൂഹി ഗബ്ഭേഹി പടിമണ്ഡിതം ചതുസാലം കാരേത്വാ മഞ്ചപീഠാദീനി അത്ഥരാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ തഥാഗതസ്സ ഹത്ഥേ ദക്ഖിണോദകം പാതേത്വാ നിയ്യാദേസി, സഹ ദക്ഖിണോദകദാനേന താവതിംസഭവനേ ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച സമന്താ ദ്വാദസയോജനികോ യോജനസതുബ്ബേധോ സത്തരതനമയോ അച്ഛരാഗണസഹസ്സസങ്ഘുട്ഠോ ദിബ്ബപാസാദോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി.

അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദേവചാരികം ചരന്തോ തം പാസാദം ദിസ്വാ അത്താനം വന്ദിതും ആഗതേ ദേവപുത്തേ പുച്ഛി ‘‘കസ്സായം പാസാദോ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, പാസാദസ്സ സാമികോ മനുസ്സലോകേ ബാരാണസിയം നന്ദിയോ നാമ കുടുമ്ബിയപുത്തോ സങ്ഘസ്സ ഇസിപതനമഹാവിഹാരേ ചതുസാലം കാരേസി, തസ്സായം നിബ്ബത്തോ പാസാദോ’’തി ആഹംസു. പാസാദേ നിബ്ബത്തദേവച്ഛരായോപി ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയം ബാരാണസിയം നന്ദിയസ്സ നാമ ഉപാസകസ്സ പരിചാരികാ ഭവിതും ഇധ നിബ്ബത്താ, തസ്സ ഏവം വദേഥ ‘‘തുയ്ഹം പരിചാരികാ ഭവിതും നിബ്ബത്താ, ദേവതായോ തയി ചിരായന്തേ ഉക്കണ്ഠിതാ, ദേവലോകസമ്പത്തി നാമ മത്തികാഭാജനം ഭിന്ദിത്വാ സുവണ്ണഭാജനസ്സ ഗഹണം വിയ അതിമനാപ’ന്തി വത്വാ ഇധാഗമനത്ഥായ തസ്സ വദേഥാ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ സഹസാ ദേവലോകതോ ആഗന്ത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ ഭഗവന്തം പുച്ഛി ‘‘നിബ്ബത്തതി നു ഖോ, ഭന്തേ, കതപുഞ്ഞാനം മനുസ്സലോകേ ഠിതാനംയേവ ദിബ്ബസമ്പത്തീ’’തി? ‘‘നനു തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, നന്ദിയസ്സ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ ദിബ്ബസമ്പത്തി സാമം ദിട്ഠാ, കസ്മാ മം പുച്ഛസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ, നിബ്ബത്തതീ’’തി. അഥസ്സ സത്ഥാ ‘‘യഥാ ചിരം വിപ്പവസിത്വാ ആഗതം പുരിസം മിത്തബന്ധവാ അഭിനന്ദന്തി സമ്പടിച്ഛന്തി, ഏവം കതപുഞ്ഞം പുഗ്ഗലം ഇതോ പരലോകം ഗതം സകാനി പുഞ്ഞാനി സമ്പത്തിഹത്ഥേഹി സമ്പടിച്ഛന്തി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി ദസ്സേന്തോ –

൮൬൧. ‘‘ചിരപ്പവാസിം പുരിസം, ദൂരതോ സോത്ഥിമാഗതം;

ഞാതിമിത്താ സുഹജ്ജാ ച, അഭിനന്ദന്തി ആഗതം.

൮൬൨. ‘‘തഥേവ കതപുഞ്ഞമ്പി, അസ്മാ ലോകാ പരം ഗതം;

പുഞ്ഞാനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, പിയം ഞാതീവ ആഗത’’ന്തി. – ഗാഥാ അഭാസി;

നന്ദിയോ തം സുത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ ദാനാനി ദേതി, പുഞ്ഞാനി കരോതി, സോ വണിജ്ജായ ഗച്ഛന്തോ രേവതിം ആഹ ‘‘ഭദ്ദേ, മയാ പട്ഠപിതം സങ്ഘസ്സ ദാനം അനാഥാനം പാകവത്തഞ്ച ത്വം അപ്പമത്താ പവത്തേയ്യാസീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണി. സോ പവാസഗതോപി യത്ഥ യത്ഥ വാസം കപ്പേതി, തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം അനാഥാനഞ്ച യഥാവിഭവം ദാനം ദേതിയേവ. തസ്സ അനുകമ്പായ ഖീണാസവാ ദൂരതോപി ആഗന്ത്വാ ദാനം സമ്പടിച്ഛന്തി. രേവതീ പന തസ്മിം ഗതേ കതിപാഹമേവ ദാനം പവത്തേത്വാ അനാഥാനം ഭത്തം ഉപച്ഛിന്ദി, ഭിക്ഖൂനമ്പി ഭത്തം കണാജകം ബിലങ്ഗദുതിയം അദാസി. ഭിക്ഖൂനം ഭുത്തട്ഠാനേ അത്തനാ ഭുത്താവസേസാനി സിത്ഥാനി മച്ഛമംസഖണ്ഡമിസ്സകാനി ചലകട്ഠികാനി ച പകിരിത്വാ മനുസ്സാനം ദസ്സേതി ‘‘പസ്സഥ സമണാനം കമ്മം, സദ്ധാദേയ്യം നാമ ഏവം ഛഡ്ഡേന്തീ’’തി.

അഥ നന്ദിയോ വോഹാരകസിദ്ധി യഥാലാഭോ ആഗന്ത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ രേവതിം ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ഗേഹം പാവിസി. ദുതിയദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേത്വാ നിച്ചഭത്തം അനാഥഭത്തഞ്ച സമ്മദേവ പവത്തേസി, അത്തനോ സഹായേഹി ഉപനീതം രേവതിം ഘാസച്ഛാദനപരമതായ ഠപേസി. സോ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ അത്തനോ വിമാനേയേവ നിബ്ബത്തി. രേവതീ പന സബ്ബം ദാനം പച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ഇമേസം വസേന മയ്ഹം ലാഭസക്കാരോ പരിഹായീ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘം അക്കോസന്തീ പരിഭാസന്തീ വിചരതി. അഥ വേസ്സവണോ ദ്വേ യക്ഖേ ആണാപേസി ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, ബാരാണസിനഗരേ ഉഗ്ഘോസഥ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ രേവതീ ജീവന്തീയേവ നിരയേ പക്ഖിപീയതീ’തി’’. തം സുത്വാ മഹാജനോ സംവേഗജാതോ ഭീതതസിതോ അഹോസി.

അഥ രേവതീ പന പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ ദ്വാരം ഥകേത്വാ നിസീദി. സത്തമേ ദിവസേ തസ്സാ പാപകമ്മസഞ്ചോദിതേന വേസ്സവണേന രഞ്ഞാ ആണത്താ ജലിതകപിലകേസമസ്സുകാ ചിപിടവിരൂപനാസികാ പരിണതദാഠാ ലോഹിതക്ഖാ സജലധരസമാനവണ്ണാ അതിവിയ ഭയാനകരൂപാ ദ്വേ യക്ഖാ ഉപഗന്ത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, രേവതേ, സുപാപധമ്മേ’’തിആദീനി വദന്താ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ ‘‘മഹാജനോ പസ്സതൂ’’തി സകലനഗരേ വീഥിതോ വീഥിം പരിബ്ഭമാപേത്വാ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ താവതിംസഭവനം നേത്വാ നന്ദിയസ്സ വിമാനം സമ്പത്തിഞ്ചസ്സാ ദസ്സേത്വാ തം വിലപന്തിംയേവ ഉസ്സദനിരയസമീപം പാപേസും. തം യമപുരിസാ ഉസ്സദനിരയേ ഖിപിംസു. തേനാഹ –

൮൬൩. ‘‘ഉട്ഠേഹി രേവതേ സുപാപധമ്മേ, അപാരുതദ്വാരേ അദാനസീലേ;

നേസ്സാമ തം യത്ഥ ഥുനന്തി ദുഗ്ഗതാ, സമപ്പിതാ നേരയികാ ദുഖേനാ’’തി.

തത്ഥ ഉട്ഠേഹീതി ഉട്ഠഹ, ന ദാനേസ പാസാദോ തം നിരയഭയതോ രക്ഖിതും സക്കോതി, തസ്മാ സീഘം ഉട്ഠഹിത്വാ ആഗച്ഛാഹീതി അത്ഥോ. രേവതേതി തം നാമേന ആലപതി. സുപാപധമ്മേതിആദിനാ ഉട്ഠാനസ്സ കാരണം വദതി. യസ്മാ ത്വം അരിയാനം അക്കോസനപരിഭാസനാദിനാ സുട്ടു ലാമകപാപധമ്മാ, യസ്മാ ച അപാരുതം ദ്വാരം നിരയസ്സ തവ പവേസനത്ഥം, തസ്മാ ഉട്ഠേഹീതി. അദാനസീലേതി കസ്സചി കിഞ്ചി ന ദാനസീലേ കദരിയേ മച്ഛരിനീ, ഇദമ്പി ഉട്ഠാനസ്സേവ കാരണവചനം. യസ്മാ ദാനസീലാനം അമച്ഛരീനം തവ സാമികസദിസാനം സുഗതിയം നിവാസോ, താദിസാനം പന അദാനസീലാനം മച്ഛരീനം നിരയേ നിവാസോ, തസ്മാ ഉട്ഠേഹി, മുഹുത്തമത്തമ്പി തവ ഇധ ഠാതും ന ദസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. യത്ഥ ഥുനന്തി ദുഗ്ഗതാതി ദുക്ഖഗതത്താ ദുഗ്ഗതാ. നേരയികാതി നിരയദുക്ഖേന സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ യസ്മിം നിരയേ ഥുനന്തി, യാവ പാപകമ്മം ന ബ്യന്തി ഹോതി, താവ നിക്ഖമിതും അലഭന്താ നിത്ഥുനന്തി, തത്ഥ തം നേസ്സാമ നയിസ്സാമ ഖിപിസ്സാമാതി യോജനാ.

൮൬൪. ‘‘ഇച്ചേവ വത്വാന യമസ്സ ദൂതാ, തേ ദ്വേ യക്ഖാ ലോഹിതക്ഖാ ബ്രഹന്താ;

പച്ചേകബാഹാസു ഗഹേത്വാ രേവതം, പക്കാമയും ദേവഗണസ്സ സന്തികേ’’തി. –

ഇദം സങ്ഗീതികാരവചനം.

തത്ഥ ഇച്ചേവ വത്വാനാതി ഇതി ഏവ ‘‘ഉട്ഠേഹീ’’തിആദിനാ വത്വാ, വചനസമനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. യമസ്സ ദൂതാതി അപ്പടിസേധനിയതസ്സ യമസ്സ രഞ്ഞോ ദൂതസദിസാ. വേസ്സവണേന ഹി തേ പേസിതാ. തഥാ ഹി തേ താവതിംസഭവനം നയിംസു. കേചി ‘‘ന യമസ്സ ദൂതാ’’തി ന-കാരം ‘‘യമസ്സാ’’തി പദേന സമ്ബന്ധിത്വാ ‘‘വേസ്സവണസ്സ ദൂതാ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി. ന ഹി ന യമദൂതതായ വേസ്സവണസ്സ ദൂതാതി സിജ്ഝതി. യജന്തി തത്ഥ ബലിം ഉപഹരന്തീതി യക്ഖാ. ലോഹിതക്ഖാതി രത്തനയനാ. യക്ഖാനഞ്ഹി നേത്താനി അതിലോഹിതാനി ഹോന്തി. ബ്രഹന്താതി മഹന്താ. പച്ചേകബാഹാസൂതി ഏകോ ഏകബാഹായം, ഇതരോ ഇതരബാഹായന്തി പച്ചേകം ബാഹാസു. രേവതന്തി രേവതിം. രേവതാതിപി തസ്സാ നാമമേവ. തഥാ ഹി ‘‘രേവതേ’’തി വുത്തം. പക്കാമയുന്തി പക്കാമേസും, ഉപനേസുന്തി അത്ഥോ. ദേവഗണസ്സാതി താവതിംസഭവനേ ദേവസങ്ഘസ്സ.

ഏവം തേഹി യക്ഖേഹി താവതിംസഭവനം നേത്വാ നന്ദിയവിമാനസ്സ അവിദൂരേ ഠപിതാ രേവതീ തം സൂരിയമണ്ഡലസദിസം അതിവിയ പഭസ്സരം ദിസ്വാ –

൮൬൫. ‘‘ആദിച്ചവണ്ണം രുചിരം പഭസ്സരം, ബ്യമ്ഹം സുഭം കഞ്ചനജാലഛന്നം;

കസ്സേതമാകിണ്ണജനം വിമാനം, സുരിയസ്സ രംസീരിവ ജോതമാനം.

൮൬൬. ‘‘നാരീഗണാ ചന്ദനസാരലിത്താ, ഉഭതോ വിമാനം ഉപസോഭയന്തി;

തം ദിസ്സതി സുരിയസമാനവണ്ണം, കോ മോദതി സഗ്ഗപത്തോ വിമാനേ’’തി. –

തേ യക്ഖേ പുച്ഛി. തേപി തസ്സാ –

൮൬൭. ‘‘ബാരാണസിയം നന്ദിയോ നാമാസി, ഉപാസകോ അമച്ഛരീ ദാനപതി വദഞ്ഞൂ;

തസ്സേതമാകിണ്ണജനം വിമാനം, സൂരിയസ്സ രംസീരിവ ജോതമാനം.

൮൬൮. ‘‘നാരീഗണാ ചന്ദനസാരലിത്താ, ഉഭതോ വിമാനം ഉപസോഭയന്തി;

തം ദിസ്സതി സൂരിയസമാനവണ്ണം, സോ മോദതി സഗ്ഗപത്തോ വിമാനേ’’തി. –

ആചിക്ഖിംസു.

൮൬൮. തത്ഥ ചന്ദനസാരലിത്താതി സാരഭൂതേന ചന്ദനഗന്ധേന അനുലിത്തസരീരാ. ഉഭതോ വിമാനന്തി വിമാനം ഉഭതോ അന്തോ ചേവ ബഹി ച സങ്ഗീതാദീഹി ഉപേച്ച സോഭയന്തി.

അഥ രേവതീ –

൮൬൯. ‘‘നന്ദിയസ്സാഹം ഭരിയാ, അഗാരിനീ സബ്ബകുലസ്സ ഇസ്സരാ;

ഭത്തു വിമാനേ രമിസ്സാമി ദാനഹം, ന പത്ഥയേ നിരയം ദസ്സനായാ’’തി. –

ആഹ. തത്ഥ അഗാരിനീതി ഗേഹസാമിനീ. ‘‘ഭരിയാ സഗാമിനീ’’തിപി പഠന്തി, ഭരിയാ സഹഗാമിനീതി അത്ഥോ. സബ്ബകുലസ്സ ഇസ്സരാ ഭത്തൂതി മമ ഭത്തു നന്ദിയസ്സ സബ്ബകുടുമ്ബികസ്സ ഇസ്സരാ സാമിനീ അഹോസിം, തസ്മാ ഇദാനിപി വിമാനേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സാമീതി ആഹ. വിമാനേ രമിസ്സാമി ദാനഹന്തി ഏവം പലോഭേതുമേവ ഹി തം തേ തത്ഥ നേസും. ന പത്ഥയേ നിരയം ദസ്സനായാതി യം പന നിരയം മം തുമ്ഹേ നേതുകാമാ, തം നിരയം ദസ്സനായപി ന പത്ഥയേ, കുതോ പവിസിതുന്തി വദതി.

ഏവം വദന്തിമേവ ‘‘ത്വം തം പത്ഥേഹി വാ മാ വാ, കിം തവ പത്ഥനായാ’’തി നിരയസമീപം നേത്വാ –

൮൭൦. ‘‘ഏസോ തേ നിരയോ സുപാപധമ്മേ, പുഞ്ഞം തയാ അകതം ജീവലോകേ;

ന ഹി മച്ഛരീ രോസകോ പാപധമ്മോ, സഗ്ഗൂപഗാനം ലഭതി സഹബ്യത’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹംസു. തസ്സത്ഥോ – ഏസോ തവ നിരയോ, തയാ ദീഘരത്തം മഹാദുക്ഖം അനുഭവിതബ്ബട്ഠാനഭൂതോ. കസ്മാ? പുഞ്ഞം തയാ അകതം ജീവലോകേ, യസ്മാ മനുസ്സലോകേ അപ്പമത്തകമ്പി തയാ പുഞ്ഞം നാമ ന കതം, ഏവം അകതപുഞ്ഞോ പന താദിസോ സത്തോ മച്ഛരീ അത്തനോ സമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണേന മച്ഛരേന സമന്നാഗതോ, പരേസം രോസുപ്പാദനേന രോസകോ, ലോഭാദീഹി പാപധമ്മേഹി സമങ്ഗീഭാവതോ പാപധമ്മോ സഗ്ഗൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം സഹഭാവം ന ലഭതീതി യോജനാ.

ഏവം പന വത്വാ തേ ദ്വേ യക്ഖാ തത്ഥേവന്തരധായിംസു. തംസദിസേ പന ദ്വേ നിരയപാലേ സംസവകേ നാമ ഗൂഥനിരയേ പക്ഖിപിതും ആകഡ്ഢന്തേ പസ്സിത്വാ –

൮൭൧. ‘‘കിം നു ഗൂഥഞ്ച മുത്തഞ്ച, അസുചി പടിദിസ്സതി;

ദുഗ്ഗന്ധം കിമിദം മീള്ഹം, കിമേതം ഉപവായതീ’’തി. –

തം നിരയം പുച്ഛി.

൮൭൨. ‘‘ഏസ സംസവകോ നാമ, ഗമ്ഭീരോ സതപോരിസോ;

യത്ഥ വസ്സസഹസ്സാനി, തുവം പച്ചസി രേവതേ’’തി. –

തസ്മിം കഥിതേ തത്ഥ അത്തനോ നിബ്ബത്തിഹേതുഭൂതം കമ്മം പുച്ഛന്തീ –

൮൭൩. ‘‘കിം നു കായേന വാചായ, മനസാ ദുക്കടം കതം;

കേന സംസവകോ ലദ്ധോ, ഗമ്ഭീരോ സതപോരിസോ’’തി. – ആഹ;

൮൭൪. ‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ ചാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

മുസാവാദേന വഞ്ചേസി, തം പാപം പകതം തയാ’’തി. –

തസ്സാ തം കമ്മം കഥേത്വാ പുന തേ –

൮൭൫. ‘‘തേന സംസവകോ ലദ്ധോ, ഗമ്ഭീരോ സതപോരിസോ;

തത്ഥേ വസ്സസഹസ്സാനി, തുവം പച്ചസി രേവതേ’’തി. –

ആഹംസു. തത്ഥ സംസവകോ നാമാതി നിച്ചകാലം ഗൂഥമുത്താദിഅസുചിസ്സ സംസവനതോ പഗ്ഘരണതോ സംസവകോ നാമ.

ന കേവലം തുയ്ഹം ഇധ സംസവകലാഭോ ഏവ, അഥ ഖോ ഏത്ഥ അനേകാനി വസ്സസഹസ്സാനി പച്ചിത്വാ ഉത്തിണ്ണായ ഹത്ഥച്ഛേദാദിലാഭോപീതി ദസ്സേതും –

൮൭൬. ‘‘ഹത്ഥേപി ഛിന്ദന്തി അഥോപി പാദേ, കണ്ണേപി ഛിന്ദന്തി അഥോപി നാസം;

അഥോപി കാകോളഗണാ സമേച്ച, സങ്ഗമ്മ ഖാദന്തി വിഫന്ദമാന’’ന്തി. –

തത്ഥ ലദ്ധബ്ബകാരണം ആഹംസു. തത്ഥ കാകോളഗണാതി കാകസങ്ഘാ. തേ കിരസ്സാ തിഗാവുതപ്പമാണേ സരീരേ അനേകസതാനി അനേകസഹസ്സാനി പതിത്വാ താലക്ഖന്ധപരിമാണേഹി സുനിസിതഗ്ഗേഹി അയോമയേഹി മുഖതുണ്ഡേഹി വിജ്ഝിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഖാദന്തി, മംസം ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനേ കമ്മബലേന പൂരതേവ. തേനാഹ ‘‘കാകോളഗണാ സമേച്ച, സങ്ഗമ്മ ഖാദന്തി വിഫന്ദമാന’’ന്തി.

പുന സാ മനുസ്സലോകം പച്ചാനയനായ യാചനാദിവസേന തം തം വിപ്പലപി. തേന വുത്തം –

൮൭൭. ‘‘സാധു ഖോ മം പടിനേഥ, കാഹാമി കുസലം ബഹും;

ദാനേന സമചരിയായ, സംയമേന ദമേന ച;

യം കത്വാ സുഖിതാ ഹോന്തി, ന ച പച്ഛാനുതപ്പരേ’’തി.

പുന നിരയപാലാ –

൮൭൮. ‘‘പുരേ തുവം പമജ്ജിത്വാ, ഇദാനി പരിദേവസി;

സയം കതാനം കമ്മാനം, വിപാകം അനുഭോസ്സസീ’’തി. –

ആഹംസു. പുന സാ ആഹ –

൮൭൯. ‘‘കോ ദേവലോകതോ മനുസ്സലോകം, ഗന്ത്വാന പുട്ഠോ മേ ഏവം വദേയ്യ;

നിക്ഖിത്തദണ്ഡേസു ദദാഥ ദാനം, അച്ഛാദനം സേയ്യമഥന്നപാനം;

ന ഹി മച്ഛരീ രോസകോ പാപധമ്മോ, സഗ്ഗൂപഗാനം ലഭതി സഹബ്യതം.

൮൮൦. ‘‘സാഹം നൂന ഇതോ ഗന്ത്വാ, യോനിം ലദ്ധാന മാനുസിം;

വദഞ്ഞൂ സീലസമ്പന്നാ, കാഹാമി കുസലം ബഹും;

ദാനേന സമചരിയായ, സംയമേന ദമേന ച.

൮൮൧. ‘‘ആരാമാനി ച രോപിസ്സം, ദുഗ്ഗേ സങ്കമാനി ച;

പപഞ്ച ഉദപാനഞ്ച, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

൮൮൨. ‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

൮൮൩. ‘‘ഉപോസഥം ഉപവസിസ്സം, സദാ സീലേസു സംവുതാ;

ന ച ദാനേ പമജ്ജിസ്സം, സാമം ദിട്ഠമിദം മയാ’’തി.

൮൮൪. ‘‘ഇച്ചേവം വിപ്പലപന്തിം, ഫന്ദമാനം തതോ തതോ;

ഖിപിംസു നിരയേ ഘോരേ, ഉദ്ധംപാദം അവംസിര’’ന്തി. –

ഇദം സങ്ഗീതികാരവചനം. പുന സാ –

൮൮൫. ‘‘അഹം പുരേ മച്ഛരിനീ അഹോസിം, പരിഭാസികാ സമണബ്രാഹ്മണാനം;

വിതഥേന ച സാമികം വഞ്ചയിത്വാ, പച്ചാമഹം നിരയേ ഘോരരൂപേ’’തി. –

ഓസാനഗാഥമാഹ. തത്ഥ ‘‘അഹം പുരേ മച്ഛരിനീ’’തി ഗാഥാ നിരയേ നിബ്ബത്തായ വുത്താ, ഇതരാ അനിബ്ബത്തായ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഭിക്ഖൂ രേവതിയാ യക്ഖേഹി ഗഹേത്വാ നീതഭാവം ഭഗവതോ ആരോചേസും. തം സുത്വാ ഭഗവാ ആദിതോ പട്ഠായ ഇമം വത്ഥും കഥേത്വാ ഉപരി വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. കാമഞ്ചേതം രേവതീപടിബദ്ധായ കഥായ യേഭുയ്യഭാവതോ ‘‘രേവതീവിമാന’’ന്തി വോഹരീയതി, യസ്മാ പന രേവതീ വിമാനദേവതാ ന ഹോതി, നന്ദിയസ്സ പന ദേവപുത്തസ്സ വിമാനാദിസമ്പത്തിപടിസംയുത്തഞ്ചേതം, തസ്മാ പുരിസവിമാനേസ്വേവ സങ്ഗഹം ആരോപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

രേവതീവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഛത്തമാണവകവിമാനവണ്ണനാ

യോ വദതം പവരോ മനുജേസൂതി ഛത്തമാണവകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന സേതബ്യായം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കിച്ഛാലദ്ധോ പുത്തോ ഛത്തോ നാമ ബ്രാഹ്മണമാണവോ അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ പിതരാ പേസിതോ ഉക്കട്ഠം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ സന്തികേ മേധാവിതായ അനലസതായ ച ന ചിരേനേവ മന്തേ വിജ്ജാട്ഠാനാനി ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ. സോ ആചരിയം അഭിവാദേത്വാ ‘‘മയാ തുമ്ഹാകം സന്തികേ സിപ്പം സിക്ഖിതം, കിം വോ ഗരുദക്ഖിണം ദേമീ’’തി ആഹ. ആചരിയോ ‘‘ഗരുദക്ഖിണാ നാമ അന്തേവാസികസ്സ വിഭവാനുരൂപാ, കഹാപണസഹസ്സമാനേഹീ’’തി ആഹ. ഛത്തമാണവോ ആചരിയം അഭിവാദേത്വാ സേതബ്യം ഗന്ത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ തേഹി അഭിനന്ദിയമാനോ കതപടിസന്ഥാരോ തമത്ഥം പിതു ആരോചേത്വാ ‘‘ദേഥ മേ ദാതബ്ബയുത്തകം, അജ്ജേവ ദത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം മാതാപിതരോ ‘‘താത, അജ്ജ വികാലോ, സ്വേ ഗമിസ്സസീ’’തി വത്വാ കഹാപണേ നീഹരിത്വാ ഭണ്ഡികം ബന്ധാപേത്വാ ഠപേസും. ചോരാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ഛത്തമാണവകസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനഗഹനേ നിലീനാ അച്ഛിംസു ‘‘മാണവം മാരേത്വാ കഹാപണേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി.

ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ഛത്തമാണവകസ്സ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാനം, ചോരേഹി മാരിതസ്സ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിം, തതോ സഹ വിമാനേന ആഗതസ്സ തത്ഥ സന്നിപതിതപരിസായ ച ധമ്മാഭിസമയം ദിസ്വാ പഠമതരമേവ ഗന്ത്വാ മാണവകസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. മാണവോ ആചരിയധനം ഗഹേത്വാ സേതബ്യതോ ഉക്കട്ഠാഭിമുഖോ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഭഗവന്തം നിസിന്നം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ അട്ഠാസി. ‘‘കുഹിം ഗമിസ്സസീ’’തി ഭഗവതാ വുത്തോ ‘‘ഉക്കട്ഠം, ഭോ ഗോതമ, ഗമിസ്സാമി മയ്ഹം ആചരിയസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ ഗരുദക്ഖിണം ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ ഭഗവാ ‘‘ജാനാസി പന ത്വം, മാണവ, തീണി സരണാനി, പഞ്ച സീലാനീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘നാഹം ജാനാമി, കിമത്ഥിയാനി പനേതാനി കീദിസാനി ചാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദമീദിസ’’ന്തി സരണഗമനസ്സ സീലസമാദാനസ്സ ച ഫലാനിസംസം വിഭാവേത്വാ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി താവ, മാണവക, സരണഗമനവിധി’’ന്തി വത്വാ ‘‘സാധു ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി, കഥേഥ ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി തേന യാചിതോ തസ്സ രുചിയാ അനുരൂപം ഗാഥാബന്ധവസേന സരണഗമനവിധിം ദസ്സേന്തോ –

൮൮൬. ‘‘യോ വദതം പവരോ മനുജേസു, സക്യമുനീ ഭഗവാ കതകിച്ചോ;

പാരഗതോ ബലവീരിയസമങ്ഗീ, തം സുഗതം സരണത്ഥമുപേഹി.

൮൮൭. ‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം, ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം, ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹി.

൮൮൮. ‘‘യത്ഥ ച ദിന്ന മഹപ്ഫലമാഹു, ചതൂസു സുചീസു പുരിസയുഗേസു;

അട്ഠ ച പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേ, സങ്ഘമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. –

തിസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി.

൮൮൬. തത്ഥ യോതി അനിയമിതവചനം, തസ്സ ‘‘ത’’ന്തി ഇമിനാ നിയമനം വേദിതബ്ബം. വദതന്തി വദന്താനം. പവരോതി സേട്ഠോ, കഥികാനം ഉത്തമോ വാദീവരോതി അത്ഥോ. മനുജേസൂതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. ഭഗവാ പന ദേവമനുസ്സാനമ്പി ബ്രഹ്മാനമ്പി സബ്ബേസമ്പി സത്താനം പവരോയേവ, ഭഗവതോ ച ചരിമഭവേ മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നതായ വുത്തം ‘‘മനുജേസൂ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘സക്യമുനീ’’തി. സക്യകുലപ്പസുതതായ സക്യോ, കായമോനേയ്യാദീഹി സമന്നാഗതതോ അനവസേസസ്സ ച ഞേയ്യസ്സ മുനനതോ മുനി ചാതി സക്യമുനി. ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി ചതൂഹി കാരണേഹി ഭഗവാ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കാതബ്ബസ്സ പരിഞ്ഞാദിപഭേദസ്സ സോളസവിധസ്സ കിച്ചസ്സ കതത്താ നിപ്ഫാദിതത്താ കതകിച്ചോ. പാരം സക്കായസ്സ പരതീരം നിബ്ബാനം ഗതോ സയമ്ഭുഞാണേന അധിഗതോതി പാരഗതോ. അസദിസേന കായബലേന, അനഞ്ഞസാധാരണേന ഞാണബലേന, ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയേന ച സമന്നാഗതത്താ ബലവീരിയസമങ്ഗീ. സോഭനഗമനത്താ, സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ, സമ്മാ ഗതത്താ, സമ്മാ ച ഗദിതത്താ സുഗതോ. തം സുഗതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം സരണത്ഥം സരണായ പരായണായ അപായദുക്ഖവട്ടദുക്ഖപരിത്താണായ ഉപേഹി ഉപഗച്ഛ, അജ്ജ പട്ഠായ അഹിതനിവത്തനേന ഹിതസംവഡ്ഢനേന ‘‘അയം മേ ഭഗവാ സരണം താണം ലേണം പരായണം ഗതി പടിസരണ’’ന്തി ഭജ സേവ, ഏവം ജാനാഹി വാ ബുജ്ഝസ്സൂതി അത്ഥോ.

൮൮൭. രാഗവിരാഗന്തി അരിയമഗ്ഗമാഹ. തേന ഹി അരിയാ അനാദികാലഭാവിതമ്പി രാഗം വിരജ്ജേന്തി. അനേജമസോകന്തി അരിയഫലം. തഞ്ഹി ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അവസിട്ഠാനഞ്ച സോകനിമിത്താനം കിലേസാനം സബ്ബസോ പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ ‘‘അനേജം അസോക’’ന്തി ച വുച്ചതി. ധമ്മന്തി സഭാവധമ്മം. സഭാവതോ ഗഹേതബ്ബധമ്മോ ഹേസ യദിദം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി, ന പരിയത്തിധമ്മോ വിയ പഞ്ഞത്തിധമ്മവസേന. ധമ്മന്തി വാ പരമത്ഥധമ്മം, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. സമേച്ച സമ്ഭുയ്യ പച്ചയേഹി കതം സങ്ഖതം, ന സങ്ഖതന്തി അസങ്ഖതം. തദേവ നിബ്ബാനം. നത്ഥി ഏത്ഥ കിഞ്ചിപി പടികൂലന്തി അപ്പടികൂലം. സവനവേലായം ഉപപരിക്ഖണവേലായം പടിപജ്ജനവേലായന്തി സബ്ബദാപി ഇട്ഠമേവാതി മധുരം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസന്നിസ്സയായ പടിഭാനസമ്പദായ പവത്തിതത്താ സുപ്പവത്തിഭാവതോ നിപുണഭാവതോ ച പഗുണം. വിഭജിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഖന്ധാദിവസേന കുസലാദിവസേന ഉദ്ദേസാദിവസേന ച സുട്ഠു വിഭജനതോ സുവിഭത്തം. തീഹിപി പദേഹി പരിയത്തിധമ്മമേവ വദതി. തേനേവ ഹിസ്സ ആപാഥകാലേ വിയ വിമദ്ദനകാലേപി കഥേന്തസ്സ വിയ സുണന്തസ്സാപി സമ്മുഖീഭാവതോ ഉഭതോപച്ചക്ഖതായ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഇമ’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മന്തി യഥാവപടിപജ്ജന്തേ അപായദുക്ഖപാതതോ ധാരണത്ഥേന ധമ്മം, ഇദം ചതുബ്ബിധസ്സാപി ധമ്മസ്സ സാധാരണവചനം. പരിയത്തിധമ്മോപി ഹി സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാനമത്തായപി യഥാവപടിപത്തിയാ അപായദുക്ഖപാതതോ ധാരേതി ഏവ. ഇമസ്സ ച അത്ഥസ്സ ഇദമേവ വിമാനം സാധകന്തി ദട്ഠബ്ബം. സാധാരണഭാവേന യഥാവുത്തധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖം കത്വാ ദസ്സേന്തോ പുന ‘‘ഇമ’’ന്തി ആഹ.

൮൮൮. യത്ഥാതി യസ്മിം അരിയസങ്ഘേ. ദിന്നന്തി പരിച്ചത്തം അന്നാദിദേയ്യധമ്മം. ദിന്ന മഹപ്ഫലന്തി ഗാഥാസുഖത്ഥം അനുനാസികലോപോ കതോ. അച്ചന്തമേവ കിലേസാസുചിതോ വിസുജ്ഝനേന സുചീസു ‘‘സോതാപന്നോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൬൦) വുത്തേസു ചതൂസു പുരിസയുഗേസു. അട്ഠാതി മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠേസു യുഗളേ അകത്വാ വിസും വിസും ഗഹണേന അട്ഠ പുഗ്ഗലാ. ഗാഥാസുഖത്ഥമേവ ചേത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ’’തി രസ്സം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ധമ്മദസാതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ നിബ്ബാനധമ്മസ്സ ച പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനകാ. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതഭാവേന സങ്ഘം.

ഏവം ഭഗവതാ തീഹി ഗാഥാഹി സരണഗുണസന്ദസ്സനേന സദ്ധിം സരണഗമനവിധിമ്ഹി വുത്തേ മാണവോ തംതംസരണഗുണാനുസ്സരണമുഖേന സരണഗമനവിധിനോ അത്തനോ ഹദയേ ഠപിതഭാവം വിഭാവേന്തോ തസ്സാ തസ്സാ ഗാഥായ അനന്തരം ‘‘യോ വദതം പവരോ’’തിആദിനാ തം തം ഗാഥം പച്ചനുഭാസി. ഏവം പച്ചനുഭാസിത്വാ ഠിതസ്സ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി സരൂപതോ ഫലാനിസംസതോ ച വിഭാവേത്വാ തേസം സമാദാനവിധിം കഥേസി. സോ തമ്പി സുട്ഠു ഉപധാരേത്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘ഹന്ദാഹം ഭഗവാ ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ രതനത്തയഗുണം അനുസ്സരന്തോ തംയേവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഭഗവാപി ‘‘അലം ഇമസ്സ ഏത്തകം കുസലം ദേവലോകൂപപത്തിയാ’’തി ജേതവനമേവ അഗമാസി.

മാണവസ്സ പന പസന്നചിത്തസ്സ രതനത്തയഗുണം സല്ലക്ഖണവസേന ‘‘സരണം ഉപേമീ’’തി പവത്തചിത്തുപ്പാദതായ സരണേസു ച, ഭഗവതാ വുത്തനയേന പഞ്ചന്നം സീലാനം അധിട്ഠാനേന സീലേസു ച പതിട്ഠിതസ്സ തേനേവ നയേന രതനത്തയഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തസ്സ ചോരാ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസു. സോ തേ അഗണേത്വാ രതനത്തയഗുണേ അനുസ്സരന്തോയേവ ഗച്ഛതി. തഞ്ചേകോ ചോരോ ഗുമ്ബന്തരം ഉപനിസ്സായ ഠിതോ വിസപീതേന സരേന സഹസാവ വിജ്ഝിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ കഹാപണഭണ്ഡികം ഗഹേത്വാ അത്തനോ സഹായേഹി സദ്ധിം പക്കാമി. മാണവോ പന കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ തിംസയോജനികേ കനകവിമാനേ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവുതോ സട്ഠിസകടഭാരാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതത്തഭാവോ നിബ്ബത്തി, തസ്സ വിമാനസ്സ ആഭാ സാതിരേകാനി വീസതിയോജനാനി ഫരിത്വാ തിട്ഠതി.

അഥ മാണവം കാലകതം ദിസ്വാ സേതബ്യഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ സേതബ്യം ഗന്ത്വാ തസ്സ മാതാപിതൂനം ഉക്കട്ഠഗാമവാസിനോ ച ഉക്കട്ഠം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ കഥേസും. തം സുത്വാ തസ്സ മാതാപിതരോ ഞാതിമിത്താ ബ്രാഹ്മണോ ച പോക്ഖരസാതി സപരിവാരാ അസ്സുമുഖാ രോദമാനാ തം പദേസം അഗമംസു, യേഭുയ്യേന സേതബ്യവാസിനോ ച ഉക്കട്ഠവാസിനോ ച ഇച്ഛാനങ്ഗലവാസിനോ ച സന്നിപതിംസു, മഹാസമാഗമോ അഹോസി. അഥ മാണവസ്സ മാതാപിതരോ മഗ്ഗസ്സ അവിദൂരേ ചിതകം സജ്ജേത്വാ സരീരകിച്ചം കാതും ആരഭിംസു.

അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി ‘‘മയി ഗതേ ഛത്തമാണവോ മം വന്ദിതും ആഗമിസ്സതി, ആഗതഞ്ച തം കതകമ്മം കഥാപേന്തോ കമ്മഫലം പച്ചക്ഖം കാരേത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, ഏവം മഹാജനസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം തം പദേസം ഉപഗന്ത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ. അഥ ഛത്തമാണവദേവപുത്തോപി അത്തനോ സമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, തസ്സാ കാരണം ഉപധാരേന്തോ സരണഗമനഞ്ച സീലസമാദാനഞ്ച ദിസ്വാ, വിമ്ഹയജാതോ ഭഗവതി സഞ്ജാതപസാദബഹുമാനോ ‘‘ഇദാനേവാഹം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദിസ്സാമി, രതനത്തയഗുണേ ച മഹാജനസ്സ പാകടേ കരിസ്സാമീ’’തി കതഞ്ഞുതം നിസ്സായ സകലം തം അരഞ്ഞപദേസം ഏകാലോകം കരോന്തോ, സഹ വിമാനേന ആഗന്ത്വാ വിമാനതോ ഓരുയ്ഹ മഹതാ പരിവാരേന സദ്ധിം ദിസ്സമാനരൂപോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതന്തോ അഭിവാദേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ മഹാജനോ ‘‘കോ നു ഖോ അയം ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ’’തി അച്ഛരിയബ്ഭുതജാതോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. ഭഗവാ തേന കതപുഞ്ഞകമ്മം പാകടം കാതും –

൮൮൯. ‘‘ന തഥാ തപതി നഭേ സൂരിയോ, ചന്ദോ ച ന ഭാസതി ന ഫുസ്സോ;

യഥാ അതുലമിദം മഹപ്പഭാസം, കോ നു ത്വം തിദിവാ മഹിം ഉപാഗാ.

൮൯൦. ‘‘ഛിന്ദതി രംസീ പഭങ്കരസ്സ, സാധികവീസതിയോജനാനി ആഭാ;

രത്തിമപി യഥാ ദിവം കരോതി, പരിസുദ്ധം വിമലം സുഭം വിമാനം.

൮൯൧. ‘‘ബഹുപദുമവിചിത്രപുണ്ഡരീകം, വോകിണ്ണം കുസുമേഹി നേകചിത്തം;

അരജവിരജഹേമജാലഛന്നം, ആകാസേ തപതി യഥാപി സൂരിയോ.

൮൯൨. ‘‘രത്തമ്ബരപീതവാസസാഹി, അഗരുപിയങ്ഗുചന്ദനുസ്സദാഹി;

കഞ്ചനതനുസന്നിഭത്തചാഹി, പരിപൂരം ഗഗനംവ താരകാഹി.

൮൯൩. ‘‘നരനാരിയോ ബഹുകേത്ഥനേകവണ്ണാ, കുസുമവിഭൂസിതാഭരണേത്ഥ സുമനാ;

അനിലപമുഞ്ചിതാ പവന്തി സുരഭിം, തപനിയവിതതാ സുവണ്ണഛന്നാ.

൮൯൪. ‘‘കിസ്സ സംയമസ്സ അയം വിപാകോ, കേനാസി കമ്മഫലേനിധൂപപന്നോ;

യഥാ ച തേ അധിഗതമിദം വിമാനം, തദനുപദം അവചാസി ഇഗ്ഘ പുട്ഠോ’’തി. –

തം ദേവപുത്തം പടിപുച്ഛി.

൮൮൬. തത്ഥ തപതീതി ദിപ്പതി. നഭേതി ആകാസേ. ഫുസ്സോതി ഫുസ്സതാരകാ. അതുലന്തി അനുപമം, അപ്പമാണം വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഇദം തവ വിമാനം അനുപമം അപ്പമാണം പഭസ്സരഭാവേന തതോ ഏവ മഹപ്പഭാസം ആകാസേ ദിപ്പതി, ന തഥാ താരകരൂപാനി ദിപ്പന്തി, ന ചന്ദോ, താനി താവ തിട്ഠന്തു, നാപി സൂരിയോ ദിപ്പതി, ഏവംഭൂതോ കോ നു ത്വം ദേവലോകതോ ഇമം ഭൂമിപദേസം ഉപഗതോ, തം പാകടം കത്വാ ഇമസ്സ മഹാജനസ്സ കഥേഹീതി.

൮൯൦. ഛിന്ദതീതി വിച്ഛിന്ദതി, പവത്തിതും അദേന്തോ പടിഹനതീതി അത്ഥോ. രംസീതി രസ്മിയോ. പഭങ്കരസ്സാതി സൂരിയസ്സ. തസ്സ ച വിമാനസ്സ പഭാ സമന്തതോ പഞ്ചവീസതി യോജനാനി ഫരിത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘സാധികവീസതിയോജനാനി ആഭാ’’തി. രത്തിമപി യഥാ ദിവം കരോതീതി അത്തനോ പഭായ അന്ധകാരം വിധമന്തം രത്തിഭാഗമ്പി ദിവസഭാഗം വിയ കരോതി. പരിസമന്തതോ അന്തോ ചേവ ബഹി ച സുദ്ധതായ പരിസുദ്ധം. സബ്ബസോ മലാഭാവേന വിമലം. സുന്ദരതായ സുഭം.

൮൯൧. ബഹുപദുമവിചിത്രപുണ്ഡരീകന്തി ബഹുവിധരത്തകമലഞ്ചേവ വിചിത്തവണ്ണസേതകമലഞ്ച. സേതകമലം പദുമം, രത്തകമലം പുണ്ഡരീകന്തി വദന്തി. വോകിണ്ണം കുസുമേഹീതി അഞ്ഞേഹി ച നാനാവിധേഹി പുപ്ഫേഹി സമോകിണ്ണം. നേകചിത്തന്തി മാലാകമ്മലതാകമ്മാദിനാനാവിധവിചിത്തം. അരജവിരജഹേമജാലഛന്നന്തി സയം അപഗതരജം വിരജേന നിദ്ദോസേന കഞ്ചനജാലേന ഛാദിതം.

൮൯൨. രത്തമ്ബരപീതവാസസാഹീതി രത്തവത്ഥാഹി ചേവ പീതവത്ഥാഹി ച. ഏകാ ഹി രത്തം ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ പീതം ഉത്തരിയം കരോതി, അപരാ പീതം നിവാസേത്വാ രത്തം ഉത്തരിയം കരോതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘രത്തമ്ബരപീതവാസസാഹീ’’തി. അഗരുപിയങ്ഗുചന്ദനുസ്സദാഹീതി അഗരുഗന്ധേന പിയങ്ഗുമാലാഹി ചന്ദനഗന്ധേഹി ച ഉസ്സദാഹി, ഉസ്സന്നദിബ്ബാഗരുഗന്ധാദികാഹീതി അത്ഥോ. കഞ്ചനതനുസന്നിഭത്തചാഹീതി കനകസദിസസുഖുമച്ഛവീഹി. പരിപൂരന്തി തഹം തഹം വിചരന്തീഹി സങ്ഗീതിപസുതാഹി ച പരിപുണ്ണം.

൮൯൩. ബഹുകേത്ഥാതി ബഹുകാ ഏത്ഥ. അനേകവണ്ണാതി നാനാരൂപാ. കുസമവിഭൂസിതാഭരണാതി വിസേസതോ സുരഭിവായനത്ഥം ദിബ്ബകുസുമേഹി അലങ്കതദിബ്ബാഭരണാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിമാനേ. സുമനാതി സുന്ദരമനാ പമുദിതചിത്താ. അനിലപമുഞ്ചിതാ പവന്തി സുരഭിന്തി അനിലേന പമുഞ്ചിതഗന്ധാനം പുപ്ഫാനം വായുനാ വിമുത്തപത്തപുടം വിയ വിബന്ധതായ വികസിതതായ ച സുഗന്ധം പവായന്തി. ‘‘അനിലപധൂപിതാ’’തിപി പഠന്തി, വാതേന മന്ദം ആവുയ്ഹമാനാ ഹേമമയപുപ്ഫാതി അത്ഥോ. കനകചീരകാദീഹി വേണിആദീസു ഓതതതായ തപനിയവിതതാ. യേഭുയ്യേന കഞ്ചനാഭരണേഹി അച്ഛാദിതസരീരതായ സുവണ്ണഛന്നാ. നരനാരിയോതി ദേവപുത്താ ദേവധീതരോ ച ബഹുകാ ഏത്ഥ തവ വിമാനേതി ദസ്സേതി.

൮൯൪. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ പുട്ഠോതി പുച്ഛിതോ ഇമസ്സ മഹാജനസ്സ കമ്മഫലപച്ചക്ഖഭാവായാതി അധിപ്പായോ.

തതോ ദേവപുത്തോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൮൯൫. ‘‘സയമിധ പഥേ സമേച്ച മാണവേന, സത്ഥാനുസാസി അനുകമ്പമാനോ;

തവ രതനവരസ്സ ധമ്മം സുത്വാ, കരിസ്സാമീതി ച ബ്രവിത്ഥ ഛത്തോ.

൮൯൬. ‘‘ജിനവരപവരം ഉപേഹി സരണം, ധമ്മഞ്ചാപി തഥേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘം;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.

൮൯൭. ‘‘മാ ച പാണവധം വിവിധം ചരസ്സു അസുചിം,

ന ഹി പാണേസു അസഞ്ഞതം അവണ്ണയിംസു സപ്പഞ്ഞാ;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.

൮൯൮. ‘‘മാ ച പരജനസ്സ രക്ഖിതമ്പി, ആദാതബ്ബമമഞ്ഞിഥോ അദിന്നം;

നോതി പഠമം അവോചഹം ഭന്തേ, പച്ഛാ തേ വചനം തഥേവകാസിം.