൬. പായാസിവഗ്ഗോ

൧. പഠമഅഗാരിയവിമാനവണ്ണനാ

യഥാ വനം ചിത്തലതം പഭാസതീതി അഗാരിയവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന രാജഗഹേ ഏകം കുലം ഉഭതോപസന്നം ഹോതി സീലാചാരസമ്പന്നം ഓപാനഭൂതം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം. തേ ദ്വേ ജയമ്പതികാ രതനത്തയം ഉദ്ദിസ്സ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിംസു, തേസം ദ്വാദസയോജനികം കനകവിമാനം നിബ്ബത്തി. തേ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തി. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൦൪൮. ‘‘യഥാ വനം ചിത്തലതം പഭാസതി, ഉയ്യാനസേട്ഠം തിദസാനമുത്തമം;

തഥൂപമം തുയ്ഹമിദം വിമാനം, ഓഭാസയം തിട്ഠതി അന്തലിക്ഖേ.

൧൦൪൯. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ, മനുസ്സഭൂതോ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവോ, വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

ഥേരോ പുച്ഛി.

൧൦൫൦. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ, മോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതോ;

പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിയാകാസി, യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൫൧. ‘‘അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ, ഓപാനഭൂതാ ഘരമാവസിമ്ഹ;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്താ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദമ്ഹ.

൧൦൫൨. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

അത്തനോ സമ്പത്തിം ബ്യാകാസി. ഗാഥാസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി.

പഠമഅഗാരിയവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയഅഗാരിയവിമാനവണ്ണനാ

യഥാ വനം ചിത്തലതന്തി ദുതിയഅഗാരിയവിമാനം. ഏത്ഥാപി അട്ഠുപ്പത്തി അനന്തരസദിസാവ.

൧൦൫൪. ‘‘യഥാ വനം ചിത്തലതം പഭാസതി, ഉയ്യാനസേട്ഠം തിദസാനമുത്തമം;

തഥൂപമം തുയ്ഹമിദം വിമാനം, ഓഭാസയം തിട്ഠതി അന്തലിക്ഖേ.

൧൦൫൫. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ,

മനുസ്സഭൂതോ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവോ,

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. – പുച്ഛി;

൧൦൫൬. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൫൭. ‘‘അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ, ഓപാനഭൂതാ ഘരമാവസിമ്ഹ;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്താ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദമ്ഹ.

൧൦൫൮. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

അത്തനോ സമ്പത്തിം ബ്യാകാസി. ഗാഥാസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി.

ദുതിയഅഗാരിയവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഫലദായകവിമാനവണ്ണനാ

ഉച്ചമിദം മണിഥൂണന്തി ഫലദായകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ അകാലേ അമ്ബഫലാനി പരിഭുഞ്ജിതും ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജി. സോ ആരാമപാലം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭണേ, അമ്ബഫലേസു ഇച്ഛാ ഉപ്പന്നാ, തസ്മാ അമ്ബാനി മേ ആനേത്വാ ദേഹീ’’തി. ‘‘ദേവ, നത്ഥി അമ്ബേസു അമ്ബഫലം, അപിചാഹം തഥാ കരോമി, സചേ ദേവോ കിഞ്ചി കാലം ആഗമേതി, യഥാ അമ്ബാ ന ചിരസ്സേവ ഫലം ഗണ്ഹന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭണേ, തഥാ കരോഹീ’’തി. ആരാമപാലോ ആരാമം ഗന്ത്വാ അമ്ബരുക്ഖമൂലേസു പംസും അപനേത്വാ താദിസം പംസും ആകിരി, താദിസഞ്ച ഉദകം ആസിഞ്ചി, യഥാ ന ചിരസ്സേവ അമ്ബരുക്ഖാ സച്ഛിന്നപത്താ അഹേസും. അഥ നം പംസും അപനേത്വാ ഫാരുസകകസടമിസ്സകം പാകതികം പംസും ആകിരിത്വാ സാധുകം ഉദകം അദാസി. തദാ അമ്ബരുക്ഖാ ന ചിരേനേവ കോരകിതാ പല്ലവിതാ കുടമലകജാതാ ഹുത്വാ പുപ്ഫിംസു, അഥ സലാടുകജാതാ ഹുത്വാ ഫലാനി ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥേകസ്മിം അമ്ബരുക്ഖേ പഠമതരം ചത്താരി ഫലാനി മനോസിലാചുണ്ണപിഞ്ജരവണ്ണാനി സമ്പന്നഗന്ധരസാനി പരിണതാനി അഹേസും.

സോ താനി ഗഹേത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ദസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പിണ്ഡായ ചരമാനം ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമാനി അമ്ബാനി അഗ്ഗഫലഭൂതാനി ഇമസ്സ അയ്യസ്സ ദസ്സാമി, കാമം മം രാജാ ഹനതു വാ പബ്ബാജേതു വാ, രഞ്ഞോ ഹി ദിന്നേ ദിട്ഠധമ്മേ പൂജാമത്തം അപ്പമത്തകം ഫലം, അയ്യസ്സ ദിന്നേ പന ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി അപരിമാണം ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ താനി ഫലാനി ഥേരസ്സ ദത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആരോചേസി. തം സുത്വാ രാജാ രാജപുരിസേ ആണാപേസി ‘‘വീമംസഥ താവ, ഭണേ, യഥായം ആഹാ’’തി. ഥേരോ പന താനി ഫലാനി ഭഗവതോ ഉപനാമേസി. ഭഗവാ തേസു ഏകം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ, ഏകം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ, ഏകം മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ ദത്വാ ഏകം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജി. പുരിസാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും.

രാജാ തം സുത്വാ ‘‘ധീരോ വതായം പുരിസോ, യോ അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ പുഞ്ഞപസുതോ അഹോസി, അത്തനോ പരിസ്സമഞ്ച ഠാനഗതമേവ അകാസീ’’തി തുട്ഠചിത്തോ തസ്സ ഏകം ഗാമവരം വത്ഥാലങ്കാരാദീനി ച ദത്വാ ‘‘യം തയാ ഭണേ അമ്ബഫലദാനേന പുഞ്ഞം പസുതം, തതോ മേ പത്തിം ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ദേമി, ദേവ, യഥാസുഖം പത്തിം ഗണ്ഹാഹീ’’തി അവോച. ആരാമപാലോ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ഉപ്പജ്ജി, തസ്സ സോളസയോജനികം കനകവിമാനം നിബ്ബത്തി സത്തസതകൂടാഗാരപടിമണ്ഡിതം. തം ദിസ്വാ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പുച്ഛി –

൧൦൬൦. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം, സമന്തതോ സോളസ യോജനാനി;

കൂടാഗാരാ സത്തസതാ ഉളാരാ, വേളുരിയഥമ്ഭാ രുചകത്ഥതാ സുഭാ.

൧൦൬൧. ‘‘തത്ഥച്ഛസി പിവസി ഖാദസി ച, ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും;

അട്ഠട്ഠകാ സിക്ഖിതാ സാധുരൂപാ, ദിബ്ബാ ച കഞ്ഞാ തിദസചരാ ഉളാരാ;

നച്ചന്തി ഗായന്തി പമോദയന്തി.

൧൦൬൨. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൦൬൩. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൬൪. ‘‘ഫലദായീ ഫലം വിപുലം ലഭതി, ദദമുജുഗതേസു പസന്നമാനസോ;

സോ ഹി പമോദതി സഗ്ഗഗതോ തിദിവേ, അനുഭോതി ച പുഞ്ഞഫലം വിപുലം.

൧൦൬൫. ‘‘തവേവാഹം മഹാമുനി, അദാസിം ചതുരോ ഫലേ.

൧൦൬൬. ‘‘തസ്മാ ഹി ഫലം അലമേവ ദാതും, നിച്ചം മനുസ്സേന സുഖത്ഥികേന;

ദിബ്ബാനി വാ പത്ഥയതാ സുഖാനി, മനുസ്സസോഭഗ്ഗതമിച്ഛതാ വാ.

൧൦൬൭. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. – സോപിസ്സ ബ്യാകാസി;

൧൦൬൧. തത്ഥ അട്ഠട്ഠകാതി ഏകേകസ്മിം കൂടാഗാരേ അട്ഠട്ഠകാ ചതുസട്ഠിപരിമാണാ. സാധുരൂപാതി രൂപസമ്പത്തിയാ ച സീലാചാരസമ്പത്തിയാ ച സിക്ഖാസമ്പത്തിയാ ച സുന്ദരസഭാവാ. ദിബ്ബാ ച കഞ്ഞാതി ദേവച്ഛരായോ. തിദസചരാതി തിദസേസു സുഖാചാരാ സുഖവിഹാരിനിയോ. ഉളാരാതി ഉളാരവിഭവാ.

൧൦൬൪. ഫലദായീതി അത്തനാ അമ്ബഫലസ്സ ദിന്നത്താ അത്താനം സന്ധായ വദതി. ഫലന്തി പുഞ്ഞഫലം. വിപുലന്തി മഹന്തം ലഭതി മനുസ്സലോകേ പതിട്ഠിതോതി അധിപ്പായോ. ദദന്തി ദദന്തോ ദാനഹേതു. ഉജുഗതേസൂതി ഉജുപടിപന്നേസു. സഗ്ഗഗതോതി ഉപ്പജ്ജനവസേന സഗ്ഗം ഗതോ, തത്ഥാപി തിദിവേ താവതിംസഭവനേ അനുഭോതി ച പുഞ്ഞഫലം വിപുലം യഥാഹം, ഏവം അഞ്ഞോപീതി അത്ഥോ.

൧൦൬൬. തസ്മാതി യസ്മാ ചതുന്നം ഫലാനം ദാനമത്തേന ഈദിസീ സമ്പത്തി അധിഗതാ, തസ്മാ. അലമേവ യുത്തമേവ. നിച്ചന്തി സബ്ബകാലം. ദിബ്ബാനീതി ദേവലോകപരിയാപന്നാനി. മനുസ്സസോഭഗ്ഗതന്തി മനുസ്സേസു സുഭഗഭാവം. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഫലദായകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമഉപസ്സയദായകവിമാനവണ്ണനാ

ചന്ദോ യഥാ വിഗതവലാഹകേ നഭേതി ഉപസ്സയദായകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗാമകാവാസേ വസ്സം വസിത്വാ വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിതും രാജഗഹം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ സായം അഞ്ഞതരം ഗാമം പവിസിത്വാ വസനട്ഠാനം പരിയേസന്തോ അഞ്ഞതരം ഉപാസകം ദിസ്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഉപാസക, ഇമസ്മിം ഗാമേ അത്ഥി കിഞ്ചി പബ്ബജിതാനം വസനയോഗ്ഗട്ഠാന’’ന്തി. ഉപാസകോ പസന്നചിത്തോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭരിയായ സദ്ധിം മന്തേത്വാ ഥേരസ്സ വസനയോഗ്ഗം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തത്ഥ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പാദോദകം പാദപീഠം ഉപട്ഠപേത്വാ ഥേരം പവേസേത്വാ തസ്മിം പാദേ ധോവന്തേ പദീപം ഉജ്ജാലേത്വാ മഞ്ചേ പച്ചത്ഥരണാനി പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. സ്വാതനായ ച നിമന്തേത്വാ ഥേരസ്സ ദുതിയദിവസേ ഭോജേത്വാ പാനകത്ഥായ ഗുളപിണ്ഡഞ്ച ദത്വാ ഥേരം ഗച്ഛന്തം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തി. സോ അപരേന സമയേന സഹ ഭരിയായ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൦൬൯. ‘‘ചന്ദോ യഥാ വിഗതവലാഹകേ നഭേ, ഓഭാസയം ഗച്ഛതി അന്തലിക്ഖേ;

തഥൂപമം തുയ്ഹമിദം വിമാനം, ഓഭാസയം തിട്ഠതി അന്തലിക്ഖേ.

൧൦൭൦. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ, മനുസ്സഭൂതോ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവോ, വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

സോ ദേവപുത്തോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൦൭൧. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൭൨. ‘‘അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ, ഉപസ്സയം അരഹതോ അദമ്ഹ;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്താ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദമ്ഹ.

൧൦൭൩. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ… വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

തത്ഥ ഗാഥാസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ;

പഠമഉപസ്സയദായകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയഉപസ്സയദായകവിമാനവണ്ണനാ

സൂരിയോ യഥാ വിഗതവലാഹകേ നഭേതി ദുതിയഉപസ്സയദായകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഗാമകാവാസേ വസ്സം വസിത്വാ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ രാജഗഹം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്താ സായം അഞ്ഞതരം ഗാമം സമ്പാപുണിംസു. സേസം അനന്തരവിമാനസദിസമേവ.

൧൦൭൫. ‘‘സൂരിയോ യഥാ വിഗതവലാഹകേ നഭേ…പേ….

(യഥാ പുരിമവിമാനം, തഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബം;)

൧൦൭൯. ‘‘വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

തത്ഥ ഗാഥാസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി;

ദുതിയഉപസ്സയദായകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഭിക്ഖാദായകവിമാനവണ്ണനാ

ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനന്തി ഭിക്ഖാദായകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ അഞ്ഞതരം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഏകസ്സ ഘരദ്ധാരേ അട്ഠാസി. തത്ഥ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ ധോതഹത്ഥപാദോ ‘‘ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി നിസിന്നോ ഭോജനം ഉപനേത്വാ പാതിയാ പക്ഖിത്തേ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പാതിയാ ഭത്തം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തേ ആകിരന്തോ തേന ‘‘ഏകദേസമേവ ദേഹീ’’തി വുത്തോപി സബ്ബമേവ ആകിരി. സോ ഭിക്ഖു അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ പുരിസോ ‘‘ഛാതജ്ഝത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ മയാ അഭുഞ്ജിത്വാ ഭത്തം ദിന്ന’’ന്തി അനുസ്സരന്തോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിലഭി. സോ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ദേവചാരികം ചരന്തോ മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ വിരോചമാനം ദിസ്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൦൮൧. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം, സമന്തതോ ദ്വാദസ യോജനാനി;

കൂടാഗാരാ സത്തസതാ ഉളാരാ, വേളുരിയഥമ്ഭാ രുചകത്ഥതാ സുഭാ.

൧൦൮൨. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

സോപി തസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൦൮൩. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൮൪. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, ദിസ്വാന ഭിക്ഖും തസിതം കിലന്തം;

ഏകാഹം ഭിക്ഖം പടിപാദയിസ്സം, സമങ്ഗി ഭത്തേന തദാ അകാസിം.

൧൦൮൫. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ… വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൦൮൪. തത്ഥ ഏകാഹം ഭിക്ഖന്തി ഏകം അഹം ഭിക്ഖാമത്തം, ഏകം ഭത്തവഡ്ഢിതകന്തി അത്ഥോ. പടിപാദയിസ്സന്തി പടിപാദേസിം അദാസിം. സമങ്ഗി ഭത്തേനാതി ഭത്തേന സമങ്ഗീഭൂതം, ലദ്ധഭിക്ഖന്തി അത്ഥോ. ഏവം മഹാഥേരോ തേന ദേവപുത്തേന അത്തനോ സുചരിതകമ്മേ പകാസിതേ സപരിവാരസ്സ തസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ മനുസ്സലോകമാഗതോ, തം പവത്തിം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കഥേസി. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തമഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

ഭിക്ഖാദായകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. യവപാലകവിമാനവണ്ണനാ

ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനന്തി യവപാലകവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. തേന സമയേന രാജഗഹേ അഞ്ഞതരോ ദുഗ്ഗതദാരകോ യവഖേത്തം രക്ഖതി. സോ ഏകദിവസം പാതരാസത്ഥായ കുമ്മാസം ലഭിത്വാ ‘‘ഖേത്തം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി തം കുമ്മാസം ഗഹേത്വാ യവഖേത്തം ഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ അഞ്ഞതരോ ഖീണാസവത്ഥേരോ മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഉപകട്ഠേ കാലേ തം ഠാനം പത്വാ യവപാലകേന നിസിന്നം രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമി. യവപാലകോ വേലം ഓലോകേത്വാ ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, ആഹാരോ ലദ്ധോ’’തി ആഹ. ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി. സോ അലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഉപകട്ഠാ വേലാ, പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന സക്കാ, മയ്ഹം അനുകമ്പായ ഇമം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ തം കുമ്മാസം അദാസി. ഥേരോ തം അനുകമ്പന്തോ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോപി ദാരകോ ‘‘സുദിന്നം വത മയാ ഈദിസസ്സ കുമ്മാസദാനം ദദന്തേനാ’’തി ചിത്തം പസാദേത്വാ അപരഭാഗേ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ വുത്തനയേനേവ വിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൦൮൭. ‘‘ഉച്ചമിദം മണിഥൂണം വിമാനം…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

സോപി തസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൦൮൯. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൯൦. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, അഹോസിം യവപാലകോ;

അദ്ദസം വിരജം ഭിക്ഖും, വിപ്പസന്നമനാവിലം.

൧൦൯൧. ‘‘തസ്സ അദാസഹം ഭാഗം, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി;

കുമ്മാസപിണ്ഡം ദത്വാന, മോദാമി നന്ദനേ വനേ.

൧൦൯൨. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

തത്ഥ ഗാഥാസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി.

യവപാലകവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമകുണ്ഡലീവിമാനവണ്ണനാ

അലങ്കതോ മല്യധരോ സുവത്ഥോതി കുണ്ഡലീവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സപരിവാരാ കാസീസു ചാരികം ചരന്താ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായം അഞ്ഞതരം വിഹാരം പാപുണിംസു. തം പവത്തിം സുത്വാ തസ്സ വിഹാരസ്സ ഗോചരഗാമേ അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പാദധോവനം പാദബ്ഭഞ്ജനതേലം മഞ്ചപീഠം പച്ചത്ഥരണം പദീപിയഞ്ച ഉപനേത്വാ സ്വാതനായ ച നിമന്തേത്വാ ദുതിയദിവസേ മഹാദാനം പവത്തേസി, ഥേരാ തസ്സ അനുമോദനം വത്വാ പക്കമിംസു. സോ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ താവതിംസേസു ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. തം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി –

൧൦൯൪. ‘‘അലങ്കതോ മല്യധരോ സുവത്ഥോ, സുകുണ്ഡലീ കപ്പിതകേസമസ്സു;

ആമുത്തഹത്ഥാഭരണോ യസസ്സീ, ദിബ്ബേ വിമാനമ്ഹി യഥാപി ചന്ദിമാ.

൧൦൯൫. ‘‘ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും, അട്ഠട്ഠകാ സിക്ഖിതാ സാധുരൂപാ;

ദിബ്ബാ ച കഞ്ഞാ തിദസചരാ ഉളാരാ, നച്ചന്തി ഗായന്തി പമോദയന്തി.

൧൦൯൬. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

സോപി തസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൧൦൯൭. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൦൯൮. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, ദിസ്വാന സമണേ സീലവന്തേ;

സമ്പന്നവിജ്ജാചരണേ യസസ്സീ, ബഹുസ്സുതേ തണ്ഹക്ഖയൂപപന്നേ;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്തോ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദാസിം.

൧൦൯൯. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൦൯൪. തത്ഥ സുകുണ്ഡലീതി സുന്ദരേഹി കുണ്ഡലേഹി അലങ്കതകണ്ണോ. ‘‘സകുണ്ഡലീ’’തിപി പാഠോ, സദിസം കുണ്ഡലം സകുണ്ഡലം, തം അസ്സ അത്ഥീതി സകുണ്ഡലീ, യുത്തകുണ്ഡലീ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച തുയ്ഹഞ്ച അനുച്ഛവികകുണ്ഡലീതി അത്ഥോ. കപ്പിതകേസമസ്സൂതി സമ്മാകപ്പിതകേസമസ്സു. ആമുത്തഹത്ഥാഭരണോതി പടിമുക്കഅങ്ഗുലിയാദിഹത്ഥാഭരണോ.

൧൦൯൮. തണ്ഹക്ഖയൂപപന്നേതി തണ്ഹക്ഖയം അരഹത്തം, നിബ്ബാനമേവ വാ ഉപഗതേ, അധിഗതവന്തേതി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

പഠമകുണ്ഡലീവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയകുണ്ഡലീവിമാനവണ്ണനാ

അലങ്കതോ മല്യധരോ സുവത്ഥോതി ദുതിയകുണ്ഡലീവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തേന സമയേന ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ കാസീസു ജനപദചാരികം ചരന്താതിആദി സബ്ബം അനന്തരസദിസമേവ.

൧൧൦൧. ‘‘അലങ്കതോ മല്യധരോ സുവത്ഥോ, സുകുണ്ഡലീ കപ്പിതകേസമസ്സു;

ആമുത്തഹത്ഥാഭരണോ യസസ്സീ, ദിബ്ബേ വിമാനമ്ഹി യഥാപി ചന്ദിമാ.

൧൧൦൨. ‘‘ദിബ്ബാ ച വീണാ പവദന്തി വഗ്ഗും;

അട്ഠട്ഠകാ സിക്ഖിതാ സാധുരൂപാ;

ദിബ്ബാ ച കഞ്ഞാ തിദസചരാ ഉളാരാ, നച്ചന്തി ഗായന്തി പമോദയന്തി.

൧൧൦൩. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. – പുച്ഛി;

൧൧൦൪. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൦൫. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, ദിസ്വാന സമണേ സാധുരൂപേ;

സമ്പന്നവിജ്ജാചരണേ യസസ്സീ, ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ പസന്നേ;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്തോ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദാസിം.

൧൧൦൬. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

ഗാഥാസുപി അപുബ്ബം നത്ഥി.

ദുതിയകുണ്ഡലീവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. (ഉത്തര) പായാസിവിമാനവണ്ണനാ

യാ ദേവരാജസ്സ സഭാ സുധമ്മാതി ഉത്തരവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ ധാതുവിഭാഗേ ച കതേ തത്ഥ തത്ഥ ഥൂപേസു പതിട്ഠാപിയമാനേസു ധമ്മവിനയം സങ്ഗായിതും ഉച്ചിനിത്വാ ഗഹിതേസു മഹാകസ്സപപ്പമുഖേസു മഹാഥേരേസു യാവ വസ്സൂപഗമനാ അഞ്ഞേസു ച ഥേരേസു അത്തനോ അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥ വസന്തേസു ആയസ്മാ കുമാരകസ്സപോ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സേതബ്യനഗരം ഗന്ത്വാ സിംസപാവനേ വസി. അഥ പായാസി രാജഞ്ഞോ ഥേരസ്സ തത്ഥ വസനഭാവം സുത്വാ മഹതാ ജനകായേന പരിവുതോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ നിസിന്നോ അത്തനോ ദിട്ഠിഗതം പവേദേസി. അഥ നം ഥേരോ ചന്ദിമസൂരിയൂദാഹരണാദീഹി പരലോകസ്സ അത്ഥിഭാവം പകാസേന്തോ അനേകവിഹിതഹേതൂപമാലങ്കതം ദിട്ഠിഗണ്ഠിവിനിവേഠനം നാനാനയവിചിത്തം പായാസിസുത്തം (ദീ. നി. ൨.൪൦൬ ആദയോ) ദേസേത്വാ തം ദിട്ഠിസമ്പദായം പതിട്ഠാപേസി.

സോ വിസുദ്ധദിട്ഠികോ ഹുത്വാ സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികാദീനം ദാനം ദേന്തോ അനുളാരജ്ഝാസയതായ ലൂഖം അദാസി ഘാസച്ഛാദനമത്തം കണാജകം ബിലങ്ഗദുതിയം സാണാനി ച വത്ഥാനി. ഏവം പന അസക്കച്ചദാനം ദത്വാ കായസ്സ ഭേദാ ഹീനകായം ഉപപജ്ജി ചാതുമഹാരാജികാനം സഹബ്യതം. തസ്സ പന കിച്ചാകിച്ചേസു യുത്തപ്പയുത്തോ ഉത്തരോ നാമ മാണവോ അഹോസി ദാനേ ബ്യാവടോ. സോ സക്കച്ചദാനം ദത്വാ താവതിംസകായം ഉപപന്നോ, തസ്സ ദ്വാദസയോജനികം വിമാനം നിബ്ബത്തി. സോ കതഞ്ഞുതം വിഭാവേന്തോ സഹ വിമാനേന കുമാരകസ്സപത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വിമാനതോ ഓരുയ്ഹ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. തം ഥേരോ –

൧൧൦൮. ‘‘യാ ദേവരാജസ്സ സഭാ സുധമ്മാ, യത്ഥച്ഛതി ദേവസങ്ഘോ സമഗ്ഗോ;

തഥൂപമം തുയ്ഹമിദം വിമാനം, ഓഭാസയം തിട്ഠതി അന്തലിക്ഖേ.

൧൧൦൯. ‘‘ദേവിദ്ധിപത്തോസി മഹാനുഭാവോ…പേ…

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. – ഗാഥാഹി പടിപുച്ഛി;

൧൧൧൦. ‘‘സോ ദേവപുത്തോ അത്തമനോ…പേ… യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൧൧൧൧. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതോ, രഞ്ഞോ പായാസിസ്സ അഹോസിം മാണവോ;

ലദ്ധാ ധനം സംവിഭാഗം അകാസിം, പിയാ ച മേ സീലവന്തോ അഹേസും;

അന്നഞ്ച പാനഞ്ച പസന്നചിത്തോ, സക്കച്ച ദാനം വിപുലം അദാസിം.

൧൧൧൨. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ…പേ…

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. –

സോ ദേവപുത്തോ തസ്സ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി.